తూర్పు విక్లిఫ్ — బైబిలు అనువాదము

కేరీ మిషనరీ ఆయుధమైన బైబిలు—ఇతర స్థానిక భాషా అనువాదకులు—తన శ్రమలను గూర్చి కేరీ యొక్క వినయముగల అయినను న్యా��మైన వర్ణన—అతని �ినయముగల అయినను న్యాయమైన వర్ణన—అతని భాషాశాస్త్ర కీలకము—ఒక హిందూ కమ్��రిచే అక్షరములు చెక్��ుటయు అచ్చు పోయు�ు—ఒక హిందూ కమ్మరిచే అక్షరములు చెక్కుటయు అచ్చు పోయుటయు—తూర్పున మొదటి కాగితము తయారీయు ఆవిరి యంత్రములు—1808 �ిరి యంత్రములు—1808 ఆరంభమున అనువాద పనిని కేరీ లెక్కించుట—అతని కార్యశాలలో—బైబిలు అను�ార్యశాలలో—బైబిలు అనువాదకుల సెమినరీ—చెప్పులు కుట్టువా�్పులు కుట్టువాడైన విలియమ్ యేట్స్, బెంగాలీ బైబిలు యొక్క కవర్డేల్—వెంగర్—ఒక బెంగాలీ లూథర్ కావలెను—కేరీ బెంగాలీ బైబిలు—క్రొత్త నిబంధన ఎట్లు ము�త్త నిబంధన ఎట్లు ముద్రింపబడెను—మొదటి ప్రతి దేవునికి అర్పిం�తి దేవునికి అర్పింపబడుట—లార్డ్ స్పెన్సరును జార్జ్ IIIను ఆ సంపుటమును స్వీకరించుట—మొదటి ముద్రణ యొక్క స్వయంసాక్ష్య శక్తి—ఒరి��ాలో బైబిలు—మాగధీ, అస్��ామీ, ఖాసీ, మణి��ురీలలో—మరాఠీ, కొం�ాక్ష్య శక్తి—ఒరియాలో బైబిలు—మాగధీ, అస్సామీ, ఖాసీ, మణిపురీలలో—మరాఠీ, కొంకణీ, గుజరాతీ అనువాదములు—హిందీయు దాని అనేక మాండలికములలో అనువాదము—ద్రావిడ అనువాదములు—పుష్తూ బైబిలు కథ—సిక్కులును బైబిలును—మొదటి బర్మా అనువాదమును ముద్రణాలయమును—బ్రిటిష్ అండ్ ఫారిన్ బైబిలు సొసైటీ—1812లో మరణములు, భూకంపము, అగ్ని—ముద్ర�ము, అగ్ని—ముద్రణాలయ నాశనము—పొగలు కక్కు శిథిలములను థామసన్ వర్ణించుట—తన వ్రాతప్రతుల విషయమున కేరీ వీరత్వము—�యమున కేరీ వీరత్వము—భారతదేశమును క్రైస్తవలోకమును ఉత్సాహ సానుభూతి—�్సాహ సానుభూతి—ఫీనిక్సును దాని ఈకలును.

లోకములో ప్రతి గొప్ప సం�ులో ప్రతి గొప్ప సంస్కరణ మొదట ఒక్క మనుష్యుని కార్యమే; అతడు తన కాలము యొక్క �తడు తన కాలము యొక్క ఫలమైనను, సమాజమును మార్చు చలనమును గ్రహించి నెరవేర్�� నారంభించువాడు. చరి�హించి నెరవేర్చ నారంభించువాడు. చరిత్రలో నైతిక శక్తులకును భౌతిక శక్తులకును ఇది సమానము��ా నిజము; స్వభావము�్తులకును ఇది సమానముగా నిజము; స్వభావమునందును ఉద్దేశమునందును ఎంతో విరుద్ధులుగా కనబడు సమకాలీనులైన కేరీయు క్లార్క్‌సనును ఒక ప్రక్కను, నెపోలి� ప్రక్కను, నెపోలియనును వెల్లింగ్టనును మరొక ప్రక్కను. సంఘము లోకమును సువార్తపరచవలెనని నిరంతర నిశ్చయముతో కేరీ ఒంటరిగా నిలిచెను. ఆ సువార్తీకరణకు మొదటి అవ�ీకరణకు మొదటి అవశ్యక నియమముగా అతడు నొక్కి చెప్పిన సాధనమునందును అతడు అంతే విశిష్టు��ు—బైబిలు యొక్క స్థానిక భాషా అను��ాదము. పదునెనిమిదవ � సాధనమునందును అతడు అంతే విశిష్టుడు—బైబిలు యొక్క స్థానిక భాషా అనువాదము. పదునెనిమిదవ ఏట జర్నీమెన్ చెప్పులు కుట్టువాడై యుండగానే, «తన స్వంత వ్యవస్థను లేఖనములనుండియే ఏర్పరచు��ొనెను,» దైవిక మి�ులనుండియే ఏర్పరచుకొనెను,» దైవిక మిషనరీ భావముతో నింపబడెను. అది 1780లో సైనికులకును నావికులకును ఆం�కును నావికులకును ఆంగ్ల బైబిలు పంచుటకు మొదటి బైబిలు సొసైటీ ఏర్పడుటకు ఒక సంవత్సరము ముందు; అతని స్వంత విజయము 1804లో బ్రిటిష్ అండ్ ��ారిన్ బైబిలు సొసైటీ స్�ు 1804లో బ్రిటిష్ అండ్ ఫారిన్ బైబిలు సొసైటీ స్థాపనకు దారితీయుటకు నాలుగవ వంతు ��తాబ్దము ముందు. �ుటకు నాలుగవ వంతు శతాబ్దము ముందు. యౌవనమున బైబిలు యొక్క స్వయంసాక్ష్య శక్తిని �క్క స్వయంసాక్ష్య శక్తిని గ్రహించిననాటినుండి, ప్రతి ఉదయము మొదట ఆంగ్లములోను, తరువాత తాను నేర్చుకొనిన భాషలలో—త్వరలో ఆరు సంఖ్యకు చేరినవి—ఒక్కొక్క అధ్యాయము చదువుట కేరీ యొక్క నిరంతర అలవాటు.

ఆ కారణమున భారతదేశమును తూర్పు ఆసియయు గల సమస్త భాషలలోను ప్రధాన మాండలికములలోను బైబిలు అను��ాదమే, 1793లో బెంగాలీ సం� మాండలికములలోను బైబిలు అనువాదమే, 1793లో బెంగాలీ సంపాదించిననాటినుండి కేరీ తనకు అన్నిటికంటె ఉన్నతమైన కార్యముగా నియమించుకొనెను. అతడు ప్రకటించెను, బోధించెను, అప్పటి యుక్తమైన సాధ్యమైన ప్రతి రూపమునందు ��జమానుని మిషనరీ ఆ�ైన ప్రతి రూపమునందు యజమానుని మిషనరీ ఆజ్ఞ యొక్క పూర్ణార్థమున «శిష్యులను చేసెను.» అయితే అత్యవసరమైన నిలుచు ప్రాధాన్యము గల ఒక్క రూపము—నిజ విశ్వాసమును ని�ు—నిజ విశ్వాసమును నిజ విజ్ఞానమును నిజ నాగరికతయు ఒక్క దూ�ాగరికతయు ఒక్క దూత స్వరము చేరగల ఇరుకు వలయము వెలుపల నిలువజాలవు, వ్యాపింపజాలవు గనుక—ఆసియా కోట్ల స్త్రీపురుషులకును బాల�పురుషులకును బాలబాలికలకును తల్లిభాషలలోను, వారి నాయకుల పూ��ారుల విద్వద్భాషలలోను దైవ సందే�ోను, వారి నాయకుల పూజారుల విద్వద్భాషలలోను దైవ సందేశమును ప్రచురించుటయే. విక్లిఫ్ లాటినునుండి అనువదించి సర్వకాలపు ఆంగ్ల పఠన జాతులకు మొదట ఇది చేసెను; ఆలాగున బ్రి�ి చేసెను; ఆలాగున బ్రిటనులోనే కాక పడమటి క్రైస్తవలోకములోను మత రాజకీయ సంస్కరణను ఆరంభించెను. ఎరాస్మసును లూథరును అతని వెంబడించిరి—మొదటివా�ంబడించిరి—మొదటివాడు తన గ్రీకు లాటిన్ క్రొత్త నిబంధనలోను, «స్త్రీలకును చెప్పులు కు��్టువారికిని, గ్రామీ��ులకును శిల్పులకును, �ీలకును చెప్పులు కుట్టువారికిని, గ్రామీణులకును శిల్పులకును, టర్కులకును సహితము» వాక్యము యొక్క తన పారాఫ్రేజులోను; రెండవవాడు ఎరాస్మసు ముద్రణను గొప్ప స్థానిక అనువాదమున చేసెను; ఎరాస్మసు సమకాలీనులను లేఖనములను «సమస్త భాషలలోనికి» అనువదింప నిరంతరము ప్రోత్�ిరంతరము ప్రోత్సహించెను. టిండేల్ హెబ్రీ గ్రీకులనుండి ఇంగ్లాండుకు బైబిలును మొదట ఇచ్చెను. ఇప్పుడు �� చెప్పులు కుట్టువారి�ొదట ఇచ్చెను. ఇప్పుడు ఆ చెప్పులు కుట్టువారిలో ఒకడు, లేఖనములలో సత్యమునకు కర్తయైన ఆత్మచే ప్రేరేపింపబడి శక్తిగలవాడై, మోషే ఎజ్రానుండి పౌలు యోహాను వరకు సి��ియా పుత్రులు సర్�ానుండి పౌలు యోహాను వరకు సిరియా పుత్రులు సర్వజాతులకును సర్వయుగములకును ప్రేరణపొంది వ్రాసిన పరిశుద్ధ గ్రంథములను దక్షిణ తూర్పు ఆసియకు ఇచ్చెను. నొక్కి చెప్పవలెను, కేరీయు అతని తరువాతి సహకారులును 1827లో సెరాంపూరునకు అనువాదము��కై చివరి ధన స��ాయము చేసినప్పుడు బ్రి� సెరాంపూరునకు అనువాదమునకై చివరి ధన సహాయము చేసినప్పుడు బ్రిటిష్ అండ్ ఫారిన్ బైబిలు సొసైటీ వాడిన మాటలకు అర్హులు—«రాబోవు తరములు ఆంగ్ల బైబిలు అనువాదకుల మాటలను వీరికి వర్తింపజేయును—ఆత్మల రక్షణకు ముందుకు నడిపించినదానిలో మంచు పగులగొట్టి మొదటి దెబ్బ వేసినవారు ధన్యులు, వారి నామములు అత్యధికముగా ఘనపరచబడును గాక. దేవుని ప్రజలకు దేవుని గ్రంథమును వారు గ్రహించు భాషలో అప్�ారు గ్రహించు భాషలో అప్పగించుటకంటె దానికి ఎక్కువ సాధనము ఏది?» ఇతర పనిలో నిమగ్నుడైనప్పుడు అంతరా�్నుడైనప్పుడు అంతరాయమును కేరీ సహింపవచ్చును, అయితే నలువది సంవత్సరములు బైబిలు పనికి నియమింపబడిన కాలమును ఏదియు కుదింపనియ్యలే�ియు కుదింపనియ్యలేదు. 1797లో ఒక మహిళకు—అనేక మంది ఉత్తర లేఖకులవలె—�త్తర లేఖకులవలె—అతడు వ్రాసెను: «బెంగాలీ భాషలో లేఖనములను వ్రాతప్రతి చేయు పనినుండి నా ఉత్తరముల కాలమంతయు దొంగి�ాలమంతయు దొంగిలింపబడుచున్నదని తెలియజేయునప్పుడు, అమ్��ా, నా సంక్షేపము�లియజేయునప్పుడు, అమ్మా, నా సంక్షేపమును మన్నింతురు.»

కేవల వినయమువలన కాక, గత శతాబ్ది ఆరంభమున విద్వత్తును విమర్శను గూర్చిన యథార్థ తీర్పుతో, తాను మార్గము చేయు ముందువాడననియు, యేట్స్, వెంగర్, ర�నియు, యేట్స్, వెంగర్, రౌస్ వంటి వారసులకు దారి తెరచుచున్నానని�ి తెరచుచున్నాననియు, వారును భారత సంఘములో స్వజాతీయ టిండేలులును లూథర్లును వచ్చి మించిపోవలెననియు కేరీ ఎల్లప్పుడు నొక్కి చెప్పెను. తాను నలువది భా�్పెను. తాను నలువది భాషల మాండలికములలో బైబిలు అనువదించితినను మాటను ఒకటికంటె ఎక్కువసార్లు అతడు నిరాకరించెను.16 మనము సాగుచుండగా అతడు స్వహస్తముతో చేసినది, సహోదరులు నెరవేర్చినది, వారి పనిని పండితుల పనిని అతడు పరిష్కరించి సంపాదించినది, వార్డు పర్యవేక్షణలో సెరాంపూరు ముద్రణాలయమున ఇతరులకొరకు అతడు సరిచూచి ముద్రించినది స్పష్టమగును. ఈ నాలుగు పంక్తుల పనికే—అవి అతనియందు కేంద్రీక��తమై, వాటిలో అ�ియందు కేంద్రీకృతమై, వాటిలో అధికము మొదట అతని భావమునుండియు వాదమునుండియు బయలుదేరెను—నలువది అనువాదములను గూర్చిన ప్రకటన నిజముగా వర్తించును. బెంగాలీ, హిందీ, మరాఠీ, సంస్కృత అనువాదములు అతనివే. చైనా అనువాదము అట్లే మార్ష్‌మన్ పని. హిం� మార్ష్‌మన్ పని. హిందీ అనేక మాండలికములలోను ఒరియాలోను సహోదరులును పండితులును ముద్ర తీసిరి. హిందు�ుద్ర తీసిరి. హిందుస్తానీ, పారశీకము, మలయ్, తమిళము, ఇతరములలో సంపూర్ణ లేఖనములను లేక భాగములను అతడు ముద్రణ ద్వారా చూచెను. ప్రేమగల సార్వజనీనతతో దేవుని వాక్యము కోట్లకు ఇయ్యబడునట్లు రాత్రిం�్యబడునట్లు రాత్రింబగళ్లు అతడు విశ్రమింపలేదు.

బ్రిటిష్ అండ్ ఫారిన్ బైబిలు సొసైటీ శతాబ్ది ఉత్సవమున 1904లో వ్రాయుచు, భారత �ో వ్రాయుచు, భారత భాషా సర్వే అధిపతి మిస్టర్ జార్జ్ ��. గ్రియర్సన్, సి.�ి మిస్టర్ జార్జ్ ఎ. గ్రియర్సన్, సి.ఐ.ఇ., పి.హెచ్.డి., డి.లిట్., కేరీయు అతని సహాయకులును చేసిన పనిని అధికారముగా సంగ్రహించెను. «మహాహృదయులైన సెరాం�ృదయులైన సెరాంపూరు మిషనరీల బృందము నలువదికంటె ఎక్కువ భాషలలో బైబిలును లేక క్రొత్త నిబంధనను అనువాదములుగా విడుదల చేసిరి. వారికి ముందు భారత భాషలలో ప్రొటెస్టెంటు బైబిలు అనువాదముల సంఖ్య ఒక్క చేతి వేళ్లపై లెక్కింపవచ్చును. సిలోను డచ్చివారు 1688లో తమిళ క్రొత్త నిబంధనను చేపట్టిరి; 1715లో జీగెన్‌బాల్�; 1715లో జీగెన్‌బాల్గ్ కలమునుండి మరొక అనువాదము వచ్చెను. ప్రసి�నువాదము వచ్చెను. ప్రసిద్ధ మిషనరీ షుల్ట్జ్ 1727–1732లో ముద్రిం�్జ్ 1727–1732లో ముద్రింపబడని తెలుగు అనువాదము చేసెను; తరువాత 1745–1758లో హాల్లేలో హిందుస్తానీ క్రొత్త నిబంధనను ఆదికాం�ొత్త నిబంధనను ఆదికాండము ఒక భాగమును ప్రచురించెను. 1791లో థామస్ బెంగాలీలో బైబిలు భాగముల వ్రాతప్రతి చేసెను; అప్పు��ు 1801లో ప్రచురింపబడిన కేరీ బెం�్రతి చేసెను; అప్పుడు 1801లో ప్రచురింపబడిన కేరీ బెంగాలీ క్రొత్త నిబంధనతో గొప్ప సెరాంపూరు పరంపర ఆరంభమాయెను. ఈ సెరాంపూరు అనువాదములలో అధికము నిజముగా మొదటి ప్రయత్నములే, మరింత నిర్��ిష్టమైన అనువాదముల�త్నములే, మరింత నిర్దిష్టమైన అనువాదములచే మించిపోబడెను; అయితే మొదటి అడు� అయితే మొదటి అడుగే ఎల్లప్పుడు అతి ప్రధానము, ఆ అడుగు కేరీయు అతని సహోదరులును వేసి�ీయు అతని సహోదరులును వేసిరి.»

