మూడవ గ్రంథము

1. దుశ్టులు మాత్రమే భయపడు కీడులను గూర్చియు, దేవతలు ఆరాధింపబడినప్పుడును లోకము నిరంతరము పొందిన వాటిని గూర్చియు

అన్నితికమ్టే ముందు తొలగింపదగిన నైతిక ఆత్మీయ కీడులను గూర్చి ఇదివరకె చాలినంత చెప్పబడెనని తలంచుచున్నాను. అబద్ధ దేవతలు తమను ఆరాధించు ప్రజలను అట్టి విపత్తులు ముంచుటనుండి ఆపుటకు ఏ అడుగును వేయలేదనియు, మరి ఆ నాశనమును మరింత తీవ్రపరచిరనియు చూపుటకు. అన్యజనులు మాత్రమే భయపడు కీడులను ఇప్పుడు పలుకవలెనని చూచుచున్నాను. క్షామము, మహామారి, యుద్ధము, దోపిడి, చెర, సంహారము, మొదటి గ్రంథమున ఇదివరకె లెక్కింపబడిన అట్టి విపత్తులు. ఏలయనగా దుశ్టులు మనుశ్యులను దుశ్టులుగా చేయని వాటినే కీడులని ఎంచుదురు. మంచి సంగతులను స్తుతించుచు, తాము స్తుతించు మంచి సంగతుల మధ్యనే దుశ్టులై నిలుచుటకు సిగ్గుపడరు. చెడ్డ ఇల్లు కలిగియుండుట వారిని చెడ్డ జీవితము కలిగియుండుటకమ్టే మరింత దుఃఖపెట్టును. తాను తప్ప సమస్తమును మంచిగా ఉండుటయే మనుశ్యుని అత్యున్నత మేలన్నట్లు. అయినను అన్యజనులు మాత్రమే భయపడు అట్టి కీడులనును, వారి దేవతలు అత్యంత నిరాటంకముగా ఆరాధింపబడినప్పుడును తొలగింపలేదు. ఏలయనగా మన విమోచకని రాకడకు ముందు వివిధ కాలములలోను స్థలములలోను మనుశ్యజాతి లెక్కలేని, కొన్నిసార్లు నమ్మశక్యము కాని, విపత్తులచే నలుగగొట్టబడెను. ఆ కాలమున హెబ్రీయులు అను ఒక్క జాతిని, వారికి అవతల దేవుని అతి రహస్యమైన అతి న్యాయమైన తీర్పు దైవకృపకు యోగ్యులని ఎంచిన వ్యక్తులను తప్ప, లోకము ఆ దేవతలను తప్ప మరెవరిని ఆరాధించెను?[115] అయితే నేను విస్తారము కాకుండునట్లు, ఇతర జాతులు పొందిన భార విపత్తులను గూర్చి మౌనము వహించి, రోమాకును రోమా సామ్రాజ్యమునకును సంభవించినదానిని మాత్రమే పలుకుదును. అనగా నిజముగా రోమా అనబడు నగరమును, క్రీస్తు రాకడకు ముందే స్నేహముచేను జయముచేను రాజ్య శరీరమునకు అవయవములవలె చేరిన దేశములను.

2. గ్రీకులు రోమీయులు కలిసి ఆరాధించిన దేవతలు ఇలియము నాశనమును అనమతించుట న్యాయమా

మొదట, రోమీయుల మొలకస్థలమైన ట్రోయి లేక ఇలియము, మొదటి గ్రంథమున నేను స్పృశించిన దానిని నేను విడువను దాచను[116], గ్రీకులచే జయింపబడి పట్టబడి నాశనము చేయబడెనేమి, అది వారివలెనే అదే దేవతలను గౌరవించి ఆరాధించినను? ప్రియమ్ తన తండ్రి లాయోమేడోను అప్రమాణమునకు దండన అనుభవించెనని కొందరు జవాబిచ్చుదురు.[117] అయితే లాయోమేడోను అపొల్లోను నెప్ట్యూనును పనివారుగా కూలికిపెత్టెన నిజమే. అతడు వారికి కూలి వాగ్ధానము చేసి ఒప్పందము మీరెనని కథ. ఆ ప్రసిద్ధ దివ్యదర్శి అపొల్లో ఇంత గొప్ప పనిలో ప్రయాసపడి, లాయోమేడోను తన కూలిని మోసపుచ్చునని ఎన్నడును సంశయింపలేదనుట నాకు ఆశ్చర్యము. సముద్ర రాజును జూపిటరు సహోదరుడును అతని మేనమామయనగు నెప్ట్యూనును సంభవింపనున్న దానిని ఎరుగకుండుట నిజముగా తగదు. ఏలయనగా రోమా కట్టబడకముందే బ్రదికి వ్రాసిన హోమర్[118] అతనిని, నిజమునకు రోమాను స్థాపించిన ఐనియాసు సంతతిని గూర్చి గొప్పది ముందుగా చెప్పువానిగా తెచ్చును. హోమర్ చెప్పినట్లు నెప్ట్యూను ఐనియాసును అకిల్లెసు కోపమునుండి మేఘములో రక్షించెను, అయినను వర్జిల్ చొప్పున[119]

అపొల్లో నెప్ట్యూను వంటి ఇంత గొప్ప దేవతలు, తమ కూలిని మోసపుచ్చు మోసమును ఎరుగక, కృతజ్ఞతకు మాత్రమేను కృతఘ్న ప్రజలకు మాత్రమేను ట్రోయి గోడలను కట్టిరి.[120] అట్టివారిని దేవతలని నమ్ముట, అట్టి దేవతలను మోసపుచ్చుటకమ్టే ఘోరమైన నేరమా అను సంశయము ఉండవచ్చును. హోమర్ తానే ఈ కథను పూర్ణముగా నమ్మలేదు. ఏలయనగా నెప్ట్యూనును నిజముగా ట్రోయివారికి విరోధిగా చూపుచు, అపొల్లోను వారి రక్షకునిగా తెచ్చును, అయినను ఆ కథ రెండువారు ఆ మోసముచే నొచ్చుకొనిరని సూచించును. కాబట్టి వారు తమ కల్పనలను నమ్మినయెడల అట్టి దేవతలను ఆరాధించుటకు సిగ్గుపడనిమ్ము. కల్పనలను నమ్మనియెడల ట్రోయి అప్రమాణము ఇక పలుకబడకుండును గాక. లేక దేవతలు ట్రోయి అప్రమాణమును ద్వేశించి రోమా అప్రమాణమును ప్రేమించెననునది ఎట్లో వివరింపనిమ్ము. ఏలయనగా ఇంత గొప్పదియు లోపభూయిశ్టమైనదియునగు నగరములోను కాటిలైను కుట్ర ఎట్లు అప్రమాణముచేను పౌర గొడవలచేను జీవనము సంపాదించు మనుశ్యులను ఇంత సమృద్ధిగా కనుగొనెను? అనేక మంది సెనేటర్లు ఇచ్చిన తీర్పులను అప్రమాణము తప్ప మరేమి చెరచెను? ప్రజల ఓట్లను వారి ఎదుట విచారింపబడిన సమస్త కారణముల నిర్ణయములను మరేమి చెరచెను? ఏలయనగా ప్రాచీన ప్రమాణాచారము అత్యంత భ్రశ్టత మధ్యనను నిలుపబడెనని తోచును, భక్తి భయముచే దుశ్టత్వమును అణచుటకు కాదు, అప్రమాణమును చేర్చి నేరముల లెక్కను పూర్తి చేయుటకే.

3. పారిసు వ్యభిచారముచే దేవతలు నొచ్చుకొనజాలరు, ఈ నేరము వారిలోనే ఇంత సాధారణము గనుక

కాబట్టి ఆ సామ్రాజ్యము నిలిచెనని వారు చెప్పు దేవతలను, అయినను వారు గ్రీకులచే జయింపబడిరని నిరూపింపబడిరి, ట్రోయి అప్రమాణముపై కోపించినవారిగా చిత్రించుటకు ఆధారము లేదు. మరల ఇతరులు వారి రక్షణలో చెప్పునట్లు, పారిసు వ్యభిచారముపై రోశము వారిని ట్రోయి రక్షణనుండి తొలగించెననునదియు కాదు. ఏలయనగా వారి అలవాటు దుర్గుణమును రేపివారుగాను బోధించువారుగాను ఉండుటయే, దానికి ప్రతీకారము చేయువారుగా కాదు. రోమా నగరము, అని సల్లస్టు పలుకును, నేను వినినత్లు మొదట ట్రోయివారిచే కట్టబడి నివసిమ్పబడెను, వారు తమ దేశమునుండి పారిపోయి ఐనియాసు నాయకత్వమున స్థిరనివాసము లేకుండ తిరిగిరి.[121] కాబట్టి దేవతలు పారిసు వ్యభిచారము దండింపదగినదని తలంచినయెడల, ముఖ్యముగా రోమీయులు, లేక కనీసము రోమీయునును, శ్రమపడవలసియుండెను. ఏలయనగా ఆ వ్యభిచారము ఐనియాసు తల్లిచే తెచ్చబడెను. అయితే తమ సహోదరి వీనసునందు, మరొక ఉదాహరణను పలుకకుండనే, అంకైసేసుతో వ్యభిచరించి ఐనియాసుకు తల్లి అయిన దోశము వారు అభ్యంతరపడనిచో, పారిసునందు ఆ నేరమును ఎట్లు ద్వేశింపగలరు? ఒక సందర్భమున మెనెలాయసు[122] నొచ్చుకొనెను గనుకనా, మరొక సందర్భమున వల్కను[123] ఆ నేరమును సహించెనుగను కనా? ఏలయనగా దేవతలు తమ భార్యలయెడల ఇంత తక్కువ అసూయగలవారు గనుక వారిని మనుశ్యులతో పంచుకొనుటకు సంకోచింపరని తలంచుచున్నాను. అయితే నేను కల్పనలను ఎగతాళి చేయుచున్నాననివు, ఇంత భారమైన విశయమును చాలిన గంభీరతతో పట్టుకొనలేదనివు సంశయింపబడవచ్చును. అయితే ఐనియాసు వీనసు కుమారుడు కాడని చెప్పుదము. దీనిని నేను ఒప్పుకొనుటకు సిద్ధుడను. అయితే రోములసు మార్సు కుమారుడు అంతకమ్టే ఎక్కువగా అగునా? ఒకడు అట్లయితే మరొకడును ఎందుకు కాడు? లేక దేవతలు స్త్రీలతో సంబంధము పెట్టుకొనుట న్యాయమా, మనుశ్యులు దేవతలతో సంబంధము పెట్టుకొనుట అన్యాయమా? కఠినమైన, మరి నమ్మశక్యము కాని, నిబంధన. వీనసు నియమముచే మార్సుకు అనమతింపబడినది వీనసు తన స్వంత నియమముచే తనకు అనమతింపబడదనునది. అయినను రెండు సందర్భములకును రోమా అధికారము ఉన్నది. ఏలయనగా ఆధునిక కాలమున సీజరు తాను వీనసు సంతతిన నని నమ్మినంతగానే[124] ప్రాచీన రోములసు తాను మార్సు కుమారుడనని నమ్మెను.

4. మనుశ్యులు తమను దేవతల సంతతిగా నటించుట ఉపయోగకరమని వార్రో అభిప్రాయము

ఎవడో పలుకును, అయితే నీవు ఇదంతయు నమ్ముదువా? నేను నిజముగా నమ్మను. ఏలయనగా అతి పండితుడైన అన్యుడు వార్రో సహితము ఈ కథలు అబద్ధమని దాదాపు ఒప్పుకొనును, అయినను ధైర్యముగాను నిశ్చయముగాను అట్లు పలుకడు. అయితే ధైర్యవంతులు, అబద్ధమైనను, తాము దేవతల సంతతిన నని నమ్ముట రాజ్యములకు ఉపయోగకరమని అతడు నిలుపును. ఏలయనగా ఈలాగున మనుశ్య ఆత్మ తన దివ్య వంశము నమ్మకమును పోశించి, గొప్ప పనులలోనికి మరింత ధైర్యముగా ప్రవేశించును, వాటిని మరింత ఉత్సాహముగా నెరవేర్చును, కాబట్టి తన నమ్మకముచేనే మరింత సమృద్ధి జయమును సంపాదించును. వార్రో యొక్క ఈ అభిప్రాయముచే, నేను నా మాటలలో నాకు వీలైనంతగా చెప్పినది, అబద్ధమునకు ఎంత విశాల క్శేత్రము తెరవబడునో చూచుచున్నారు. పౌరులకు దేవతలను గూర్చియు అబద్ధములు పలుకుట లాభకరమని తీర్పు చేయబడిన సమాజములో అనేక మతములును పవిత్ర కల్పనలును నటింపబడుట ఎంత సులభముగా గ్రహింపబడునో చూచుచున్నారు.

5. రోములసు తల్లి వ్యభిచారముపై రోశము చూపని దేవతలు పారిసు వ్యభిచారము దండించిరనుట నమ్మశక్యము కాదు

అయితే వీనసు మనుశ్య తండ్రి అంకైసేసుకు ఐనియాసును కనెనో, మార్సు నూమిటర్ కుమార్తెను రోములసును జన్మించెనో, ఈ ప్రశ్నలను నిర్ణయింపని విశయమలుగా విడుదుము. ఏలయనగా మా లేఖనములు అతిసదృశమైన ప్రశ్ననే లెచ్చును, అనగా పడిన దేవదూతలు మనుశ్య కుమార్తెలతో సంబంధము పెట్టుకొనిరో, దానివలన ఆ కాలమున భూమి దైత్యులను, అనగా అతిగొప్ప అతిబలవమ్తుల మనుశ్యులను, నింపబడినదో. ఇప్పుడు నేను ఈ రెండు పక్షములకే నా చర్చను పరిమితి చేసెదను. వారి పుస్తకములు ఐనియాసు తల్లిని రోములసు తండ్రిని గూర్చి చెప్పును దాని నిజమైన యెడల, తాము చేసిన వ్యభిచారములు రోశము లెచ్చపినప్పుడు మనుశ్యుల వ్యభిచారముల పై దేవతలు ఎట్లు అసంతొశులగుదురు? అది అబద్ధమైన యెడల, దేవతలకు అబద్ధముగా ఆరోపింపబడినను వారు సంతొశించు వ్యభిచారములను మనుశ్యులు నిజముగా చేయుత పై దేవతలు కోపింప జాలరు. మరియు మార్సు వ్యభిచారము నమ్మపడకపోయి వీనసును ఆ దోశారోపణ నుండి విడువదించినయెడల, రోములసు తల్లి దైవ మోహము అను వ్యాజము లేకుండ నిలుచును. ఏలయనగా సిల్వియా వెస్తల్ యాజకురాలు, ఈ అపవిత్రతాను రోమీయుల పై దేవతలు పారిసు వ్యభిచారమును ట్రోయివారి పై దండించినమ్టే అధిక తీవ్రతతో ప్రతీకారింప వలెను. ఏలయనగా రోమీయులు తాము ప్రాచీన కాలమున వ్యభిచారములో పట్టబడిన వెస్తల్ స్త్రీని సహ జీవన్తముగా ప్రొతించుంటివరి కు వెల్లిరి, ప్రతిశ్ఠిత కానిస్త్రీలు దండింపబడినను ఆ నేరమునకు మృత్యు దండన పోన్దలేదు. ఈలాగున వారు దైవమని ఎంచిన ఆలయల పవిత్రతను మనుశ్య శయ్యను కంటే అధిక తీవ్రముగా సమర్థించిరి.

