విద్యా పునరుజ్జీవనము

అతని యెదుట—అతని నీతినడవడి కూడ తమ నీతినడవడివలెనే కుళ్ళిపోయినదని వారు నిస్సందేహముగా నమ్మినందున.

వారు చెప్పిన ఇతర సంగతులలో, నవ్వుచు దానిని గూర్చి గొప్పలు చెప్పుకొనుచు, బలిపీఠము వద్ద మిస్సా (పూజాబలి) జరిపించునప్పుడు, మూలద్రవ్యములను క్రీస్తు శరీరముగాను రక్తముగాను మార్చవలసిన సంస్కార వాక్యములకు బదులుగా, తాము రొట్టెమీదను ద్రాక్షారసముమీదను ఈ మాటలు పలికెడివారమని చెప్పిరి:

Panis es, et panis manebis; vinum es, et vinum manebis—నీవు రొట్టెవై యున్నావు, రొట్టెగానే నిలిచియుందువు; నీవు ద్రాక్షారసమై యున్నావు, ద్రాక్షారసముగానే నిలిచియుందువు.

"అప్పుడు," అని వారు వెకిలిచూపుతో అనిరి, "మేము పిక్సు (సంస్కార పాత్ర) ను పైకెత్తుదుము, ప్రజలందరు దానిని ఆరాధింతురు."*

ఆ యుగమునకు చెందిన ప్రసిద్ధ సరదారుడును కరపత్ర రచయితయునైన ఉల్రిక్ వాన్ హుట్టెన్, "రోమా త్రిత్వము" అను పేరుగల ఒక కటువైన వ్యంగ్య రచనలో ఘాటుగా ఇట్లనుచున్నాడు,

"మనము సాధారణముగా రోమునుండి మూడు వస్తువులను వెంటబెట్టుకొని వత్తుము: చెడిపోయిన మనస్సాక్షి, పాడైపోయిన జీర్ణాశయము, ఖాళీ సంచి.

రోము నమ్మని మూడు సంగతులు ఉన్నవి: ఆత్మయొక్క అమర్త్యత, మృతుల పునరుత్థానము, నరకము.

రోము వ్యాపారము చేయు మూడు వస్తువులు ఉన్నవి: క్రీస్తు కృప, సంఘ పదవులు, స్త్రీలు."

లూథరు కన్నులు ఈ సంగతులకు వెంటనే తెరవబడలేదు, ఏలయనగా అతడు తన్ను గూర్చి ఇట్లు వ్రాసికొనుచున్నాడు:

"రోములో ఉన్నప్పుడు నేను కూడ అటువంటి వెఱ్ఱి పరిశుద్ధుడనై, ప్రతి దేవాలయమునకును, ప్రతి మూలకును సందుకును పరుగెత్తుచు, వారి హాస్యాస్పదమైన కథలన్నిటిని, అసహ్యమైన అబద్ధములన్నిటిని నమ్మితిని."

అతడు కఠోరమైన హాస్యముతో ఇంకను ఇట్లనుచున్నాడు, "నేను కూడ రోములో ఒకటి రెండు మిస్సాలు జరిపించితిని; ఆ సమయములో నా తల్లిదండ్రులు చనిపోయి యుండలేదే అని మిక్కిలి విచారపడితిని, ఏలయనగా నేను

నా మిస్సాలచేతను ఇతర అమూల్యమైన క్రియలచేతను వారిని శుద్ధీకరణ స్థలము (పర్గేటరీ) నుండి విడిపించవలెనని ఎంతో కోరియుంటిని."