ఈ విషయమునను కేవల విద్వత్ వి�ునను కేవల విద్వత్ విషయములలోను కేరీ యొక్క ఉత్తర లేఖకుడు డా. రైలండ్; ఆ దినమున సాధించిన హెబ్రీ పండితుడును బైబి��ు విమర్శకుడును, బ్రి� హెబ్రీ పండితుడును బైబిలు విమర్శకుడును, బ్రిస్టల్ కళాశాల అధిపతి. హెబ్రీ గ్రీకులతో సమృద్ధిగా నిండిన కేరీ ఉత్తరములు, దైవ సందేశమును నిర్దిష్టముగా అందిం�� అతడు చూపిన అసూ��ను, అతడు పనిచే��ిన అలసటలేని ��ాధ్యతా భావమును చూ� నిర్దిష్టముగా అందింప అతడు చూపిన అసూయను, అతడు పనిచేసిన అలసటలేని బాధ్యతా భావమును చూపును. మూలపాఠమును గూర్చియు పరిశుద్ధ � గూర్చియు పరిశుద్ధ లేఖనముల వ్యాఖ్యానమును గూర్చియు బైబిలు విమర్శ � గూర్చియు బైబిలు విమర్శ ఇంత ఆధునిక శాస్త్రము గనుక, ఈ ఉత్తరములకు ఇప్పుడు చారిత్రక ఆసక్తియే ఉన్నది. అయితే రైలండుకు ఈ సం�. అయితే రైలండుకు ఈ సందేశము అతడు మొదటినుండి ఎట్లు పనిచేసెనో చూపును:—

కలకత్త, డిసెంబరు 14, 1803.—మేము కొంతకాలము క్రిందట ఒక పనిని చేపట్టితిమి, అది నెరవేరు వరకు � నెరవేరు వరకు ఏమియు చెప్పకుండ ఉండవలెనని తలంచితిమి; అయితే అనుకోని ప్రావిడెన్సు �ని ప్రావిడెన్సు దానిని బయలుపరచ నిర్బంధించెను. అది ఇట్లుండెను: సుమారు ఏడాది నరుగు క్రిందట హిందుస్తానీ �ుగు క్రిందట హిందుస్తానీ భాషలో లేఖనముల అనువాదమున మిస్టర్ గిల్‌క్రైస్టును నియోగింప కొన్ని ప్రయత్నములు జరి�ి ప్రయత్నములు జరిగెను. ఏదో ఒకటివలన అది ఆగిపోయెను. అదే సమయమున పారశీకమును గూర్చియు చాలా మాటలాడబడెను, అయితే విడు��బడెను, లేక చేపట్ట�ాడబడెను, అయితే విడువబడెను, లేక చేపట్టబడలేదు. ఆ సమయమున అనేక ఆలోచనలు మమ్��ును ఈ భాషలలో నిశ్�నేక ఆలోచనలు మమ్మును ఈ భాషలలో నిశ్శబ్దముగా అనువాదము చేపట్టునట్లు ఒప్పించెను. ఆలాగున సహాయమునకు ఇద్దరు మున్షీలను కూలికి పెట్టుకొని, ప్రతివాడును తన వంతు తీసికొనెను;

సహోదరుడు మార్ష్‌మన్ మత్తయిని లూకాను; సహోదరుడు వార్డు మార్కును యోహానును; నేను క్రొత్త ని��ంధన మిగిలిన భాగమును హిందు�హానును; నేను క్రొత్త నిబంధన మిగిలిన భాగమును హిందుస్తానీలో తీసికొంటిని. పారశీకములో నేను ఏ భాగము��ు చేపట్టలేదు; దానికి �ారశీకములో నేను ఏ భాగమును చేపట్టలేదు; దానికి బదులుగా మహారాష్ట్ర—సాధారణముగా మరాఠీ అనబడు భాష—లోనికి అను��దింప నియమించుకొంటిని, �బడు భాష—లోనికి అనువదింప నియమించుకొంటిని, హిందుస్తానీలో నాకు సహాయము చేయువాడు మరాఠీవాడు గనుక. సహోదరుడు మార్ష్‌మన్ మత్తయి ముగించి, లూ�్ మత్తయి ముగించి, లూకాకు బదులుగా అపొస్తలుల కార్యములు ఆరంభించెను. సహోదరుడు వార్డు యోహానులో కొంత చేసెను, నేను పత్రికలను ప్రకటనలో సుమారు ఆరు అధ్యాయములను చేసితిని; పునర్విమర్శలో కొరింథీయులకు రెండవ పత్రిక వరకు సాగితిని: వారు పారశీకములోనికి కొన్ని అధ్యాయములు చేసిరి, నేను మరాఠీలోనికి కొన్ని చేసితిని. ఈలాగున విషయము నిలిచెను, కొద్ది దినముల క్రిందట మిస్టర్ బుకానన్, ఒక సైనిక సజ్జనుడు సువార్తలను హిందుస్తానీ పారశీకములలోనికి అనువదించి కళా��ాలకు కానుకగా �ములలోనికి అనువదించి కళాశాలకు కానుకగా ఇచ్చెననియు, కళాశాల సభ వాటిని ముద్రింప ఓటు వేసెననియు తెలియ� వేసెననియు తెలియజేసెను. ఇది మేము చేయుచున్నదానిని చెప్ప నిర్బం��ించెను; ఈ సంగతి �దానిని చెప్ప నిర్బంధించెను; ఈ సంగతి లేనియెడల క్రొత్త నిబంధననైనను ముద్రణలో చాలా ముందుకు తీసికొనిపోవు వరకు మేము ఏమియు చెప్� వరకు మేము ఏమియు చెప్పకుండ ఉందుము. మేజర్ కోల్‌బ్రూక్ దీనిని చేసినందుకు నేను మిక్కిలి సంతోషించుచున్నాను. ఇతరులు చేయనిదానిని మేము సంతోషముగా చేతుము, ఈ మార్��మున ఏదైనను చేయు�ుగా చేతుము, ఈ మార్గమున ఏదైనను చేయువారికి సమస్త వేగము కోరుదుము. మా సాధనములు చాలినయెడల, సుమారు పదునైదు సంవత్సరములలో తూర్పు సమస్త భాషలలో దే� తూర్పు సమస్త భాషలలో దేవుని వాక్యము అనువదింపబడి ముద్రింపబడునట్లు చేయు శక్తి మాకు�ింపబడునట్లు చేయు శక్తి మాకున్నది. వివిధ దేశముల స్థానికులనుండి ఉత్తమ సహాయము పొందునట్లు మా స్థితి ఉన్నది. వివిధ �్థితి ఉన్నది. వివిధ లిపుల అచ్చులను ఇక్కడనే పోయింపగలము; నెలకు సుమారు 700 రూ�ెలకు సుమారు 700 రూపాయలు—వానిలో కొంత మేము సమకూర్చగలమని నిరీక్షించు��ున్నాను—ఈ పనిని పూ��్తి చేయును. భాషలు ��ిందుస్తానీ (హిందీ), మహారాష్ట్ర, ��రియా, తెలింగా, భూటాన్, �మని నిరీక్షించుచున్నాను—ఈ పనిని పూర్తి చేయును. భాషలు హిందుస్తానీ (హిందీ), మహారాష్ట్ర, ఒరియా, తెలింగా, భూటాన్, బర్మా, చైనా, కొచిన్ చైనీసు, టాంగ్‌కినీసు, మలయ్. ఈ గొప్�ినీసు, మలయ్. ఈ గొప్ప పనిపై మేము కన్నులు నిలిపితిమి. దేవు��ు దీనిని, లేక దీని�ులు నిలిపితిమి. దేవుడు దీనిని, లేక దీనిలో గణనీయ భాగమును, నెరవేర్చ శక్తినిచ్చునో లేదో నిశ్చయము కా�్చునో లేదో నిశ్చయము కాదు.»

అయినను ఈ సమస్త లాభములు—భాషలయందు అతని స్వంత ప్రతిభ, � అతని స్వంత ప్రతిభ, దైవిక ప్రేరణచే నడుపబడిన అజేయ పట్టుదల, సహోదరుల సహకారము, విద్వత్ సంఘముల ప్రోత్��ాహము జనసాధారణము, ఫోర్�ారము, విద్వత్ సంఘముల ప్రోత్సాహము జనసాధారణము, ఫోర్ట్ విలియమ్ కళాశాలవలన పెరిగిన పండితుల మున్షీల సంఖ్య—సంస్క�ున్షీల సంఖ్య—సంస్కృతము యొక్క భాషాశాస్త్ర కీలకము లేనియెడల లేక కనుగొనబడనియెడల, పరిశుద్ధ లేఖనములకు తూర్పు ద్వారమును తెరువ జాలవు. తన సంస్�ు తెరువ జాలవు. తన సంస్కృత వ్యాకరణ ముందుమాటలో, Quarterly Review అత్యున్నత అంగీకారముతో ఉదహరించినదానిలో, భారత ప్రజల ప్రధాన భాషలలో ప్రతి ��దు పదములలో నాలుగు అర్� ప్రధాన భాషలలో ప్రతి ఐదు పదములలో నాలుగు అర్థమును అది తనకు ఇచ్చెనని కేరీ వ్రాసెను:—«వీనిలో ఏ ఒక్కదాని ప్రత్యేక వ్యాకరణమైనను రెండు నెలలలో సంపాదింపవచ్చును, అప్పుడు ఆ భాష విద్యార్థికి తెరవబడును. ఐది� తెరవబడును. ఐదిటిలో నాలుగు పదముల జ్ఞానము అతనిని ఆనందముతో చదువనిచ్చును, కొద్ది క్రొత్త పదములను జాతీయ వాక్యరీతులను సంపాదించుట శ్రమకంటె ఆనందముగా చేయును. ఆలాగున ��రియా, ప్రత్యేక వ్యాకరణము�ందముగా చేయును. ఆలాగున ఒరియా, ప్రత్యేక వ్యాకరణమును లిపిని కలిగియున్నను, వాక్యరీతియందే బెంగాలీతో ఇంత సమానము ��నుక ఒక బెంగాలీ పండితు� బెంగాలీతో ఇంత సమానము గనుక ఒక బెంగాలీ పండితుడు ఒరిస్సా ప్రూఫు షీటును సరిచూచుటకు దా��ాపు సరిపోవును; గు�ును సరిచూచుటకు దాదాపు సరిపోవును; గుజరాతీ ఒక పుట మొదట చదివినప్పుడు అర్థము ఇంత స్పష్టముగా కనబడెను గనుక పండి�నబడెను గనుక పండితుని ప్రశ్నలు అడుగ నవసరము లేదు.»

అచ్చులు, కాగితము, ముద్రణ యొక్క యాంత్రిక సాధనములు, బుద్ధి సం� సాధనములు, బుద్ధి సంబంధమైనవియు ఆత్మ సంబంధమైనవియు వలెనే, అదే ప్రావిడెన్షియల్ ముందుచూపువలన సమకూర్చబడినట్లు కనబడును. అనువాదములో చాలా ముందుకు సాగినప్�ో చాలా ముందుకు సాగినప్పుడు, దినాపూరు చిత్తడిలో నుండి కేరీ ముద్రణాలయము, అచ్�ుద్రణాలయము, అచ్చు, కాగితము, ముద్రకునికొరకు ఇంగ్లాండువైపు చూచెనని మనము చూచితిమి. చివరివానిని అతడు పొందెను—విలియమ్ వార్డు, తానే ఎన్నుకొనిన మను��్యుడు, తన సహోదరుడగు� ఎన్నుకొనిన మనుష్యుడు, తన సహోదరుడగుటకు అర్హుడు. అయితే ఉత్తరము పంపిన వెంటనే మిగిలినదంతయు బెంగాలులోనే కనుగొనెను లేక చేసెను. కలకత్తలో కొనబడి, ముద్నాబాటిలో నిలుపబడి, సెరాం�ాబాటిలో నిలుపబడి, సెరాంపూరునకు తీసికొనిపోబడిన పాత ముద్రణాలయమునుండియే మొదటి బెంగాలీ క్రొత్త నిబంధన ముద్రింపబడెను. ఆ కొద్ది దుర్లభ పూజ్య ప్రతులకు �భ పూజ్య ప్రతులకు ఇప్పుడు ప్రత్యేక గ్రంథవిజ్ఞాన ఆసక్తి ఉన్నది; అచ్�ాన ఆసక్తి ఉన్నది; అచ్చును కాగితమును రెండును ముతకయు మసకయు.

భారతదేశపు కాక్స్టనైన సర్ చార్లెస్ విల్కిన్స్, 1778లో హుగ్లీలో హాల్‌హెడ్ బెంగాలీ వ్యాకరణము ముద్రింపబడిన పంచులను స్వహస్తముతో చెక్కి అచ్చులను పోయెను. ఆ కళను అతడు స్థానిక కమ్మరి పంచాననునకు నేర్పెను; కేరీ తన సం��్కృత వ్యాకరణమునకు పరిశు��్ధ దేవనాగరి అచ్చు ��ౌంటునకును, బెంగాలీ గా�� ఎన్నడును ముద్రిం�ేర్పెను; కేరీ తన సంస్కృత వ్యాకరణమునకు పరిశుద్ధ దేవనాగరి అచ్చు ఫౌంటునకును, బెంగాలీ గాక ఎన్నడును ముద్రింపబడని ఇతర భాషల ఫౌంటులకును నిరాశపడుచుండగా, పని వెదకుచు పంచానన్ సెరాంపూరునకు వచ్చెను. 1807లో ప్రచురింపబడిన Memoir Relative to the Translationsలో వారు ఈ కథను ఇట్లు చెప్పుదురు:—

«భారతదేశమున ప్రస్తుత స్థితిలో ఈ ��ాషలలో అనేకమిటిలో నూ�ున ప్రస్తుత స్థితిలో ఈ భాషలలో అనేకమిటిలో నూతన అచ్చు ఫౌంటులు పోయవలసి వచ్చెనని స్పష్టము. మాకును యావత్ భారతదేశమునకును భాగ్యముగా, విల్�ును భాగ్యముగా, విల్కిన్స్ ఈ విభాగమున మార్గము చూపెను; పదార్థముల విషయమునను పనివారి విషయమునను అతి గొప్ప నష్టముల క్రింద, విలువను దాదాపు అంచనా వేయలేని పట్టుదలగల పరిశ్రమవలన, ��ెంగాలీని ఉన్నత పరిపూర్�గల పరిశ్రమవలన, బెంగాలీని ఉన్నత పరిపూర్ణతకు తీసికొనివచ్చెను. సెరాంపూరున మేము స్థి�ను. సెరాంపూరున మేము స్థిరపడిన వెంటనే దేవుని ప్రావిడెన్సు ఆ పనిలో వి�ావిడెన్సు ఆ పనిలో విల్కిన్సుతో కలిసి పనిచేసి అతని భావములను �నిచేసి అతని భావములను ఎక్కువగా గ్రహించిన ఆ శిల్పినే మాయొద్� శిల్పినే మాయొద్దకు తెచ్చెను. అతని సహాయముతో మేము అక్షర కొలిమిని నిలిపితిమి; అతడు ఇప్పుడు మృతుడైనను, తన కళను అనేకులకు ఇంత పూర్ణముగా అందించెను గనుక వారు అచ్చు పోయుటను, మాతృకలు చెక్కుటను సహితము, ఐరోపా శిల్పులను అవమానపరచని నిర్దిష్టతతో ముందుకు తీసికొనిపోవుచున్నారు. వీరు మాకొరకు రెం�ు. వీరు మాకొరకు రెండు మూడు బెంగాలీ ఫౌంటులు పోసిరి; ఇప్పుడు మేము వారిని ఒక నూతన నిర్మాణముపై ఫౌంటు పోయుటలో నియోగించుచున్నాము, అది అక్�గించుచున్నాము, అది అక్షరము చదువదగినదానిని ఏమాత్రము తగ్గింపక కాగితపు ఖర్చును గ్రంథపు పరిమా�ును గ్రంథపు పరిమాణమును కనీసము నాలుగవ వంతు తగ్గించునని వాగ్దానము చేయుచున్నది. దేవనాగరి లిపిలోను మేము పూర్ణ నూతన ఫౌంటు పోసితిమి, అది భారతదే�ోసితిమి, అది భారతదేశమున ఆ జాతిలో అతి సుందరమని ఎంచబడుచున్నది.

ఇందు సుమారు 1000 వేర్వేరు అక్షర సంయోగములున్నవి, గనుక మాదిరులు చెక్కు ఖర్చు మాత్రమే—లోహమును పోతను మినహా�హమును పోతను మినహాయించి—1500 రూపాయలు.

«ఒరిస్సాలోను నూతన అచ్చు ఫౌంటు పోయ నిర్బంధింపబడి� పోయ నిర్బంధింపబడితిమి, ఆ లిపిలో అంతకు ముందు ఏదియు లేదు గనుక. ఈ ఫౌంటులో సుమారు 300 ప్రత్యేక సంయోగములున్నవి, చెక్కుట పోయుట మొత్తము ఖర్చు కనీసము 1000 రూపాయలు. లిపి స్పష్టమైనను మధ్యస్థ పరిమాణము, యావత్ క్రొత్త నిబంధనను సుమారు 700 అష్టా��శ పుటలలో ఇముడ్�్రొత్త నిబంధనను సుమారు 700 అష్టాంశ పుటలలో ఇముడ్చును, అది బెంగాలీకంటె సుమారు నాలుగవ వంతు తక్కు�ుమారు నాలుగవ వంతు తక్కువ. మరాఠా దేశమున విద్యావంతులకు దేవనాగరి �ావంతులకు దేవనాగరి లిపి బాగుగా తెలిసినను, వ్యాపారులలో ప్రచారముననున్న లిపి మిక్కి��ి చిన్నది, నాగరినుండి రూపమున గ�ుననున్న లిపి మిక్కిలి చిన్నది, నాగరినుండి రూపమున గణనీయముగా భేదపడును, అయితే అక్షరముల సంఖ్య శక్తి దాదాపు సరి�క్తి దాదాపు సరిపోవును. ఈ లిపిలో మేము ఒక ఫౌంటు పోసితిమి, � ఒక ఫౌంటు పోసితిమి, దానిలో మరాఠీ క్రొత్త నిబంధనను మరాఠీ నిఘంటువును ము�నను మరాఠీ నిఘంటువును ముద్రింప నారంభించితిమి. ఈ లిపి మధ్యస్థ పరిమాణము, స్పష్టము, సుందరము. ఒరిస్సాకంటె తక్కువ పుటలలోనే క్రొత్త నిబంధనను ఇముడ్చవచ్�ొత్త నిబంధనను ఇముడ్చవచ్చును. పోత మొదలైన ఖర్చు దాదాపు అదే. మాకు ఇంకను మూడు ఫౌంటులు అవసరము; ఒకటి బర్మాలో, మరొకటి తెలింగా కర్ణాటలో, మూడవది సిక్కు లి��ిలో. ఇవియు చైనా అక్��రములును పనిని పూర్తి చే�ూడవది సిక్కు లిపిలో. ఇవియు చైనా అక్షరములును పనిని పూర్తి చేయనిచ్చును. ఉత్తమమైన విస్తృత పారశీక ఫౌంటును, ప్రియ సహోదరులారా, గత సంవత్సరము మీనుండి పొందితిమి.»

