వెస్లీ దినచర్యలు

వెస్లీ దినచర్యలు సువార్త మేల్కొలుపు యొక్క సమస్త వ్యాప్తి విస్తీర్ణములో మనకున్న అతి ఉత్తమ చిత్రము. అతని స్వంత చరిత్రయు మెథడిజము చరిత్రయు ఆ అద్భుత పుటలలో కనబడును. అక్కడ పొందుపరచబడిన లేఖలు పత్రములు ఎప్‌వర్తు పాదిరి గృహ జీవితములో అతి ముఖ్య సంఘటనలలో కొన్నింటిని కాపాడును. అతని ప్రసంగికుల సభ్యుల హింసలు శ్రమలు అక్కడ వర్ణింపబడినవి, ఎంతమంది నమ్ర కార్యకులు వెస్లీల ఉత్సాహమును నిందను పంచుకొనిరో చూపును. అయితే దినచర్యలు కేవలము మహా మేల్కొలుపు చరిత్రయు వెస్లీ జీవితము మాత్రమే కావు; అవి పదునెనిమిదవ శతాబ్దపు ఇంగ్లీషు ఆచారముల గూర్చిన సమాచార నిధియు అగును. ప్రయాణ విధానములు, మార్గము యొక్క ప్రమాదములు కష్టములు, ఇంగ్లీషు పట్టణముల రూపము, ఇంగ్లీషు సమాజ లక్షణములు — ఇవన్నియు ఇక్కడ వివరింపబడును. వెస్లీ విస్తార పఠనమును అతని సూక్ష్మ విమర్శ దృష్టియు అతని దినచర్యలను సాహిత్య గమనికల నిధిగా చేయును. గ్రంథముల సంక్షేపములు, ఒకటి రెండు ప్రకాశవంత వాక్యములలో చెప్పబడిన ప్రముఖ వాస్తవములు, అతని తీక్ష్ణ విమర్శ లేక ఉష్ణ స్తుతి — అతని ప్రకాశమాన గమనికలు లేకుండ ఇట్టి విషయములు ఎన్నడును వినని వేల చదువువారికి బుద్ధి ఉత్తేజము అయి యుండవలెను. ఈలాగున అతని సమాజములు అతని విశాల వివేక పఠనము యొక్క పూర్ణ లాభము పొందెను. జెరెమీ టేలర్ «పరిశుద్ధ జీవితము మరణము» మొదట వెస్లీని తన కాలము యొక్క మరింత నిశ్చిత లెక్క తీసికొన నడిపించెను. అతడు ప్రతి గంట ఎట్లు గడిపెనో సంక్షిప్త లిపి దినపత్రికలో వ్రాసెను. లేచు వేళ, ప్రసంగము, అల్పాహారమునకు ముందు అధ్యయనములు — నిజముగా దినము యొక్క సమస్త శ్రమలు — ఇక్కడ నమ్మకముగా నమోదు చేయబడెను. ఈ దినపత్రికల మొదటి పుటపై అతడు ఎల్లప్పుడు వ్రాసెను, «నేను నిశ్చయించుకొనుచున్నాను, «దేవుని సహాయముతో»— «1. అంకితము చేయుటకు» (విశ్రమమునకును ఏకాంత ప్రార్థనకును) «ఉదయము సాయంకాలము ఒక గంట—ఏ నెపము లేక సాకు లేకుండ.

«2. సంభాషించుటకు MCVCý 3GQñP» (దేవుని దృష్టిలో); «తేలిక లేదు; GïWVTCRGNKñC లేదు» (పరిహాసము). 321

మూర్ ఈ దినపత్రిక తరువాతి సంవత్సరములలో అతని దినచర్యకు వేరని చెప్పును. అయితే మొదట ప్రచురింపబడిన దినచర్య ముందుమాట జార్జియా మిషనులో వెస్లీ దాటిన దృశ్యముల వైవిధ్యము అతనిని తన దినపత్రికలోని మరింత ముఖ్య భాగములు నకలు చేసి, అప్పుడప్పుడు మనస్సునకు వచ్చిన తలంపులు చేర్చ నడిపించెనని చెప్పును. ఈ విధముగా దినచర్యలు సిద్ధపరచబడెను. ఆరంభ భాగములు మెథడిజము హితమున ప్రచురింపబడెను, ఆనాటి కలంకము దూషణ సాధారణముగా ఉన్నప్పుడు దాని స్థాపన ఉద్దేశము గూర్చిన సరళ వృత్తాంతమువలన నోరు మూయబడునట్లు. ఇరువది ఆరు బంధిత సంపుటములలో ఇంకను కాపాడబడిన పూర్ణ దినచర్యలు ఎన్నడును ముద్రింపబడలేదు. వెస్లీ స్వయముగా విస్తార ఉద్ధరణలు చేసి ఇరువది ఒకటి భాగములుగా విడిచెను, వరుస సంచికలు వేల చదువువారు ఆతురతతో ఎదురుచూచిరి. ప్రచురిత దినచర్యల మొదటి నమోదు 1735 అక్టోబరు 14, వెస్లీ సిమండ్సు నౌకను చేరుటకు పడవ ఎక్కినప్పుడు; చివరిది 1790 అక్టోబరు 24, స్పిటల్‌ఫీల్డ్సు చర్చిలోను షాడ్‌వెల్ సెయింట్ పాల్సులోను అతని సేవలను వర్ణించును.