లూథరు రోములో నివసించిన తొలిదినములలో, ఇటీవలి ఒక డిక్రీటలు (శాసనము) ద్వారా, ఆ మెట్లను మోకాళ్ళమీద ఎక్కువారందరికి వాగ్దానము చేయబడిన పాపక్షమాపణ పత్రమును (ఇండల్జెన్సును) పొందగోరి, దేని మెట్లనగా

"పిలాతు మెట్లవరుస"—అది యెరూషలేమునుండి రోమునకు అద్భుతముగా తరలింపబడినదని చెప్పబడెను—దాని శిఖరమువరకు ప్రాకుచు ఎక్కవలెనని అతడు నిశ్చయించుకొనెనని సెకెండార్ఫ్ వివరించుచున్నాడు.

అయితే ఈ పుణ్యకార్యమును నెరవేర్చుటలో అతడు ప్రయాసపడుచుండగా, ఇంతకుముందు ఎర్‌ఫర్ట్‌లోను బొలోనాలోను రెండుసార్లు తన చెవులలో మ్రోగిన పౌలుయొక్క ఆ మాటలు, "నీతిమంతుడు విశ్వాసమూలముగా జీవించును," అని తన హృదయపు లోతులనుండి ఉరుమువలె పలుకుచున్న ఒక స్వరమును అతడు వినెను.

ఆశ్చర్యముతో ఆగి, అతడు లేచి నిలువబడి, అంతవరకు తన శరీరమును అంత కష్టముతో ఈడ్చుకొనుచు ఎక్కిన ఆ మెట్లను త్వరత్వరగా దిగి, మూఢభక్తి తన్ను ఎంత లోతులోనికి పడద్రోసినదో తలంచుకొని వణకుచు సిగ్గుపడుచు ఆ స్థలమునుండి పరుగెత్తి వెళ్ళిపోయెను.*

పరిశుద్ధ పట్టణములో తన తడబడుచున్న విశ్వాసమును స్థిరపరచుకొనవచ్చునని లూథరు ఆశించెను; అయితే సందేహములతో చుట్టబడిన అతనివంటి ఆత్మకు ఈ మధ్యయుగపు గొల్గొతాలో లభించిన ఆదరణ నిజముగా అత్యల్పము.

అక్కడ హృదయపూర్వకమైన భక్తిని, నిగ్రహముగల జీవితమును చూడవలెనని అతడు ఆశించెను; అతడు చూచినది గంటల టోపీ ధరించిన విదూషకుని వెఱ్ఱితనము మాత్రమే.

క్రైస్తవ జీవితమునకును మాదిరికిని నిదర్శనములను అతడు వెదకెను; అన్యమతస్థుల యుగముకంటె నల్లనైన యుగపు దుర్నీతి ప్రవర్తనను అతడు చూచెను.

పోపుల నివాసస్థానములో ఆదర్శమైన క్రమమును, సమృద్ధియైన* విశ్వాసమును, * సెకెండార్ఫ్ రచించిన లూథరు మత చరిత్ర, పు. ధర్మమును, ప్రేమను చూడవలెనని అతడు తలంచెను; అయితే వీధులలో దోపిడిని అల్లరిని ఎదుర్కొనెను, బహిరంగముగా పరిహసించువారిని, దుర్మార్గులను, రక్తము పూసికొనిన యోధులను—సామాన్యుడైన నజరేయుని సంఘముయొక్క అత్యంత వైభవమైన చిహ్నములను ధరించి, అన్యమత శకునగాండ్రకున్న చులకనతనముతో సిగ్గులేకుండ అత్యున్నతమైన బలిపీఠముల వద్ద సేవచేయుచున్నవారిని—చూచెను … తన సందేహ ప్రశ్నలకు పరిపూర్ణమైన సమాధానము వాటికను ద్వారముల వద్ద దొరకునని అతడు ఆశించెను; అయితే పోపు భవనపు ముఖభాగమంతటిమీద దాంతే నరకలోకమునకు వ్రాసిన ఆ సూక్తి వ్రాయబడియుండుట చూచెను

"ఇందులో ప్రవేశించువారలారా, సమస్త నిరీక్షణను విడిచిపెట్టుడి."