పంచానను శిష్యుడు మనోహర్ నలువది సంవత్సరములకంటె ఎక్కు�� కాలము మిషనుకును �ి సంవత్సరములకంటె ఎక్కువ కాలము మిషనుకును ఇతరులకు అమ్మకమునకును తూర్పు సమస్త భాషలలో సొగసైన అచ్చు ఫౌంటులు చేయుచుండెను; సాహిత్యమునకే కాక క్రైస్తవ నా� కాక క్రైస్తవ నాగరికతకు అతడు ఎరుగనంత వరకు ఉపకారి ఆయెను, ఏలయనగా అతడు కమ్మరి కులమున హిందు�మ్మరి కులమున హిందువుగానే నిలిచెను.

1839లో యౌవన మిషనరీగా మొదట భారతదేశమునకు వెళ్లినప్పుడు రెవ. జేమ్స్ కెన్నెడీ17 అతనిని చూచెను, � అతనిని చూచెను, ఈ వ్రాయువాడు అతని వారసుని తరువాత తర� వారసుని తరువాత తరచుగా చూచినట్లు; అతడు తన ప్రియ విగ్రహము క్రింద దిగి కూర్చుండి, దాని ఆశీర్వాదము క్రిందనే పనిచేయుదునని, బైబిళ్లకు మాతృకలు చెక్కు�బిళ్లకు మాతృకలు చెక్కుచు లేక అచ్చు పోయుచుండెను. 1860 వరకు సెరాంపూరు తూర్పున ప్రధాన ప్రాచ్య అచ్చు కొలి� ప్రాచ్య అచ్చు కొలిమిగా నిలిచెను.18 కాలక్రమమున కాగితము తయారీకిని మిషను అం�ారీకిని మిషను అంతే సేవ చేయ నారంభించెను, భారతదేశమంతట విదితమైన ఒక రకమునకు సెరాంపూరు పేరు ఇచ్చెను. మొదట కేరీ తన బెంగాలీ ని�దట కేరీ తన బెంగాలీ నిబంధనను పాట్నా కాగితమనబడు మసక, రంధ్రములు గల, ముతక పదార్థముపై ముద్రిం�� నిర్బంధింపబడెను. తరు��ాత ఇంగ్లాండు సరఫరాలపై ఆ�ుతక పదార్థముపై ముద్రింప నిర్బంధింపబడెను. తరువాత ఇంగ్లాండు సరఫరాలపై ఆధారపడెను, ఆ దినములలో అవి క్రమము లేకుండ ముద్రణాలయము చేరి పనిని తరచుగా ఆటంకపరచెను, అత్యధిక ఖర్చుగలవి. ఇంతే కాదు. స్� ఖర్చుగలవి. ఇంతే కాదు. స్థానిక కాగితము, మిల్లు చేతితో చేసినదైనను, అన్నపు మండతో పూత పూయబడును గనుక పు�ో పూత పూయబడును గనుక పుస్తకపు పురుగును చెదలను ఆకర్షించెను; ముద్రణాలయమున ఆలస్యముగా నిలిచిన గ్రం�స్యముగా నిలిచిన గ్రంథము యొక్క మొదటి పుటలు చివరి పుటలు ముద్రింపబడకముందే ఈ కీటకములచే తిని�ీటకములచే తినివేయబడెను. కేరీ అత్యమూల్య వ్రాతప్రతులను ఆర్సెనిక్ కాగితముపై వ్రాసి కాపాడెను, అది భయంకర పసుపు రంగు ఆయెను; అయినను బైబిలు అనువాద పనికై సిద్ధపరచిన అతని బహుభాషా నిఘంటువు యొక్క ఐదు గొప్ప సంపుటములు సెరాంపూరు కళాశాల గ్రంథాలయమున ని� గ్రంథాలయమున నిలిచినది దీనివలననే. కాగితపు కష్టమును పరి�ాగితపు కష్టమును పరిష్కరింప మిషనరీల ప్రయోగములు అనేకములు �ోగములు అనేకములు దీర్ఘములు, నలువది మంది స్థానికులు వం�ంది స్థానికులు వంతులుగా కాగితపు యంత్రములో ముడి పదార్థమును తొక్కు యంత్రము ని� తొక్కు యంత్రము నిలుపుటతో ముగిసెను, ఒకడు ప్రమాదవశాత్తు చనిపోవు వరకు.

రానీగంజ్ బొగ్గు గనిని మొదట పనిచేయించిన మిస్టర్ విలియమ్ ��ోన్సు సాహసము, �ిన మిస్టర్ విలియమ్ జోన్సు సాహసము, ఆవిరి యంత్రము వాడుటలో పరిష్కారమును సూచించెను. పన్నెండు గుఱ్ఱముల శక్తి గల �ుల శక్తి గల ఒకటి బోల్టను థ్వైట్స్ అండ్ రాత్‌వెల్ వారినుండి ఆజ్ఞాపింప��డెను. ఇది భారతదేశమున నిలు�్ వారినుండి ఆజ్ఞాపింపబడెను. ఇది భారతదేశమున నిలుపబడిన మొదటిది, అది కేవల మిషనరీ లోకోమోటివు. «�ీ లోకోమోటివు. «అగ్ని యంత్రము» అని వారు పిలిచినది స్థానికుల గుంపులను మిషనునకు తెచ్చెను, వారి కుతూహలము దానిని నడు�ుతూహలము దానిని నడుప దిగుమతి చేయబడిన యంత్రపు మనుష్యు� యంత్రపు మనుష్యుని ఓర్పును పరీక్షించెను; ఆవిరిచే నడుపబడు యంత్రమును �ుపబడు యంత్రమును ఎన్నడును చూడని అనేక ఐరోపీయులు �నేక ఐరోపీయులు దానిని చదువ నకలు చేయ వచ్చిరి. తేది 1820 మార్చి 27, «ఈ దినము యంత్రము నిజముగా నడిచెను.» ఆ నాటినుండి 1865 వరకు సెరాంపూరు, దిగు�రకు సెరాంపూరు, దిగుమతి కాగితమునుండియు కేవల స్థానిక చేతి కాగితము� స్థానిక చేతి కాగితమునుండియు భేదపడు స్థానిక సరఫరాకు ఏకైక మూలమాయెను. 1857 తి�ూలమాయెను. 1857 తిరుగుబాటు కీర్తి గల తూటాలు సహితము ఈ కర్మాగారమునుండి వచ్చెను, అయితే అది మిషను�చ్చెను, అయితే అది మిషనుతో సంబంధము చాలా కాలము క్రిందట తెగిపోయెను.

డా. కేరీ డా. రైలండుకు ఉత్తరములో అనువాద సాహసము�ములో అనువాద సాహసమును ఇట్లు లెక్కించెను:—

«జనవరి 22, 1808.—గత సంవత్సరము ఈ మిషను చూచిన అతి ప్రధాన సంవత్సరములలో లెక్�ధాన సంవత్సరములలో లెక్కింపవచ్చును—స్థానికులలో మారుమనస్సు పొందినవారి సంఖ్యవలన కాదు, ఏలయనగా కొన్ని మునుపటి సంవత్సరములకంటె వారు తక్కువ; అయితే దే� వారు తక్కువ; అయితే దేవుడు మాయెడల చూపిన కృపాపూర్వక కాపు��లవలన. అనేక భాషలలో దేవు��ి వాక్యము అనువాదమును ముద్ర� కృపాపూర్వక కాపుదలవలన. అనేక భాషలలో దేవుని వాక్యము అనువాదమును ముద్రణను ముందుకు తీసికొనిపోవ శక్తి మాకు ఇయ్యబడెను. ఇప్పుడు ఆరింటిలో ముద్రణ సాగుచున్నది, ఇంక ఆరింటిలోనికి అనువాదము. బెంగాలీలో న్యాయాధిపతులు 7 నుండి ఎస్తేరు అంతము వరకు తప్ప అంతయు ము�ంతము వరకు తప్ప అంతయు ముద్రింపబడెను; సంస్కృత క్రొత్త నిబంధన అపొస్తలుల కార్యములు 27 వరకు; ఒరిస్సా యోహాను 21 వరకు; మరాఠీ, రెండవ ముద్రణ, మత్తయి అంతము వరకు; హిందుస్తానీ (నూ�ు వరకు; హిందుస్తానీ (నూతన అనువాదము) మార్కు 5 వరకు, గుజరాతీలో మత్తయి ఆరంభమాయెను. చైనా, తెలింగా కర్ణాట, సిక్కుల భాషలలో అనువాదము యోహాను అంతము వరకు దాదాపు సాగెను. పారశీకములో చాలా వరకు సాగెను, బర్మాలో ఆరంభమాయెను. మలయ్‌లో యావత్ బైబిలు కొన్ని సంవత్సరముల క్రిందట బటేవియాలో ముద్రింపబడెను. తమిళములో అంతయు ముద్రింపబడెను, తిరువాంకూరు సి��ియన్ బిషపు ఇప్పుడు సి�్రింపబడెను, తిరువాంకూరు సిరియన్ బిషపు ఇప్పుడు సిరియాక్‌నుండి మలయాళములోనికి అనువాదము పర్యవేక్షించుచున్నాడు. కాశ్మీరు భాష ప్రత్యేక భాష అని ఈ వారము నేను తెలిసికొంటిని.

«ఈ దినము ఇప్పుడు జీవించుచున్న అతి విద్వాంసుడైన హిందువును దర్శింప వె�ిందువును దర్శింప వెళ్లితిని; అతడు సంస్కృతము మాత్రమే మాట్లాడును, ఎనుబది సంవత్�ము మాత్రమే మాట్లాడును, ఎనుబది సంవత్సరములకంటె ఎక్కువ వయస్సు, వారి సమస్త తత్త్వశాస్త్ర పాఠ� తత్త్వశాస్త్ర పాఠశాలల (సాధారణముగా వేద దర్శనములనబడునవి) గ్రంథములను ఎరిగి వాటి భావములను చదివెను. రామేశ్వరమునుండి హర్హు వరకు (అనగా ద్వీపకల్పము యొక్క కొన చుట్టునుండి బెనారసు వరకు) అతడు పదునారవ సారి ప్రయాణము చేసెనని చెప్పును. ఇంగ్లీషువారు మద్రా�్పును. ఇంగ్లీషువారు మద్రాసును మొదట స్వాధీనపరచుకొనినప్పుడు అతడు మద్రా�నినప్పుడు అతడు మద్రాసు సమీపమున ఉండెనని చెప్పును. ఈ మను�ెనని చెప్పును. ఈ మనుష్యుడు స్త్రీలను దహించుటకు విరోధముగా తన అభిప్రాయము ఇచ్చెను.»

నాలుగు సంవత్సరముల తరువాత రైలండుకు మరొక ఉత్తరములో అతడు మమ్మును మరింత పూర్ణముగా నమ్� మరింత పూర్ణముగా నమ్మికలోనికి తీసికొనిపోవును, తన కార్యశాలను మాత్రము కాక తన వినయమును పరిశుద్ధ ఆత్మత్యాగమును నిష్కపటముగా బయలుపరచును:—«డిసెంబరు 10, 1811.—మేము అనువదించిన లేక అను�ము అనువదించిన లేక అనువదింపబోవు బైబిలు భాషల వ్యాకరణములను సిద్ధపరచి తూర్పున బైబిలు విమర్శకు పునాది వేయుట �ిమర్శకు పునాది వేయుట యొక్క అపార ప్రాధాన్యము ఈ మధ్య నన్ను మిక్కిలి కదిపెను. అట్టి అడుగు లేనియెడల, మన వెంబడించువారు నేను ఇప్పుడు నిలుచు నేలపై మాత్రము నిలువుటకే నేను దాటిన అదే ��్రమను దాటవలసి వ�ేను దాటిన అదే శ్రమను దాటవలసి వచ్చును. అయితే ప్రాథమిక గ్రంథములు సమకూ� గ్రంథములు సమకూర్చబడినయెడల శ్రమ మిక్కిలి తగ్గును; ఒక మనుష్యుడు కొద్ది కాలములో, నాకు సంవత్సరముల అధ్యయనము శ్రమ ఖర్చైనదానిని సంపాదింపగలడు.

«ఇంత ఎక్కువ భాషలను సంపాదింప నాపైనున్న అవసరము, ప్రతి దాని వ్యాకరణమును చదివి వ్రాయునట్లును, వాటి అక్రమములను ప్రత్యేకతలను దగ్గరగా లక్ష్యపెట్టునట్లును నన్ను ని��్బంధించును. ఆలాగున మూ�్టునట్లును నన్ను నిర్బంధించును. ఆలాగున మూడింటి వ్యాకరణములను ఇప్పటికే ప్రచురించితిని; అనగా సంస్కృతము, బెంగాలీ, మరాఠీ. వీనికి తెలింగా, కర్ణా� మరాఠీ. వీనికి తెలింగా, కర్ణాట, ఒరిస్సా, పంజాబీ, కాశ్మీరీ, గుజరాతీ, నేపాలీ, అస్సామ్ భాషల వ్యాకరణములను చేర్చ నిశ్చయించుకొంటిని. వీనిలో రెండు ఇప్పుడు ముద్రణలో ఉన్నవి, వచ్చు సంవత్సరాంతమునకు ఇంక రెండు మూడు విడుదల చేయగలనని నిరీక్షించుచున్నాను.

«ఇది నేను చెప్పిన మార్గమున ఉపయోగకరము కావచ్చును మాత్రము కాక, ఒకటికంటె ఎక్కువసార్లు పునరుక్తమైన ప్రశ్నకు జవాబు ఇయ్యవచ్చును: ఈ మనుష్యులు ఇంత ఎక్కువ భాషలలోనికి ఎట్లు అనువదింపగలరు? కొద్దిమం�ువదింపగలరు? కొద్దిమందియే, ప్రయత్నించి చేపట్టినదానిలో పట్టుదల చూపు వరకు, ఏమి చేయవచ్చునో ఎరుగుదురు.

«ఇప్పుడు బెంగాలీ నిఘంటువు ముద్రించుచున్నాను, అది చాలా పెద్దదగును, ఏలయనగా నేను అష్టాంశ పుట 256కు చేరితిని, మొదటి అక్షరము దాటలేదు. అయినను ఆ అక్షరము ఏ రెండు ఇతరములకంటెను �ెండు ఇతరములకంటెను ఎక్కువ పదములు ఆరంభించును.

«అనువాదముల క్రమ పరిపూర్ణతను నిశ్చయపరచుటకు, నా మనస్సులోను, నిజముగా చాలా కాలము పదార్థములు సమకూర్�ాలము పదార్థములు సమకూర్చుచున్నాను, సంస్కృతమునుండి వచ్చిన ప్రాచ్య భాషల సర్వ��నీన నిఘంటువు. సంస్�్చిన ప్రాచ్య భాషల సర్వజనీన నిఘంటువు. సంస్కృతమును సహజముగా పునాదిగా తీసికొని, జాన్సన్ రీతిని ప్రతి పదము యొక్క వి�తి పదము యొక్క వివిధ అర్థములను వాటి అన్వయ ఉదాహరణములతో ��చ్చి, తరువాత సంస్కృతము��ుండి వచ్చిన వివిధ భా�్వయ ఉదాహరణములతో ఇచ్చి, తరువాత సంస్కృతమునుండి వచ్చిన వివిధ భాషలలో సమానార్థకములను, వానికి సరిపోవు హెబ్రీ గ్రీకు పదములను ఇ�ీ గ్రీకు పదములను ఇచ్చెదను; సంస్కృత పదమునుండి వచ్చినదానిని ఎల్లప్పుడు ముందుంచి, తరువాత ఇతర మూలములనుండి వచ్చినవాటిని. సంస్కృత పదము యొక్క వ్యుత్పత్తిని ఎల్లప్పుడు ఇచ్చెదను, గనుక సజాతీయ భాషలలో దానినుండి తీయబడిన పదముల వ్యుత్పత్తి స్పష్టమగును. ఈ పని గొప్��ది, నేను దీనిని పూర్తి చే�్పష్టమగును. ఈ పని గొప్పది, నేను దీనిని పూర్తి చేయువరకు జీవించెదనో లేదో సందేహము; అయితే నా బెంగాలీ ని��ంటువు ముగిసిన వెంటనే, � సందేహము; అయితే నా బెంగాలీ నిఘంటువు ముగిసిన వెంటనే, ఈ నిమిత్తము కొన్ని సంవత్సరములు సమకూర్చిన పదార్థములను క్రమపరచ నారంభింతు�ులను క్రమపరచ నారంభింతును. దీనిని, చేతిలోనున్న అనువాదములను నెరవేర్చునంత జీవించినయెడల, అప్పుడు నేను చెప్పగలను: ప్రభువా, ఇప్పు�ను: ప్రభువా, ఇప్పుడు నీ దాసుని సమాధానముతో వెళ్లనిమ్ము.»