సాహిత్య విమర్శలు 1737లో సవాన్నానుండి తిరిగి వచ్చునప్పుడు వెస్లీ చదివిన మాకియవెలీపై అతని తీక్ష్ణ తీర్పువలన బాగుగా వివరింపబడును. అతడు చెప్పును, «ఇంటికి సముద్రయానములో ప్రసిద్ధ గ్రంథము («నికోలస్ మాకియవెలీ రచనలు») సంపాదించి, దానిని జాగ్రత్తగా చదివి ఆలోచించుటకు నన్ను నియమించుకొంటిని. అతడు తరచుగా తప్పుగా అర్థము చేసికొనబడి గొప్పగా తప్పుగా చిత్రింపబడెనని విని అతని అనుకూలముగా పక్షపాతముతో ఆరంభించితిని. తక్కువ సాధారణమైన అభిప్రాయములను తూచి, అవి ఉన్న భాగములు నకలు చేసి, ఒక భాగమును మరొకదానితో పోల్చి, శాంత నిష్పక్షపాత తీర్పు రూపించ ప్రయత్నించితిని. నా శాంత తీర్పు ఇది: లేఖలు లోకములో ఉన్నప్పటినుండి వ్రాతకు అప్పగింపబడిన ఇతర సమస్త దయ్యముల సిద్ధాంతములు ఒక సంపుటములో సమకూర్చబడినను దీనికి తక్కువగును; ఒక రాజు ఈ గ్రంథమువలన తనను రూపించుకొనినయెడల, కపటము, ద్రోహము, అబద్ధము, దోపిడీ, బాధ, వ్యభిచారము, వేశ్యాగమనము, సమస్త విధములైన హత్యను ఇంత శాంతముగా సిఫారసు చేయు గ్రంథమువలన, డొమిషియను లేక నీరో ఆ మనుష్యునితో పోల్చినయెడల వెలుగు దూత అగును.» 1756 ఏప్రిలులో 322 మాండెవిల్ «తేనెటీగల కథ» చదివినప్పుడు వెస్లీ «మాకియవెలీ బహు దూరము మించబడెను» అని భావించెను. «ఇటాలియను కొన్ని దుర్గుణములను మాత్రమే సిఫారసు చేయును, కొందరు ప్రత్యేక మనుష్యులకు కొన్ని ప్రత్యేక సందర్భములలో ఉపయోగకరమని; అయితే ఇంగ్లీషువాడు ప్రతి విధమైన దుర్గుణమును ప్రేమించి హృదయపూర్వకముగా సిఫారసు చేయును, అప్పుడప్పుడు ఉపయోగకరమని మాత్రమే కాక సమస్త సమాజములకు సమస్త కాలములలో అత్యవసరమని!»

పక్షపాతము లేమిని దృష్టి విశాలతను వెస్లీ ఇతర రెండు విమర్శలవలన వివరింపవచ్చును. 1742 ఆగస్టులో ఎవ్‌షామునుండి బ్రిస్టలుకు గుఱ్ఱముపై పోవుచు అతడు ఇగ్నేషియస్ లొయోలా జీవితము చదివెను, «నిశ్చయముగా అతి చెడ్డ కారణము మద్దతున నిలిచిన అతి గొప్ప మనుష్యులలో ఒకడు,» అని 323 అతడు చెప్పును. «ఎవడును అతనిని ఉత్సాహి అని తీర్చుట నాకు ఆశ్చర్యము. కాదు; అయితే అతడు తాను వ్యవహరించు ప్రజలను ఎరుగును; (కౌంట్ జె——వలె) దేవుని మహిమను లేక (అతడు అదే విషయమని తలంచిన) ఆయన సంఘ హితమును వృద్ధి చేయుటకు కపటము వాడవచ్చునను పూర్ణ నమ్మకముతో బయలుదేరి, సమస్త విషయములలో తన సూత్రములకు అనుకూలముగా నడిచెను.» «ప్యూరిటనుల చరిత్ర»పై వెస్లీ వ్యాఖ్య మత చరిత్ర సమస్యల సత్య గ్రహణము అతని ప్రజలలో ఇంతగా వృద్ధి చేయుటకు సహాయపడిన ఆ శాంత న్యాయ సంగ్రహములలో మరొకటి. అతడు చెప్పును, «నేను ఆశ్చర్యములో నిలుచుచున్నాను: మొదట, ఈ గౌరవనీయులను సంఘమునుండి త్రోసివేసిన హింస యొక్క అసహ్య ఆత్మను గూర్చి, రాణి ఎలిజబెత్ పాదిరులు రాణి మేరీ వారంతగానే దానితో మరక పడియుండిరి; రెండవది, ఆ పరిశుద్ధ ఒప్పుకోలుదారుల బలహీనతను గూర్చి, వారిలో అనేకులు సర్ప్లిసులు హుడులు లేక ప్రభు భోజనమున మోకాళ్లూనుటను గూర్చి వాదించుటలో తమ కాలము బలము ఇంతగా గడిపిరి.» 1754 ఆగస్టులో చదివిన బాక్స్టర్ «మహాసభల చరిత్ర» అతనిని బలమైన మాటలు వాడ నడిపించెను: «వారు ఎంత అసహ్యుల సమూహము (మృదువైన బిరుదు న్యాయముగా ఇయ్యజాలము) సెయింట్ సిప్రియన్ నుండి దాదాపు ప్రతి యుగములోను సంఘమును పాలించుకొనిరి! ఒక మహాసభ ఎంతగా మరొకదానిని నిరంతరము శపించి, సాతానుకు అప్పగించెను — పూర్వులను సమకాలీనులను, తమ నిర్ణయములను అవిచారితముగా స్వీకరింపనివారిని, సాధారణముగా తుచ్ఛమైనవి, కొన్నిసార్లు అబద్ధము, తరచుగా అర్థము కానివి లేక స్వవిరోధమైనవి! నిశ్చయముగా క్రైస్తవులను సంస్కరించుటకు మహమ్మదీయమతము విడువబడెను! కాన్‌స్టాంటినోపులు ఆ మార్పువలన లాభపడెనో లేదో నాకు తెలియదు.» స్కాట్లాండు సంఘ చరిత్ర ఈ బలమైన మాటను పుట్టించెను, «దేవుని పనికి దయ్యము పని ముందుకు నడుపుట అవసరము కాదు, కాజాలదు. శాంతమైన సమ స్వభావము క్రూర పనిని ఉగ్ర స్వభావముకంటె బహు మేలుగా దాటును.» 324