తాను విన్నదానిచేతను చూచినదానిచేతను మితిలేకుండ దిగ్భ్రాంతి చెంది, లూథరు ఇంటికి ఇట్లు వ్రాసెను, "రోములో ఎటువంటి పాపములును ఘోరకృత్యములును జరుగుచున్నవో నమ్మశక్యముకాదు.

నమ్మవలెనంటే వాటిని కన్నులారా చూడవలెను, చెవులారా వినవలెను; అందుచేత, 'నరకమనునది ఉన్నయెడల, రోము దానిమీదనే కట్టబడినది; సమస్త పాపములు బయలుదేరు అగాధము అదే,' అని చెప్పుట వాడుకైపోయినది."*

ఆ కాలమందు ఒక సామాన్య సామెత ప్రచారములో ఉండెను, "మొదటిసారి రోమునకు వెళ్ళువాడు ఒక దుష్టుని కొరకు వెదకును; రెండవసారి వానిని కనుగొనును; మూడవసారి వానిని తనతోకూడ తీసికొనివచ్చును;" "అయితే ఇప్పుడు," అని జర్మనీలోని క్రైస్తవ సరదారులకు సంబోధించబడిన ఒక విచిత్రమైన వ్రాతప్రతి ఈ సామెతను ఉదహరించిన తరువాత నొక్కి చెప్పుచున్నది—"అయితే ఇప్పుడు ప్రజలు ఎంత తెలివిగలవారైరనగా, ఈ మూడు ప్రయాణములను ఒక్కదానిలోనే చేయుచున్నారు."

లూథరు సమకాలికుడై, సాక్సనీ సన్యాసి రోమునకు వెళ్ళు మార్గములో ఫ్లారెన్సు పట్టణము గుండా పోయినప్పుడు ఆ పట్టణములో నివసించుచుండిన మాకియవెల్లి ఈ వ్యాఖ్యను చేయుచున్నాడు

"క్రైస్తవ మతము సమీపించుచున్న నాశనమునకు అత్యంత బలమైన సూచన ఏదనగా, * లూథరు రచనలు (వాల్ఖ్ సంపుటి) XXII., 2376.

ప్రజలు క్రైస్తవ లోకపు రాజధానికి ఎంత సమీపముగా వచ్చుదురో, వారిలో అంత తక్కువ క్రైస్తవ ఆత్మ కనబడును.

రోమా దర్బారుయొక్క అపకీర్తికరమైన మాదిరులును నేరములును ఇటలీ దైవభక్తియొక్క ప్రతి సూత్రమును సమస్త మతభావమును పోగొట్టుకొనుటకు కారణమైయున్నవి.

"ఇటాలియనులమైన మేము భక్తిహీనులమును దుర్నీతిపరులమును అగుటకు ముఖ్యముగా సంఘమునకును యాజకులకును ఋణపడియున్నాము."* తాను స్వయముగా చూచినదానినిబట్టియు విన్నదానినిబట్టియు, లూథరు ఇటలీమీదను రోమా సంఘముమీదను ఖండనతీర్పును తనతోకూడ జర్మనీకి తిరిగి తీసికొనిపోయెనంటే అది ఆశ్చర్యపడవలసిన సంగతి కాదు.

"నిజముగా," అని మిషెలే అనుచున్నాడు, "క్రైస్తవ మతముయొక్క నైతిక దృక్పథముమీద లగ్నమైన మనస్సుకు, ఇటలీని రూపొందించిన ఆ కళా, న్యాయశాస్త్ర, రాజకీయ లోకములో మతమును కనుగొనుటకు, అరుదైన తత్వశాస్త్ర ప్రయత్నమును, ఆ దినములలో ఆశింపశక్యముకాని చారిత్రక ఉత్సాహమును అవసరమైయుండెను."†

రోమా రాజధానియొక్క విచ్చలవిడి విందువినోదములను చూచి అపరిమితముగా అసహ్యపడి, లూథరు పక్షము దినములు నిలిచిన తరువాత దానిని త్వరగా విడిచిపెట్టి, నిరుత్సాహముతోను, ఆలోచనలలో మునిగియు, గాఢమైన కలలోనున్న మనుష్యునివలె మౌనముగాను విట్టెన్‌బర్గ్‌లోని తన విధులకు తిరిగివచ్చెను.