ఈ ఉత్సాహ విద్వాంసునికి ఈ ఆనందకర పనిలో ఇంక ఇరువది మూడు సంవత్సరముల శ్రమ ముందుండెను. అయితే అతడు ఇది ఎరుగడు; ప్రతి సంవత్సరము శ్రమ పెరిగెను, తానును స�ెరిగెను, తానును సహోదరులును శిక్షణ పొందిన వారసుని విడువకుండ ఎప్పుడైనను తీసికొనిపోబడవచ్చు� తీసికొనిపోబడవచ్చునను భయము పెరిగెను. ప్రకటకులకు ఇదివరకే చేసినట్లు, అనువాదకులకు మొదట మిషను కుమారులవైపు సహజముగా చూచి�ైపు సహజముగా చూచిరి.

అయినను డా. కేరీ వ్యక్తి�ను డా. కేరీ వ్యక్తిగతముగా, అనువాదకుడుగాను అనువాదముల సంపాదకుడు�ు అనువాదముల సంపాదకుడుగాను తన వారసుడగుటకు ప్రత్యేకముగా సరిపడు � ప్రత్యేకముగా సరిపడు యౌవన మిషనరీ విద్య అంతకంటె ప్రధానము. అట్టి మనుష్యుడు విలియమ్ యేట్సులో దొరికెను; 1792లో పుట్టెను, కేరీ బా��్టిస్ట్ మిషనును �ో పుట్టెను, కేరీ బాప్టిస్ట్ మిషనును జన్మింపజేసిన లెస్టర్‌షైర్ జిల్లాలోనే. యేట్సును తొలి సం�ే. యేట్సును తొలి సంవత్సరములలో చెప్పులు కుట్టువాడు, గొప్ప రా�ుట్టువాడు, గొప్ప రాబర్ట్ హాల్ క్రింద ఉన్నప్పుడు హార్వే లేనులో కేరీ పాత సంఘము సభ్యుడు; హాల్ ��ౌవనుని తండ్రి�ము సభ్యుడు; హాల్ యౌవనుని తండ్రితో చెప్పెను, «అయ్యా, మీ కుమారుడు గొప్ప విద్వాంసుడును మంచి ప్రసంగికుడునగును, అతడు పరిశుద్ధ యౌవనుడు.» 1814లో అతడు, త్వరలోనే వెళ్లిపోబోవు ఫుల్లర్, రైలం�బోవు ఫుల్లర్, రైలండ్, హాల్ అంకితము చేసిన యౌవన మిషనరీలలో చివరివాడా� మిషనరీలలో చివరివాడాయెను. యేట్స్ సెరాంపూరున కొన్ని నెలలు ఉండకముందే, సహోదరుల అంగీకారముతో కేరీ 1815 మే 17న ఫుల్లరుకు వ్రాసెను:—«అనువాదములలో అతనిని నాతో కలుప బహుగా ఇష్టపడుచున్నాను. నా శ్రమ ఏ పూర్వ కాలముకంటెను ఎక్కువ. ఇప్పు�ుకంటెను ఎక్కువ. ఇప్పుడు ఇరువది ఏడు భాషలలో బైబిలు అనువాదములు సాగు� బైబిలు అనువాదములు సాగుచున్నవి, రెండు మూడు తప్ప అన్నియు ముద్రణలో ఉన్నవి. వాటన్ని��ిని సరిచూచి పునర్విమర్�ణలో ఉన్నవి. వాటన్నిటిని సరిచూచి పునర్విమర్శించు శ్రమ నాపైనే ఉన్నది.» సెప్టెంబరు నాటికి యేట్స్ వ్రాయుట కనుగొందుము:—«డా. కేరీ బెంగాలీ ప్రూఫులన్నిటిని నాకు పునర్విమర్శకు పంపును. నేను వాటిని చదివి, అర్థము కానిది లేక తప్పని తలంచినది ��ుర్తుంచెదను. అప్పుడు ��ానిని గూర్చి మా� తప్పని తలంచినది గుర్తుంచెదను. అప్పుడు దానిని గూర్చి మాట్లాడుదుము, తప్పైనయెడల అతడు మార్చును; కా�డల అతడు మార్చును; కాకున్న ఎందుకు సరియో నాకు చూపును, ఈలాగున నేను నేర్చుకొనగలంత వేగముగా భాషలలోనికి నన్ను ప్రవేశపెట్టును. హిందీ త్వరలో ��రంభింప నాకు కోరు�ును. హిందీ త్వరలో ఆరంభింప నాకు కోరుచున్నాడు. ఇక్కడికి వచ్చిననాటినుండి బెంగాలీలో మూడు సంపుటములు చదివి�ో మూడు సంపుటములు చదివితిని, గద్యమున ప్రాధాన్యము గలవి వారికి ఆరే. సంస్కృతములో సమృద్�ే. సంస్కృతములో సమృద్ధి ఉన్నది.» «డా. కేరీ నన్ను అత్యధిక ప్రేమతో దయతో చూచెను, తాను చేయగల ప్రతి సమాచారము ఇచ్చెదనని��ు, నా సుఖమును వ��ద్ధి పరచ శక్తి�ారము ఇచ్చెదననియు, నా సుఖమును వృద్ధి పరచ శక్తిలోనున్నది ఏదైనను చేతుననియు చెప్�ేతుననియు చెప్పెను.» ప్రవక్త యిర్మీయాకు బారూకు ఏమో, ��ేట్సు కేరీకి అట్టివా��ు కావచ్చును; సెరాం�ాకు బారూకు ఏమో, యేట్సు కేరీకి అట్టివాడు కావచ్చును; సెరాంపూరున జీవితాంతము నిలువ అతనిని ఇంతవరకు ప్రోత్సహించెను �రకు ప్రోత్సహించెను గనుక, «ఆ సేవను అంగీకరింపనియెడల అది అతని తీర్పున ప్రావిడెన్సుకు వి��ోధముగా నడుచుట, ��ేవుని ఆశీర్వా�ావిడెన్సుకు విరోధముగా నడుచుట, దేవుని ఆశీర్వాదము నిరీక్షింపరాదు» అని చెప్పెను. ఫుల్లరు మరణము తరువాత కలకత్తలో సెరాంపూరు మిషనునుండి భేదపడి సొసైటీ మిషనును ఆరంభించిన యౌవనులతో యే�ిన యౌవనులతో యేట్స్ తన వంతు వేసెను. కేరీ విక్లిఫును టిండేలునైనయెడల, �ేలునైనయెడల, యేట్స్ బెంగాలీ సంస్కృత బైబిలు యొక్క కవర్డేల్. వారి వారసుడు వెంగర్ ��ద్దరికిని అర్హుడు. �ల్. వారి వారసుడు వెంగర్ ఇద్దరికిని అర్హుడు. ఈ వరుస మార్గదర్శకులు క్రమముగా మెరు�ులు క్రమముగా మెరుగుపరచిన గొప్ప పని యొక్క మొదటి స్థానిక పునర్విమర్శకొరకు బెంగాలు ఇంకను కాచుచున్నది. బెంగాలు తన స్వంత లూథరును ఎప్పుడు చూచును?

బెంగాలీ బైబిలు అనువాదములలో మొదటిదియు అతి ప్రధానమైనదియు. ఆ ప్రాంతము, లేక లెఫ్టినెంట్-గవర్నరు పాలన, అప్పు�-గవర్నరు పాలన, అప్పుడు ఫ్రాన్సుతో సమాన వైశాల్యము, దాని జనాభాకు రెంటికంటె ఎక్కువ, అనగా ఎనిమిది కోట్లు. మూడు ప్రధాన స్థానిక భాషలలో బెంగాలీ నలువది ఐదు లక్షల హిందువుల మహమ్� హిందువుల మహమ్మదీయులు మాట్లాడుదురు. బెంగాలు స్థానికులకు��ు దక్కన్ («దక్షి��») పీఠభూమికి ఉత్తరము�ు. బెంగాలు స్థానికులకును దక్కన్ («దక్షిణ») పీఠభూమికి ఉత్తరముననున్న భారతదేశమునకును, ముఖ్యముగా బెంగాలీ మాట్లా�ును, ముఖ్యముగా బెంగాలీ మాట్లాడు ప్రజలకు, విలియమ్ కేరీ ఒక శతాబ్ది క్రిందట సాహిత్య భాషను సృజించెను.

యావత్ క్రొత్త నిబంధన యొక్క మొదటి బెంగాలీ అనువాదమును కేరీ 1796 అంతమునకు ముందు మూల గ్రీకునుండి చేసెను. వాడిన �ుండి చేసెను. వాడిన ఏకైక ఆంగ్ల వ్యాఖ్యానము 1738లో ప్రచురింపబడిన డాడ్రిడ్జ్ Family Expositor, అప్పటి భాషలో అతి విమర్శనాత్� అతి విమర్శనాత్మకము. నాలుగుసార్లు అతడు వ్రాతప్రతిని గ్రీకు సమానపద గ్రం��ము చేతిలో ఉంచు�ీకు సమానపద గ్రంథము చేతిలో ఉంచుకొని పునర్విమర్శించెను; తొలి బెంగాలీ పండితులలో అత్యు��్తముడైన రామ్ బాసు పక్� పండితులలో అత్యుత్తముడైన రామ్ బాసు పక్కనే కాక సమస్త తరగతుల స్థానికులతోను దానిని వాడెను. 1800 నాటికి వార్డు ముద్రకునిగా వచ్చెను, సెరాంపూరున ముద్రణాలయము పరిపూర్ణమాయెను, ఏడు సంవత్సరముల శ్రమ ఫలము 1801 �ంవత్సరముల శ్రమ ఫలము 1801 ఫిబ్రవరిలో 2000 ప్రతుల మొదటి ముద్రణగా కన�దటి ముద్రణగా కనబడెను, ఖర్చు £612. ముద్రణ తొమ్మిది నెలలు పట్టెను. అ� నెలలు పట్టెను. అచ్చును వార్డును కేరీ కుమారుడు ఫీలిక్సును స్వహస్తములతో కూర్� స్వహస్తములతో కూర్చిరి; «మొదట సుమారు ఒక నెల ఒక బ్రాహ్��ణ కంపోజిటరు ఉం�ారు ఒక నెల ఒక బ్రాహ్మణ కంపోజిటరు ఉండెను, అయితే అతనివలన విసుగు పుట్టెను. నలుగురు ప్రెస్‌మెన్లను నిరంతరము నియోగించితిమి.» యా�ియోగించితిమి.» యావత్ బెంగాలీ బైబిలునకు రూ. 32, లేక అప్పటి మారకమున £4 ప్రతికి, బహిరంగ చందా తెరవబడెను, దాదాపు యాభై ప్రతులు వెంటనే చందా �తులు వెంటనే చందా ఇయ్యబడెను. ఈ ముద్రణే కేరీని ఫోర్ట్ విలియమ్ కళాశాలకు నియమింపజేసెను, �� నియామకమే భాషా��ాస్త్రమునను ధనము�ు నియమింపజేసెను, ఆ నియామకమే భాషాశాస్త్రమునను ధనమునను అతనిని మరింత తూర్పు ప్రజలకు వారి స్వభాషలో బైబిలు �ి స్వభాషలో బైబిలు ఇచ్చు స్థితికి తెచ్చెను.

మొదటి బెంగాలీ క్రొత్త నిబంధన చుట్టు కొన్ని ప్రేమ స్మృతులు కూ� ప్రేమ స్మృతులు కూడుకొనెను, వాటిని సమకూర్చుట మంచిది. 1800 మార్చి 18, మంగళవారము, వార్డు జర్నలు19 ఇట్లు నమోదు చేయును: «సహోదరుడు కేరీ మత్తయి�దరుడు కేరీ మత్తయిలో మొదటి పుటను ముద్రణాలయమున ముద్రించెను.» అనువాదకుడే ప్రెస్‌మెన్. ఈ సువార్త యావత్తు సిద్ధమైన వెంటనే, తక్షణ ప్రచారమునకు 500 ప్రతులు ముద్రింపబడెను, «విమోచకుని సంపూర్ణ జీవితము ఇందుండును గను�� దీనిని ప్రాధాన్యము�ు ఇందుండును గనుక దీనిని ప్రాధాన్యముగా ఎంచితిమి.» నాలుగు దినముల తరువాత అధికారిక Calcutta Gazetteలో మిషనరీలు సెరాంపూరున ముద్రణాలయము నిలిపి బెంగాలీలో బైబిలు ముద్రించు��ున్నారను ప్రకటన �ంగాలీలో బైబిలు ముద్రించుచున్నారను ప్రకటన లార్డ్ వెల్లెస్లీని లేపెను, అతడు బ్రి�ని లేపెను, అతడు బ్రిటిష్ భారతదేశమున ముద్రణను బంధించియుం�ుద్రణను బంధించియుండెను. మిస్టర్ బ్రౌన్, ఈ సెరాంపూరు ము�్, ఈ సెరాంపూరు ముద్రణాలయమే ఇంగ్లీషు ప్రభుత్వముపై రాజకీయ దాడిని ముద్రింప నిరాకరించెననియు, అది స్థానికుల ఆత్మీయ బోధకు మాత్రమే ఉద్దేశింపబడెననియు గవర్నర్-జనరలుకు తెలియజేయగలిగెను. ఆ ఉదార రాజనీతిజ్ఞుడు వ్యక్తిగతముగా అన్యజనుల మారుమనస్సునకు అనుకూలు�్సునకు అనుకూలుడను నిశ్చయము ఇచ్చెను. అట్టి ప్రా� ఇచ్చెను. అట్టి ప్రాచ్య ముద్రణాలయము ఫోర్ట్ విలియమ్ కళాశాలకు అమూల్యమగునని మరింత చెప్�్యమగునని మరింత చెప్పబడినప్పుడు, అతడు వ్యతిరేకము విడిచి కేరీని బెంగాలీ మొదటి ఆచార్యు��ిగా చేసెను. 1801 ఫి��్రవరి 7న చివరి ��ిద్దుబాటులతో చి�ేరీని బెంగాలీ మొదటి ఆచార్యునిగా చేసెను. 1801 ఫిబ్రవరి 7న చివరి దిద్దుబాటులతో చివరి పుట కేరీ చేతికి ఇయ్యబడెను. ఒక సంపుటము కట్టబడినప్పుడు అది చాపెల్ కమ్యూ��ియన్ బల్లపై ఉం� అది చాపెల్ కమ్యూనియన్ బల్లపై ఉంచి దేవునికి భయభక్తులతో అర్పింపబడెను, మిషను కుటుంబములును క్రొత్తగా మారుమనస్సు పొందినవారును కృష్�ందినవారును కృష్ణ పాల్ నడిపిన గంభీర స్తోత్రముతో దాని చుట్టు కూడిరి. కేరీ «క్రీస్తు వాక్యము సమస్త జ్ఞానముతో మీయందు సమృద్ధిగా నివసించును గాక» అను మాటలనుండి ప్రసంగించెను (కొలస్సయులు 3:11). శతాబ్ది 1901లో కలకత్తలో డా. రౌస్ క్రింద జరు�త్తలో డా. రౌస్ క్రింద జరుపబడెను, అతని ఉత్తమ విద్వత్తు అనువాదమును అప్పుడే పునర్విమర్శించియుండెను.

మొదటి ప్రతులు ఇంగ్లాండు చేరినప్పుడు ఆండ్రూ ఫుల్లర్ ఒకదానిని రెండవ ఎర్ల్ స్పెన్�ండవ ఎర్ల్ స్పెన్సరుకు పంపెను, సారా మార్ల్‌బరో డచెస్ సంపదతో ఆల్తార్పులో గొప్ప గ్రంథాలయము సమకూర్చిన ప్రభువు. కేరీ అతని బీద కౌలుదారుడు, అయితే ఎర్లు ఎరుగడు. బెంగాలీ క్రొత్త నిబంధన దాని కథతో చేరినప్పుడు, పాత ని��ంధన అనువాదమునకు సహా�ో చేరినప్పుడు, పాత నిబంధన అనువాదమునకు సహాయముగా అతడు £50 చెక్కు పంపెను, తన కోరిక చొప్పున ఒక ప్రతి �ప్పున ఒక ప్రతి జార్జ్ IIIకు సమర్పింపబడునట్లు జాగ్రత్త చేసెను. ఒక ఉదయము మిస్టర్ బౌయర్ విండ్సరులో స్వీకరింపబడెను, సంపుటము�కరింపబడెను, సంపుటముతో పాటు మహారాజు తన తూర్పు రాజ్యములలో దాని సూత్రములు సర్వత్రా వ్యాపించుట చూచునంతగా �ుట చూచునంతగా జీవించును గాక అను విన్నపము సమర్పించెను. అప్పుడు వేచియు�ను. అప్పుడు వేచియున్న ప్రభువు గ్రంథము సరైన మార్గమున వచ్చెనో లేదో అను సందే�్చెనో లేదో అను సందేహము గుసగుసలాడెను. వెంటనే రాజు బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోలుకు దీనితో పనిలేదని జవాబిచ్చి, మి�ి జవాబిచ్చి, మిస్టర్ బౌయరువైపు తిరిగి చెప్పెను, «నా ప్రజలలో ఎవరైనను �జలలో ఎవరైనను ఈ విధముగా నియోగింపబడుట నాకు మిక్కిలి సంతోషము.»