వెస్లీ పఠనము విశాల వ్యాప్తి గలది. అతని స్వంత కళాశాల గ్రంథాలయములోను ఆక్స్‌ఫర్డు బాడ్లీయనులోను అతని చూపులు పట్టుబడును. దేశమంతట స్నేహితుల 325 ఇండ్లలో దొరికిన గ్రంథములను కూడా అతడు వాడుకొనినట్లు తోచును. ఐర్లాండులో స్థానిక చరిత్రలు అధ్యయనము చేసెను గనుక ప్రజల పరిసరములతో పూర్ణ సానుభూతి కలిగియుండెను. ఆన్సన్ కుక్ సముద్రయానములు, రోలిన్ రాబర్ట్‌సన్ చరిత్రలు, అట్టి గ్రంథములు చదివి దినచర్యలలో గమనింపబడెను. తత్త్వము దైవశాస్త్రము జాగ్రత్తగా అధ్యయనము చేయబడెను. వెస్లీ విజ్ఞానమునందు కూడా ఉత్సాహ ఆసక్తి చూపెను. కాంటర్‌బరీనుండి లండనుకు మార్గములో చదివిన హ్యూయిజెన్స్ «గ్రహ లోకముపై ఊహలు» చంద్రుడు నివాసయోగ్యము కాదని అతనిని నమ్మించెను. సమస్తము అతని సమాజముల సేవకు ఉంచబడెను. «ప్రాచీనులలో అత్యంత మేల్కొలుపు రచయిత» అని అతడు ఎంచిన ఎఫ్రాయిమ్ సిరస్ నుండి ఒక మనోహర కథను వారి హితమున అనువదించి, వారిలో జ్ఞాన ప్రేమ మేల్కొలుపుటకు తన శక్తియంతయు చేసెను.

అతని చారిత్రక విమర్శలు అసాధారణముగా ఆసక్తికరము. అలెగ్జాండర్ మహారాజు స్నేహితుడు క్లీటసును ఉద్దేశపూర్వకముగా చంపుట «అతడు బీద ఫిలోటాసును అతని మంచి వృద్ధ తండ్రి పార్మెనియోను వధించుటతో పోల్చినయెడల నీతి క్రియ; ఇది కూడా యుద్ధములోను నగరములు పట్టుకొనునప్పుడు తరువాతను వేలమందిని చంపుటతో పోల్చినయెడల స్వల్ప విషయము, వారి భార్యలను పిల్లలను రక్షించుట తప్ప మరే నేరము లేకుండ» — యూదా నరకములో అలెగ్జాండర్ మహారాజువంత వేడి స్థలము కోరునా అని వెస్లీ సందేహించును. స్కాట్లాండు రాణి మేరీ నిర్దోషిత్వము అతడు నమ్మెను, ఎలిజబెత్‌ను «నీరోవంత న్యాయము కరుణ గలది, మహమ్మదువంత మంచి క్రైస్తవురాలు» అని తీర్చెను. మిస్టర్ వుడ్రో «స్కాట్లాండు సంఘ శ్రమల చరిత్ర» అతనిని రెండవ చార్లెస్‌ను గూర్చి చెప్ప నడిపించెను, «రక్తపాత రాణి మేరీ అతనితో పోల్చినయెడల గొఱ్ఱెపిల్ల, కేవలము పావురము!» మిస్టర్ వాల్‌పోల్ «చారిత్రక సందేహములు» మూడవ రిచర్డు అత్యంత సుందరుడనియు అతనిపై మోపబడిన సమస్త క్రూరత్వములనుండి నిర్మలుడనియు అతనిని నమ్మించెను. ఈ అభిప్రాయములను గూర్చి ఏమి చెప్పినను, అవి చారిత్రక విచారణను ఉత్తేజపరచుటకు సహాయపడి యుండవలెను. వెస్లీ అసాధారణముగా నిష్పక్షపాతమైన మనస్సు ప్రతి విషయముపై నూతన వెలుగు స్వీకరించుటకు ఎల్లప్పుడు తెరవబడి యుండెను.