6. రోములసు సోదరహత్యకు దేవతలు ఏ దండనను విధింపలేదు

ఇన్కొక ఉదాహరణను చేర్చుదును. మనుశ్యుల పాపములు ఆ దేవతలను ఇంత రోశము లెచ్చిన యెడల, పారిసు నేరమును దండింప ట్రోయిని అగ్నికి ఖడ్గమునకు విడిచిన యెడల, రోములసు సోదరుని హత్య గ్రీకు భర్తని మోహము ట్రోయివారి పై లెచ్చిన రోశము కంటే రోమీయుల పై అధిక రోశము లెచ్చవలెను. నుతన నగరములో సోదరహత్య ఎంద వికసిత నగరములో వ్యభిచారము కంటే అధిక రోశము లెచ్చవలెను. రోములసు తన సోదరుని చమ్పవలెనని ఆజ్ఞపించెనో, తన చేతితో చమ్పెనో, ఇప్పుడు చర్చించు ప్రశ్నకు భేదము లేదు. తన చేతితో చమ్పెను అను నేరమును అనేకుర్లు నిర్లజ్జముగా నిషెధింతురు, అనేకుర్లు సిగ్గుచే సంశయింతురు, అనేకుర్లు దుక్ఖముచే దాచుదురు. ఈ విశయముపై చరిత్ర రచయితులు ఇచ్చిన సాక్ష్యలును పరీక్శించి తూచి చూచుటకు నేను ఆగము. అందరును రోములసు సోదరుడు శత్రువులచేను పరాయులచేను కాక చమ్పబడెనని ఎక్కతింతురు. ఈ నేరము రోములసు ఆజ్ఞపించెనో చేసెనో, రోములసు రోమీయులకు పారిసు ట్రోయివారికి కంటే అధిక నిజముగా తలయుడు. అయితే పర స్త్రీని తెచ్చిన వాడు ట్రోయివారి పై దేవతల కోపము లెచ్చెనేమి, తన సోదరుని ప్రాణమును తీసిన వాడు ఆ దేవతల రక్షణే పోన్దెనేమి? లేక ఆ నేరము రోములసు చేతివలనను చిత్తమువ్లననున్ కాకపోయిన, దానిని దండింప నే నగరము చూడకపోయిన కారణమువలన నగరముంతయు దోశి. అయితే సోదరహత్య కాదు, దానికంటే ఘోరమైన పితృహత్య. ఏలయనగా ఇరువురు సోదరులు ఆ నగర స్థాపకులు, ఒకడు దుశ్టత్వముచే పాలకుడు కాకుండ ఆపదింపబడెను. నేను చూచినంత, ట్రోయికి దేవతలు దానిని నాశనమునకు విడిచుటకు న్యాయము ఇచ్చె కీడు లేదు, రోమాకు దేవతలు శ్రేయస్సు ఇచ్చెనని చెప్పుటకు మేలు లేదు. నిజము ఎంఇతె, వారు ఓడించినన్దున ట్రోయి నుండి పరిపోయి, రోమాలొ తమ స్వభావ కపటమును నదుపుటకు తెచ్చిరి. అయినను భవిశ్యత్ నివాసులును మోసపుచ్చుటకు ట్రోయిలొ తనకు ఒక ఆధారము నిలుపిరి. రోమాలొ తమ దుశ్ట కలాలు విసాలతరముగా నదిపి అధిక గౌరవములను సంతొశించిరి.

7. మారియసు ఉపసేనాపతి ఫింబ్రియా చేత ఇలియము నాశనము

ఆధారము లేని ఇలియము ఎంత అపచారము చేసెనో అదుగవలెను. రోమా పౌర యుద్ధముల మొదటి రోశము లో మారియసు పక్షములో అతిదుశ్టుడు ఫింబ్రియా చేతిత గ్రీక దోపిదికి కంటే అధిక క్రూర నాశనము పోన్దెనేమి.[125] గ్రీకులు దానిని పట్టినప్పుడు అనేకుర్లు తప్పిచిరి, తప్పని అనేకుర్లు చెరలోనే బ్రతికిరి. కాని ఫింబ్రియా మొదటునుండి ఒక ప్రాణమును విడువలేదని ఆజ్ఞపించి, నగరమును దాని నివాసులును కలిసి కాల్చెను. ఈలాగు ఇలియము ప్రతిఫలము పోన్దెను, తాను అపచారముచే రేపిన గ్రీకులనుండి కాదు, తన నాశనము నుండి కట్టబడిన రోమీయులనుండి. ఇరువురు పక్షములు ఆరాధించిన దేవతలు ఎమియును చేయలేదు, నిజముగా చెప్పవలెనన్తె చేయజాలకపోయిరి. ఈలాగు ట్రోయి గ్రీక అగ్నిని బాగుచేసిన తరువాత, రాజ్యము నిలిపిన దేవతలందరివు ప్రతి ఆలయమును ప్రతి పవిత్ర స్థాలమును విడిచిరా?

అయితే అటులయిన యెడల కారణము అదుగుదును. నా తీర్పులో దేవతల నదవది నిన్దిమ్పదగినది, నగర వాసుల నదవది స్తుతింపదగినది. ఏలయనగా ఇవరు ఫింబ్రియాకు గుమ్మములు మూసి నగరమును సిల్లా కోసరి కాపాదిరిగాను, రోశము లెచ్చిన సేనాపతి కాల్చెను కాలించెనూ. ఇప్పటివరి కు సిల్లా పక్షము ఇరువురిలో యోగ్యతరము. ఏలయనగా ఇప్పటివరి కు అతడు గణతంత్రమును పునరుద్ధరింప ఆయుధములు వాడెను, ఇంకను అతని మంచి సంకల్పములు ఓడిమ్పము పోన్దలేదు. ట్రోయివారు దానికంటే మేలైన పని ఎంత చేయగలరు? రోమాకు అధిక నమ్మకమైన, సంబంధమునకు యోగ్యమైన, రోమీయుల ఉత్తమ పక్షమునకు నగరమును కాపాది దేశ పితృహత్యకు గుమ్మములు మూయుట కంటే గౌరవమైన పని ఏది? ఈ నదవది ట్రోయికి తెచ్చిన నాశనమును దేవతల సమర్థకులు ఆలోచింప వలెను. దేవతలు వ్యభిచార ప్రజను విడిచి ట్రోయిని గ్రీక అగ్నికి విడిచి, దాని భస్మము నుండి పవిత్రతర రోమా లేవవలెనని. అయితే ఇప్పుడు రోమాకు మిత్రమైన, ఆ గౌరవ కుమార్తెని యుద్ధింప కాక, రోమా యోగ్యతమ పక్షమునకు స్థిర భక్తి చూపిన ఆ నగరమను రేందువ సారి ఎందుకు విడిచిరి? గ్రీక వీరులనుండి కాక, రోమీయుల నీచతమ వర్గము చేత దానిని ఎందుకు నాశనమునకు విడిచిరి? లేక దేవతలు సిల్లా పక్షమును దీధని యెడల, దుఃఖితుల ట్రోయివారు దాని కోసరి నగరమును కాపాదిన యెడల, వారు తాము సిల్లాకు ఇంత జెయములు మున్నుగా చెప్పి వాగ్ధానముచే ఎందుకు ఇచ్చిరి? వారు అదృష్తవంతుల స్తోత్రకులు, దుఃఖితుల సహాయులు కాదురా? కాబట్టి ట్రోయి దేవతలు విడిచినందువలన నాశనము పోన్దలేదు. ఏలయనగా ఎప్పుదు మోసంప జాగరూకలైన భూతాలు తమ వలనైనంత చేసిరి. సమస్త విగ్రహములు కూల్చి నగరముతో కలిసి కాల్చబదిన యెడల, లివి చెప్పునట్లు మినర్వా విగ్రహము మాత్రమే తన ఆలయ నాశనము మధ్య క్షతము లేకుండ నిలిచినట్లు చెప్పబడెను. రాజ్యము దైవమైన దేవతలు అని స్తుతింప కాదు, ప్రతి ఆలయమును ప్రతి పవిత్ర స్థాలమును విడిచిరి అని రక్షణ పలుకకుండ ఉండునట్లే. ఆ అద్భుతము వారికి అనువదింపబడెను, వారు శక్తిమంతులని నిరూపింప కాదు, వారు అక్కడ ఉన్నట్లు దోశింప.

8. ట్రోయి దేవతలకు రోమా అప్పగింపబడవలెనా

ట్రోయి నశ్టము లో తమ దుర్బలతను చూపిన ట్రోయి దేవతలకు రోమాను అప్పగించుట ఎంత జ్ఞానము? ఫింబ్రియా ట్రోయిని పట్టినప్పుడు దేవతలు ఇంకను రోమాలొ నివసించిరనా? అయితే మినర్వా విగ్రహము ఎట్లు నిలిచెనూ? మరియు ఫింబ్రియా ట్రోయిని నాశనము చేసిన యెడల వారు రోమాలొ ఉన్న యెడల, గాలులు రోమాను పట్టి కాల్చిన యెడల వారు ట్రోయిలొ ఉన్నరా? అయినను వారు చాల తీవ్ర శ్రవణముగలనివారు, చాల వేగవంతులు, బాతుగ కూతల ఆరాచ లో కపితోలును కాపాద వచ్చిరి, మిగిలిన నగరమును కాపాద హెచ్చరిక చాల ఆలస్యముగా కలిగెను.

9. నూమా పాలనలో శాంతి దేవతలవలన కలిగెననుట నమ్మదగునా

రోములసు తరువాత రాజ్యము చెందినవడు నూమా పొంపిలీయుసు తన పాలన అంతటను శాంతి అనుభవించి, యుద్ధము కాలమున తెరచి ఉంచు జానుసు గుమ్మములను[126] మూసించెనని దేవతల సహాయముచే కలిగెనని నమ్మబడును. రోమీయుల మధ్య అనేక ఆరాధనాచారములను అతడు నియమించినన్దుకు ఈ ప్రతిఫలము కలిగెనని తలంచుదురు. అతి దుర్లభమైన ఆ విశ్రాంతి నిజముగా కోరదగిన విశయములకు వినియోగించి, నాశకరమఈన కూతూహల జ్ఞానమును అణచి, సత్యభక్తిచే సత్యదేవునిని వేదకిన యెడల ఆ రాజు మా అభినమ్దనమునకు యోగ్యుడయ్యెవడు. అయితే ఆ విశ్రాంతి కర్తలు దేవతలు కారు. అతడు మరింత వ్యగ్రుదైన యెడల వారు అతనిని ఇంత తక్కువ మోసపుచ్చెవరు. ఏలయనగా అతడు ఎంత విశ్రాంతిగా కనబడెను, వారు తాము అతని మనస్సును అంత ఎక్కువగా ఆక్రమించిరి. ఆ దేవతలను తనతోను నగరముతోను కలుపుకొనుటకు అతడు చేసిన ప్రయత్నములను కలాలను వార్రో వివరించును. దేవునికి ఇష్టమైన యెడల తన స్థలమున వాటిని నేను చర్చించెదను. ఇప్పుడు దేవతలు ఇచ్చిన మేలులను గూర్చి పలుకుచున్న యెడల, శాంతి గొప్ప మేలని నేను ఒప్పుకొనుదును. అయితే అది సత్యదేవుని వరము. సూర్యుడు వృష్టి ఇతర జీవనాధారములువలె కృతఘ్నుల పై దుశ్టుల పై తరచుగా కలుగును. ఈ గొప్ప వరము రోమాకును పొంపిలీయుసుకు వారి దేవతలు ఇచ్చిన యెడల, తరువాత మరింత యోగ్య కాలములలోను రోమా సామ్రాజ్యమునకు అది ఎందుకు ఇయ్యలేదు? ఆరాధనాచారములు మొదట స్థాపింపబడినప్పుడు తరువాత ఆచరిమ్పబడినప్పుడుకమ్టే అధిక ఫలము ఇచ్చెనా? నూమా కాలమున అవి లేవు, అతడు వాటిని ఆచారములో చేర్చెను. తరువాత అవి ఆచరిమ్పబడి రక్షింపబడి దానివలన మేలు కలుగవలెనని ఉండెను. కాబట్టి నూమా పాలన నలువది మూడు సంవత్సరములు, ఇతరులు తలంచినత్లు ముప్పది తొమ్మిది సంవత్సరములు, ఖండనము లేని శాంతిలో గడిపెను. అయితే తరువాత ఆరాధన స్థిరపది, దానివలన పిలువబడిన దేవతలు నగర రక్షకులు పోషకులు అని ఒప్పబడినప్పుడు, నగరము కట్టబడినది మొదలు ఆగస్టసు పాలనవరకు అంత కాలములో, మొదటి పూనిక యుద్ధము ముగిసిన తరువాత ఒక సంవత్సరము మాత్రమే, ఆశ్చర్యముగా, రోమీయులు యుద్ధ గుమ్మములను మూయ గలిగినట్లు కనుగొంట కఠినమేమి?[127]

10. ఇంత ఉగ్ర యుద్ధముల పరంపరచే రోమా సామ్రాజ్యము విస్తరింపబడుట కోరదగినా, నూమా శాంతి మార్గముచే అది నివారణముగా సురక్షితముగా ఉండవచ్చునా

నిరంతర విశ్రాంతి లేని యుద్ధములు లేకుండ రోమా సామ్రాజ్యము ఇంత విస్తారముగా ఇంత కీర్తిమమ్తముగా కాలేదని వారు జవాబిచ్చుదురా? నిజముగా తగిన తర్కము! రాజ్యము గొప్పది అగుటకు అది క్షోభింపబడవలెనా? మనుశ్య శరీర అను ఈ చిన్న లోకములో మద్యస్థ ఎట్టు ఆఅరోగ్యము కలిగి ఉండుట మేలు కాదా, అస్వాభావిక పీడలను అనుభవించి దైత్యుడి వంటి పెద్దదనము పొంది, పొందిన్ తరువాత విశ్రాంతి లేకుండ, అవయవముల పెద్దదనమునకు తగునగా మరింత నొప్పిగా ఉండుటకమ్టే? సల్లస్టు చిత్రించిన ఆ కాలములు నిలిచిన యెడల ఏ కీడు కలుగును, మరి నిజముగా ఏ మేలు కలుగక పోదు? అతడు పలుకును, మొదట రాజులు, ఏలయనగా లోకములో రాజ్యాధికారమునకు ఆ పేరె మొదటి పేరు, తమ చిత్తములలో విభజిమ్పబడిరి. కొందరు మనస్సును సేవిన్చిరి, ఇతరులు దేహమును సేవిన్చిరి. ఆ కాలమున మనుశ్యుల జీవితము లోభము లేకుండ నదిచెను. ప్రతి ఒక్కడు తన దానితో త్రిప్తి పొందెను.[128] కాబట్టి రోమా శమృద్ధికి వర్జిల్ నిన్దించు స్థితి వచ్చవలసెనా?