ఇప్పుడు దుర్లభమైన ఈ సంపుటము సెరాం�భమైన ఈ సంపుటము సెరాంపూరు కళాశాల గ్రంథాలయము అలమరలపై కేరీ అనువాదముల సైన్యమును నడిపించును; తరు�డిపించును; తరువాతి వారసులతో పోల్చినయెడల రూ��మున ముతకయు ఆకర్�ోల్చినయెడల రూపమున ముతకయు ఆకర్షణ లేనిదియు. నిజమునకు 1806లో కనబడిన రెండవ ముద్రణ దాదాపు నూతన అనువాదమే. సహోదరుల విమర్శ, ముఖ్యముగా డా. మార్ష్‌మన్ వంటి పరిపక్�ార్ష్‌మన్ వంటి పరిపక్వ గ్రీకు పండితుని విమర్శ, స్థానిక సంఘము వ�ిమర్శ, స్థానిక సంఘము వృద్ధి, సంస్కృత మరాఠీ బెంగాలీ ఆచార్యుడుగా అతని స్వంత అనుభవము, దైవిక భావములకు మాధ్యమము�ావములకు మాధ్యమముగా భాషను సరిపెట్టుటలో కేరీకి నూతన శక్తి ఇచ్చెను. అయినను మొదటి ముద్రణ స్వయంసాక్ష్య శక్తి లేకుండ లేదు. పదు��ేడు సంవత్సరముల తరువాత మి��ను పాత రాజధాని � లేకుండ లేదు. పదునేడు సంవత్సరముల తరువాత మిషను పాత రాజధాని ఢాకాకు వ్యాపించినప్పుడు, విగ్రహారాధన విడిచి సత్యమునకు కీర్తి పొంది, దే��ునినుండి వచ్చిన ని� కీర్తి పొంది, దేవునినుండి వచ్చిన నిజ బోధకుని వెదకుచు తమ్మును «సత్యగురువులు» అని పిలుచుకొను హిందూ-��న్మ రైతుల గ్రా�ిలుచుకొను హిందూ-జన్మ రైతుల గ్రామములు కనుగొనబడెను. వారి నూతన విశ్వాసము�. వారి నూతన విశ్వాసమును ఒక గ్రామమున కొయ్య పెట్టెలో ఉంచబడిన మిక్కిలి అరిగిన ��్రంథమునకు ఆపాదించి��ి. అది ఎక్కడనుండి వచ్�ిన మిక్కిలి అరిగిన గ్రంథమునకు ఆపాదించిరి. అది ఎక్కడనుండి వచ్చెనో ఎవడును చెప్పలేడు; అనేక సంవత్��రములు దానిని కలిగి��ుండిరని మాత్రమే ఎరి��ిరి. అది మన ప్రభు�లేడు; అనేక సంవత్సరములు దానిని కలిగియుండిరని మాత్రమే ఎరిగిరి. అది మన ప్రభువును రక్షకుడునైన యేసుక్రీస్తు క్రొత్త నిబంధన యొక్క కేరీ మొదటి బెంగాలీ అనువాదము. హిందూ��తము యొక్క విశాల సరి��ద్దులలోను, సరిహద్��ు ఆవల మతోన్మా�టి బెంగాలీ అనువాదము. హిందూమతము యొక్క విశాల సరిహద్దులలోను, సరిహద్దు ఆవల మతోన్మాద ముస్లింల మధ్యను కూడా, బోధకుడు లేకుం�ూడా, బోధకుడు లేకుండ మసకగా గ్రహింపబడిన బైబిలు ఈలాంటి ప్యూరిటన్ తెగలకు, కందాకే రాణి గృహనిర్వా�ి గృహనిర్వాహకుని వంటి తీవ్ర అన్వేషకులకు దారి తీసెను.

బెంగాలీ నిబంధన మూడవ ముద్రణ 1811లో అప్పటికి ఏర్పడిన స్థానిక సంఘముల వాడుకకు ఫోలియోలో ప్రచురింపబడెను. నాలుగవది, 5000 ప్రతులు, 1816లో కన�ుగవది, 5000 ప్రతులు, 1816లో కనబడెను, ఎనిమిదవది 1832లో. పూజ్య విద్వాంసు�లో. పూజ్య విద్వాంసుడు, ఐయోనాలో ముప్పది నాలుగవ కీర్తనపై కొలంబావలెను, ��ారోలో యోహాను ఆరవ అ�ై కొలంబావలెను, జారోలో యోహాను ఆరవ అధ్యాయముపై బీడావలెను, నలువది సంవత్సరముల నమ్�ను, నలువది సంవత్సరముల నమ్మకమైన ఆనంద శ్రమ తరువాత చివరి పుటను సరి� తరువాత చివరి పుటను సరిచూచుచు చెప్పెను: «నా పని ముగిసెను; ప్రభువు చిత్తము కాచుట తప్�ిత్తము కాచుట తప్ప నాకు మరి ఏమియు లేదు.» హెబ్రీనుండి పాత నిబంధన 1802 నుండి 1809 వరకు భాగములుగా కనబడెను. అనువాదకుని ఉత్సా�నువాదకుని ఉత్సాహము ఇంతగా ఉండెను గనుక 1794 జనవరిలో ఆదికాండము మొదటి అధ్యాయము యొక్క ది��్దుబాటు ముగించెను. నది�టి అధ్యాయము యొక్క దిద్దుబాటు ముగించెను. నదియానుండి వచ్చిన ఇద్దరు పండితులకు దానిని చది�రు పండితులకు దానిని చదివినప్పుడు, సృష్టి వృత్తాంతమును వారు సంతోషించిరని ఆ నెల జర్నలులో ఫుల్లరుకు చెప్పెను, అయితే భూమి క్రింద వారి ఊహా స్థలమైన పాతా�హా స్థలమైన పాతాళము విడువబడెనని వారు అభ్యంతరపెట్టిరి, అది ప్రస్తావింపబడవలెనని తలంచిరి. ఈ తొలి కాలముననే కేరీ హిందూమతము యొక్క బలహీనతను, అది అబద్�ను, అది అబద్ధ భౌతిక శాస్త్రముతో ఐక్యమగుటవలన కల్ల వెల్లడిగా, చూచెను; డఫ్ తరువాత ��యంకర ప్రభావముతో చూ�ా, చూచెను; డఫ్ తరువాత భయంకర ప్రభావముతో చూచి వాడినట్లు, ఇట్లు వ్రాసెను:—«భూగోళమును కాలగణనను గూర్చిన అనేక సంగతులు వారికి వి� సంగతులు వారికి వివరింపవలసిన అవసరమున్నది, ఏలయనగా �ున్నది, ఏలయనగా ఆ విషయములపై వారికి అనేక మూఢాచార అభిప్రాయములున్నవి, అవి వారి విగ్రహారాధన వ్యవస్థలతో దగ్గరగా కట్టబడియున్నవి.» బెంగాలీ బైబిలు పదునైదు సంవత్సరముల మధుర శ్రమ �త్సరముల మధుర శ్రమ ఫలము, దానిలో మార్ష్‌మన్ గ్రీకు చదివెను కేరీ బెంగాలీ చదివెను; ప్రతి సహోదరుడును ప్రూఫు పుటలను పరీక్షించెను, కేరీ చివరకు ఐదు అష్టా�ివరకు ఐదు అష్టాంశ సంపుటములను స్వహస్తముతో వ్రాసెను. నలువది సంవత్సరముల మిషనరీ జీవితమున కేరీ ��ెంగాలీలో పాత నిబంధన ఐదు ము�ీ జీవితమున కేరీ బెంగాలీలో పాత నిబంధన ఐదు ముద్రణలను క్రొత్త నిబంధన ఎనిమిది ముద్రణలను సిద్ధపరచి ముద్రణ ��్వారా చూచెను.

సంస్కృత అనువాదము మూలమునుండి అనువదింపబడి శ్రమపడు విద్వాంసునిచేతనే వ్రాయ�ిచేతనే వ్రాయబడెను. సర్ విలియమ్ జోన్సు తన మొదటి పండితు�ోన్సు తన మొదటి పండితుని సహాయమును నెలకు రూ. 500, లేక సంవత్సరమునకు £700 ఇచ్చి మాత్రమే సంపాదించెనని చెప్ప��డును. కేరీ తన అనేక పం��ితులను ఆ మొత్తమున � సంపాదించెనని చెప్పబడును. కేరీ తన అనేక పండితులను ఆ మొత్తమున ఇరువదవ వంతుకు నియోగించి శిక్ష� నియోగించి శిక్షణ ఇచ్చెను. సామాన్య ప్రజల భాషలోని గ్రంథము��ు బ్రాహ్మణులు తిరస్�ల భాషలోని గ్రంథమును బ్రాహ్మణులు తిరస్కరింతురని అతడు బాగుగా ఎరిగెను. «ఏమి,» అని హిందీ అనువాదము అర్పింపబడిన ఒకడు చెప్పెను, «గ్రంథములు దైవ జ్ఞానము కలిగియున్నను మాకు అవి ఏమియు కావు. వాటిలోని దేవుని జ్ఞానము మాకు కుక్క చర్� జ్ఞానము మాకు కుక్క చర్మపు పాత్రలో పాలవలె, పూర్తిగా అపవి��్రము.» అయితే భారతదేశము�ె, పూర్తిగా అపవిత్రము.» అయితే భారతదేశమున బైబిలు అనువాదముల చరిత్రకారుడు వ్రాయు��ు, కేరీ సంస్కృత అనువాదము బ్రా�రిత్రకారుడు వ్రాయును, కేరీ సంస్కృత అనువాదము బ్రాహ్మణులచే హృదయపూర్వకముగా స్వీకరింపబడెను. 1812 అగ్నిలో న�ింపబడెను. 1812 అగ్నిలో నశించిన తరువాత పాత నిబంధన చారిత్రక గ్రంథములు మరల అనువదింపబడి 1815లో కనబడెను. 1827లో వృద్ధ పరిశుద్ధునికి పూర్ణ పునర్విమర్శ మొదటి సంపుటము తీసికొనిరాగల బలముం��ెను, రెండవ సంపుటము వ్రా�నిరాగల బలముండెను, రెండవ సంపుటము వ్రాతప్రతిని మరణమున తన వారసులైన యేట్సుకును వెంగరుకును వారసత్వముగా విడిచెను. వేదములకును ఉపనిషత్తులకును ��్రాహ్మణములకును ఇతి�ును ఉపనిషత్తులకును బ్రాహ్మణములకును ఇతిహాసములకును ఎదురుగా అతడు సంస్కృత బైబిలును నిలిపెను.

కేరీ పూర్తిగా అనువదించి ప్రచురించిన పరిశుద్ధ లే� ప్రచురించిన పరిశుద్ధ లేఖనముల అనువాదముల సంఖ్య ఇరువది ఎనిమిది. వీనిలో ఏడు యావత్ బైబిలు కలిగియుండెను, ఇరువది ఒకటి క్రొత్త ని��ంధన గ్రంథములు కలిగి�ువది ఒకటి క్రొత్త నిబంధన గ్రంథములు కలిగియుండెను. ప్రతి అనువాదమునకు స్వంత చరిత్రయు ఆత్మీయ రొమాన్సును ఉన్నది. ప్రతిదియు వెంటనే ఆసియా ప్రజలకు మౌనమైనను ఫలప్రదమైన మిషనరీ ఆయెను, మరింత దూర ఆసియా స్థానిక సంఘములు తమ స�ిక సంఘములు తమ సజీవ వృద్ధికి పదార్థములు పొందు తరు�్థములు పొందు తరువాతి ముద్రణలకును అనువాదములకును విద్వత్ సాహిత్య మార్గదర్శకుడును ఆయెను.

ఒరియా అనువాదము బెంగాలీ తరువాత దాదాపు మొదట చేపట్టబడినది; �� భాషకు బెంగాలీతో గ్రా�ట చేపట్టబడినది; ఆ భాషకు బెంగాలీతో గ్రామీణ స్కాట్సుకు ఆంగ్లముతో ఉన్న సం� ఆంగ్లముతో ఉన్న సంబంధమే ఉన్నది, అయినను దానికి స్వంత లిపి ఉన్నది. ఇప్పుడు బెంగాలు యొక్క ఒరిస్సా విభా��ము, నైరుతి మద్రా�ంగాలు యొక్క ఒరిస్సా విభాగము, నైరుతి మద్రాసునుండి దానిని వేరుచేయునది, 1803లో సామ్రాజ్యమున చేర్చబడెను. ఈ సంగతియు, శతాబ్దముల సూర్యారాధన తరువాత శివారాధన తరువాత � తరువాత శివారాధన తరువాత దాని పూరీ జిల్లా జగన్నాథుని వైష్ణవ ఆరాధనకును అతని రథమునకును ఉన్నత స్� రథమునకును ఉన్నత స్థలమాయెనను సంగతియు—ప్రతి సంవత్సరము ��క్షల కొలది యా�ప్రతి సంవత్సరము లక్షల కొలది యాత్రికులను ఆకర్షించి తరచుగా చంపెను—కేరీని ఒరియా బైబిలును వెంటనే ముద్రణకు సిద్ధపరచ నడిపించెను. ముఖ్య పండితుడు మృత్యుం�ుఖ్య పండితుడు మృత్యుంజయ, రెండు మాండలికములలో నేర్పరి, మొదట బెంగాలీ అనువాదమును తన స్వంతమైన ఒరియా భాషకు సరిపెట్టెను. కేరీ అప్పుడు వ్రాతప్రతిని తీసికొని మూల గ్రీకు�ీసికొని మూల గ్రీకుతో పోల్చి వచనము వచనముగా సరిచేసెను. క్రొత్త ని�ముగా సరిచేసెను. క్రొత్త నిబంధన 1809లో సిద్ధమాయెను, పాత నిబంధన 1815లో, యావత్తు నాలుగు సంపుటములలో. పెద్ద ముద్రణలు త్వరగా కొనబడి పంపిణీ � కొనబడి పంపిణీ ఆయెను. ఇవి రాజధాని కటక్‌లో జనరల్ బాప్టిస్ట్ సొసైటీ మి�్ బాప్టిస్ట్ సొసైటీ మిషనరీల స్థాపనకు దారి తీసెను.

1814లో సెరాంపూరు బైబిలు అనువాద కళాశాల, మనము ఆలాగు పిలువవచ్చును, మాగ�ిలువవచ్చును, మాగధీలో క్రొత్త నిబంధన సిద్ధపరచ నారంభించెను; అది బెంగాలీకి సంబం��ించిన మరొక భాష, బ�ను; అది బెంగాలీకి సంబంధించిన మరొక భాష, బౌద్ధము యొక్క మూల స్థానమున స్థానిక భాష �ానమున స్థానిక భాష గనుక పాళీ ద్వారా సంస్కృతమునుండి వచ్చినది; 1000 ప్రతుల ముద్రణ 1824లో కనబడెను. బిహారు మైథిలీ భాషలో, పదునాలుగవ శతాబ్ది వరకు విస్తరించు సాహిత్యము గలది, ప్రతి తరగతికి స్వంత మాండలికమున దేవుని వాక్యముండునట్లు అనువా��ము ప్రచురింప నుద్దేశిం��బడెను. అయితే ఈ కాలము�� కేరీ సాహిత్య ఉత్సాహము� వాక్యముండునట్లు అనువాదము ప్రచురింప నుద్దేశింపబడెను. అయితే ఈ కాలమున కేరీ సాహిత్య ఉత్సాహమును విద్వత్తును నిజమైన బెంగాలీ శక్తిని ఇంతగా వృద్ధి పరచి విస్తరించెను గనుక, ఒరియాను బ్ర�రించెను గనుక, ఒరియాను బ్రహ్మపుత్ర లోయ ఉత్తర స్థానిక భాషలను తప్ప ఇట్టి మాండలికములన్నిటిని అది మించ నారంభించెను. 1810లో సెరాంపూరు ముద్ర�. 1810లో సెరాంపూరు ముద్రణాలయము అస్సామీ క్రొత్త నిబంధనను తన సాధనములకు చేర్చెను. 1819లో మొదటి ముద్రణ కనబడెను, 1826లో ఆ ప్రాం� ముద్రణ కనబడెను, 1826లో ఆ ప్రాంతము బ్రిటిష్ ఆయెను, 1832లో కేరీ పాత నిబంధన విడుదల చేసి అక్కడ స్థిరపడిన స్కాటిష్ సైనికుడు మిస్టర్ రేను గ�ిస్టర్ రేను గౌహతిలో మొదటి మిషనరీగా ప్రత్యేకపరచు సం�ీగా ప్రత్యేకపరచు సంతోషము పొందెను. వీనికి, బెంగాలీ లిపిలోనైనను ఆర్యేతర భాషలైన ఖా�ను ఆర్యేతర భాషలైన ఖాసీ మణిపురీ అనువాదములు చేర్చవలెను; మొదటిది తరువాత వెల్ష్ కాల్వినిస్టులు పనిచే��ిన ఖాసీ కొండల ప్ర�ాల్వినిస్టులు పనిచేసిన ఖాసీ కొండల ప్రజాస్వామ్య తెగలకు, రెండవది ఐరోపాకు పోలో ఆట నేర్పిన బర్మా సరిహద్దు విచిత్ర �రిహద్దు విచిత్ర హిందూ సర్ప-ప్రజలకు.