ఈ రోమా ప్రయాణముయొక్క గొప్ప ఫలితమేమనగా, అది అతనిని అనేక సన్యాస దురభిమానములనుండి విడిపించెను, పోపు పీఠముయొక్క నిష్కళంకతయందు అతనికున్న విశ్వాసమును ప్రాణాంతకముగా కదిలించెను, ఆధారము కొరకు మునుపెన్నటికంటెను దృఢముగా లేఖనములమీద ఆనుకొనునట్లు అతనిని త్రోసెను; ఈ విధముగా త్వరలోనే ప్రారంభము కానైయున్న రోమాయొక్క కనికరములేని భక్తిహీనమైన యాజక పాలనాధికారముతో జరుగబోవు ఆ భయంకర పోరాటమునకు అతనిని సిద్ధపరచుటకు అది గొప్పగా తోడ్పడెను.

మాకియవెల్లి రచించిన లివీ మొదటి దశకముపై వ్యాసము. † మిషెలే రచించిన లూథరు జీవిత చరిత్ర, పు.

"విద్యా పునరుజ్జీవనము" అని పిలువబడుదానిని—సంస్కరణోద్యమముయొక్క ప్రారంభ దశలమీద ముఖ్యమైన ప్రభావము చూపినదని చరిత్రకారులు ఎల్లప్పుడు ఎంచినదానిని—పరిశీలించుటకు ఒక అధ్యాయమును కేటాయించు ఉద్దేశముతో, ఈ స్థలమందు మన సూటియైన కథనమునుండి ప్రక్కకు తిరుగుట అనుచితము కాకపోవచ్చును.

అత్తిలాయొక్క అనాగరిక సేనలు రోమును జయించినప్పుడు, తత్ఫలితముగా రోమా విద్యయు నాగరికతయు యొక్క చివరి మిణుకుమిణుకుమను కిరణము ఆరిపోయినప్పుడు, యూరపుమీద శవవస్త్రమువలె వ్యాపించిన ఆ అజ్ఞానపు రాత్రి, మధ్యయుగములయందంతటను మరింత చిక్కబడుచునే యుండెను; కొన్ని ఒంటరి మఠములనుండి ప్రకాశించిన యాజక జ్ఞానమను మిణుకుమిణుకుమను నక్షత్రములచేత మాత్రమే అది వెలిగింపబడెను; సంస్కరణోద్యమమునకు కొన్ని పదుల సంవత్సరములకు ముందు, మేధా క్షితిజముమీద అప్పుడు ఎఱ్ఱబారుచు విశాలమగుచు వచ్చిన జ్ఞానమను ఉదయసూర్యునిచేత మాత్రమే అది భేదింపబడెను.

ఆలోచనాపరుడైన విద్యార్థికి తగినంత అర్థవంతమైన ఒక గమనార్హమైన, భావగర్భితమైన వాస్తవమేమనగా, అత్యంత దాస్యపూరితమైన, హీనమైన అజ్ఞానముగల ఈ కాలములోనే రోమా పీఠము తన సర్వాధికారపు శిఖరమును చేరెను; క్రైస్తవ లోకపు అతి దూరమైన మూలలనుండి సమకూర్చబడి, "రోమా సన్యాసుల వాగ్ధాటిచేత అత్యంత తీవ్రమైన ఉద్రేకములోనికి కరిగింపబడిన తన కవచధారులైన సిలువ యోధులను పరిశుద్ధ సమాధిని జయించిన సారసెనుల మీదికి విసరివేసెను; కేవలము ఒక పోపు శాసనపత్రమును (బుల్లును) ప్రకటించుటద్వారా రాజులను సింహాసనముమీద కూర్చుండబెట్టుచు పదభ్రష్టులను చేయుచుండెను; యూరపు విధానమును ఎవరును ప్రశ్నింపకుండ నిర్దేశించుచు, ఆత్మసంబంధమైన లోకముమీదను లౌకిక లోకముమీదను ఎదురులేని రాజదండమును త్రిప్పుచుండెను.