కావ్యమునకు ఈ విమర్శలలో తగిన స్థానము ఉన్నది. 1769 సెప్టెంబరు 5న కార్న్‌వాల్ ప్రయాణములో హోమర్ ఒడిస్సీలో గొప్ప భాగము చదివెనని గమనించును. అది మిల్టన్ పరదైస్ రిగైన్డ్‌వలె «కృశించు కవితాశక్తి యొక్క చివరి మసక ప్రయత్నము» అని అతడు ఎల్లప్పుడు ఊహించెను. ఇప్పుడు తన పొరపాటు కనుగొనెను. కొన్ని లోపములు సూచించిన తరువాత చేర్చును, «అయితే అతని అసంఖ్యాక అందములు వీటికి విశాల పరిహారము చేయును. వర్ణనలలో ఎవడైనను ఇంత సుఖవంతుడా, పాత్రలలో ఇంత నిశ్చితము అనుకూలము, కథ చెప్పుటలో ఇంత సహజమా? అతడు నిరంతరము ఉత్తమ నీతి రేఖలు చొప్పించును (వర్జిల్‌లో నేను కనుగొనజాలను); సమస్త సందర్భములలో దేవుని భయమును న్యాయము కరుణ సత్యముతో సిఫారసు చేయును. ఈ ఒక్కటిలో మాత్రమే అతడు తనకు విరోధము: తన నాయకుని «జ్ఞానము ఎన్నడును అబద్ధము చెప్పదు» అని చెప్పించును, మరియు—

ఇంతలో అతడు తానే అతి స్వల్ప నెపముపై ఉద్దేశపూర్వక అబద్ధములు పదేపదే చెప్పును, అంతేకాక జ్ఞాన దేవతచే కూడా అట్లు చేయుటకు మిక్కిలి స్తుతింపబడును.» వెస్లీ సాధారణముగా చరిత్ర, కావ్యము, తత్త్వము గుఱ్ఱముపై చదివెను, ఇతర కాలములలో ఇతర పని ఉన్నదని అతడు చెప్పెను. తరువాతి 326 జీవితములో స్వంత రథములో ప్రయాణించినప్పుడు ఎల్లప్పుడు గ్రంథములు తీసికొనిపోయెను. ఈలాగున అతడు దినమునకు పది గంటలు అరణ్యములో ఉన్నట్లు ఏకాంతముగా గడిపెను. ప్రయాణింపనప్పుడు అతడు మూడు గంటలకంటె తక్కువ ఎన్నడును, తరచుగా పది లేక పన్నెండు గంటలు, ఒంటరిగా గడిపెను. 327

ఆరంభ జీవితములో వెస్లీ చిత్రముల రసికుడైనట్లు తోచును, అయితే ఆకలిగొను బీదలకు సహాయము చేయుటకు ప్రతి వైభవమును త్వరలోనే నిరాకరించెను. ఒక కళా విమర్శ రస్కిన్‌కు తగినది. 1780 ఆగస్టులో అతడు చెప్పును, «బాత్‌లో ఉన్నప్పుడు ప్రసిద్ధ కార్టూనులను, ముఖ్యముగా మొదటి మూడింటిని, 328 సూక్ష్మముగా పరిశీలించి ఆలోచించితిని. లోకములోని అతి ఉత్తమ చిత్రకారులలో ఒకడు ఎంత బీద రూపకర్త! 1. ఇక్కడ పడవలో ఇద్దరు మనుష్యులు, ప్రతివాడును పడవ కంటె సగముకంటె ఎక్కువ పొడవు. 2. మన ప్రభువు పేతురుతో «నా గొఱ్ఱెలను మేపుము» అని చెప్పుచు తన పక్కన నిలిచిన మూడు నాలుగు గొఱ్ఱెలను సూచించును. 3. పేతురు యోహాను కుంటివానిని స్వస్థపరచుచుండగా ఇద్దరు నగ్న బాలురు వారి పక్కన నిలుచుదురు. ఎందుకు? ఆహా, ఇంత ఉత్తమ చిత్రకారుడు సాధారణ బుద్ధి పూర్తిగా లేకుండ ఉండుట దయ!» 1781 అక్టోబరులో విన్‌చెస్టరులో ప్రకటించిన తరువాత దేవాలయములో «లాజరు లేపబడుట» అను ప్రసిద్ధ చిత్రము చూచుటకు గొప్ప నిరీక్షణతో పోయెను. «నేను నిరాశపడితిని,» అని అతడు చెప్పెను. «గమనించితిని—1. పాత్రల కుప్ప అంతగా ఉండెను గనుక నాకు చెప్పబడకుండినయెడల అవి ఏమి అర్థమో ఊహింపనైనను జాలను. 2. సాధారణ వర్ణములు అతి ప్రకాశమానము, క్రీస్తు ఆయన అనుచరులు ఎన్నడును ధరింపనివి. చిత్రకారులు ఎప్పుడు సాధారణ బుద్ధి పొందుదురు?»