బెంగాలీ అనువాదము యొక్క మరొక తక్షణ వారసు�క్క మరొక తక్షణ వారసుడు మరాఠీ, దానికిని కేరీ ఫోర్ట్ విలియమ్ క�ేరీ ఫోర్ట్ విలియమ్ కళాశాలలో ఆచార్యుడు. 1804 నాటికి అతడు స్వయముగా ఈ అనువాదముపై కఠినముగా పనిచేయుచుండెను, 1811 నాటికి క్రొత్త నిబంధన మొదటి ముద్రణ కనబడెను, 1820 నాటికి పాత నిబంధన ముద్రణాలయము విడిచెను. అది నాగ్‌పూరుకు ప్రత్యేక మాండలికము, మొదట అక్కడ సైన్యమున లె��్టినెంట్ మాక్సన్ వి�ొదట అక్కడ సైన్యమున లెఫ్టినెంట్ మాక్సన్ విస్తారముగా పంచెను. 1812లో కేరీ మిషనరీ అరటూనును బొంబాయి సూరత్‌కు పంపెను, హెన్రీ మార్టిన్ తన సువార్త ప్రసంగము గ్రహించిన ��కైక క్రైస్తవుడు ఇం�సంగము గ్రహించిన ఏకైక క్రైస్తవుడు ఇంగ్లాండునుండి అప్పుడే వచ్చిన త్రాడు కుట్టువా�చ్చిన త్రాడు కుట్టువాడని వ్రాసిన వెంటనే. అదే సమయమున అతడు �దే సమయమున అతడు బొంబాయి పట్టణమునకు దక్షిణమున దట్టముగా నివసించు తీర ప్రాంతమైన కొంకణ మాండలికమున అనువాదము��ో నిమగ్నుడు, అక్��డ నివసించువారు ముఖ్యము��ా భారతదేశమున అత్యు�ణ మాండలికమున అనువాదముతో నిమగ్నుడు, అక్కడ నివసించువారు ముఖ్యముగా భారతదేశమున అత్యుత్తమ బ్రాహ్మణ జాతి. 1819లో ఈ అనువాదమున క్రొత్త నిబంధన కనబడెను, పదు�్త నిబంధన కనబడెను, పదునొకండు సంవత్సరములు సెరాంపూరున సిద్ధపరచ�రాంపూరున సిద్ధపరచబడుచుండెను. ఈలాగున కేరీ పడమటి భారతదేశమున సహ్యాద్రి ��ేక «ఆనందకర» పర్�మున సహ్యాద్రి లేక «ఆనందకర» పర్వతములపైనను క్రిందను నుండి మహమ్మదీయులనుండి యావత్ ద్వీపకల్పమును దాదాపు �్పమును దాదాపు లాగివేసి, మొదట పానిపట్టున తరువా�� అస్సాయేలో బ్రిటి� పానిపట్టున తరువాత అస్సాయేలో బ్రిటిష్ జీవదాయక పాలనను దాదాపు ముందుగా చూ��ిన హిందువుల పన్నెండు ��క్షలను క్రీస్తువైపు త్రిప్� దాదాపు ముందుగా చూచిన హిందువుల పన్నెండు లక్షలను క్రీస్తువైపు త్రిప్ప ప్రయత్నించెను. ఇంతలో నూతన మిషనరీలు సెరాంపూరు మనుష్యులు మొదటి విత్తనము విత్తి మొదటి ఫలము కోసిన �� పడమటి జిల్లాలను స్వా�ి మొదటి ఫలము కోసిన ఆ పడమటి జిల్లాలను స్వాధీనపరచుకొనుచుండిరి. 1813 చార్టరు అమెరికా మిషనరీలు అక్కడ దిగుటకును స్థానిక బైబిలు సొసైటీ పుట్టు��కును సాధ్యము చేసెను. ��ా. జాన్ విల్సను�బిలు సొసైటీ పుట్టుటకును సాధ్యము చేసెను. డా. జాన్ విల్సనును అతని స్కాటిష్ సహోదరులును వారిని వెంబడించిరి. కేరీయు సహోదరులును వీరిని స్వాగతించి ఆ క్షేత్రమునుండి విరమించి, వచ్చు ఏడు సంవత్సరములు ఉత్తర బొంబాయి �ు సంవత్సరములు ఉత్తర బొంబాయి లక్షలకు—నిరీక్షణగల పార్శీకులు సహితము—గుజరాతీ అనువాదము సమకూ�ుజరాతీ అనువాదము సమకూర్చుటకు తమ్మును పరిమితము చేసి, 1820లో క్రొత్త నిబంధన విడుదల చేసిన తరువాత దానిని కూడా �ేసిన తరువాత దానిని కూడా లండన్ మిషనరీ సొసైటీకి అప్పగించిరి.

మిస్టర్ క్రిస్టఫర్ ఆండర్సన్ తన Annals of the English Bibleలో, అర్ధ శతాబ్� of the English Bibleలో, అర్ధ శతాబ్ది క్రిందట ప్రచురింపబడినదానిలో, న్యాయముగా చెప్పును:—«కాలము చూపు�్పును:—«కాలము చూపును, మిక్కిలి విశిష్ట రీతిని, కేరీ చేతులనుండి వచ్చిన ప్రతి అనువాదమునకు, మినహా�ి అనువాదమునకు, మినహాయింపు లేకుండ, ప్రస్తుత తరము—అది ఒక వస్తువునకు మిక్కిలి �్తువునకు మిక్కిలి దగ్గరగా జీవించునట్లు—ఇంకను అంచనా వేయజాలని లేక కనుగొనజాలని వి� కనుగొనజాలని విలువ అంటున్నదని. ఏబది సంవత్సరములకు ఈ అసాధారణ వినయవంతుని స్వభావము మరింత సరిగా గౌరవింపబడును.»

సంస్కృతమునుండి వచ్చిన భాషా వర్గములలో ఏ దానియందును కేరీయు సహచరులును హిం��ీలో చూపినంత ఉత్సా� సహచరులును హిందీలో చూపినంత ఉత్సాహము చూపలేదు. ఇంత త్వరగా 1796లోనే సంస్కృతము యొక్క అతి విస్తృత సంతానమును గూర్చి అతడు వ్రాసెను:—«నేను హిందీని సంభాషించునంతగాను కొంతకాలము గ్రహింపదగినట్లు ప్రకటించునంతగాను సంపా� ప్రకటించునంతగాను సంపాదించితిని... రాజ్‌మహల్ నుండి ఢిల్లీ వరకు, �హల్ నుండి ఢిల్లీ వరకు, బహుశా ఇంకను దూరము, పడమటి ��ావత్తు ప్రవాహ భా�ూరము, పడమటి యావత్తు ప్రవాహ భాష ఇదియే. దీనితో నేను హిందూస్థానము దాదాపు అంతటను గ్రహింపబడగలను.» అనువాదముల ఆరవ స్మృతి పత్రిక విడుదల చేసిన కాలమున నైరుతి భారతదే�ైరుతి భారతదేశమున ఛాంబర్లెయిన్ అనుభవములు కేరీని ��ట్లు వ్రాయజేసెను: ��కే పదకోశము �్ అనుభవములు కేరీని ఇట్లు వ్రాయజేసెను: ఒకే పదకోశము గలిగి వేర్వేరు విభక్తులు గల హిందీ ఇరువది మాండలికములు ఉన్నవని అతడు ని��్చయపరచెను. బ్ర�ములు ఉన్నవని అతడు నిశ్చయపరచెను. బ్రజ్ లేక బ్రిజ్‌భాషా సువార్తలు 1813లో ముగిసెను, ఛాంబర్లెయిన్ ఆగ్రాలో స్థిరపడిన రెండు సంవత్సరముల తరువాత, క్రొత్త నిబంధన తొమ్మి�, క్రొత్త నిబంధన తొమ్మిది సంవత్సరములకు పూర్తి ఆయెను. ఈ సువార్తల అనువాదము బ్రాహ్మణ పూ�నువాదము బ్రాహ్మణ పూజారి ఆనంద్ మసీహ్‌ను క్రీస్తునొద్దకు నడిపించెను. 1818లో కనబడిన పాత ని�లో కనబడిన పాత నిబంధన ప్రతికొరకు అనేక సిపాయిలు తమ అధికారుల సాక్ష్యపత్రములు తెచ్చిరి, ఒక సంవత్సరమున అది పదునెనిమిది మందిని క్రీస్తునొద్దకు నడిపించెను. యావత్ క్రొత్త నిబంధన లేక సు�త్త నిబంధన లేక సువార్తలు కనబడిన ఇతర హిందీ మాండలికములు 177వ పుటను చూడుము {అడి సూచన 16}. మూల హిందీ అను�ూచన 16}. మూల హిందీ అనువాదము 1802–1807 మధ్య కేరీ స్వహస్తముతో మూల భాషలనుండి చేయబడెను, 1819లో కేరీ తానే ఛాంబర్లెయిన్ అనువాదమును ఎన్నుకొను వరకు అనేక పెద్ద ము� వరకు అనేక పెద్ద ముద్రణలు పొందెను.

ద్రావిడ అనువాదముల కథను—తెలుగు20 క్రొత్త నిబంధనను పం�్రొత్త నిబంధనను పంచగ్రంథమును, కన్నడను—మనము దాటవచ్చును. టాల్‌�చ్చును. టాల్‌ఫ్రే «కేరీ పూర్వ శ్రమలనుండి» తీసికొనిన సింహళము, పారశీకము, మలయాళము, ఇతరులు చేసినను కేరీ సంపాదించిన లేక జాగ్రత్తగా ముద్రణ ద్వారా చూ� ముద్రణ ద్వారా చూచిన ఇతర అనువాదములను ప్రస్తావించుట చాలును. అతని బైబిలు పని యొక్క అద్భుత కథను, లారెన్సుల తరు� లారెన్సుల తరువాత పంజాబు సరిహద్దును పాలించిన అతి గొప్ప ఇంగ్లీషువాడు, మిస్టర్ రస్కిన్ A Knight's Faithలో కీర్తించిన వీరుడు, బాగుగా వివరించును. సర్ హెర్బర్ట్ ��డ్వర్డ్స్ లోకము�రించును. సర్ హెర్బర్ట్ ఎడ్వర్డ్స్ లోకమునకు ఇచ్చిన A Year on the Punjab Frontier in 1848-49లో, బన్నూ అడవి లోయను రక్తము లేకుండ జయించుటను వర్ణించుచు, ఈ రత్నము పొదుగబడియున్నది. వ్రాయువాడు అప్పు�. వ్రాయువాడు అప్పుడు గుండాపూరు దేశమున ఉండెను, కులాచి దాని వ్యాపార కేంద్రము, ఘ్వాలరీ ఆఫ్ఘన్ కనుమకు��ు సర్ హెన్రీ డ్యూ�ఫ్ఘన్ కనుమకును సర్ హెన్రీ డ్యూరాండ్ ధూళి పడియున్న డేరా ఇస్మాయిల్ ఖానుకు�్మాయిల్ ఖానుకును మధ్య:—«భారత వ్యాపారముతో సంబంధించిన అత్యంత ఆసక్తికర సం��తి నా దృ��్టికి వచ్చెను. ప్రస్తు�త్యంత ఆసక్తికర సంగతి నా దృష్టికి వచ్చెను. ప్రస్తుత ప్రభువు గూల్‌దాద్ ఖాను పినతండ్రి అలీ ఖాను గుండాపూరు, తాను యౌవనుడైనప్�ు యౌవనుడైనప్పుడు తండ్రిచేతను అన్నచేతను కాబూలు గు�ు అన్నచేతను కాబూలు గుఱ్ఱముల వరుసతో గంగమీది హరిద్వార్ సంతకు పంపబడినట్లు బాగుగా జ్ఞాపకము చేసికొనెనని చెప్పెను. అతడు 1818లో సెరాంపూరున ముద్రింప�రాంపూరున ముద్రింపబడిన పుష్తూ బైబిలు ప్రతి కూడా చూపెను, ము��్పది సంవత్సరముల క్రిం�తి కూడా చూపెను, ముప్పది సంవత్సరముల క్రిందట హరిద్వార్‌లో ఒక ఇంగ్లీషు సజ్జనుడు ఇచ్చెనని చెప్పెను; «దీనిని జాగ్రత్తగా కాపాడుము, అగ్నిలోను నదిలోను వే�ిలోను నదిలోను వేయకుము; బ్రిటిషువారు నీ దేశమున పాలకులగు దినము వరకు దాచుకొనుము» అని చెప్పెనట. అలీ ఖాను ఈ గ్రంథము కలి�లీ ఖాను ఈ గ్రంథము కలిగియుండుటను ఎవరికిని కొద్దిగానే చెప్పి, నారబట్ట పరుపులో జాగ్రత్తగా ఉం��ి, మేనల్లుని దే�ుపులో జాగ్రత్తగా ఉంచి, మేనల్లుని దేశపు శిస్తు నిర్ణయింప నేను వచ్��ినప్పుడు గొప్ప ర��స్యముతో బయటికి తె�్ణయింప నేను వచ్చినప్పుడు గొప్ప రహస్యముతో బయటికి తెచ్చెను, «ఆ ఇంగ్లీషువాడు చెప్పిన కాలము వచ్చెనని తలంచి!» అతడు చూపిన ఏకైక వ్యక్తి ఒక ముల్లా, పాత ని��ంధనలో అనేక భాగములు చది�ి ఒక ముల్లా, పాత నిబంధనలో అనేక భాగములు చదివి «ఇది నిజ కథ, మా స్వంత ముహమ్మదీయ ప్రవక్తలు—తండ్రి మోషే తండ్రి నోవహు—గూర్చియే» అని చెప్పెను. నేను గ్రంథమును గొప్ప ఆసక్తితో పరీక్షించితిని. అది పారశీక �ించితిని. అది పారశీక లిపిలో కాక ఆఫ్ఘనిస్తాను సామాన్య పుష్తూ భాషలో ముద్రింపబడెను; పుష్తూ వ్రాతలో నేను చూచిన ఏకైక నమూనా. అట్టి అనువాదము సెరాంపూ�ి అనువాదము సెరాంపూరు మిషను ఉత్సాహమును పరిశ్రమను ఘనపరచు రుజువు; �� పుటలు సెరాంపూరు మి�చు రుజువు; ఈ పుటలు సెరాంపూరు మిస్టర్ జాన్ మార్ష్‌మన్21 కన్నులకు అందినయెడల—అతని కలము పౌర క్రమమును మత సత్యమును ప్రేమించి నడుపబడును—ముప్పది రెండు సంవత్సరముల క్రిందట గంగ తీరమున, అప్పటి బ్రిటి�ున, అప్పటి బ్రిటిష్ భారత సరిహద్దున, దూర సింధునది ఆవలనుం��ి వచ్చిన యౌవన ఆఫ్�ింధునది ఆవలనుండి వచ్చిన యౌవన ఆఫ్ఘన్ ప్రభువునకు అతని స్వంత అసభ్య భాషలో బైబిలు ఇచ్చి, «దావీదు కుమారుని» అనుచరులు «సొలొమోను సింహాసనము» వరకు తమ రాజ్యము విస్తరించు � రాజ్యము విస్తరించు దినమును ముందుగా చూచిన «ఆ ఇంగ్లీషు స� చూచిన «ఆ ఇంగ్లీషు సజ్జనుని» గుర్తింపగలడు.»

గంగ మైదానములలోనికి దిగు స్థలమైన హరిద్వార్ భారతదేశము� హరిద్వార్ భారతదేశమున అతి గొప్ప యాత్రా సమావేశము, ముఖ్యముగా ప్రతి పన్నెండవ సంవత్సరము. అప్పుడు ముప్��ది లక్షల మంది కూ�ంవత్సరము. అప్పుడు ముప్పది లక్షల మంది కూడుదురు, తరచుగా యావత్ ఆసియాకు, �ా యావత్ ఆసియాకు, ఐరోపాకు సహితము, కలరాను తీసికొనిపోయెడివారు. మిషనరీలు ఈ స్థలమును, అనేక యాత్రా కేంద్రములవలె, ప్రకటనకు �ంద్రములవలె, ప్రకటనకు బైబిలు పంపిణీకి కేంద్రము చేసిరి; �ేంద్రము చేసిరి; ఈ పుష్తూ బైబిలు ప్రతి ఢిల్లీలోని కేరీ మిషనరీ థాంప్సన్ నుండియే వచ్చెనని సందేహము లేదు. డా. �ి సందేహము లేదు. డా. లైడెన్ ఆరంభించెను, అరబ్బీ లిపిలో కేరీ క్రింద అదే ఆ�ేరీ క్రింద అదే ఆఫ్ఘన్ మౌలవీ ఏడు సంవత్సరములు కొనసాగించెను. పంజాబీ బైబిలు, దాదాపు సంపూర్ణము, 1815లో మొదట విడుదల ఆయెను, 1820 నాటికి ఇంత ప్రియమాయెను గనుక కేరీ సిక్కులను గూర్చి ఇట్లు నివేదించెను: భారత జాతులలో ఈ ద� జాతులలో ఈ దృఢ జాతి లేఖనములకు ఇంత బలమైన కోరిక చూపినది � కోరిక చూపినది లేదు. అమృత్‌సరులోను లాహోరులోను «యేసు గ్రంథము మాట్లాడబడుచున్నది, చదువబడు�ుచున్నది, చదువబడుచున్నది, ప్రజల మనస్సులలో గణనీయ కదలిక కలిగించెను.» ఇంత మందిని ఎట్లు చంపగలిగితివని అడు��బడిన ఒక ఠగ్ �లిగితివని అడుగబడిన ఒక ఠగ్ దానిని చూపి చెప్పెను, «ఈ గ్రంథము నాకుం�్పెను, «ఈ గ్రంథము నాకుండినయెడల నేను చేయజాలను.» లూధియానాకు నలువది మైళ్ల దూరమున ఒక ఫకీరు గ్రంథము చదివి సచ్చీ పితే ఈసా ఆరాధకుల సమూ� ఈసా ఆరాధకుల సమూహము స్థాపించి స్థానిక రాజ్యమున అనేక హిం�ిక రాజ్యమున అనేక హింసలు పొందెను.