అయితే మనుష్యుని బుద్ధికి విస్తరించుటకును, పరిశోధించుటకును, స్థాపించబడిన వ్యవస్థల హేతువును గూర్చి తనకు తాను తృప్తిపరచుకొనుటకును సహజమైన ప్రవృత్తి కలదు.

ఈ ప్రవృత్తి మొదట … లో కనబడెను. మానవ మనస్సు దురభిమానమును మూఢభక్తియును యొక్క అతి నీచమైన లోతులకు దిగజారిన ఆ దేశములోనే, అది మొదట పైకెగురుటకు ఆరంభించుటద్వారా బుద్ధికి ప్రాయశ్చిత్తము చేయుట న్యాయమే.

పదునైదవ శతాబ్దమంతటను యూరపు పరిస్థితి విచారకరముగానే కొనసాగినను, … ద్వారా విద్యాభివృద్ధి ఘనముగా ముందుకు సాగెను; వారిద్దరును అపారమైన సామర్థ్యముగలవారు, సత్యమును స్వాతంత్ర్యమును సమర్థించుటలో ఉత్సాహవంతులు.

పెట్రార్క్ … లో ఒక ఉదాత్తమైన సాహిత్యమునకు ముందుగానే పునాదులు వేసెను. వారు జ్ఞానము కొరకు ఎంతగా తపించిరో, గతకాలమునుండి తమమీద ప్రకాశించిన ప్రతి వెలుగు కిరణమునకు ఎంత అధికమైన విలువనిచ్చిరో, తమ ఏకాంత స్వప్నములలో రూపుదిద్దుకొనిన సత్యములు కనుగొనబడి, నిరూపింపబడి, ప్రాచీనకాలపు దస్తావేజులలో భద్రపరచబడినప్పుడు వారు ఎంతగా సంతోషించిరో వారి రచనలు నిరూపించుచున్నవి.

దాంతే అతి బలవంతులైన పోపులను తన "నరకలోకము"లో ఉంచెను; సంఘము తన ఆదిమ స్థితికి తిరిగిరావలెనని పెట్రార్క్ ధైర్యముగా పట్టువిడువక పిలుపునిచ్చెను.

"పదునైదవ శతాబ్దారంభములో రవెన్నాకు చెందిన యోహాను పాదువాలోను ఫ్లారెన్సులోను గొప్ప కీర్తితో లాటిను సాహిత్యమును బోధించెను; క్రిసోలోరస్ ఫ్లారెన్సులోను పావియాలోను గ్రీసుదేశపు శ్రేష్ఠ కృతులను వివరించెను.

"ఈ విధముగా యూరపులో విద్య తాను బందీగా ఉంచబడిన చెరసాలలనుండి బయటికి వచ్చుచుండగా, తూర్పుదేశము పశ్చిమమునకు క్రొత్త వెలుగును అందించెను.

1453లో కాన్స్టాంటినోపుల్ ప్రాకారములమీద నాటబడిన మహమ్మదు ధ్వజము దాని విద్వాంసులను దేశబహిష్కారమునకు తరిమివేసెను.

వారు గ్రీసుదేశపు విద్యను తమతోకూడ … లోనికి తీసికొనిపోయిరి. యుగయుగములుగా చీకటిలో ఆరిపోయియుండిన మనస్సులను ప్రాచీనుల దివిటీ మరల రగిలించెను."*

ఈ బోధకులు త్వరలోనే గ్రీకు కళ మరియు సాహిత్యముల యెడల తమకున్న ఉత్సాహమును త్వరగా ప్రభావితులగు ఇటాలియనులకు అందించిరి.