దినచర్యలు పదునెనిమిదవ శతాబ్దపు ఇంగ్లాండుపై వెలుగు వేయు నమోదులతో నిండియున్నవి. 1748లో అల్లెన్‌డేల్ టౌనులో సిలువ సమీపమున ప్రకటించినప్పుడు మిక్కిలి పెద్ద సభ ఉండెనని చెప్పును, «అది సాధారణ జీత దినము, అది ఆరు నెలలకు ఒక్కసారి మాత్రమే.» 329 1753లో అల్న్‌విక్‌లో 330 ఉండెను, పదునారు పదునేడు యౌవనులు తమ శిష్యత్వము పూర్తి చేసి కార్పొరేషన్ స్వాతంత్ర్యము పొందు దినమున. ఈ దురదృష్టవంతులు ఈ ఉద్దేశమునకే ప్రత్యేకముగా కాపాడబడిన గొప్ప ఊబి గుండా నడువ బలవంతము చేయబడిరి, అది కొందరిని మెడవరకు, అనేకులను రొమ్మువరకు తీసికొనెను. 1765 మేలో లండన్‌డెర్రీ నిజాయితీని చూచి ఆశ్చర్యపడెను. దొంగతనము అను విషయము అరుదుగా వినబడెను. ఎవడును పగటి పూట ఇల్లు తెరచి ఉంచుటకు సందేహింపలేదు, రాత్రి తలుపు గడియపైనే ఉంచెను.

పట్టణముల ఎదుగుదలను వెస్లీవలె జాగ్రత్తగా కాచినవారు కొద్దిమందే. 1755 ఏప్రిలులో లివర్‌పూలును ఇంగ్లాండులో తాను చూచిన అతి సమీపమైన, ఉత్తమముగా కట్టబడిన స్థలములలో ఒకటని వర్ణించెను. «అది చెస్టర్‌కు పూర్తిగా రెండింతలు పెద్దదని తలంచుచున్నాను; అధిక వీధులు పూర్తిగా నేరుగా ఉన్నవి. పట్టణములో మూడు భాగములలో రెండు ఈ నలువది సంవత్సరములలో చేర్చబడెనని మాకు తెలుపబడెను. అదే నిష్పత్తిలో పెరిగినయెడల మరో నలువది సంవత్సరములలో అది బ్రిస్టలును దాదాపు సమము చేయును. సముద్ర తీర పట్టణములో నేను చూచిన అతి మృదువైన మర్యాదగల ప్రజలు సాధారణముగా వీరే, వారి మధ్య నివసించు యూదుల పాపిస్టుల యెడల మాత్రమే కాక మెథడిస్టుల (అని పిలువబడువారి) యెడల కూడా వారి స్నేహపూర్వక ప్రవర్తనవలన కనబడునట్లు.» బాత్‌కు కూడా 331 గౌరవ స్థానము ఉన్నది. ఆ నగరములో ఇటీవల నిర్మింపబడినవి ఇంగ్లాండులో ఏ భవనములకును సమానము కావని అతడు తలంచెను. వారు లడ్స్-టౌన్ సమీపమున రెండు మనోహర ఇంటి వరుసలతో రెండవ క్రెసెంట్ మాత్రమే కాక నగరము మరొక వైపున సమస్త పట్టణము చేర్చిరి, అది ప్రతిదినము వేగముగా పెరుగుచుండెను. 1790లో బర్మింగ్‌హాము అతడు ఏబది సంవత్సరముల క్రితము చూచినప్పుడు ఉన్నదానికి మూడింతలు పెద్దదిగా తోచెను. 332

యాత్రిక జీవితము ఇచ్చిన ప్రతి అవకాశమును వెస్లీ దేశపు మనోహర దృశ్యములు లేక చారిత్రక దృశ్యములు చూచుటకు వాడుకొనెను. లాండ్స్ ఎండ్ సందర్శనములు ప్రకృతి గొప్ప దృశ్యములయందు అతని ఆసక్తికి ఉదాహరణగా నిలుచును. 1743 సెప్టెంబరులో ఒక ఆదివారము సాయంకాలము సేవ తరువాత అతడు చెప్పును, «లాండ్స్ ఎండ్ రాళ్ల అంచువైపు సురక్షితముగా పోగలిగినంతవరకు దిగితిమి. అది భయంకర దృశ్యము! అయితే దేవుడు తీర్పునకు లేచినప్పుడు ఇవి ఎట్లు కరిగిపోవును! వాటి మధ్య సముద్రము నిజముగా «కుండవలె మరుగును.» «అగాధము నెరసినట్లు తోచును.» అయితే «అవి ఉప్పొంగినను గెలువజాలవు. ఆయన వాటి సరిహద్దులు నియమించెను, అవి దాటజాలవు.»» పదునాలుగు సంవత్సరముల 333 తరువాత అతడు మరల అక్కడ ఉండెను. «మేము లాండ్స్ ఎండ్‌కు గుఱ్ఱముపై పోయితిమి. దీనివంటి సహజ 334 కుతూహలము నాకు తెలియదు. భూమి అంచునకు సమీపముగా ఉన్నప్పుడు విశాలమైన చింపిచీకల రాళ్లు ప్రతి వైపున లేచును, మధ్య పచ్చని గడ్డి, కళాకృతివలె సమముగాను మృదువుగాను. భూమిని ముగించు రాళ్లు సముద్రముచే అంతగా చీల్చబడెను గనుక అవి గొప్ప శిథిల కుప్పలవలె కనబడును.» అతడు ఎనుబది రెండు సంవత్సరములవాడైనప్పుడు రాళ్లపై నీటి అంచువరకు దిగెను. «నలువది సంవత్సరముల క్రితము నేను ఇక్కడ ఉన్నప్పటినుండి సముద్రము కొన్ని వందల గజములు గెలిచెనని తలంచకుండ ఉండజాలను.» 335