1812లో ఫీలిక్స్ కేరీ మత్తయి సువార్త యొక్క తన బర్మా అనువాదమును తన బర్మా వ్యాకర��మును ముద్రింప సెరాం��ూరునకు తిరిగి వచ్� అనువాదమును తన బర్మా వ్యాకరణమును ముద్రింప సెరాంపూరునకు తిరిగి వచ్చినప్పుడు, తండ్రి అవి పూర్తి ఆయిన ముద్రణాలయమును రంగూ� ముద్రణాలయమును రంగూనుకు పంప నిశ్చయించెను. ముగ్గురు మిషనరీలు దానితో అవా రాజునకు లేఖ పంపి, «రాజు ప్రజలయెడల ప్రేమవలన స్వేచ్ఛగా అతని రక్�్వేచ్ఛగా అతని రక్షణలోనికి వచ్చిన ప్రియ సహోదరులను» అతని కాపుదలకు అప్పగించిరి; వారు «పరలోక గ్రంథము» అయిన �లోక గ్రంథము» అయిన బైబిలును అనువదించుచుండగా, ఐరోపా అమెరికా సమస్త దేశములు దానిని «సమస్త నీతి మత జ్ఞానము ఎక్కడనుండి తీయబడెనో ఆ మూలము»గా స్వీకరించి గౌరవించును. రాజు వెంటనే తన అవా నగరమున రంగూనులోని దానివంటి ముద్రణాలయమును, �ివంటి ముద్రణాలయమును, దాని పనివారిని, సెరాంపూరునుండి ఆజ్ఞాపించెను. దీనిలో కేరీ �ను. దీనిలో కేరీ బర్మా రాజధానిలో మిషను ఆరంభము చూచెను, అయితే దేవునికి వేరు ఉద్దేశములుండెను; అమెరికా కుమారులు కుమార్తెలు, మొదట జడ్సనును వెంబడించి, రంగూను నుండి కరెన్‌నీ సయామ్ చైనా వరకు ఇప్పటికిని అద్భుతముగా వృద్ధి చేయుచున్నారు. ము�్ధి చేయుచున్నారు. ముద్రణాలయము గల నౌక రంగూను నదిలో ముని��ెను, మొదటి బర్మా యు��్ధము త్వరలో వచ్�ంగూను నదిలో మునిగెను, మొదటి బర్మా యుద్ధము త్వరలో వచ్చెను.

ఇద్దరు సహోదరుల సహాయమును ��ోర్ట్ విలియమ్ కళా� సహోదరుల సహాయమును ఫోర్ట్ విలియమ్ కళాశాలను చూచి కేరీ రూపొందించిన, మరింత దూర తూర్పు సమస్త భాషలలో బైబిలు అనువదించు సంపూర్ణ మహోన్నత ప్రణా�ంపూర్ణ మహోన్నత ప్రణాళిక నార్తాంప్టన్‌షైరులో ఫుల్లరు ఎదుట ఉంచబడిన మూడు నెలలకు, బ్రిటిష్ అండ్ ఫారిన్ బైబిలు సొసైటీ ��ండనులో స్థాపింప�్ బైబిలు సొసైటీ లండనులో స్థాపింపబడెను. దాని మొదటి కార్యదర్శి అయిన నాన్‌కన్ఫార్మిస్టు జోసెఫ్ హ్యూస్ వెల్�సెఫ్ హ్యూస్ వెల్షువారికి స్వభాషలో బైబిలు అవసరమువలన కదిలింపబడెను. అయి�ిలింపబడెను. అయితే మాజీ గవర్నర్-జనరలు లార్డ్ టెయిన్‌మౌత్ ��ాని మొదటి అధ్యక్��ుడాయెను, సెరాంపూరు అను� టెయిన్‌మౌత్ దాని మొదటి అధ్యక్షుడాయెను, సెరాంపూరు అనువాదకులు వెంటనే కేరీ పది సంవత్సరములు తన ఇద్దరు సహచరుల ఖర్� ఇద్దరు సహచరుల ఖర్చుతోను తన ఖర్చుతోను వ్యక్తిగతముగా చేయుచున్న పనికి నూతన సంస్థ సహాయము కోరి తిరిగిరి. సార్వజనీన బైబిలు సొసైటీ వెంటనే కేరీ పాత మిత్రుడు, అప్పుడు కలకత్త ప్రభుత్వ సభ్యు�త్త ప్రభుత్వ సభ్యుడు మిస్టర్ ఉడ్నీని, ముగ్గురు మిషనరీలు—వారి చాప్లెయిన్ మిత్రులు బ్రౌన్ బుకానన్—అతనితో కూడిన అక్కడి సంబంధిత సమితి ఏర్పరచమని అడిగెను. చాప్లెయిన్లు సమితి ఏర్పాటును 1809 వరకు ఆలస్యము చేసిరి, అయినను సెరాంపూరునుండి వి��ుదల ఆయిన ఇతర వి�యినను సెరాంపూరునుండి విడుదల ఆయిన ఇతర విజ్ఞప్తుల ప్రచారమున అంతవరకు ఉదారముగా సహా��ము చేసిరి; డా. మార్��్‌మన్ అద్భుత చైనా �రకు ఉదారముగా సహాయము చేసిరి; డా. మార్ష్‌మన్ అద్భుత చైనా బైబిలు అనువాదమునకును వార్డు చైనా ముద్రణ మెరు�ార్డు చైనా ముద్రణ మెరుగులకును దారి తీసిన ప్రతిపాదనను సహితము చేసిరి. భారతదేశపు ప్రధాన సామంత రాజులకు డా. బుకానన్ ఇప్పటికే ప్రచురింపబడిన స్థానిక లేఖనముల ప్రతులు పంపెను.

1809 నుండి 1830 వరకు, లేక ఆచరణమున కేరీ మి�చరణమున కేరీ మిగిలిన జీవితము పొడుగున, సెరాంపూ�ొడుగున, సెరాంపూరును బైబిలు సొసైటీయు సహకారము ఇద్దరికిని ఘనము. 1811లో హెన్రీ మార్టిన్ క్రైస్తవ భారతదేశముపై ప్రసంగము ప్రభావమున చాప్లెయిన్లు దాని సంబం�ెయిన్లు దాని సంబంధిత సమితిని మించుటకు కలకత్త సహాయక బైబిలు సొసైటీ స్థాపించినప్పుడు కేరీ నమ్మకముగా దానిని అంటి�ుగా దానిని అంటిపెట్టుకొనెను. సెరాంపూరు ముద్రణాలయము�� నూతన సహాయకము, మా�ాంపూరు ముద్రణాలయమున నూతన సహాయకము, మాతృ సొసైటీవలెనే, సింహళము మలయాళము తమిళములలో క్రొత్త ని�మిళములలో క్రొత్త నిబంధన ముద్రణలకు అతి చౌక అతి ఉత్తమ మార్గము కనుగొనెను. ముద్రణాలయము రోమన్ మిషనరీ సెబాస్టియానీ పారశీక క్రొత్త నిబంధనను కూడా విడుదల చేసెను—«పరిపూర్��ము కాకపోయినను �ుదల చేసెను—«పరిపూర్ణము కాకపోయినను బహుగా మేలు చేయును» అని డా. మార్ష్‌మన్ ఫుల్లరుకు వ్రాసెను—తరువాత సెరాంపూరున ��ిక్షణ పొందిన సహా�—తరువాత సెరాంపూరున శిక్షణ పొందిన సహాయకుడు సబాట్‌తో హెన్రీ మార్టిన్ అనువాదమును. సెరాంపూరు ఆ ముగ్గు�. సెరాంపూరు ఆ ముగ్గురికి క్రీస్తువంటి సహనముండెను, దే� సహనముండెను, దేవుని వాక్యము ఆసియలో మ్రోగునట్లు మాత్రమే �ునట్లు మాత్రమే జీవించు దైవిక దయనుండి అది పుట్టెను. 1830లో ఈ సహాయకము—మొదట సిడ్నీ స్��ిత్ సహోదరుడు ��ెంగాలు అడ్వకేట్-�ు—మొదట సిడ్నీ స్మిత్ సహోదరుడు బెంగాలు అడ్వకేట్-జనరలువంటి వారిని సమాధానపరచుటకు మి�ాధానపరచుటకు మిషనరీలనందరిని కార్యనిర్వహణనుండి దూ�నిర్వహణనుండి దూరముంచ ప్రయత్నించినది—కేరీ యేట్సు అను�ది—కేరీ యేట్సు అనువాదములను వాడ నిరాకరించి, «బాప్తిస్�ించి, «బాప్తిస్మము»కు గ్రీకు పదముల అనువాదము లేక లిప్యం�నువాదము లేక లిప్యంతరీకరణవలన ఎల్లర్టన్ పూర్వ అనువాదమువైపు మొగ్గెను; అప్పుడు ఈ ఇద్దరు విద్వా�ుడు ఈ ఇద్దరు విద్వాంసులు బైబిలు సొసైటీ చరిత్రకారుడు వర్�టీ చరిత్రకారుడు వర్ణించినట్లు నడిచిరి—వారు, «తమను ఘనపర�ారు, «తమను ఘనపరచు ఉదారతతో, వివాద పదము «బాప్తిస్మము»లో అవసరమని ఎంచబడిన మార్పులతో తమ తమ బెంగాలీ లేఖనముల అనువాదములను వాడనిచ్చిరి, ఆ మార్పులకు తాము ఏ విధముగాను పక్షము కా�ముగాను పక్షము కామని ఎంచబడిరి.» మొదటినుండి చివరి వరకు బ్రిటిష్ అండ్ ఫారిన్ బైబిలు సొసైటీ, తన మాటలలో, «సెరాంపూరు సహోదరులకు £13,500 కంటె తక్కు�రులకు £13,500 కంటె తక్కువ కాని ధన సహాయములతో సహాయము చేయు భాగ్యము పొందెను.» దీనిలో £1475ను లీడ్సు ��స్త్రవైద్యుడు మి��్టర్ విలియమ్ హే, � £1475ను లీడ్సు శస్త్రవైద్యుడు మిస్టర్ విలియమ్ హే, ఎఫ్.ఆర్.ఎస్., సమకూర్చెను; 1816 అనువాద స్మృతి పత్రికవలన అంతగా కదిలి, ��ారత ఏ మాండలికము�లన అంతగా కదిలి, భారత ఏ మాండలికమునైనను అంగీకరింపబడిన మొదటి క్రొత్త నిబంధన అనువాదము వేయి ప్రతుల ప్రచురణకు £500 అర్పించెను. ఈ సహాయముతోనే హిం�ను. ఈ సహాయముతోనే హిందీ అనువాదములలో అధికమును పుష్తూ పంజాబీ అనువా�మును పుష్తూ పంజాబీ అనువాదములును పుట్టెను.

1811–12 చలికాలము ఎన్నడును మరువరానిది. మరణము ఏడుగురు మిషనరీల సిబ్బందిలో ప్రతివాని ఇంటికి ప్రవేశించి భార్యను లేక పిల్లలను తీసికొనిపోయెను. అసాధారణ హింస గల భూకంపము స్థానికులను భయపెట్టెను. �ను భయపెట్టెను. డా. కేరీ మనుమని పాతిపెట్టి కలకత్త కళాశాలలో వారపు పనిలో ఉండెను. 1812 మార్� పనిలో ఉండెను. 1812 మార్చి 11 సాయంకాలము సూర్యుడు అస్తమించిన వెంటనే స్థానిక అచ్చు పోయువారు, కంపోజిటర్లు, ప్రెస్‌మెన్లు, కట్టువారు, వ్రాయు�న్లు, కట్టువారు, వ్రాయువారు వెళ్లిపోయిరి. వార్డు మాత్రము క్షీణ వెలుగులో తన బల్లవద్ద కొందరు సేవకులతో లెక్�ు సేవకులతో లెక్క తీర్చుచు నిలిచెను. అతని రెండు గదులు పొడవైన ముద్రణ శాల ఉత్తర కొన. దక్షి�త్తర కొన. దక్షిణ గదులు కాగితముతోను ముద్రిత పదార్థము�ుద్రిత పదార్థముతోను నిండెను. దగ్గరలో కాగితపు మిల్లు. బైబిలు ప్రచురణ సాహసము శిఖరమున ఉండెను. పదునాలుగు ప్రాచ్య అచ్చు ఫ�ునాలుగు ప్రాచ్య అచ్చు ఫౌంటులు, హెబ్రీ గ్రీకు ఆంగ్ల అచ్చుల నూ�కు ఆంగ్ల అచ్చుల నూతన సరఫరాలు, బైబిలు సొసైటీనుండి విస్తార కాగి�సైటీనుండి విస్తార కాగితము, ముద్రణ యంత్రములు, నిఘంటువుల వ్యాకరణముల అనువాదముల అమూల్య వ్రాతప్రతులు, అన్నిటికంటె తూర్పు అక్షరముల ఉక్కు పంచులు—అన్ని�క్కు పంచులు—అన్నియు అక్కడే, ఆస్తి పత్రములు లెక్కపుస్తకములు, నోట్లు రూపాయలు గల ఇనుప సురక్షితపెట్టెతో. ఉక్కిరిబిక్కిరి పొగ పొడవైన అచ్చు గదినుండి కార్యాలయములోనికి విరిచెను. అగ్ని మూలము చూచుటకు దాని గుండా పరు� దాని గుండా పరుగెత్తుచు అతడు కాగితపు నిల్వవద్ద దక్షిణ �ు నిల్వవద్ద దక్షిణ గదులలో నిలిపింపబడెను. కష్టముతో తిరిగి మార్ష్‌మనును స్థానికులను చేర్చుకొని ప్రతి తలుపు కిటికీ మూసి, దక్షిణ కప్పుపై ఎక్�ిణ కప్పుపై ఎక్కి నాలుగు గంటలు మండు రాశిపై నీరు పోయించెను, నాశనమును ఆపు నిరీక్షణ అత్యధికము. ఉత్తర కొన కాగితములు తీయు�ొన కాగితములు తీయుచు మార్ష్‌మనుతో నిమగ్నుడైనప్పుడు ఎవడో ఒక కిటికీ తెరచెను, గాలి యావత్ �ను, గాలి యావత్ భవనమును జ్వాలలో పెట్టెను. అర్ధరాత్రికి కప్పు యావత్ పొడుగున కూలెను, అగ్ని స్తంభము ఆకాశమువైపు లేచెను. «గంభీర ప్రశాంతత»తో మిషను కుటుంబము సభ్యులు ఆ విధ్వంసము ఎదుట కూర్చుండిరి.

మరుసటి సాయంకాలము డా. కేరీ కలకత్తనుండి చేరినప్పుడు శిథిలములు ఇంకను పొగలు కక్� ఇంకను పొగలు కక్కుచుండెను, పట్టణము దుఃఖ వార్తతో మ్రోగుచుండెను. పూజ్య విద్వాంసుడే అత్యధికము నష్టపోయెను, వ్రాతప్రతులు అతనివి; ఉక్కు పంచులు క్షతము లేకుం�ంచులు క్షతము లేకుండ దొరికెను. సిక్కు తెలుగు వ్యాకరణములు ముద్రణలోనున్న పది బైబిలు అనువాదములు పోయెను. కన్ఫ్యూషియస్ రెండవ ముద్రణలు, A Dissertation on the Chinese Language, వార్డు హిందువులపై గ్రంథము, చిన్న గ్రంథములు నశించెను. అతడును మార్�ులు నశించెను. అతడును మార్ష్‌మనును ఒక సంవత్సరము పనిచేయుచున్న రామా� పనిచేయుచున్న రామాయణ అనువాదము ఎన్నటికిని ఆగెను; ఏబది సంవత్సరములకు ఈ వ్రాయువాడు ముద్రణమీద ఉండి రక్షింపబడిన నాలుగవ సంపు�ింపబడిన నాలుగవ సంపుటము కాలిన పుటలను కనుగొనెను. 1812 ఏప్రిల్ Circular Letter అంచు కాలిన కాగితముపై ముద్రింపబడెను. అన్నిటికంటె చెడ్�న్నిటికంటె చెడ్డది సంస్కృతమునుండి వచ్చిన సమస్త భాషల బహుభాషా నిఘంటువు నష్టము; కేరీకి ఈ లోకపు ఆశ కొంచెమైనను ఉండినయెడల అది అతని నామమును భాషాశా�తని నామమును భాషాశాస్త్రజ్ఞుల మొదటి వరుసలో నిలుపు�టి వరుసలో నిలుపును.