అయితే ఇంత వినాశకర యుద్ధములను చేయుత నడిపించుటకు రోమీయులకు ఒక నమ్మశక్య రక్షణ ఉన్నది. శత్రువుల ఒత వారిని ఎదిరింప బంధిన్చి, మనుశ్య స్తుతి లోభమువలన కాదు, ప్రాణము స్వాతంత్ర్యము కాపాద అవసరమువలన యుద్ధింపవలసెను. అది విడుదుము. ఈ విశయముపై సల్లస్టు వివరణ ఇదిగో. నియమములుచేను స్థాపనములుచేను భూమివలనముచేను సంపన్నమైన వారి రాజ్యము చాలిన సమృద్ధి చాలిన బలము కలిగినత్లు కనబడినప్పుడు, మనుశ్య స్వభావ నియమముచే సమృద్ధి అసూయకు జన్మము ఇచ్చెను. కాబట్టి పక దేశ రాజులు రాజ్యములు ఆయుధములు పట్టి వారి పై దాడి చేసిరి. కొన్ని మిత్రములు సహాయమ్ ఇచ్చిరి. ఇతరులు భయముచే ఆపదలనుండి దూరముగా నిలిచిరి. అయితే రోమీయులు ఇంటలోను యుద్ధములోను జాగరూకలై, ఉద్యోగముగా ఉండి, సిద్ధతలు చేసి, ఒకరిని ఒకరు ధైర్యపరాచి, శత్రువులను ఎదురు కూసి, ఆయుధములచే తమ స్వాతంత్ర్యమును దేశమును పితృలను కాపాదిరి. తరువాత ధైర్యముచే ఆపదలను తొలించినప్పుడు మిత్రములకు స్నేహితుఅలకు సహాయమ్ ఇచ్చి, పొందుటకంటే ఇచ్చుటవలనె సంబంధములను సంపాదించిరి.[130] ఇది గౌరవమైన మార్గముచే రోమా గొప్పతను కట్టుట. అయితే నూమా పాలన్లో ఆ దీర్ఘ శాంతి దుశ్ట పక దేశస్తుల దాడులను సహిన్చి నిలిచెనో, లేక శాంతి నిలుచుటకు ఆ దాడులు ఆగిపోయెనా అనునది నేను ఎరుగగోరుదును. ఆ కాలమునను రోమా యుద్ధములచే పీడిమ్పబడి ఒత ఒతతో ఎదిరాక, యుద్ధములో జయింపక యుద్ధ వెగముచే భయపెట్టక శత్రువులను శాంతపరాచిన ఆ సాధనములనే ఎప్పుదు వాడి, జానుసు గుమ్మములు మూసిన శాంతిలో పాలిమ్పగల. ఇది శార్థ్యము కాని యెడల, రోమా శాంతి తమ దేవతల ఇష్టమున కాదు, చుట్టు పక దేశస్తుల ఇష్టమున, వారు యుద్ధము రేపనింత కాలమే అనుభవించెను. లేక ఈ దీన దేవతలు తమ వలన కాక పరుని చిత్తములో ఉన్న దానిని ఒక మనుశ్యునికి తమ అనుగ్రహమని అమ్మగలరా? ఈ భూతాలు అనువదింపబడినంత, తమ విసేష దుశ్టత్వముచే దుశ్టుల మనస్సులను భయపెట్టగలను రేపగలను. అయితే ఈ శక్తి ఎప్పుదు వారి దగ్గర ఉన్న యెడల, వారి ప్రయత్నములకు విరోధముగా మరి రహస్యమైన ఉన్నత శక్తి పని చేయని యెడల, శాంతి ఇచ్చుటకు యుద్ధ జయములు ఇచ్చుటకు వారె ప్రధానులు. ఆ జయములు దాదాపు ఎప్పుదు మనుశ్య భావమువలనె కలుగు, తరచుగా దేవతల ఇష్టమునకు విరోధముగా కలుగు. ఇది అబద్ధ కల్పనలు మాత్రమే కాదు, అవి సత్యమున రేణువు సూచింప కష్టపడు, రోమా చరిత్ర తానే నిరూపించును.

11. కుమాయ్ అపొల్లో విగ్రహము, దాని కన్దములు గ్రీకుల విపత్తిని సూచించెను, అయితే ఆ దేవత వారిని రక్షింపజాలలేదు

దేవతల ఈ దుర్బలతయె కుమాయ్ అపొల్లో కథలో ఒప్పబడును. అకాయులు అరిస్టోనికుసు రాజు యుద్ధము కాలమున అతడు నాలుగు దినములు ఏడ్చెను. ఈ శకు భయము శకునిక సంప్రదాయులకు కలిగి విగ్రహమును సముద్రములో వేయ నిర్ణయించినప్పుడు, కుమాయ్ వృద్ధులు అడవి, అంటియోకసు యుద్ధములోను పర్సేయసు యుద్ధములోను అదే విగ్రహమునకు ఇంత అద్భుతము కలిగెననియు, పరిణాము రోమీయులకు అనుకూలమైనందువలన సెనేటు తీర్పుచే అపొల్లోనుకు కానుకలు ఇచ్చబడెననియు చెప్పిరి. తరువాత అధిక నేరపు కలిగినట్లు ఎంచబదిన శకునికులు పిలువబడి, కుమాయ్ గ్రీక వాసగ్రహమ గనుక అపొల్లో విగ్రహ కన్దములు రోమీయులకు శుభమనియు, అతడు తాను తెచ్చబడిన తన గ్రీక దేశముపై రాబోవు దుఃఖమును విపత్తిని ఏడ్చి ముందుగా సూచించుచున్నాడనియు పలికిరి. కొద్ది కాలమున అరిస్టోనికుసు రాజు ఓడించి చెర పట్టబడెనని వార్త వచ్చెను. ఈ ఓడిమ్పము నిజముగా అపొల్లో ఇష్టమునకు విరోధము, అతడు పాషాణ విగ్రహమునుండి కన్దములు కూర్చి దానిని సూచించెను. ఈలాగున కవి పద్యములు కల్పనయైన, అవితయు సత్యమునుండి రిక్తము కావు, భూతాల నదవదులను చాలిన తగిన రీతిలో చిత్రించును. వర్జిల్ లో డియేనా కమిల్ల కోసరి శొకము చేసెను,[131] హర్క్యులెసు చనిపోవలసిన పేల్లసు కోసరి ఏడ్చెను.[132] ఈలాగున నూమా పొంపిలీయుసును, దీర్ఘ శాంతి అనుభవించుచును దానిని ఎవరి వలన పొందెనో ఎరుగక అదుగక, తన విశ్రాంతిలో రోమా రక్షణను నడయింపును ఎవరి దేవతలకు అప్పగింప వలెనో ఆలోచించెను. సత్యము సర్వశక్తుడు అత్యున్నత దేవుడు భూలోక విశయముల పై లక్ష్యము పెట్టుడని కల్గనక, ఐనియాసు ఇటలీకు తెచ్చిన ట్రోయి దేవతలు ట్రోయి రాజ్యమును ఐనియాసు స్థాపించిన లవినియ రాజ్యమును రక్షింపజాలలేదని గుర్తించి, పలాయనమైన వారికి రక్షకులు, దుర్బలులకు సహాయులు, ఇతర దేవతలను సమకూర్చి, రోములసుతో రోమాకు వచ్చిన, లేక అల్బా నాశనమున వచ్చిన, పూర్వ దేవతలతో వాటిని చేర్చెను.

12. నూమా తెచ్చిన దేవతలతో రోమీయులు లెక్కలేని దేవతలను చేర్చిరి, వారి సమూహము వారికి ఏ సహాయమును ఇయ్యలేదు

పొంపిలీయుసు ఇంత విస్తార ఆరాధనను తెచ్చినను రోమా దానితో త్రిప్తి పొందలేదు. ఆ కాలమునకు జూపిటరు ప్రధాన ఆలయమును పొందలేదు, తార్క్విను రాజు కపితోలను కట్టెను. ఏస్క్యులేపియసు ఏపిడారసును విడిచి రోమాకు వచ్చెను, ఈ ప్రధాన నగరములో తన మహా వైద్య నేరపునకు మరి ఉత్తమ క్శేత్రము పొందుటకు.[133] దేవతల తల్లియు ఎవరి నుండి వచ్చెనో నేను ఎరుగను, పెసినున్సు నుండి వచ్చెను. తన కుమారుడు కపితోల పర్వతముపై అధిపత్య చేయుచున్న యెడల తాను చీకుటిలో దాగియుండుట తగదు. అయితే ఆమె సమస్త దేవతలకు తల్లి అయిన యెడల, తన పిల్లలొ కొందరిని రోమాకు అనుసరిన్చి, ఇతరులను తన వెనుక రా నియమించెను. చిర కాలము తరువాత ఇజిప్తు నుండి వచ్చిన శ్వశిర దేవతకు ఆమె తల్లి అయినా అనునది నాకు ఆశ్చర్యము. జ్వర దేవతయు ఆమె సంతతినా అనునది ఆమె మనుమండు ఏస్క్యులేపియసు[134] నిర్ణయింప వలెన. ఆమె జాతి ఏది అయినను, విదేశ దేవతలు రోమా పౌర దేవతను నీచ జన్మ అనక ఉండుదురు గాక. రోమా రక్షణ ఎవరి దేవతలకు అప్పగింపబడెనొ వారి లెక్క ఎవరికి తెలియును? దేశజాతులును తెచ్చబడినవారును, ఆకశము భూమి పాతాళములు సముద్రములు ఒంతలు నదియల దేవతలు. వార్రో పలుకునట్లు నిశ్చిత దేవతలు అనిశ్చిత దేవతలు, పుం దేవతలు స్త్రీ దేవతలు. పశువుల మధ్యనేవలె ప్రతి విధ దేవతల మధ్యనే ఈ భేదములు ఉన్నవి. ఇంత మేఘ సమూహ దేవతల రక్షణ పొందిన్ రోమా, నేను కొన్ని మాత్రమే పలుగగల, ఆ గొప్ప ఘోర విపత్తులనుండి రక్షింపబడవలసెను. ఆలయ ధూప మహా ధూమముచే దీపములె, రోమా తన రక్షణకు దేవత సేనను పిలించి, వారికి ఆలయములు వేదికలు బలి యాజకులు నియమించి నిలిపి, ఈ ఆచారము అంత న్యాయముగా ఒక సత్య అత్యున్నత దేవునికె చెన్దవలసిన యెడల ఆ దేవునిని కోపించెనూ. నిజముగా తక్కువ దేవతలు ఉన్నప్పుడు ఆమె అధిక సమృద్ధి పొందెను. అయితే ఆమె ఎంత పెద్దది అయ్యెను, అంత ఎక్కువ దేవతలు కావలెనని తలంచెను, పెద్ద ఓడకు అధిక నావికులు కావలువలె. ఆమె సాపేక్ష సుఖ దినములు గడిపిన ఆ తక్కువ సంఖ్యవారు తన గొప్పతను కాపాద జాలరు అని నిరాశపడెనేమొ. ఏలయనగా రాజుల కాలమునను, నేను ఇదివరకె పలికిన నూమా పొంపిలీయుసును తప్ప, రోములసు సోదరుని మరణముకు ఇంత దుశ్ట కలహము ఎంత అవసరము?

13. రోమీయులు తమ మొదటి భార్యలను ఏ న్యాయమువలన లేక ఒప్పందమువలన పొందిరి

జూనో తన భర్తయు జూపిటరు సహితము ఆ కాలముననే పోశించినది ఎట్లు,

వీనసు తానే, ప్రేమిత ఐనియాసు సంతతికి న్యాయమైన సమానమఈన మార్గముచే భార్యలు దొరుకుటకు సహాయమ్ చేయజాలలేదా? ఈ లోపమువలన రోమీయులు భార్యలను దోచి, తరువాత మామమామలు తో యుద్ధింప దుఃఖకర అవసరము పొందిరి. కాబట్టి ఆ దీన స్త్రీలు భర్తల అపచారమునుండి తేరక ముందే తమ తండ్రుల రక్తమును కట్నముగా పొందిరి. అయితే రోమీయులు పక దేశస్తులను జయించిరి అని పలుకుదురు. అవును. అయితే ఇరువురు పక్షములకును ఏ గాండ్లము, బంధువుల పక దేశస్తుల ఏ దుఃఖకర సంహారము! సీజరు పోమ్పీ యుద్ధము ఒక మామమామ ఒక అల్లుడు మాత్రమే. అది మొదలగుటకు ముందే సీజరు కుమార్తె, పోమ్పీ భార్య, చనిపోయెను. లూకాను[136] ఎంత తీవ్ర న్యాయ శొకముతో పలుకును: ఏమాథియ మైదానములో పౌర యుద్ధముకమ్టే అధిక దుశ్టమైన యుద్ధమును నేను పాదుదును, ఆ యుద్ధములో నేరము జయముచే న్యాయము చేయబడెను.