వెస్ట్‌మినిస్టర్ అబే వెస్లీకి పరిచిత భూమి. 1771 మార్చిలో దేశమునుండి వచ్చిన స్నేహితునికి సమాధులు చూపుచు అక్కడ అతని ఆనందకర చూపు పట్టుబడును. కొన్ని సంవత్సరముల క్రితము అతడు అక్కడ «గంభీర నడక» చేసెను. «అర్థము లేని రాయి పాలరాయి కుప్పలు! అయితే ఒక సమాధి సాధారణ 336 బుద్ధి చూపెను, మిస్టర్ నైటింగేల్ తన ప్రియ భార్యను మరణమునుండి కాపాడ ప్రయత్నించు ఆ మనోహర రూపము. ఇక్కడ నిజముగా పాలరాయి మాట్లాడునట్లు తోచును, విగ్రహములు జీవము లేకుండ ఉండనట్లే కనబడును.» ఈ నమోదు తరువాతి సందర్శనముపై వెలుగు వేయును. «ఇంకను ఇతరులు పోల్చదగినవి కావని నేను తలంచు రెండు సమాధులు శ్రీమతి నైటింగేల్ సమాధియు పునరుత్థాన దినమున సమాధినుండి లేచు అడ్మిరల్ సమాధియు. అయితే అనేకములపై చెక్కబడిన నీచ స్తుతి ఆ న్యాయమైన తలంపును నాకు జ్ఞాపకము చేసెను,—

1780 డిసెంబరులో అతడు కొందరు స్నేహితులతో బ్రిటిష్ మ్యూజియములో ఉండెను, వారు తమతో రమ్మని వేడుకొనిరి. «కుతూహలము తిరుగుటకు ఇక్కడ ఎంత విశాల క్షేత్రము! ఒక పెద్ద గది పైనుండి క్రిందివరకు ఓటహైటీనుండి తెచ్చిన వస్తువులతో నిండియున్నది, రెండు మూడు మరిన్ని హెర్క్యులేనియము శిథిలములనుండి త్రవ్వబడినవాటితో. ఏడు విశాల గదులు కుతూహల గ్రంథములతో, అయిదు చేతివ్రాతలతో, రెండు సమస్త విధములైన శిలాజములతో, మిగిలినవి వివిధ జంతువులతో నిండియున్నవి.» అతడు విమర్శకు తెరవబడు వ్యాఖ్య చేర్చును: «అయితే వీటిని సేకరించుటలో గడిపిన జీవితమునకు జీవించువారి చచ్చినవారి న్యాయాధిపతికి మనుష్యుడు ఏ లెక్క ఇచ్చును?» మునుపటి జనవరిలో సందర్శించిన సర్ యాష్టన్ లీవర్ మ్యూజియము అతనిని మిక్కిలి ఆసక్తిపరచెను. సహజ కుతూహలములకు ఐరోపాలో ఏ మ్యూజియమును దీనిని మించదని అతడు తలంచెను. సమస్త మృగములు, పక్షులు, సరీసృపములు, కీటకములు అంత అద్భుతముగా అమర్చబడి కాపాడబడెను, «మరెక్కడ చూచినయెడల అవి జీవముతో ఉన్నవని ఊహించెదవు. ముఖ్యముగా హిప్పోపొటమస్ నదినుండి ఇప్పుడే వచ్చుచున్నట్లు భయంకరముగా కనబడును; పాత సింహము టవరులో నడుచుచున్నప్పుడువలె ఇప్పుడు భయంకరముగా కనబడును.»

వెస్లీ ఒక వింత ప్రయోగము చేయుటకు కాలము కనుగొనెను. 1764 చివరి దినమున, «ఎడిన్‌బరోలో పాత సింహము సంగీతమును ఎంత ఆశ్చర్యకరముగా ప్రేమించెనో జ్ఞాపకము చేసికొని,» టవరులో కూడా అట్లేనా అని ప్రయత్నింప నిశ్చయించుకొనెను. జర్మన్ వేణువు వాయించు ఎవనితో అక్కడికి పోయెను. ఈ స్నేహితుడు «నాలుగు అయిదు సింహముల సమీపమున వాయించ నారంభించెను; వీటిలో ఒక్కటి మాత్రమే (మిగిలినవి ఏమాత్రము లక్ష్యపెట్టనట్లు) లేచి తన గుహ ముందుకు వచ్చి పూర్ణ శ్రద్ధగా ఉన్నట్లు తోచెను. ఇంతలో అదే గుహలోని పులి లేచి సింహము వీపుపై గంతు వేసి, తిరిగి అతని కడుపు క్రింద పరుగెత్తి, మరల అతనిపై గంతు వేసి, ఈలాగున నిరంతరము ఇటు అటు. యంత్ర సూత్రమువలన దీనిని వివరింపగలమా? ఏమాత్రమైనను వివరింపగలమా?» పనిలో నిమగ్నమైన యాత్రికునికి ఇది ఆనందకర అర్ధ విశ్రాంతి దినము!