ఎల్లప్పుడు అతనిని గుర్తించు సు��్నితత్వముతో డా. మార్� అతనిని గుర్తించు సున్నితత్వముతో డా. మార్ష్‌మన్ మరునాడు ఉదయమే కలకత్తకు ది�మే కలకత్తకు దిగి వార్తను కేరీకి విరగగొట్టెను, అతడు ఉక్కిరిబిక్కిరి స్వరముతో స్వీకరించెను. ఇద్దరు స్నేహిత చాప్లెయిన్ థామసనును దర్శించిరి, అతడు కన్నీళ్లు రాల్చెను. మధ్యాహ్నము ఆటుపోటు ముగ్గురిని సెరాంపూరు చేర్చినప్పుడు, రెండు గంటల కఠిన �ు, రెండు గంటల కఠిన లాగుదల తరువాత, వార్డు సంతోషించుచుండుట కను��ొనిరి. అతడు దినమం��యు రాళ్లు తీయు�ు సంతోషించుచుండుట కనుగొనిరి. అతడు దినమంతయు రాళ్లు తీయుచు పంచులు మాతృకలు క్షతము లేకుండ కనుగొనెను. ఐదు యంత్రములు కూడా ముట్టబడలేదు. అప్పటికే నది తీరమునకు దగ్గర పొడవైన గిడ్డంగి తెరి�ైన గిడ్డంగి తెరిచెను, దాని అద్దె వారికి వచ్చియుండెను, ప్రసిద్ధ సెరాంపూరు ముద్రణాలయమును చివరకు Friend of India వారపు పత్రికను 1875 వరకు నివాసము ఇచ్చిన ఆ అనాకర్షణ స్థలము ఆక్రమ��ను ఇప్పటికే ప్రణా�ణ స్థలము ఆక్రమణను ఇప్పటికే ప్రణాళిక వేసెను. థామసను వంటి ప్రత్యక్ష సాక్షి చేసిన దృశ్యము దాని ప్రభావము వర్ణనకు స్వంత విలు�� ఉన్నది:—«1812 సంవత్�ర్ణనకు స్వంత విలువ ఉన్నది:—«1812 సంవత్సరము పెద్ద శబ్దము ముందుండిన భూకంపముతో ఆరంభమాయెను; ఇల్లు కదిలెను; గోడలపై దీపముల నూనె పడెను; పక్షులు భయంకర శ�ెను; పక్షులు భయంకర శబ్దము చేసెను; స్థానికులు తమ దేవతల పేర్లు పిలుచుచు ఇండ్లనుండి పరుగెత్తిరి; భావము అతి భయంకరము; మేము నలుబది ఆరవ కీర్తన చదివితిమి. ఈ భయంకర అద్భుతము తరువాత ఆ విధ్వంసక ఆపద, సెరాంపూరు అగ్ని, వచ్చెను. నివేదికను నమ్మ�. నివేదికను నమ్మజాలకుంటిని; అది తలపై దెబ్బవలె మూర్ఛ కలిగించెను. విధ్వంసము చూచుటకు సెరాంపూరునకు ఎగిరితిని. దృశ్యము నిజముగా కదిపెను. రెండు వందల అడుగుల పొడుగు ఏబది అడుగుల వెడల్పు గల అపార ముద్రణ శాల కేవల గుండెగా మారెను. ఆవరణము కాలిన కాగితపు కట్టలతో కప్పబడెను, ఆ వస్తువున నష్టము అపారము. కేరీ పొగలు కక్కు శిథిలములమీద నాతో నడిచెను. అతని కన్నులలో కన్నీరు ని�ని కన్నులలో కన్నీరు నిలిచెను. «ఒక చిన్న సాయంకాలమున,» అని అతడు చెప్పెను, «సంవత్సరముల శ్రమ కాలిపోయెను. దేవు��ి మార్గములు ఎంత అన్వే�ాలిపోయెను. దేవుని మార్గములు ఎంత అన్వేషింపలేనివి! ఈ మధ్య కొన్ని విషయములను అవి సాధింపగల అంత్య పరిపూర్ణతకు తీసికొనివచ్చి, మిషనరీ స్థాపనను బహుశా అధిక స్వయం-అభినందనతో చూచితిని. ప్రభు�ందనతో చూచితిని. ప్రభువు నన్ను తగ్గించెను, నేను ఆయనవైపు మరి సర� ఆయనవైపు మరి సరళముగా చూచునట్లు.» అట్టి స్థలమున, అట్టి కాలమున, అట్టి మనుష్యునితో నిలువగలవాడు తీవ్ర విచారము లేకుండను మనస్సు యొక్క గంభీర వ్యాయామము లేకుండను ఉండజాలడు. కొద్ది నెలలలోనే జీవవాక్యములు ముద్రింపబడబోయిన సగము కాలిన కాగితముతో నేల నిండియుండుట చూచితిని. శిథిలములలో మా పాదముల క్రింద లోహము రూపు లేని ముద్దలు�ు లేని ముద్దలుగా కరిగెను—పరిశుద్ధ స్థల సేవకు ప్రతిష్ఠింపబడిన సుందర అచ్చుల దుఃఖా��శేషము. కొద్ది �ుందర అచ్చుల దుఃఖావశేషము. కొద్ది గంటల క్రిందట అంతయు నవ్వుచు వాగ్దానము చేయుచుండెను—ఇప్పుడు అంతయు పొగలో కరిగెను లేక రాళ్లుగా మారెను! ఇప్పుడు నీ గ్రంథములకు తిరుగుము, నీవు చేయు సమస్తమున దేవు�ు సమస్తమున దేవుని లక్ష్యపెట్టుము. వినయముతో అరబ్బీ నేర్�యముతో అరబ్బీ నేర్చుకొనుము. నీ సమస్త ప్రణాళికలలోను ఉద్దేశములలోను శ్రమలలోను దే��ుడు ఘనపరచబడు�ులలోను శ్రమలలోను దేవుడు ఘనపరచబడును గాక; ఆయన నీవు లేకుండనే చేయగలడు.»

కేరీ తానే ఈ ఆపదను గూర్చి డా. రైలం�దను గూర్చి డా. రైలండుకు ఇట్లు వ్రాసెను:—«మార్చి 25, 1812.—నష్టము మిక్కిలి గొప్పది, చాలా కాలము తీవ్రముగా అనుభవింపబడును; అయినను దానిని భరించుట మరి కష్టతరము చేయు నూ�ష్టతరము చేయు నూరు సంగతులు నేను తలంచగలను. ప్రభువు మమ్ము��ు కొట్టెను, ఆయనకు అ��ికారముండెను, మేము ఆయన ��ిక్షలకు అర్హులము. �ంచగలను. ప్రభువు మమ్మును కొట్టెను, ఆయనకు అధికారముండెను, మేము ఆయన శిక్షలకు అర్హులము. ఆయన సర్వాధికార చిత్తమునకు లోబడ గోరుచున్నాను, అవును, హృదయపూర్వకముగా దానియందు సమ్మతించి, ఈ కీడునకు నాలో ఏది దోహదము చేసెనో క��ినముగా పరీక్షిం�� గోరుచున్నాను.

«అయినను ఇప్పుడు ప్రకాశమైన ప్రక్కకు తిరుగు��ున్నాను; ఇక్కడ మాకు ��ంకను మిగిలినదానిని, �ైన ప్రక్కకు తిరుగుచున్నాను; ఇక్కడ మాకు ఇంకను మిగిలినదానిని, దేవుని దండము యొక్క ఈ దెబ్బను సహి�క్క ఈ దెబ్బను సహితము వెంబడించు కరుణా సంగతులను చెప్పవచ్చును; అయితే ��ేవుని కార్యమునకు �్పవచ్చును; అయితే దేవుని కార్యమునకు భావము గల ప్రతివాని హృదయమును ఉత్�ి హృదయమును ఉత్సాహపరచు దానిని ముఖ్యముగా గుర్తింతును. నేను చూచినంతవరకు మా న�ను చూచినంతవరకు మా నష్టము, మొదట నేను ఊహించినదానికంటె మిక్కిలి తక్కువ కాలములో సరిచేయదగినది. తమిళ అచ్చు ఫౌంటు మేము మరల పోయ నారంభించిన మొదటిది. ఈ వారాంతమునకు అది ముగియునని నిరీక్షించుచున్నాను, ఆరంభించిన రెండు వారములకే. తరువాత చిన్న దేవనాగరి, హిందుస్తానీ లేఖనములకు, తరువాత సంస్కృతమునకు పెద్దది. ఇది మరొక నెలలో పూర్తి ఆగునని నిరీక్షించుచున్నాను. ఇతర ఫౌంటులు, అనగా బెంగాలీ, ఒరిస్సా, సిక్కు, తెలింగా, సింహళము, మరాఠీ, బర్�, సింహళము, మరాఠీ, బర్మా, కాశ్మీరీ, అరబ్బీ, పారశీకము, చైనా, వరుసగా వ�ీకము, చైనా, వరుసగా వచ్చును, ఆరు ఏడు నెలలలో ముగియవచ్చు�ెలలలో ముగియవచ్చును, చైనా తప్ప, దానిని మరల సిద్ధపరచుటకు ఒక సంవత్సరముకం�ు ఒక సంవత్సరముకంటె ఎక్కువ పట్టును. ఆలాగున మేము బహుగా �ాగున మేము బహుగా ఆలస్యము కామని నమ్ముచున్నాను. మా ఆంగ్ల గ్రంథములు అత్యధికము ��లస్యమగును; అయితే సా��ారణముగా అవి అతి తక్�్రంథములు అత్యధికము ఆలస్యమగును; అయితే సాధారణముగా అవి అతి తక్కువ ప్రాధాన్యము. కాలిన వ్రాతప్రతులలో నేనే అత్యధికము నష్టపోయి�త్యధికము నష్టపోయితిని; అనగా నాచే నిజముగా సిద్ధపరచ��డినది, ముద్రణకు యా�ిజముగా సిద్ధపరచబడినది, ముద్రణకు యావత్ పునర్విమర్శ నాదైనది, కాలిన వ్రాతప్రతుల ప్రధాన భాగము. నేల మరల తొక్కవలెను, అయితే దానివలన ముద్రణలో ఆలస్యము రావలసినది లేదు. అనువాదములు మొదట వివిధ భాషల పండితులచే వ్రాయ�ండితులచే వ్రాయబడును, సంస్కృతము తప్ప అది నేను లే��కునికి చెప్పి వ్రా��ించెదను. సిక్కు, మరాఠీ, ��ిందుస్తానీ, ఒరిస్సా, తెలింగా, అస్�ము తప్ప అది నేను లేఖకునికి చెప్పి వ్రాయించెదను. సిక్కు, మరాఠీ, హిందుస్తానీ, ఒరిస్సా, తెలింగా, అస్సామ్, కర్ణాట పండితులచే ముతకగా మరల అనువదింపబడుచున్నవి, వారు చాలా కాలము ఆ పనికి అలవాటుపడి ఇదివరకే ఆ నేల దాటిరి. నేను పునర్విమర్శలో వారిని వెంబడించెదను, దాని ప్ర��ాన భాగము పుటలు ము��్రణ ద్వారా వెళ్లునప్� వెంబడించెదను, దాని ప్రధాన భాగము పుటలు ముద్రణ ద్వారా వెళ్లునప్పుడు చేయబడును, అదియే పనిలో అతి భారమైన భాగము. సంస్కృతములో రెండవ సమూయేలు గ్రంథము మొదటి రాజుల గ్రంథము మాత్రమే పోయెను. ఒరిస్సాలో దాదా� పోయెను. ఒరిస్సాలో దాదాపు ఏమియు పోలేదు, కాశ్మీరీ బర్మా వ్రాతప్రతులు ఏవియు పోలేదు—నా బెంగాలీ నిఘంటువునకు సు�—నా బెంగాలీ నిఘంటువునకు సుమారు ముప్పది పుటల కాపీ, తెలింగా వ్యాకరణము �ాపీ, తెలింగా వ్యాకరణము యావత్ కాపీ, పంజాబీ లేక సిక్కు భాషా వ్యాకరణము కాపీలో కొంత, సంస్కృతమునుండి వచ్చిన సమస్త భాషల ని� వచ్చిన సమస్త భాషల నిఘంటువునకు చాలా కాలము సమకూర్చిన పదార్థములన్ని�ూర్చిన పదార్థములన్నియు. అయినను నష్టమును సరిచేయ శక్తి ఇయ్యబడుననియు, నా ప్రా�బడుననియు, నా ప్రాణము పొడిగింపబడినయెడల నా ప్రియ ప్రణాళికను పూ�ెడల నా ప్రియ ప్రణాళికను పూర్తి చేతుననియు నిరీక్షించుచున్నాను.»

పనియందే మునిగిన ఈ సరళ విద్వాంసులు ఈ అగ్ని తమను తమ పనిని ఐరోపా అమెరికా ��ారతదేశము యావత్తు�� ప్రసిద్ధము చేయు సా�ిని ఐరోపా అమెరికా భారతదేశము యావత్తున ప్రసిద్ధము చేయు సాధనమగునని కలలోనైనను ఊహించలే�ైనను ఊహించలేదు. ప్రతి క్రైస్తవ పాఠశాలవారును, వారి సాహసము యొక్క సాహి� సాహసము యొక్క సాహిత్య లౌకిక ప్రక్కమాత్రము ఆసక్తి గలవారును, తమ చురుకు సానుభూతి పిలువ��డెను. ఆ దినపు మారకము�ానుభూతి పిలువబడెను. ఆ దినపు మారకమున కేవల ధన నష్టము పది వేల పౌండ్లకు తక్కువ కాదు. ఏ�్లకు తక్కువ కాదు. ఏబది దినములలో ఇంగ్లాండు స్కాట్లాండులోనే ఇది సమకూర్చబడెను, ఫుల్లర్ తన చివరి యాత్రనుండి తిరిగి సమితి గదిలోనికి వచ్చి «మనము చందాలను ఆపవలెను» అని ప్రకటించు వరకు. ఉదాహరణకు ��్రీనాక్‌లో ఒక ��దివారము ప్రతి ఆరా� వరకు. ఉదాహరణకు గ్రీనాక్‌లో ఒక ఆదివారము ప్రతి ఆరాధనా స్థలము ధనము సమకూర్చెను. సంయుక్త రాష్ట్రములలో మిస్టర్ రాబర్ట్ రాల్‌స్టన్, ప్రెస్బిటేరియను, ��ిలడెల్ఫియా వ్యా��ారి, కేరీ ఉత్తర లే�ెస్బిటేరియను, ఫిలడెల్ఫియా వ్యాపారి, కేరీ ఉత్తర లేఖకుడై భారత మిషన్లకు సహాయము చేసిన మొదటి అమెరికా గృహస్థు��ు, 1792లో సొసైటీ ఏర్పా� అమెరికా గృహస్థుడు, 1792లో సొసైటీ ఏర్పాటున ఆసక్తి చూపి వలసపోయిన డా. స్టాటన్, చాలా కాలము అనువాద పనికి సహాయము చేసిరి, ఇప్పుడు � సహాయము చేసిరి, ఇప్పుడు జడ్సన్ బయలుదేరుచుండగా తమ ప్రయత్నములు రెట్టింపు చేసిరి. భారతదేశమున థామసను స్వంత సంఘము మిషనరీలకు £800 పంపెను, బ్రౌన్ మరణ శయ్యనుండి ప్రేమ సహాయ సందేశము వ్రాసెను. కలకత్త పత్రికలు ఉత్సా��ము పట్టుకొనెను; � పత్రికలు ఉత్సాహము పట్టుకొనెను; ఒక ముఖ్య వ్యాసము సెరాంపూరు ముద్రణాలయము «ప్రాచీన ఫీనిక్సువలె తన బూడిదనుండి లేచి, నూతన బలముతో రెక్కలు విప్పి, ఉన్నత దీర్ఘ విమానమున తూర్పున జ్ఞాన ��ాభములను విస్తారము�మున తూర్పున జ్ఞాన లాభములను విస్తారముగా పంచును» అను నిశ్చయముతో ముగిసెను. అగ్ని పొగ ఆగిన మరునాడు మనోహర్ కరిగిన లోహపు ముద్దలనుండి అచ్చు పోయు పనిలో ఉండెను.

మొదటి వార్త రెండు నెలలలోనే ఫుల్లర్ «ఫీనిక్సు ఈకలు»గా � «ఫీనిక్సు ఈకలు»గా ఈ అచ్చులనుండి ముద్రింపబడిన తమిళ నిబంధన పుటల ముక్కలను చందా ఇ� ముక్కలను చందా ఇచ్చిన పట్టణములకు సంఘములకు పంపగలిగెను. ప్రతి రెండు వారములకు ఒక ఫౌంటు పోయబడెను; ఒక నెలలో స్�ోయబడెను; ఒక నెలలో స్థానిక సిబ్బంది రాత్రింబగళ్లు పనిలో ఉండెను. ఆరు నెలలలో ప్రాచ్య అచ్చుల యావత్ నష్టము సరిచేయబడెను. రామాయణ అనువాదము సంస్కృత బహుభాషా నిఘంటువు మరల చేపట్టబడలేదు. అయితే బైబిలు అనువాదములను వ్యా�యితే బైబిలు అనువాదములను వ్యాకరణములను గూర్చి కేరీయు అతని ఇద్దరు వీర సహోదరులును వ్రాసిరి:—«ప్రయత్నించి చూచినప్పుడు అదే నేలను రెండవసారి దాటుటలోని లా��ములు ఇంత గొప్పవి గను��, రెండవ అనువాదమున అం�సారి దాటుటలోని లాభములు ఇంత గొప్పవి గనుక, రెండవ అనువాదమున అందుకు కేటాయింపవలసిన కాలమును అవి పూర్తిగా సమతూకము చేసెను.» నిజమునకు అగ్ని, దాని కారణము ఎన్నడును కనుగొన� ఎన్నడును కనుగొనబడలేదు, భారతదేశమున దానికి బీమా లేదు, పు�ానికి బీమా లేదు, పునర్విమర్శిత ముద్రణలను జన్మింపజేసెను.