కాబట్టి రోమీయులు జయించిరి, మామమామల రక్తము అనుసిన చేతులచే ఆ దీన కన్యకలను వారి ఏడ్పులనుండి లాగి తీసికొనుటకు. ఆ కన్యకలు జయించినవారి భర్తలను కోపింపజేసేదమేమొ అని చమ్పబడిన తండ్రులకోసరి ఏడ్వ ధైర్యము చేయజాలక, యుద్ధము ఇంకను నదుచుచున్న యెడల ప్రార్థన పెతౌలు పై నిలిచి ఎవరి కోసరి పలుకవలెనో ఎరుగక ఉందిరి. ఇట్టి వివాహములు రోమీయ ప్రజలకు వీనసు సిద్ధపరచలెదు, బెల్లోనా సిద్ధపరచెను. లేక పాతాళ క్రోధిని అలేక్టో, జూనో ఇప్పుడు వారికి సహాయము చేయుచున్న యెడల, ఆ దేవత ప్రార్థనలు ఐనియాసు పై ఆమె రేపినప్పుడుకమ్టే అధిక స్వాతంత్ర్యముతో వారిని హింసింపజాలెను. చెర లోని అండ్రోమకి ఈ రోమా వధువులకమ్టే అధిక సౌఖ్యము పొందెను. ఆమె దాసి అయినను, పిర్రసు భార్య అయిన తరువాత ఇంక ట్రోయివారు అతని చేతిత పడలేదు. అయితే రోమీయులు తాము ప్రేమ చూపిన వధువుల తండ్రులనే యుద్ధములో చమ్పించిరి. జయించినవాని చెర అండ్రోమకి తన జనుల మరణమును శొకము మాత్రమే చేయగల, భయపడవలసిన అవసరము లేదు. ఇంకను యుద్ధించు వారికి బంధువులైన సేబీన స్త్రీలు, భర్తలు యుద్ధమునకు పోయిన యెడల తండ్రుల మరణముకు భయపడి, తిరిగి వచ్చిన యెడల వారి మరణముకు శొకము చేసి, తమ దుఃఖమును భయమును స్వాతంత్ర్యముగా వెలుపరాచ జాలక ఉందిరి. ఏలయనగా భర్తల జయములు పక నగర వాసులను బంధువులను సోదరులను తండ్రులను నాశనము చేయుచున్న యెడల, భక్తిపూర్వక వేదన లేక క్రూర సంతోషము కలిగెను. మరియు యుద్ధ అదృష్టము అస్థిరము గనుక, కొందరు తమ తండ్రుల ఖడ్గముచే భర్తలను పోగొట్టుకొన్నరు, ఇతరులు పరస్పర నాశనములో భర్తను తండ్రిని కలిసి పోగొట్టుకొన్నరు. రోమీయులు నిర్దోషులుగా తప్పలేదు. వారు గోడల లోపలికి తరిమివేయబడి, మూసిన గుమ్మముల వెనక తమ రక్షణ చేసిరి. కపటముచే గుమ్మములు తెరవబడి శత్రువులు నగరములో ప్రవిశించినప్పుడు, ఫోరము తానే మామమామలు అల్లుండ్రులు మధ్య ద్వేషకర క్రూర యుద్ధ క్శేత్రము అయ్యెను. దోచి తెచ్చినవారు నిజముగా పూర్తిగా ఓడించి, చేరల ఇండ్లనకు పారిపోయి, మొదటి లజ్జాకరమఈన దుఃఖకర జయమును నూతన లజ్జచే మలినపరచిరి. ఆ స్థితిములో రోములసు తన పౌరుల ధైర్యము మింద నిరాశపడి, వారు నిలువవలెనని జూపిటరును వేడుకొన్నదు. ఆ సందర్భమునుండి ఆ దేవత స్టేటరు అను పేరు పొందెను. అయినను దోచి తెచ్చబడిన స్త్రీలె చిల్లుల జటలు విడిచి తండ్రుల ఎదుట పదిన యెడల, జయమైన ఆయుధములచే కాదు పుత్ర వాత్సల్య విజ్ఞపనములచే వారి న్యాయ కోపమును ఆయువదించినప్పుడే ఈ కీడు ముగియెను. అప్పుడు తన సోదరునిని సహపాలకునిగా సహింపజాలని రోములసు, సేబీనుల రాజు టైటసు టేషియసును సిమ్హాసనముపై తోడి వారుగా స్వీఇకరింపవలసెను. అయితే తన మాలుడు సోదరుని సహవాసమును ద్వేషించినవడు పరాయునిని ఎంత కాలము సహించును? కాబట్టి టేషియసు చమ్పబడగ రోములసు ఎక రాజుగా నిలిచి, తాను అధిక గొప్ప దేవతగా అగుటకు మార్గము చేసెను. అస్వాభావిక యుద్ధములను రేపిన ఈ వివాహ న్యాయములు చూదుడి. ఇవి రోమా బంధుత్వ సంబంధ మైత్రీ మత ఒకటను. దేవతలచే ఇంత సమృద్ధిగా కాపాదబడిన నగర జీవితము ఇది. ఈ విశయముపై ఎంత కఠిన మాటలు పలుకవచ్చునో చూచుచున్నారు. అయితే మా ఉద్దేశము వాటిని దాటి ఇతర విశయములకు మా చర్చను తీసికొని పోవును.

14. రోమీయులు అల్బీయుల పై చేసిన యుద్ధ దుశ్టత్వమును, అధికార లోభముచే పొందిన్ జయములను గూర్చి

నూమా పాలన తరువాత ఇతర రాజుల కాలమున అల్బీయులు యుద్ధమునకు రేపబడి, తమ పై మాత్రమే కాదు రోమీయుల పైయు దుఃఖకర ఫలితములు కలిగెనేమి? నూమా దీర్ఘ శాంతి విశుక్కు అయ్యెను. రోమా అల్బా సేనలు దానిని ఎంత అనత సంహారముచేను ఇరువురు రాజ్యముల నష్టముచేను ముగిమ్పజేసిరి! ఐనియాసు కుమారుడు అస్కేనియసు స్థాపించిన, ట్రోయి తానే కంటే అధిక నిజముగా రోమాకు తల్లి అయిన అల్బాను, రోమా రాజు తుల్లసు హోస్టిలీయుసు యుద్ధమునకు రేపి, ఆ పోరాతలో ఇరువురు ఇంత నష్టము ఇచ్చి పొందిరి, చివరి కి ఇరువురు పక్షములు పోరాత వలన ఆలిందిరి. అప్పుడు ప్రతి సేన నుండి మూగురు మాలుడు సోదరులు పోరాది యుద్ధము తీర్చుటకు నిబంధన కలిగెను. రోమీయుల పక్షమున మూగురు హోరేటియులు, అల్బీయుల పక్షమున మూగురు క్యురియేటియులు నిలిచిరి. రెండువురు హోరేటియులను క్యురియేటియులు ఓడించి చమ్పిరి. అయితే మిగిలిన ఒక హోరేటియుసు మూగురు క్యురియేటియులను చమ్పెను. ఈలాగున రోమా జయించెను, అయితే ఒక బ్రతికిన వాదె ఇంటికి తిరిగి వచ్చినంత బలి ఇచ్చెను. ఇరువురు పక్షముల నష్టము ఎవరి ది? శొకము ఎవరి ది? ఐనియాసు సంతతి, అస్కేనియసు వంశము, వీనసు సన్తానము, జూపిటరు మనుమండ్రులది కాదా? ఇది కూడా పౌర యుద్ధముకమ్టే అధిక దుశ్టమైన యుద్ధము, యుద్ధించు రాజ్యములు తల్లి కుమార్తె. ఈ మూగురు మాలుడు సోదరుల పోరాతమునకు ఇంక ఒక అత్యంత క్రూర ఘోర ఆపదు చేర్చబడెను. ఆ రెండు జాతులు పూర్వము మిత్రములుగా, బంధువులుగా పక దేశస్తులుగా, ఉండినన్దున, హోరేటియుల సహోదరి క్యురియేటియులలో ఒకనికి ప్రాతిశ్రుత అయ్యెను. ఆమె తన సోదరుడు తన ప్రాతిశ్రుత వాడి దోచ వస్తువులను ధరించుట చూచి కన్దములు కూర్చి, కోపముచే తన సోదరుడి చేతిత చమ్పబడెను. నా దృష్టిలో ఈ ఒక కన్య రోమా ప్రజ అంతతికమ్టే అధిక మానవీయత గలది. తాను ఇదివరకె వాగ్ధానము చేసిన వానికి శొకము చేయునన్దుకు, లేక తన సోదరుడు తాను సహోదరిని ఇచ్చిన వానిని చమ్పెనని దుఃఖము పొందినన్దుకు, ఆమె నేరము చెప్పజాలనని నేను తలంచును. ఐనియాసు శొకమును, తన చేతిత పడిన శత్రువుపై వర్జిల్ లో,[137] మనము ఎందుకు స్తుతించెదము? మార్సెల్లసు సిరాక్యూసు నగరమును నాశనము చేయుటకు ముందు దాని వైభవమును మధ్యాహ్న కీర్తిని గుర్తించి, సమస్త వస్తువుల సాధారణ గతి ఆలోచి, ఎందుకు కన్దములు కూర్చెను? మానవీయత పేరితో నేను అదుగుదును, తాము జయించిన శత్రువుల పై కన్దములు కూర్చినందువలన మనుశ్యులు స్తుతింపబడిన యెడల, తన సోదరుడి చేతిత చమ్పబడిన తన ప్రేమితునికి శొకము చేయుత దుర్బల కన్యకు నేరమని ఎంచ రాదు. ఆ కన్య తన సోదరుడి చేతిత కలిగిన ప్రాతిశ్రుత వానిని మరణముకు ఏడుచుచున్న యెడల, రోమా తన తల్లి రాజ్యముపై ఇంత వినాశము కలిగినందువలనును, తన అల్బీయుల సాధారణ రక్తము ఇంత వ్యయముచే జయము కొనినందువలనును సంతొశించుచున్డెను.

కీర్తి జయము అను పేర్లను మాటలనె నాకు ఎందుకు చెప్పుదురు? ఆ వన్చక భ్రమము ముకండు తీసి నగ్న క్రియలను చూదుడి. వాటిని నగ్నముగా తూచుడి, నగ్నముగా తీర్చుడి. ట్రోయికి వ్యభిచారము ఆరోపింపబడినత్లు అల్బాపై నేరము మోపుడి. అట్టి నేరము లేదు, దానివలన్టిది కనబడదు. యుద్ధము రేపబడెను, కెవల

ఈ అసహ నిశ్చల ఆకాంక్ష అను దుర్గుణమే ఆ పౌర పితృహత్య యుద్ధమునకు ఎక కారణము. ఈ దుర్గుణమును సల్లస్టు దాటుతో ముద్రించును. లోభము లేకుండ జీవితము గడిపిన, ప్రతి ఒక్కడు తన దానితో త్రిప్తి పొందిన, ఆ ప్రాచీన కాలములను సంక్షెపము గాని హృదయపూర్వకముగా స్తుతించి, అతడు పలుకును: అయితే ఏష్యాలో సైరసును, గ్రీకములో లేసిడేమోనియులు అథేనియులు, నగరములను జాతులను వశపరచ మొదలు పెట్టి, రాజ్య లోభమును యుద్ధమునకు చాలిన కారణమని ఎంచి, అతిహీన సామ్రాజ్యమె అతిహీన కీర్తిఅని లెక్కించినప్పుడు,[139] ఇది మొదలు నేను ఇప్పుడు ఉదహరిమ్పవలసిన అవసరము లేదు. ఈ రాజ్య లోభము మనుశ్యజాతిని భయంకర కీడులచే క్షోభించి క్షయించు. ఈ లోభముచే రోమా అల్బాను జయించిన యెడల తానే ఓడించెనూ, తన నేరమును స్తుతించి దానిని కీర్తిఅని పేరించెను. మా లేఖనములు పలుకునట్లు, దుశ్టుడు తన హృదయ ఆకాంక్షను పొగిడు, ప్రభువు ద్వేషించు లోభిని దీవించును.[140] కాబట్టి ఈ వన్చక ముకండలను ఈ మోసపు సుందములను తొలించుడి, వస్తువులు సత్యముగా కనబడి పరీక్శింపబడునట్లే. ఇతడు అతడు గొప్పవడు, ఏలయనగా ఇతడు ఇతడిని యుద్ధించి జయించెను, అని ఎవరును నాకు చెప్పనింది. మలయుద్ధ వీరులు యుద్ధించి జయింతురు, ఈ క్రూరతనుకు స్తుతి కలదు. అయితే ఇట్టి ఆయుధములచే పొందె కీర్తిని వేదకుటకమ్టే ఏ ఆలస్య ఫలితములను అనుభవించుట మేలని నేను తలంచును. రెండువురు మలయుద్ధ వీరులు రంగములో పోరాద ప్రవిశించి, ఒకడు తండ్రి మరొకడు కుమారుడు అయిన యెడల, ఆ దృశ్యమును ఎవరు సహింతురు? ఎవరు దానివలన రోష పడరు? కాబట్టి కుమార్తె రాజ్యము తన తల్లి పై చేసిన యుద్ధము ఎట్లు కీర్తిమమ్తము? లేక యుద్ధ క్శేత్రము రంగము కాకపొయిన, విస్తార మైదానములు రెండువురు మలయుద్ధ వీరుల శవాలు కాక రెండు జాతుల ఉత్తమ వర్గములో అనేక శవాలచే నింపబడిన యెడల, ఆ పోరాతములు రంగశాలలో కాక లోక అంతతో చూడబడి, ఆ కాలమున బ్రతికిన వారికిను వారి సంతతికి దాని కీర్తి నడుచునంత, అపవిత్ర దృశ్యము అయిన యెడల, ఏమి భేదము?

అయినను రోమా సామ్రాజ్య రక్షకులు, ఇట్టి పోరాతములకు రంగ ప్రేక్షకులువలె, ఆ దేవతలు, హోరేటియుల సహోదరి తన సోదరుడి ఖడ్గముచే రోమా పక్షమునుండి మూడవ బలి అయ్యె వరకు త్రిప్తి పొందలేదు. కాబట్టి రోమా జయించినను అంత లెక్క మరణములకు శొకము చేయవలసెను. తరువాత జయఫలముగా అల్బా నాశనము చేయబడెను. గ్రీకులు ఇలియమును దోచిన్ తరువాత, ఐనియాసు వనవాస దేశములో రాజ్యము స్థాపించిన లవినియమును విడిచిన తరువాత, ట్రోయి దేవతలు అక్కడ మూడవ శరణ్యము నిలిపిరి. అయితే వారి అలవాతు చొప్పున, వర్జిల్ పలుకునట్లు, దేవతలు అల్బానుండిను తమ స్థానమును మారించినన్దునె అల్బా నాశనము చేయబడెనేమొ.