అదే సమయమందు ఇటలీయొక్క దేశాభిమానము మేల్కొనెను; సామ్రాజ్యపు దినములలోను గణతంత్రపు దినములలోను జీవించిన తమ పూర్వపు దేశస్థుల ఉదాత్తమైన కృతులను వాటి మొదటి గౌరవమునకు పునరుద్ధరింపవలెనని ఆశించిన విద్వాంసులు అసంఖ్యాకముగా లేచిరి.

"విద్యను పునరుజ్జీవింపజేయు కార్యభారము ఇటువంటి మనుష్యులమీదనే పడుట అవసరమైయుండెను; విస్మృతిలోనికి పోయినదాని విలువ, తమ సొంత బుద్ధియొక్క భండారమునుండి అందించుటకు అమూల్యమైనది అధికముగా గలిగిన మనుష్యులచేతనే ప్రత్యక్షపరచబడవలసియుండెను.

కేవలము పండితుని ఆసక్తి మాత్రమే వినియోగింపబడియుండిన యెడల, గతకాలపు ఎండిన ఎముకలు త్రవ్వితీయబడి, అస్థిపంజరము సంపూర్ణముగా చూపబడియుండవచ్చును; అయితే ఈ విధముగా సమాధినుండి పిలువబడిన చల్లని, మాంసములేని ఆకారములను తేరిచూచుటకు మనుష్యులు ఎన్నటికిని ఆకర్షింపబడియుండరు."†

* డి'ఆబిన్యే రచించిన సంస్కరణోద్యమ చరిత్ర, సంపుటి. † స్టెబ్బింగ్ రచించిన సంస్కరణోద్యమ చరిత్ర, సంపుటి I, పు.

అయితే దాంతే, పెట్రార్క్ వంటి ఆలోచనాపరుల ఫలవంతమైన, స్వతంత్రమైన మనస్సులు, వారు గతకాలమునుండి తిరిగి సంపాదించిన సృష్టులకు తక్షణమే జీవమును సౌందర్యమును ఇచ్చెను.

వారు బయటికి తెచ్చిన నిధులను అతి సామాన్యుడైన మనుష్యుని మనస్సుకును కంటికిని మంత్రముగ్ధము చేయునంత ఆకర్షణీయముగా చేసిరి; తత్ఫలితముగా జ్ఞానము కొరకు సర్వత్ర దాహమును పుట్టించుటకు వారు సాధనములైరి; అది తన వంతుగా అనతికాలములోనే మానవజాతియొక్క మానసిక అలవాట్లలో మార్పును కలుగజేసెను.

ఈ విధముగా యూరపు, మాటవరుసకు చెప్పవలెనంటే, ఇరువది యొక్క సంవత్సరముల వయస్సుగలదై—తన చట్టబద్ధమైన యుక్తవయస్సును చేరెను.

దాని మానసిక శైశవమునకును అజ్ఞానమునకును చెందిన విచక్షణలేని అమాయకత్వము స్థానములో విచారణ చేయు ఆత్మ రాసాగెను.

మనుష్యుల కన్నులు కొంతమట్టుకు తెరవబడెను; తమ కన్నులు మూయబడియున్నప్పుడు ఎవరి నడిపింపు క్రింద తాము నిష్క్రియముగా, ప్రశ్నింపక మౌనముగా నడచిరో, దీర్ఘకాలము పూజింపబడిన ఆ మార్గదర్శియైన పోపు పాలనా వ్యవస్థ వేసిన అడుగులకు వారు కారణము అడుగ మొదలుపెట్టిరి.

"అయితే," అని ఒక సూక్ష్మబుద్ధిగల చరిత్రకారుడు అనుచున్నాడు, "సంస్కరణోద్యమమునకు దారితీసిన కార్యకారణములలో ప్రాచీన శాస్త్రీయ సాహిత్యాభ్యాసమునకు మరీ ముఖ్యమైన స్థానమును ఆపాదించకుండునట్లు మనము జాగ్రత్తపడవలెను.