వెస్లీ దినచర్యలు చదువువారందరికి ప్రకృతి చరిత్రయందు అతని ఆసక్తి పరిచితము. ఏమియు అతని గమనమును తప్పించుకొనలేదు. 1774లో వెస్లీ తన ప్రసంగికులలో ఇద్దరితో గ్లాస్గోనుండి గ్రీనాక్‌కు గుఱ్ఱముపై పోయెను. వారిలో ఒకడు థామస్ రూథర్‌ఫర్డ్ ఆ మార్గము తరచుగా ప్రయాణించెను, అయితే వెస్లీ ఒక సజ్జనుని నివాసము పేరు అడిగినప్పుడు తనకు తెలియదని చెప్పవలసి వచ్చెను. వృద్ధుడు తన యువ స్నేహితునికి మంచి పాఠము నేర్పెను. «నేను మరేదియు నేర్చుకొనజాలనప్పుడు,» అని అతడు చెప్పెను, «దాటుచు ఇండ్లు గ్రామముల పేర్లు నేర్చుకొనుట నాకు ఇష్టము.» 1773 అక్టోబరులో నార్త్‌హాంప్టన్ టౌసెస్టర్ మధ్య అతడు ఎన్నడును చూచిన అతి పెద్ద ఎల్మ్ చెట్టు కలిసెను. అది ఇరువది ఎనిమిది అడుగుల చుట్టుకొలత, ఆక్స్‌ఫర్డు మాగ్డలెన్ కళాశాల నడకలలో కొన్ని సంవత్సరముల క్రితము ఉన్న దానికంటె ఆరు అడుగులు ఎక్కువ. తోటపని ప్రేమ ఇప్పుడు ఇంగ్లాండును గట్టిగా పట్టుకొనెను. మైల్ 337 ఎండులో మిస్టర్

గార్డన్ వింత తోటలో, «ఇంగ్లాండులో, ఐరోపాలోనైనను దీనివంటిది దొరుకునని తలంచను,» వెస్లీ టీ చెట్టు నిజ స్వభావము నేర్చుకొని, ఆకుపచ్చ టీ, 338 బోహియా, పరాగ్వే మధ్య భేదము జాగ్రత్తగా వర్ణించెను. ఇంగ్లాండులో అత్యంత 339 ప్రసిద్ధ తోటలు చూచెను, అయితే స్టూర్టనులో మిస్టర్ హోర్ తోటకు గెలుపు ఇచ్చెను. 1788లో డంఫ్రీసులో 340 అయిదు అతి పెద్ద బహిరంగ తోటలు కనుగొనెను, అవి ఆకుకూరలు 341 పండ్లు సమృద్ధిగా ఇచ్చెను. స్కాట్లాండులో మొదట ఉన్నప్పుడు, «ప్రభువు బల్లపైను కూడా ఒకే విధమైన మాంసము మాత్రమే ఉండెను, ఏ విధమైన కూరగాయలు లేవు; అయితే ఇప్పుడు అవి ఇంగ్లాండులోవలె ఇక్కడ సమృద్ధి» అని అతడు చెప్పును.

రాజ్యమంతట గొప్పవారి నివాసములు ఇతర భవనముల సందర్శనముల వెస్లీ వర్ణనలతో పుటలు నింపవచ్చును. అతడు ఇంగ్లాండు గొప్ప ఇండ్లన్నిటికి పరిచితుడు: వెంట్‌వర్త్ హౌస్, రాకింగ్‌హామ్ మార్క్విస్ వైభవ నివాసము, హాట్‌ఫీల్డులో లార్డ్ సాలిస్‌బరీ నివాసము, ఐర్లాండులో అబర్‌కార్న్ 342 343 డ్యూక్ నివాసము, హాంప్టన్ కోర్టు, «ఇంగ్లాండు రాజునకు అతి ఉత్తమ 344 నగరు,» అతడు అంత్య సంవత్సరములలో సందర్శించెను. 1788 సెప్టెంబరులో బ్రిస్టలు స్నేహితులు అతనిని బ్లైస్ కాజిల్ చూచుటకును కింగ్స్ వెస్టన్ 345 సమీపమున లార్డ్ క్లిఫర్డ్ నివాసము చూచుటకును తీసికొనిపోయిరి. అట్టి సందర్శనములు అతని 346 నిరంతర శ్రమ వలయములో సుఖకర విరామములు. ఒక ఐరిష్ భూస్వామి ఉన్నత నివాళి పొందును. 1787 మేలో వెస్లీ కొందరు స్నేహితులతో కాజిల్ బర్నార్డుకు నడిచెను. యజమానుడు చేసిన మెరుగులు దానికి యార్క్‌షైరులో రాకింగ్‌హామ్ హౌస్‌వంత ఆనందకర స్థానము ఇచ్చెను (స్పష్టముగా రాకింగ్‌హామ్ మార్క్విస్ నివాసమైన «వెంట్‌వర్త్ 347 హౌస్»). «మిస్టర్ బర్నార్డు రూపములోను గాలిలోను మరణించిన సర్ జార్జ్ సావిల్‌ను మిక్కిలి పోలియున్నాడు. ఈ ప్రాంతములలో అతడు అత్యంత ధనికుడైనను పందెపు గుఱ్ఱములు లేక వేటకుక్కలు ఉంచడు, అయితే భార్యను ఇంటిని ప్రేమించి తన కాలము ఆస్తి తన భూమిని మెరుగుపరచుటలోను బీదలను పనిలో ఉంచుటలోను గడుపును. ఈ ఆత్మ గల సజ్జనులు తమ పొరుగువారికి ఆశీర్వాదము. దేవుడు వారి సంఖ్య పెంచును గాక!»