నిజముగా విడిచిరి, ఇప్పుడు తమ మూడవ శరణ్యమునుండి. మూడు ఇతర నగరములను విడిచిన తరువాత రోమా వారికి తన రక్షణను అప్పగించుట అధిక జ్ఞానముగా కనబడునట్లే. తన సోదరునిని వనవాసమునకు పంపిన రాజు ఆములీయుసు కలిగిన అల్బా వారికి అసంతోషము. తన సోదరునిని చమ్పిన రాజు రోములసు కలిగిన రోమా వారికి సంతోషము. అయితే అల్బా నాశనము చేయబడుటకు ముందు దాని జనులు రోమా నివాసులతో కలిసి రెండు నగరములు ఒకటయ్యెనట్లు చెప్పుదురు. అది అటులయినను, అస్కేనియసు నగరము, ట్రోయి దేవతల మూడవ ఆస్రయము, కుమార్తె నగరముచే నాశనము చేయబడెను అను వస్తువు నిలుచును. మరియు యుద్ధ శేశముల ఈ దీన కలయమునకు ఇరువురు పక్షములలోను చాల రక్తము కూర్చెను. తరువాత పాలనములలో ఇంత తరచుగా మరల మొదలయిన, గొప్ప జయములచే ముగిసినట్లు కనబడినను, గొప్ప సంహారములచే తరచుగా ముగిసి, శాంతి చేసి ఒప్పందములు చేసిన వారి సంతతిచే తరచుగా మరల మొదలయిన, అదే యుద్ధములను నేను ఎట్లు విస్తరించెదను? ఈ విపత్తి చరిత్రకు చిన్న ఆధారము కాదు, తరువాత ఏ రాజు యుద్ధ గుమ్మములను మూయలేదని వస్తువే. కాబట్టి తమ రక్షక దేవతలందరితో కూడా వారిలో ఎవరును శాంతిలో పాలింపలేదు.

15. రోమా రాజులు ఏ విధ జీవితమును మరణమును పొందిరి

ఆ రాజులకు తాము ఎంత అవసానము? రోములసును గూర్చి స్తోత్ర కల్పన అతడు ఆకశమునకు తీసికొని పోవదడెను అని చెప్పును. అయితే కొన్ని రోమా చరిత్ర రచయితులు అతడు తన క్రూరతవలన సెనేటుచే ముండల కిండల చేయబడెననియు, జూలియుసు ప్రోకులసు అను మనుశ్యుడు, రోములసు తనకు ప్రత్యక్షమై, తన ద్వర రోమీయ ప్రజలకు తనను దేవతగా ఆరాధింప ఆజ్ఞపించెనని, చెప్పవలెనని కూర్చబడెననియు, ఈలాగున సెనేటు క్రియ పై రోశము మొదలు పెట్టిన ప్రజలు శాంతపరాచబడెననియు వ్రాసిరి. సూర్య గ్రహణమును కలిగెను. సూర్య గతి నియత నియమములచే అది కలిగెనని ఎరుగని అజ్ఞాన జనులు దానిని రోములసు దైవ శక్తికి ఆపాదించిరి. అయితే సూర్యుని ఈ శొకము రోములసు చమ్పబడెననియు, సూర్య వేలుగు పోగొట్టుటవలన ఆ నేరము సూచింపబడెనని ఎంచుట న్యాయమె. నిజముగా యూహుదులు క్రూరతచేను భక్తిహీనతచేను ప్రభువును సిలువపై పెట్టిన యెడల ఇట్లె కలిగెను. తరువాత ఈ సూర్య చీకుటి ఆకశ పిండముల స్వాభావిక నియమములచే కలిగలేదు అని చాలిన నిరూపింపబడెను. ఏలయనగా ఆ కాలమున యూహుద పస్క, అది పూర్ణ చంద్రమున మాత్రమే జరుగును, స్వాభావిక సూర్య గ్రహణములు చంద్ర అంత్య పాదమున మాత్రమే కలుగు. సిసరో కూడా రోములసు దేవత్వ ఆరోపణ కల్పన, నిజము కాదు, అని చాలిన స్పష్టముగా చూపును. రెపబ్లిక గ్రన్థములో స్కీపియో మాటలలో అతనిని స్తుతించుచును అతడు పలుకును: అతడు ఇంత కీర్తి సంపాదించెను, సూర్య గ్రహణమున అకస్మాత్తుగా కనబడక పోయిన యెడల, అతడు దేవతల లెక్కలో చేర్చబడెనని తలంచిరి, అత్యున్నత గుణ కీర్తి లేని మర్త్యుడెవరికి ఇట్టి తలంపు కలిగెదు కాదు.[142] అకస్మాత్తుగా కనబడక పోయెను అను మాటలనుండి, తూఫాను హిమ్సా దాడి హిమ్సావలన అతడు రహస్యముగా తొలగించబడెనని అర్థము. వారి ఇతర రచయితులు గ్రహణముతో పాటు అకస్మాత్త తూఫానును పలుకుదురు, అది నిజముగా నేరమునకు అవకాశము ఇచ్చెను లేక తానే రోములసుని ముగిమ్చెను. రోమా మూడవ రాజు తుల్లసు హోస్టిలీయుసు మిజ్జనిచే నాశనము పొందెను. అదే గ్రన్థములో సిసరో పలుకును, ఈ మరణమువలన అతడు దేవత్వమునకు ఎంచబడలేదు, రోములసు విశయమున తాము నిశ్చయముగా లేక నమ్మిన ఉన్నతిని సామాన్యము చేయ ఇష్టపడక, అన్దరికి వ్యర్థముగా ఇచ్చి దానిని తిరస్కారము చేయ భయపడిరి. తన నిన్దా వాక్యములలో[143] అతడు స్పష్టముగా పలుకును, ఈ నగర స్థాపకుడు రోములసుని మనము అతని సేవలను దయతో జరుపి అమరత్వనును దేవత్వమును ఇచ్చితిమి. అనగా అతని దేవత్వము నిజము కాదు, కీర్తిచే ఎంచబడినది, అతని గుణముల నిమిత్తము మాత్రమే. హోర్టెన్సియుసు సమ్వాదములో నియత సూర్య గ్రహణములను గూర్చి పలుకుచు అతడు చెప్పును, అవి రోములసు మరణమును కప్పిన అదే చీకుటిని కలిగించును, అది సూర్య గ్రహణమున కలిగెను. ఇక్కడ అతడు అతని మరణమును పలుకుటకు ఏ విసిగింపలేదు, సిసరో స్తోత్రకుడి కమ్టే తర్కించువాడే.

రోమా ఇతర రాజులు కూడా, స్వాభావిక మరణమును పొందిన నూమా పొంపిలీయుసును అంకసు మార్కియుసును తప్ప, ఎంత ఘోర అవసానములు పొందిరి. అల్బాను జయించి నాశనము చేసిన తుల్లసు హోస్టిలీయుసు, నేను చెప్పినత్లు, తాను తన ఇంటి వారన్దరు మిజ్జనిచే కాల్చబదిరి. ప్రిస్కసు తార్క్వినీయుసును తన ముందు రాజుల కుమారులు చమ్పించిరి. సర్వియసు తుల్లీయుసును తన అల్లుడు తార్క్వినీయుసు సుపర్బసు నీచతో చమ్పి, తనే సిమ్హాసనమును చెందెను. రోమా ఉత్తమ రాజుపై ఇంత స్పష్టమైన పితృహత్య కలిగినను, పారిసు వ్యభిచారముచే దీన ట్రోయిని ఇట్లె చేసి గ్రీక అగ్నికి ఖడ్గమునకు విడిచినట్లు చెప్పబడిన ఆ దేవతలు తమ వేదికలను ఆలయలను విడలేదు. చమ్పిన ఆ తార్క్వినే మామమామ స్థానమును చెంద అనువదింపబడెను. ఈ అపకీర్తి పితృహత్యకుడు, హత్యచే పొందిన పాలనలో అనేక జయయుక్త యుద్ధములలో విజయ ఉల్లాసమును పొంద అనువదింపబడి, ఆ దోచ వస్తువులచే కపితోలను కట్టెను. దేవతలు అంతతో విడువక, అక్కడే నిలిచి, సహాయమ్ ఇచ్చి, పితృహత్యకుడి ఈ అతి వైభవ కపితోలములో తమ రాజు జూపిటరు అధిపత్య చేయ పాలన చేయ అనువదించిరి. అతడు నిర్దోష దినములలో కపితోలను కట్టి తరువాత నేరములకు వనవాసమును పొందలేదు. కపితోలను కట్టిన ఆ పాలనకె అతడు అస్వాభావిక నేరముచే మార్గము చేసెను. తరువాత రోమీయులు అతనిని వనవాసమునకు పంపి నగరమును నిషేధించినప్పుడు, అది తన నేరమువలన కాదు, లుక్రేటియా విశయములో తన కుమారుడి దుశ్టత్వమువలన. ఆ నేరము అతని ఎరుకలేకుండనె, అతడు లేనప్పుడే, జరిగెను. ఆ కాలమున అతడు అర్డెయాను ముట్టి రోమా యుద్ధములను చేయుచున్డెను. తన కుమారుడి నేరము అతనికి తెలియున యెడల అతడు ఏమి చేసేవాడొ మనము చెప్పజాలము. అయినను అతని అభిప్రాయము అదుగబడక తెలియక ఉండినను ప్రజలు అతని రాజ్యము తీసివేసిరి. అతడు సేనతో రోమాకు తిరిగి వచ్చినప్పుడు సేన లోపల పెట్టబడెను, అయితే అతడు బహిష్కృతుడు, తన దాళ్లు అతనిని విడిచి, గుమ్మములు అతని ముఖమునకు మూసివేయబడెను. అయినను అతడు పక దేశములను వేడి, వినాశకర అయినను విజయమ లేని యుద్ధములచే రోమీయులను పీడించి, తాను అత్యధిక ఆస్రయించిన మిత్రము అతనిని విడిచిన తరువాత, రాజ్యము మరల పొందుటకు నిరాశపడి, చెప్పబడినత్లు, రోమా పట్టనము తుస్కులములో పది నాలుగు సంవత్సరములు ఏకాంత శాంత జీవితము గడిపెను. అక్కడ భార్య సహవాసమున వృద్ధుడయి, చివరి కి తన మామమామ కంటే అధిక కోరదగిన రీతిలో దినములు ముగిమ్చెను. ఆ మామమామ అల్లుడి చేతిత చనిపొయెను, చెప్పబడినత్లు తన కుమార్తెయు సహాయమ్ ఇచ్చెను. ఈ తార్క్వినును రోమీయులు క్రూరుడు అని కాదు, అపకీర్తి అని కాదు, గర్విష్ఠుడు అని పేరించిరి. తమ స్వంత గర్వము అతని రాజతన్త్ర నదవదులను సహింపజాలదేమొ. తమ ఉత్తమ రాజును, తన మామమామను, అతడు చమ్పినదానిని వారు ఇంత తక్కువగా ఎంచి, తననె తమ రాజుగా ఎర్పరచిరి. ఇంత గొప్ప నేరస్తునికి ఇంత విస్తార ప్రతిఫలము ఇచ్చుట వారికి అధిక నేరమా అని నాకు సంశయము. అయినను దేవతలు వేదికలను విడిచిరి అని ఒక మాటయు లేదు. లేక దేవతల రక్షణలో ఎవరైనను పలుకును, వారు రోమీయులకు సహాయమ్ ఇచ్చుటకు లాభము ఇచ్చుటకు కాదు, వారి దండన కోసరి రోమాలొ నిలిచి, రిక్త జయములచే వారిని మోసపుచ్చి, కఠిన యుద్ధములచే వారిని క్షయించిరని. తార్క్వినీయుసు సుపర్బసు రెండు వందలు నలువది మూడవ సంవత్సరమున బహిష్కృతుడు అయ్యె వరకు స్తుతింపబడిన ఈ రాజ్య కాలమున రోమీయుల జీవితము ఇది. ఆ కాలమున ఇంత రక్తముచేను ఇంత విపత్తులచేను కొనిన ఆ జయములు అంత రోమా అధికారమును నగర నుండి ఇరువది మైల్లు మింద దాటపలేదు. ఈ ప్రదెశము ఏ చిన్న గేట్యూలియ రాజ్యముతో పోల్చి చూడ జాలదు.

16. రోమా మొదటి కాన్సల్లు, వారిలో ఒకడు ఇతరిని దేశమునుండి తరిమివేసి, కొద్ది కాలమున రోమాలొ గాయపదిన శత్రువు చేతిత చనిపి, అస్వాభావిక హత్యల జీవితమును ముగిమ్చెను

ఈ కాలమునకు సల్లస్టు పలికిన దానిని కూడా చేర్చుదుము. తార్క్విను భయమును ఏత్రూరియ యుద్ధ భయమును వేలుగుచున్న యెడల, రాజ్యము న్యాయముచేను పరిమితిచేను నడిపింపబడెను అని అతడు చెప్పును. ఏత్రూరియులు తార్క్విను రాజ్యము మరల పొందు ప్రయత్నమునకు సహాయమ్ ఇచ్చునంత, రోమా కష్టకర యుద్ధముచే క్షోభింపబడెను. కాబట్టి అతడు పలుకును, భయము ఒత వలనె, సమ న్యాయ ప్రభావము వలన కాదు, రాజ్యము న్యాయముచేను పరిమితిచేను నడిపింపబడెను. ఈ అత్యల్ప కాలములోనే, రాజ్యాధికారము తొలింపబడి మొదట కాన్సల్లు ఎర్పరచబడిన ఆ సంవత్సరము ఎంత విపత్తికరము. వారు తమ పదవి కాలమును పూర్తి చేయలేదు. జూనియుసు బ్రూటసు తన తోడి వాదు లూకియుసు తార్క్వినీయుసు కొల్లేటినసును పదవి నుండి తీసి నగరమునుండి వనవాసమునకు పంపెను. కొద్ది కాలమున తానే యుద్ధములో చమ్పుచును చమ్పబడి పడెను. ఇదివరకె తన కుమారులను తన బావమర్దులను చమ్పెను, వారు తార్క్వినును మరల నిలుపుటకు కుట్ర చేయుచున్నట్లు కనుగొండినన్దున. ఈ క్రియనే వర్జిల్ స్తుతించుట్లు కనబడినను, వ్రాయుటకు వెవలించును. అతడు పలికిన తరువాత,

అతడు వెన్తనె పలుకును

అనగా సంతతి ఈ క్రియను తమ ఇష్టమున తీర్చుడి, కుమారులను చమ్పిన తండ్రిని స్తుతించి పొగడుడి, అతడు దుఃఖితుడే. తరువాత ఇంత దుఃఖితుడైన వానిని ఒదార్చుట్లు అతడు చేర్చును.