దాని ముఖ్యమైన విలువ, ఆలోచనలను క్రమపరచుటకు అది అందించిన మాదిరులలోను, శిల్పియొక్కయు వాస్తుశిల్పియొక్కయు ఉదాత్తమైన సృష్టులకు మూలమైన, తగినదానిని సొగసైనదానిని గ్రహించు అదే సున్నితమైన గ్రహణశక్తినుండి పుట్టిన ఆ సుందరమైన భావవ్యక్తీకరణ రూపములలోను ఉండెను.

ఈ విషయములలో అది శ్రద్ధగల విద్యార్థికి సమృద్ధియైన ప్రతిఫలమును అందించెను; దానిద్వారా అతడు తన అభిప్రాయములను మరింత యథార్థమైన బలముతో వ్యక్తపరచుట నేర్చుకొనెను; అతడు పట్టుకొనిన అద్దము వస్తువుల ప్రతిబింబములను మరింత స్పష్టముగా చూపెను; సహాయము లేని హేతుబుద్ధి సంపాదించగలిగినంత జ్ఞానమును శ్రేష్ఠమైన మనస్సులు ఏ పద్ధతులద్వారా ఒకరికొకరు తెలియజేసికొనిరో అతనికి నేర్పబడెను.

"తన బుద్ధిని వృద్ధిచేసికొనుటయందు తగిన శ్రద్ధ చూపు ఎవడును ఈ లాభములను త్రోసివేయడు; దానివలన కలిగిన మేలు, జ్ఞానోదయము పొందిన మనుష్యుల హృదయములను పునరుజ్జీవింపబడిన సాహిత్యము యెడల అత్యంత ఉత్సాహభరితమైన మెప్పుదలతో నింపుటకు చాలినంతదై యుండెను."*

కాబట్టి విద్య సంస్కరణోద్యమమునకు కారణము కాదు; అది తన విజయమునకు ఎక్కి సాగిపోవునట్లు దేవుడు నియమించిన వాహనము మాత్రమే; సంస్కర్తలు తమ సత్యములను వ్యాపింపజేయుటకు ఉపయోగించుకొనిన యంత్రమది.

చరిత్రను అతి పైపైగా పరిశీలించినను ఈ వాస్తవము ధృవపడును.

ఒక సొగసైన శైలిగల చరిత్రకారుడు ఇట్లు చక్కగా చెప్పెను, "ఇటలీలో తిరిగి కనబడిన కవుల అన్యమతతత్వము హృదయపు అన్యమతతత్వమును మరింత బలపరచెను.

అరిస్టాటిల్ అనుచరుల సంశయవాదమును, భాషాశాస్త్రమునకు సంబంధించని ప్రతి దానియెడల తిరస్కారమును అనేకమంది సాహిత్యకారులను ఆవరించెను; అది ఒక అవిశ్వాసమును పుట్టించెను; అది సంఘమునకు లోబడినట్లు నటించుచుండగానే మతముయొక్క అత్యంత ముఖ్యమైన సత్యములమీద దాడిచేసెను."

పీటర్ పాంపొనేషియస్ అను ఒక తత్వవేత్త, ఆత్మయొక్క అమర్త్యతయు దైవ సంరక్షణ (ప్రొవిడెన్స్) అను భావనయు కేవలము తత్వశాస్త్ర సమస్యలు మాత్రమే అను సిద్ధాంతమును బొలోనాలోను పాదువాలోను బహిరంగముగా బోధించెనని ఆ కాలపు పండిత వ్రాతప్రతులలో ఒకటి మనకు రూఢిగా చెప్పుచున్నది.†

* స్టెబ్బింగ్ రచించిన సంస్కరణోద్యమ చరిత్ర, సంపుటి.