వెస్లీ దినచర్య అతడు లార్డ్ జార్జ్ గోర్డన్‌ను సందర్శించెనని చూపును, ఆ దురదృష్టవంతుడైన ప్రభువు ఇద్దరు ఆతుర సందేశములవలన సంభాషణ కోరెను. 1780 డిసెంబరు 19 మంగళవారము టవరులో అతని గదిలో ఒక గంట గడిపెను. సంభాషణ పోపరీ మతముపై ఉండెను. లార్డ్ జార్జ్ బైబిలును బాగుగా తెలిసినట్లు తోచెను, అతని నివాసములో చిన్న గ్రంథాలయము ఉండెను. «అతడు ఏ వ్యక్తినైనను ఏ విషయమైనను ఫిర్యాదు చేయకుండుట చూచి సంతోషకరముగా ఆశ్చర్యపడితిని,» అని వెస్లీ చెప్పును, «అతని బంధనము సరైన మలుపు తీసికొని అతనికి నిలుకడైన ఆశీర్వాదము అగునని నిరీక్షింపకుండ ఉండజాలను.» 1787 జూన్‌లో అతడు వ్రాయును, «మిస్టర్ హోవర్డ్‌తో సంభాషణ ఆనందము పొందితిని, ఐరోపాలోని అతి గొప్ప మనుష్యులలో ఒకడని తలంచుచున్నాను. దేవుని బలమైన శక్తి తప్ప అతని కఠినమైన ప్రమాదకరమైన పనులను అతడు దాటుటకు శక్తి ఇయ్యజాలదు. అయితే దేవుడు మన పక్షమున ఉన్నయెడల మనలను ఏమి హాని చేయగలదు?»

ప్రతిభ యొక్క అద్భుత ఉదాహరణలు వెస్లీకి ప్రత్యేక ఆసక్తి. జాన్ డౌన్స్‌కు అతని నివాళి ఇదివరకే ఇయ్యబడెను. 1776 మేలో కార్లైల్‌లో 348 «అత్యంత అసాధారణ ప్రతిభ గల మనుష్యుడు చూచెను, నాలుగవ ఏటనుండి గుడ్డివాడు, ఉన్ని చుట్టగలడు, తాను చేసిన యంత్రము మగ్గముపై పుష్ప ప్లష్ నేయగలడు, ప్లష్‌లో తన పేరు నేసెను, తన వస్త్రములు తన సమస్త విధములైన పనిముట్లు తానే చేసికొనెను. కొన్ని సంవత్సరముల క్రితము సంఘములో అవయవ మందిరములో మూయబడి ప్రతి భాగము తాకి, తరువాత తనకు ఒక అవయవము చేసికొనెను, న్యాయాధిపతులు అది అత్యుత్తమమని చెప్పుదురు. అప్పుడు కీర్తన రాగములు, గీతములు, స్వేచ్ఛా వాద్యములు, లేక తాను వినినదేదైనను వాయించుట తానే నేర్చుకొనెను. అతడు అనేక రాగములు గొప్ప నిఖరముతోను ఒక సంక్లిష్ట 349 స్వేచ్ఛా వాద్యమును వాయించుట వింటిని. ఐరోపా అంతట అట్టి మరొక ఉదాహరణ దొరుకునని తలంచను. అతని పేరు జోసెఫ్ స్ట్రాంగ్. అయితే అతడు ఇంకను «లోకములో దేవుడు లేకుండ» ఉన్నయెడల ఇందులోనుండి అతనికి ఏమి లాభము?»

మనము ఇచ్చిన వివిధ ఉద్ధరణలు మనుష్యులయందును విషయములయందును వెస్లీ ఆసక్తి యొక్క విశాల వ్యాప్తిని వివరింపవచ్చును. అతడు తన జీవితము చివరి దినము వరకు నేర్చుకొనుచుండెను. అర్ధ శతాబ్దము అతనిపై నిలిచిన సమస్త సంఘముల భారము అతని ఉల్లాసమును నాశనము చేయలేదు, చుట్టునున్న మనుష్యులయందును విషయములయందును అతని ఆసక్తిని బలహీనపరచలేదు.