తన కుమారులను చమ్పిన, శత్రువును తార్క్విను కుమారునిని చమ్పినను అతనికమ్టే ఎక్కువ బ్రతిక జాలక, పెద్ద తార్క్విను బ్రతికి నిలిచిన, బ్రూటసు ఈ శొక అవసానమున, తన తోడి వాదు కొల్లేటినసు నిర్దోషత రక్షింపబడదా? అతడు మంచి పౌరుడైనను తార్క్వినే వనవాసము పొందినట్లె అదే దండన పొందెను. బ్రూటసు తానే తార్క్వినుకు బంధువని[145] చెప్పబడును. అయితే కొల్లేటినసుకు తార్క్విను రక్తము మాత్రమే కాదు పేరు కూడా దురదృష్టము. కాబట్టి తన దేశమును కాదు పేరుని మార్చుటే తగిన దండన. ఆ పదమును తీసి కెవల లూకియుసు కొల్లేటినసు అని పిలివించుట. అయితే అతడు నష్టము లేకుండ పోగొట్టగలిగిన దానిని పోగొట్టబడలేదు, మొదటి కాన్సలు పదవి గౌరవము తీసివేయబడి, తాను ప్రేమించిన భూమి నుండి వనవాసము పొందెను. ఇది బ్రూటసు కీర్తిఆ, గణతంత్రమునకు ద్వేషకరమైన వ్యర్థ అన్యాయము ఆ? దేశ ప్రేమ, ఆరని స్తుతి దాహము, అతనిని ఇందకి నడిపించెనా?

తార్క్విను రాజతన్త్రికుడు బహిష్కృతుడు అయిన యెడల, లుక్రేటియా భర్తయు లూకియుసు తార్క్వినీయుసు కొల్లేటినసు బ్రూటసు తో కాన్సలుగా ఎర్పరచబడెను. పౌర గుణమును పేరు కంటే అధిక చూచినన్దుకు ప్రజలు ఎంత న్యాయముగా నదచిరి. ఆ నూతన పదవిలో తన తోడి వానిని, పేరు ఇంత అసంతొషకరమైన యెడల పేరు మాత్రమే తీసివేయ గలిగినను, గౌరవమును దేశమును పోగొట్టిన్చినన్దుకు బ్రూటసు ఎంత అన్యాయముగా నదచెను. రాజ్యము న్యాయముచేను పరిమితిచేను నడిపింపబడెను అనబడు కాలమున ఇట్టి కీడులు ఇట్టి విపత్తులు కలిగెను. బ్రూటసు స్థానము చెందిన లుక్రేటియసును అదే సంవత్సరము ముగియక ముందే వ్యాధి తీసికొని పోయెను. కాబట్టి కొల్లేటినసు స్థానము చెందిన పబ్లీయుసు వలేరియుసును, లుక్రేటియసు మరణమున ఖాళి అయిన స్థానము నింపిన మార్కసు హోరేటియుసును, ఐదుగురు కాన్సల్లు కలిగిన ఆ వినాశకర శొక సంవత్సరమును పూర్తి చేసిరి. రోమా గణతంత్రము కాన్సలు నూతన గౌరవమును పదవిని మొదలు పెట్టిన సంవత్సరము ఇది.

17. కాన్సలు పదవి మొదలు తరువాత రోమా గణతంత్రమును పీడించిన విపత్తులను, రోమా దేవతలు అడవింప లేదనియు

తరువాత వారి భయములు క్రమముగా తగిగెను, యుద్ధములు ఆగలేదుగాను, అవి ఇంత ఉగ్రముగా లేవుగాను. న్యాయముచేను పరిమితిచేను నడిపింపబడెను అను ఆ కాలము ముగిసి, సల్లస్టు ఇట్లు సంక్షెపము చిత్రించు స్థితి వచ్చెను. అప్పుడు కులీనులు ప్రజలను దాసులవలె అణిచి, రాజులు చేసినత్లు వారిని మృత్యు దండనకును కమ్చికు దండనకును పాలు చేసి, వారి భూమిలనుండి తరిమివేసి, పోగొట్టుటకు అస్తి లేని వారి పై రాజతన్త్రము నడిపిరి. ఈ అన్యాయమువలన, ముఖ్యముగా వడ్డి వలన, నిరంతర యుద్ధములకు ధనమును వ్యక్తిగత సేవను ఇచ్చ వలసిన ప్రజలు చివరికి ఆయుధములు పట్టి అవెంటీను పర్వతమునకు సేకర్ పర్వతమునకు వెళ్ళి, తమకు త్రిబ్యూనులును రక్షణ నియమములును సంపాదించిరి. అయితే రెండవ పూనిక యుద్ధమే ఇరువురు పక్షములలోను కలహమును పోరాతమును ముగిమ్చెను.[146] ఇట్టి విశయములను వ్రాయుటకు నేను కాలము వ్యయించుటేమి, ఇతరులను చదివించుటకు కాలము వ్యయించజేయుటేమి? రెండవ పూనిక యుద్ధము వరకు ఆ దీర్ఘ కాలము గణతంత్ర దుఃఖమును సూచించుటకు సల్లస్టు సంక్షెపమే చాలును. బహిరంగ నిరంతర యుద్ధములచే క్షోభింపబడి, అభ్యంతర పౌర కలహములచే చీలివేయబడెను. కాబట్టి వారు పొగిడు జయములు సుఖితుల నిజ సంతోషములు కావు, దుఃఖితుల రిక్త ఆధరములు, క్షోభకరులను విపత్తు పై విపత్తు కూర్చుటకు రేపు వాక్యములు. మంచి వివేక రోమీయులు మనము ఇట్లు పలుకుటకు కోపగించనిండి. వారి కోపమును మనము నివారించనక్కరలేదు నిన్దించనక్కరలేదు, వారు దానిని ఉంచుకోరని మనకు తెలియును. మనము వారి రచయితులకంటే అధిక కఠినముగా పలుకము, వారి విస్తారము వైభవము కంటే తక్కువగా పలుకుదుము. అయినను వారు ఆ రచయితులను జాగ్రత్తగా చదివి తమ పిల్లలను నేర్పుదురు. అయితే కోపగించు వారు సల్లస్టు పలికినదానిని నేను పలికిన యెడల నాకు ఏమి చేయుదురు? తరచుగా జనసందోహములు తిరుగుబాటలు చివరికి పౌర యుద్ధములు సాధారణము అయ్యెను. జనసందోహములు ఆస్రయించిన కొన్ని నాయకులు సెనేటు ప్రజల మేలు వేదకు నటించి పరమ అధికారము కోరిరి. పౌరులు మంచివారు చెడ్డవారు అని గణతంత్ర నమ్మకము చూడక తీర్చబడిరి, అందరు సమముగా భ్రశ్టులె. అయితే ధనికులు భయంకర బలవంతులు ఉన్న స్థితిని నిలుపువారు గనుక మంచి పౌరులని ఎంచబడిరి. ఇప్పుడు ఆ చరిత్ర రచయితులు తమ రాజ్యమున కలిగిన దోషములను గూర్చి మౌనము వహించుట గౌరవ వాక్స్వాతంత్ర్యమునకు విరోధమని తలంచిన యెడల, పౌరత్వము నిత్య గౌరవమైన ఆ ఇతర సత్య నగరమును వారు ఎరుగక అనేక చోట్లున గొప్పగా స్తుతించిరి. మా నమ్మకము దేవుని యందు అధిక మేలైన నిశ్చయము గనుక మా స్వాతంత్ర్యము అంత అధికముగా ఉండవలెను. వారు ఈ యుగ విపత్తులను మా క్రీస్తుకు ఆపాదించి, తక్కువ బోధ దుర్బలులను ఆ నగరము నుండి దూరము చేయుదురు. నిత్య ధన్య జీవితము ఆ నగరములోనే అనుభవింపబడును. మనము వారి దేవతల పై వారి రచయితులు చదివి వ్యాప్తి చేయు వారు చెప్పినకంటే అధిక ఘోరముగా పలుకము. నిజముగా మనము పలికినది అంతయు వారి నుండి తీసికొనినది, ఇంక చెడ్డ విధము చాల ఉన్నది, దానిని మనము పలుకజాలము.

లోక ఈ బలహీన మోస సమృద్ధి కోసరి న్యాయముగా ఆరాధింపబడుదురు అని ఎంచబడిన ఆ దేవతలు ఎక్కడ ఉన్నరు? అబద్ధ కలలచే వారి సేవకు తీసికొనబడిన రోమీయులు ఇట్టి విపత్తులచే పీడింపబడిన యెడల వారు ఎక్కడ? వనవాసులు దాసులు కపితోలను కాల్చిన యెడల దానిని కాపాడుచు కాన్సలు వలేరియుసు చమ్పబడిన యెడల వారు ఎక్కడ? జూపిటరు ఆలయమును కాపాడుటకు అతడు ఆ దేవత సమూహమునకంటే, వారి అత్యున్నత రాజు సహితము, అధిక సమర్థుడు. నిరంతర తిరుగుబాటలువలన అలిసి, అథేన్సు నుండి నియమములను తెచ్చుటకు పంపబడిన రాయబారులు తిరిగి వచ్చువరకు ఎదొ శాంతిలో కాచుకొని, ఘోర క్షామముచేను మహామారిచేను నాశనము పొందిన యెడల వారు ఎక్కడ? ప్రజలు మరలా క్షామముచే పీడింపబడి మొదట సంత అధికారిని ఎర్పరచిన యెడల, క్షామము పెరుగగ ఆకలితో ఉన్న జనములకు ధాన్యము పంచిన స్పూరియసు మేలియసు రాజ్యము కోరుచున్నాడని నేరము మోపబడి, అదే అధికారి ప్రేరణతోను వృద్ధ నియంత్రకుడు లూకియుసు క్వింటియసు అధికారముతోను అశ్వదళాధిపతి క్వింటసు సర్విలియసు చేతిత చమ్పబడిన యెడల, ఈ ఘటన ఘోర భయంకర అల్లరి రేపెను, వారు ఎక్కడ? సహాయము లేని దేవతలను దీర్ఘ విసుక్కు వ్యర్థ విజ్ఞపనలత తరువాత ప్రజలు ఇదివరకె ఎన్నడును చేయని లేక్తిస్తేర్నియా ఆచారము తలంచిన యెడల వారు ఎక్కడ? అనగా దేవతల గౌరవమునకు మంచములు పెట్టిరి, ఈ పవిత్ర క్రియ పేరుకు, నిజముగా అపవిత్రతకు, ఆ మంచములె కారణము.[147] పది సంవత్సరములు వరకు రోమా సేనా వేయియుల మధ్యన తరచుగా గొప్ప నష్టములొ పొంది, కృతఘ్న దేశముచే తరువాత వనవాసము పొందిన ఫూరియసు కమిల్లసు సహాయము లేకుండ నాశనము అయ్యెది, వారు ఎక్కడ? గాలులు రోమాను పట్టి దోచి కాల్చి నాశనము చేసిన యెడల వారు ఎక్కడ? ఆ స్మరణీయ మహామారిలో ఫూరియసు కమిల్లసు కూడా చనిపొయెను, అతడు మొదట కృతఘ్న గణతంత్రమును వేయియులనుండి కాపాడి తరువాత గాలులనుండి రక్షించెను, వారు ఎక్కడ? ఈ మహామారి కాలమున వారు రంగ వినోదములను నూతన మహామారిగా తెచ్చిరి, అది శరీరములకు కాదు రోమీయుల నీతులకు అధిక మృత్యుకర సంక్రమము వ్యాపించెను. ఇంకొక ఘోర మహామారి నగరమును పీడించిన యెడల వారు ఎక్కడ? అనగా నమ్మశక్యము కాని సంఖ్య కులీన రోమా స్త్రీలకు విషము పెట్టినట్లు ఆరోపింపబడెను, వారి శీలము ఏ మహామారి కంటే అధిక మృత్యుకర వ్యాధిచే చెడగించబడెను. లేక ఇరువురు కాన్సల్లు సేనా తలను సేంనైటులు కౌడీన సందులలో ముట్టి లజ్జాకర ఒప్పందము చేయ బంధించబడి, ఆరు వందలు రోమా అశ్వరహితులు చెరలో ఉంచబడి, సేనా ఆయుధములు దించి సమస్తమును తీసివేయబడి ఒక వస్త్రముతో కాడి క్రింద నడవ వలసెనా? లేక ఘోర మహామారి మధ్యన మిజ్జని రోమా శిబిరమును కొట్టి అనేకలను చమ్పినా? లేక ఇంకొక అసహ్య మహామారి ఒతవలన రోమా ఏపిడారసు నుండి ఏస్క్యులేపియసును వైద్య దేవతగా పిలిపించబడెనా? జూపిటరు యౌవనమున తరచుగా చేసిన వ్యభిచారములు కపితోలులో ఇంత కాలము పాలించిన ఈ రాజునకు వైద్య అధ్యయనమునకు విశ్రాంతి ఇయ్య లేదేమొ. లేక ఒక సందర్భమున లూకేనియులు బ్రూటియులు సేంనైటులు టస్కనులు సెనోనియా గాలులు రోమా పై కూడి, మొదట రాయబారులను చమ్పి, తరువాత ప్రేటరు అధిన సేనను కూల్చి, నాయకుడును ఏడు త్రిబ్యూనులును తప్ప పది మూడు వెళ్ళు మనుశ్యులను ఖడ్గముచే చమ్పినా? లేక రోమాలొ దీర్ఘ ఘోర క్షోభలు తరువాత ప్రజలు నగరమును దోచి జానిక్యులసుకు వెళ్ళినా? ఆ ఆపదు ఇంత భారము గనుక హోర్టెన్సియుసు నియంత్రకుడుగా ఎర్పరచబడెను, ఈ పదవి అత్యంత అవసరమున మాత్రమే వాడుదురు. అతడు ప్రజలను తిరిగి తెచ్చి ఇంకను పదవిలో ఉన్నప్పుడే చనిపొయెను. ఏ నియంత్రకుడి విశయమున ఇదివరకె లేని ఘటన, ఇప్పుడు ఏస్క్యులేపియసు వారిలో ఉన్న ఆ దేవతలకు లజ్జ.

ఆ కాలమున ఇంత చోట్లన యుద్ధములు నదుచుచున్న యెడల యోధులు లోపమువలన ప్రలేటేరియులను సేనా సేవకు ఎర్పరచిరి. వారు సేనా సేవకు ఆయుధములు కూర్చుకోల పేదలు గనుక సంతానము కనుటకు విశ్రాంతి కలిగినత్లు ఈ పేరు పొందిరి.[148] ఆ కాలమున విస్తార కీర్తి కలిగిన గ్రీక రాజు పిర్రసును తేరెంటినసులు రోమా విరోధమునకు పిలించిరి. అతని ప్రయత్న ఫలితమును గూర్చి అపొల్లోను అదిగినప్పుడు ఎ పక్షము జయించినను తానే దైవమని ఎంచబడునట్లే కొన్త వినోదముతో ఇంత ద్వయర్థము వక్కు ఇచ్చెను. పిర్రసు రోమీయులచే ఓడించినను రోమీయులు పిర్రసుచే ఓడించినను ఆ శకునిక దేవత నిర్భయముగా పరిణామము కాచుకొనట్లే వక్కు రచిమ్చెను.[149] తరువాత ఇరువురు సేనల ఎంత ఘోర సంహారములు కలిగెను. అయినను పిర్రసు జయించినవానిగా నిలిచి తాను అర్థము చేసినట్లు అపొల్లోను సత్య దర్శిఅని ప్రకటింపజాలెను అయితే తరువాత యుద్ధములో రోమీయులె జయించిరి. ఇట్టి వినాశకర యుద్ధములు నదుచుచున్న యెడల స్త్రీలలో ఘోర వ్యాధి మొదలయ్యెను. గర్భిణులు ప్రసవమునకు ముందే చనిపొయిరి. ఏస్క్యులేపియసు తాను ప్రధాన వైద్యుడనని ఒప్పుకొని ప్రసూతి వైద్యుడు కానని వ్యాజము చెప్పెనేమొ. పశువులు కూడా ఇట్లె చనిపొయిరి పశు జాతి అంత నాశనము అగుట్లు నమ్మబడెను. తరువాత ఆ స్మరణీయ శీతకాలమును గూర్చి నేను ఏమి పలుకుదును? వాతసర్వము ఇంత నమ్మశక్యము కాని కఠినముగా ఉండి ఫోరములో నాలుభై దినములు భయంకర లంబతు హిమము నిలిచి టీబరు నగ్నెతు. ఇట్టి సంగతులు మా కాలమున కలిగిన యెడల శత్రువులు మా పై ఏ నిన్దలు పలికెవరు. ఇంక ఆ గొప్ప మహామారి ఇంత కాలము రేగి ఇంత మన్దిని తీసికొని పోయిన్ది దానిని గూర్చి నేను ఏమి పలుకుదును? ఏస్క్యులేపియసు ఔశధములు అంతయు ఉన్నను అది రెండవ సంవత్సరమున మరింత తీవ్రము అయ్యెను. చివరికి సిబిలీన గ్రన్థములను ఆస్రయించిరి. సిసరో దే దివినేశనే గ్రన్థములో పలుకునట్లు ఈ వక్కు జాతి అర్థము వ్యాఖ్యాత లలో ఉన్నది వారు తమ శక్తిని తమ ఇష్టమున సంశయకర ఊహలు చేయుదురు. ఈ సందర్భమున ఇంత ఆలయములు గృహ నివాసములుగా వాడబడినన్దునె మహామారి కారణమని చెప్పబడెను. ఈలాగున ఏస్క్యులేపియసు ఇప్పటికి లజ్జాకర నిర్లక్ష్యమును నేరపు లోపము నేరమునుండి తప్పెను. అయితే ఇంత మన్ది పవిత్ర నిలయములను అడవింప లేకుండ వాడ ఎందుకు అనువదింపబడిరి? ఇంత దేవత సమూహమునకు దీర్ఘకాలము వృథ విజ్ఞపన చేయబడి క్రమముగా పవిత్ర స్థలములు ఆరాధకులనుండి రిక్తమయి ఖాళి అయిన యెడల మనుశ్య ఉపయోగములకు నేరము లేకుండ పెట్టబడినన్దునె కాదా? మహామారి ఆగుటకు ఆ కాలమున కష్టముగా గుర్తించి పునరుద్ధరింపబడిన ఆలయములు తరువాత మరల విశ్రాంతి పొంది అదే మనుశ్య ఉపయోగములకు వాడబడెను. అవి ఇట్లు మరచిపొయిన యెడల కాకపొయిన వార్రో పవిత్ర స్థలముల పై గ్రన్థములో ఎరుగని అనేకములను ఉదహరించుట అతని మహా పండిత్య ఆధారముగా చూపబడెది కాదు. అంతటో ఆలయముల పునరుద్ధరణ మహామారిని మనిపలేదు దేవతలకు ఒక అందమైన వ్యాజము మాత్రమే ఇచ్చెను.

18. పూనిక యుద్ధములలో రోమీయులు పొందిన విపత్తులు దేవతల రక్షణ దానిని తగ్గింపలేదు

పూనిక యుద్ధములలోను జయము ఇరువురు రాజ్యముల మధ్య ఇంత కాలము తూగు బడి రెండు బలవంత జాతులు తమ శక్తి అంత ఒతతో ఒకరి పై ఒకరు వాడిన యెడల ఎంత చిన్న రాజ్యములు నలుగగొట్టబడెను ఎంత పెద్ద సమృద్ధ నగరములు కూలబదించబడెను ఎంత రాజ్యములు ముంచి నాశనము చేయబడెను దూర సమేప దేశములు క్శేత్రములు ఎంత శూన్యమైయెను. ఇరువురు పక్షములలోను జయించినవారు ఎంత తరచుగా ఓడించబడిరి. ఆయుధములు ధరించిన వారును ఇతరును ఎంత జనసందోహములు నాశనము చేయబడిరి. ఎంత గొప్ప నోక సేనలు యుద్ధములో నష్టము పొంది ప్రతి విధ సముద్ర విపత్తులచే మునిగిపొయెను. ఈ విపత్తులను లెక్క పెట్టి పలుకుటకు ప్రయత్నించిన యెడల మనము చరిత్ర రచయితులము. ఆ కాలమున రోమా అత్యంత క్షోభింపబడి వ్యర్థ హాస్యకర ఉపాయములను వాడెను. సిబిలీన గ్రన్థముల అధికారముతో శత సంవత్సరముల క్రితము మొదలు పెట్టి సుఖ కాలమున మరచిపొయిన లోక క్రీడలు మరలా నియమింపబడెను. పాతాళ దేవతలకు ప్రతిష్ఠిత క్రీడలు కూడా ప్రధాన యాజకులచే పునరుద్ధరింపబడెను అవి కూడా మేలైన కాలములలో విశ్రాంతి పొందెను. ఆశ్చర్యము లేదు. అవి పునరుద్ధరింపబడిన యెడల చనిపొయు వారి సమృద్ధి నరకము అంతయు తన ధనమునకు సంతొశించి వినోదమునకు లోనైనది. నిజముగా ఈ క్రూర యుద్ధములు వినాశకర కలహములు రక్తమయ జయములు ఇప్పుడు ఒక పక్షము ఇప్పుడు ఇతర పక్షము మనుశ్యులకు అత్యంత విపత్తి అయినను పిశాచములకు గొప్ప వినోదమును సమృద్ధ విరుందము ఇచ్చెను. అయితే మొదటి పూనిక యుద్ధములో రేగులసు చెర పట్టబడిన రోమా ఓడిమ్పము కంటే అధిక వినాశకర ఘటన లేదు. ఇదివరకె రెండు గ్రంథములలో అతడు నిస్సంశయ గొప్పవాడని నేను పలికితిని. అతడు ముందుగా కార్థేజినియులను జయించి వశపరచి ప్రథమ పూనిక యుద్ధమును ముగిమ్చగల అయితే స్తుతి కీర్తి అతిలోభము అలిసిన కార్థేజినియుల పై వారు సహింపజాలని కఠిన నిబంధములను మోపెను. ఈ మనుశ్యుడి అనిరీక్షిత చెర అసభ్య దాస్యము అతని ప్రమాణ నమ్మకము అతని అతి క్రూర మరణము దేవతల ముఖమునకు లజ్జ తెచ్చకపొయిన వారు నిజముగా ఇత్తిడి రక్తము లేనివారె.

ఆ కాలమున నగరము లోపలను అతిభార విపత్తులు లేకుండ లేవు. టీబరు అత్యంత వృద్ధి పొంది నగర నీచ భాగముల దాదాపు అంతతిని నాశనము చేసెను. కొన్ని గృహములు ప్రవహ ఒత వలన తీసికొని పోవదడెను ఇతరులు వృద్ధి పోయిన తరువాతను చుట్టు నిలిచిన నీటిచే కూలుటకు తదిసెను. ఈ ఆపదకు వెనుక ఇంక వినాశకర అగ్ని వచ్చెను. అది ఫోరము చుట్టు కొన్ని ఉన్నత గృహములను కాల్చి తన స్వంత ఆలయమును వెస్టా ఆలయమును కూడా విడలేదు. అక్కడ ఈ గౌరవమునకు నిజముగా ఈ దండనకు ఎర్పరచబడిన కన్యకలు నూతన ఇన్ధనము నిరంతరము పేట్టి అగ్నికి నిత్య జీవితము ఇచ్చినత్లు పని చేయుచున్డిరి. అయితే మనము పలుకు కాలమున ఆలయ అగ్ని బ్రతికి ఉండుటకు త్రిప్తి పొందక రేగెను. ఆ కన్యకలు దాని తీవ్రతకు భయపడి ఇదివరకె మూడు నగరములను[150] నాశనము చేసిన ఆ వినాశకర విగ్రహములను కాపాడ జాలక ఉండగ యాజకుడు మెటెల్లసు తన రక్షణను మరచి లోపల పోయి పవిత్ర వస్తువులను తీసికొని వచ్చెను అయితే సగము కాలినడు. అగ్ని అతనిని కూడా ఎరుగక పోయెనో లేక అగ్ని దేవత అక్కడ ఉన్నదో ఆమె అక్కడ ఉన్న యెడల అగ్ని నుండి పారిపోయెది కాదు. అయితే ఇక్కడ ఒక మనుశ్యుడు వెస్టాకు ఆమె అతనికి చేయగలిగినదానికంటే అధిక సేవ చేయగలడని చూచుచున్నారు. ఈ దేవతలు తమ నుండి అగ్నిని తొలగించజాలక పొయిన యెడల తమని రక్షకులని ఎంచబడిన రాజ్యమునకు అగ్నికి వృద్ధికి ఏ సహాయము ఇయ్య గలరు? వస్తువులు వారు వ్యర్థులని చూపినవి. వారి విగ్రహములు కాల మేలులను కాపాడుటకు కాదు నిత్య వస్తువుల చిహ్నములుగా ప్రతిష్ఠింపబడెనని వారు నిలుపిన యెడల మా ఆక్షేపములు వ్యర్థము. చిహ్నములు దృశ్య భౌతిక వస్తువులువలె నాశనము అయినను వాటి నిమిత్తము ప్రతిష్ఠింపబడిన వస్తువులకు నష్టము లేదు విగ్రహములు తమే పూర్వ ఉపయోగములకు మరలా నూతనము చేయబడును. అయితే శోకకర అమ్మాయముతో వారు నాశనము అగు దేవతల మధ్యస్థమువలన రాజ్య భూలోక క్షేమము కాల సమృద్ధి నాశనము నుండి కాపాడబడును అని తలంచుదురు. కాబట్టి దేవతలు వారిలో నిలిచినప్పుడును ఈ క్షేమము సమృద్ధి వాడిపొయెనని జ్ఞాపకము చేసిన యెడల వారు సమర్థింపజాలని అభిప్రాయమును మార్చుటకు లజ్జ పడుదురు.

19. ఇరువురు పక్షముల బలమును క్షయించిన రెండవ పూనిక యుద్ధ విపత్తి

రెండవ పూనిక యుద్ధమును గూర్చి అది ఇంత దీర్ఘ అస్థిర యుద్ధము గనుక ఇరువురు జాతులు పొందిన విపత్తులను లెక్క పెట్టుట విసుక్కు. యుద్ధములను వివరించుటకమ్టే రోమా అధికారమును స్తుతించు రచయితులు కూడా జయించినవారు జయించినవారి కంటే ఓడించినవారి వలె కనబడిరని ఒప్పుకొన్దురు. హేనిబల్ స్పేయ్ను నుండి పిరినీలు దాటి గాలును ఆక్రమించి అల్పులు చీలి తన మార్గమ్ అంతట దోపిడి వశపరచుత వలన బలము పూంచి ఇటలీను ప్రవహములె మున్చించెను. ఎంత రక్తమయ యుద్ధములు ఎంత నిరంతర పోరాతములు. రోమీయులు ఎంత తరచుగా ఓడించబడిరి. ఎంత పట్టనములు శత్రువు పక్షము చేరెను ఎంత పట్టబడి వశపదించబడెను. ఎంత భయంకర యుద్ధములు రోమీయుల ఓడిమ్పము హేనిబల్ ఆయుధములకు ఎంత కీర్తి తెచ్చెను. కేనా వద్ద ఆ అద్భుత నలుగగొట్టు ఓడిమ్పమును గూర్చి నేను ఏమి పలుకుదును? క్రూరుడైన హేనిబలు కూడా తన అత్యధిక శత్రువుల రక్తముతో త్రిప్తి పొంది వారిని విడువలించెను. ఆ యుద్ధ క్శేత్రమునుండి అతడు కార్థేజికు మూడు కూర్చిన బంగార ఉంగరములు పంపి ఆ దినమున రోమా ఉత్తమ వర్గము ఇంత పడెనని లెక్క కంటే కూర్చిత వలనె చూప సులభమనియు ఉంగరము లేని సామాన్య శవాలు వారి నీచతకు తగునగా అనేకమని ఊహము చేయ వలెననియు సూచించెను. తరువాత యోధులు ఇంత లోపము గనుక రోమీయులు నేరస్తులను క్షమ వాగ్ధానముచే దాసులను స్వాతంత్ర్యము లాంచముచే బంధిన్చి ఈ అపకీర్తి వర్గములనుండి సేనను నిమ్పక సృష్టి చేసిరి. అయితే ఈ దాసులు లేక విడుదల పొందిన వారు రోమా గణతంత్ర యుద్ధమునకు ఎర్పరచబడి ఆయుధములు లేవు. కాబట్టి వారు ఆలయములనుండి ఆయుధములు తీసికొన్నరు రోమీయులు తమ దేవతలతో ఇట్లు పలికినత్లు: మీరు ఇంత కాలము వృథా ధరించిన ఆ ఆయుధములు దించుడి మా దాసులు అవసరమున వాడగల మీరు దేవతలు వాడ శక్తి లేని దానిని. ఆ కాలమున రాజ్య నిధి యోధులకు జీతము ఇయ్య తక్కువయి వ్యక్తిగత సంపద సార్వజనీన పనికి వాడబడెను. వ్యక్తిలు ఇంత విశాలముగా ఇచ్చిరి ప్రతి ఒకడు ధరించిన బంగార ఉంగరమును కుల చిహ్నమైన బుల్లాను తప్ప ఏ సెనేటరు మాత్రమే కాదు ఇతర వర్గములు కూడా తమ కోసరి బంగారము దాచి ఉంచలలేదు. అయితే మా కాలమున వారు ఇట్టి దారిద్ర్యమునకు దిగిన యెడల వారి నిన్దలు ఎవరు సహించగలరు? ఇప్పుడు అత్యవసర వినోదము నిమిత్తము నటులకు వ్యయింపబడు ధనము ఆడుడు సేనలకు ఇచ్చినదానికంటే ఎక్కువ ఉన్నను ఆ నిన్దలు సహింపటకు కష్టమే.

20. రోమా నమ్మకమువలన నాశనము పొందిన సగుంటుము వారికి రోమా దేవతలు ఏ సహాయమును ఇయ్యలేదు

రెండవ పూనిక యుద్ధ విపత్తుల అంతతిలోను సగుంటుము గాలి కంటే అధిక శొకకర అధిక విళాపయోగ్య ఘటన లేదు. స్పేయ్ను లోని ఈ నగరము రోమాకు అత్యధిక మిత్రము రోమా ప్రజల నమ్మకమువలనె నాశనము చేయబడెను. హేనిబల్ రోమీయులతో ఒప్పందము మీరి వారిని యుద్ధమునకు రేయుటకు సగుంటుముపై క్రూర దాడి చేసెను. ఇది రోమాకు తెలియగ రాయబారులు హేనిబలునకు ముట్ట తొలింప పంపబడి ఆ విజ్ఞపన నిర్లక్ష్యింపబడగ కార్థేజికు పోయి ఒప్పంద భంగను నిన్దించి కార్యము సాధింపక రోమాకు తిరిగిరి. అంతతో ముట్ట నదిచి ఎనిమిది లేక తొమ్మిది నెలలకు ఈ సమృద్ధ దురదృష్ట నగరము తన రాజ్యమునకు రోమాకును ప్రియమైనది పట్టబడి చదువుటకు మాత్రమే కాదు వివరించుటకు కూడా ఘోరమైన విధమున చేయబడెను. అయినను ఈ విశయమునకు నేరుగా చెందునన్దున నేను సంక్షేపముగా స్పృశించెదను. మోదట క్షామము సగుంటుము వారిని క్షయించెను కొన్నివారు మనుష్య శవలను కూడా తినిరి అట్లు వ్రాయబడెను. తరువాత పూర్తిగా అలిసి హేనిబల్ చేతిలో పడు లజ్జ తప్పుటకు వారు సార్వజనీనముగా గొప్ప చితా నిర్మించి తమను తాము అగ్నిలో వేసికొని కుమారులను తమను ఖడ్గముచే చమ్పిరి. మెద బలిలకు నోరు ఊర్చు ఈ భోగి దేవతలు అబద్ధ శకునములు పలుకు వారు ఇట్టి సందర్భమున ఏమియును చేయజాలక పొయిరా? రోమా ప్రజలకు దృఢ మైత్రి కలిగిన నగరమును కాపాడజాలక తమే మధ్యస్థులైన ఆ మైత్రి నమ్మకమువలన నాశనము అగుటను ఆపజాలక పొయిరా? ఈ దేవతల ఎదుట చేసిన ఒప్పందమును నమ్మకముగా కాపాడి ప్రమాణముచే బంధించుకొనిన సగుంటుము అప్రమాణికుడు చేతిత ముట్టి పట్టబడి నాశనము చేయబడెను. తరువాత హేనిబల్ రోమా గోడల దగ్గర ఉన్న యెడల దేవతలే మిజ్జని తూఫానుచే అతనిని భయపెట్టి దూరము చేసిన యెడల వారు ఇదవరకె ఎందుకు ఇట్లు అడవించలలేదు? రోమీయులు తమ కార్యమున యుద్ధించి హేనిబల్ను ఎదిరించ సమృద్ధ సాధనములు కలిగిన యెడల రోమాతో నమ్మకము మీరకుండ ఉండుటకు ఆపదులో ఉన్ని స్వంత సాధనములు లేని మిత్రముల రక్షణకు ఈ తూఫాను ప్రదర్శనము అధిక గౌరవమైనదని నేను ధైర్యముగా పలుకుదును. వారు రోమా సమృద్ధి కీర్తి రక్షకులైన యెడల ఈ సగుంటుము విపత్తి మలినత నుండి ఆ కీర్తిని కాపాడెవారు. రోమా మైత్రి నమ్మకమువలన నాశనము అగు సగుంటుమును రక్షింపజాలని దేవతల రక్షణచే రోమా హేనిబల్ నాశనము నుండి కాపాడబడెనని నమ్ముట ఎంత మూఢత. సగుంటుము జనులు క్రైస్తవులై క్రైస్తవ విశ్వాసము నిమిత్తము ఇట్లె శ్రమపడిన యెడల క్రైస్తవులు తమ పై తాము అగ్ని ఖడ్గములు వాఆడరు కాదు గాను వారు క్రీస్తు నమ్మకము నుండి పుట్టిన ఆశ తో శ్రమపడెవారు క్షుద్ర కాల ప్రతిఫల ఆశ కాదు అనత నిత్య ధన్యత ఆశ. ఈ క్షుద్ర గతిలోని జీవిత క్షేమము కోసరి ఆరాధింపబడు ఈ దేవతల పై సగుంటుము రక్తము నేరము మోపబడిన యెడల వారి సమర్థకులు ఏమి పలుకుదురు? రేగులసు మరణము విశయమున పలికినదే కాదా? ఒకడు వ్యక్తి ఇతరులు సమాజము అయినను రెండు చోట్లను నాశన కారణము ఇచ్చిన వాగ్ధానమును కాపాడుటే. దానివలనే రేగులసు శత్రువుల వద్దకు తిరిగి పోవ సిద్ధుడు సగుంటుము వారు శత్రువుల పక్షము చేర ఇష్టపడలలేదు. నమ్మకము కాపాడుట దేవతల కోపము రేపునా? లేక వ్యక్తిలు మాత్రమే కాదు సమాజములు కూడా దేవతలు అనుకూలముగా ఉన్నను నాశనము అగునా? వారు ఎ పక్షమును ఎనుకొనుడి. నమ్మకము పై దేవతలు కోపగించిన యెడల అప్రమాణికులను ఆరాధకులుగా చేర్చుడి. మనుష్యులు రాజ్యములు దేవతల అనుకూలము మధ్యననే ఘోర విపత్తులు పోంది నాశనము అయిన యెడల వారి ఆరాధన సుఖమును ఫలముగా ఇయ్యదు. కాబట్టి తమ ఆరాధన తొలగింపబడినందువలనే కష్టములో పడిరని తలంచు వారు కోపమును దించుడి. దేవతలు వారితో నిలిచి అనుకూలము చూపినను వారు దురదృష్ట గతికి శోకము చేయ వలసి ఉండవచ్చును లేక రేగులసు సగుంటుము వారివలె ఘోరముగా పీడింపబడి చివరికి దుఃఖముగా నాశనము అగువచ్చును.

21. రోమా విమోచకుడు స్కీపియో పై రోమా కృతఘ్నతను సల్లస్టు ఉత్తమము అని చిత్రించిన కాల నదవదులును

నేను నకు పెట్టిన గ్రంథ పరిమితి దాటకౌండుటకు అనేకములను విడిచి రెండవ అంత్య పూనిక యుద్ధముల మధ్య కాలమునకు వచ్చుచున్నాను. ఆ కాలమున సల్లస్టు చొప్పున రోమీయులు అత్యంత గుణముతోను ఎక్మత్యముతోను బ్రతికిరి. ఈ గుణ ఎక్మత్య కాలమున రోమాను ఇటలీను విమోచించిన మహా స్కీపియో ఆ ఘోర వినాశకర భయంకర రెండవ పూనిక యుద్ధమును ఆద్భుత నేరపుతో ముగించి హేనిబల్ను జయించి కార్థేజినిను వశపరచి తన జీవితము అంతయు దేవతలకు అర్పింపబడి వారి ఆలయములలో పోశింపబడెనని చెప్పబడును. ఈ స్కీపియో ఇంత జయము తరువాత శత్రువుల నేరములకు లోనై తన ధైర్యము కాపాడి విమోచించిన దేశమును విడిచి లిటర్నము పట్టనములో మిగిలిన దినములు గడిప వలసెను. వనవాసము నుండి పిలిపించుటకు ఇంత నిర్లక్ష్యముగా ఉండి తన శవము కూడా ఆ కృతఘ్న దేశములో ఉండ విద్దని ఆజ్ఞపించెనని చెప్పబడును. ఆ కాలముననే ప్రోకాన్సలు నెయసు మేన్లియసు గలేటియులను వశపరచి శత్రు సేనల కంటే అధిక వినాశకరమైన ఏష్యా విలాసమును రోమాకు తెచ్చెను. అప్పుడే లోహ పర్యంకములు విలువైన చప్పలు మోదట వాఆడబడెను అప్పుడే స్త్రీ గాయకురాండ్రు విరున్దములలో ప్రవిశించి ఇతర వ్యభిచార దురాచారములు తెచ్చబడెను. అయితే ఇప్పుడు నేను మనుష్యులు స్వెచ్ఛాగా చేయు కీడులను కాదు తమకు ఇష్టము లేకుండ అనుభవించు కీడులను పలుక ఉద్దేశించితిని. కాబట్టి శత్రువులకు లోనై తను రక్షించిన దేశము నుండి వనవాసమున చనిపొయిన స్కీపియో విశయము ఈ చర్చకు తగినది. హేనిబల్ నుండి తమ ఆలయములను కాపాడిన కాల సుఖము కోసరి మాత్రమే ఆరాధింపబడు రోమా దేవతలు అతనికి ఇచ్చిన ప్రతిఫలము ఇది. సల్లస్టు ఆ కాలమున రోమా నదవదులు ఎన్నడును అంత మేలు కావని చెప్పినందువలనే ఏష్యా విలాసము తెచ్చబడెనని నేను చెప్పితిని అతడు పలికినది ఇతర కాలములతో పోల్చిన యెడల మాత్రమే సత్యము ఆ ఇతర కాలములలో నీతులు నిజముగా అధిక చెడ్డవి పక్షములు అధిక ఉగ్రము. రెండవ మూడవ పూనిక యుద్ధముల మధ్యన ప్రసిద్ధ వోకోనియా నియమము నిలుపబడెను అది స్త్రీని ఎక కుమార్తెనైనను వారసువుని చేయ నిషేధించెను దానికంటే అధిక అన్యాయ నియమము ఏది అని నేను తలంచజాలను. ఈ రెండు పూనిక యుద్ధముల మధ్య కాలమున రోమా దుఃఖము కొన్త తగిగినది నిజమే. బహిరంగమున వారి బలము యుద్ధములచే క్షయించబడినను జయములచే ఓదార్చబడెను లోపల ఇతర కాలములవలె క్షోభలు లేవు. అయితే అంత్య పూనిక యుద్ధము రోమా ప్రతిద్వంద్వి నాశనముతో ముగిసి ఇతర స్కీపియో త్వరగా వశపరచి ఆఫ్రికానసు అని పేరు పోందెను. అప్పుడు రోమా గణతంత్రము సమృద్ధి నిర్భయతవలన కలిగిన భ్రష్ట నదవదులు నుండి ఇంత కీడు సమూహముతో ముంచబడెను కార్థేజి అకస్మాత్త నాశనము దీర్ఘ వైరము కంటే రోమాకు అధిక హాని చేసినట్లు కనబడెను. దాని తరువాత సీజరు ఆగస్టసు కాలము వరకు రోమీయుల స్వాతంత్ర్యమును పూర్తిగా తీసివేసినట్లు కనబడు అతడు ఆ స్వాతంత్ర్యము వారి తీర్పులో ఇంక కీర్తిమంతము కాదు కలహ భయ మయము శిథిలము అలస్యము అంతయు మరలా రాజు చిత్తమునకు లోనై రోగిస్తు వృద్ధ గణతంత్రమునకు నూతన జీవితము పోశించి నూతన పాలన మోదలు పెట్టెను. ఈ అంత కాలమున వివిధ సందర్భములలో అనేక సేనా విపత్తులు కలిగెను వాఆటిని ఇక్కడ విడుచుచున్నాను. విశేషముగా నుమేంతియా ఒప్పందము అత్యంత లజ్జతో మలినము. పవిత్ర కోడిలు గుడిసె నుండి ఎగిరి మేంసీనసు కాన్సలుకు విపత్తి శకునము చూపినట్లు చెప్పుదురు. ఆ చిన్న నుమేంతియా నగరము రోమా ముట్ట సేనను ఇంత సంవత్సరములు ఎదిరించి గణతంత్రమునకు భయము అయిన అంత కాలమున ఇతర సేనానాయకులు అనుకూలము కాని శకునములతో దాని పై నడిచిరనిత్లు.

22. ఏష్యా రాజ్వరు మిథ్రిడేటసు ఆష్యాలో కనబడిన రోమా పౌరులను ఒక దినమున సమస్తమును సంహరెంఛె ఆజ్ఞ గూర్చి

ఈ విశయములను నేను మౌనము వహించెదను అయితే ఏష్యా రాజు మిథ్రిడేటసు ఒక దినమున ఆష్యాలో యేడత ఉన్న రోమా పౌరులను వారు అక్కద అనేకమన్ది స్వంత వ్యాపారములో ఉన్నరు చమ్పవలెనని ఇచ్చిన ఆజ్ఞను నేను మౌనము వహింపజాలను. ఆ ఆజ్ఞ నెరవేర్చబడెను. ప్రతి మనుశ్యుడు క్శేత్రములోనో దారినో పట్టణములోనో తన ఇంట్లోనో వీధిలోనో సంతలోనో ఆలయములోనో సయ్యన పైన భోజనము వద్ద నో ఎక్కద ఉన్నను అకాస్మత్తుగా కపట్ము తో చమ్పబడిన యేడత ఎన్త దుఃఖ కర ద్రుశ్యము. చనిపోయి వారి మోరలు చూచి వారి కన్దములు వధకులకు కన్దములకు కూడా ఆఅలోచించోడి. ఈ బలిల యజమానులు తమ ఇంట్లోనే ఈ ఘోర వధలను చూడ మాత్రమే కాదు తమ నేరవేర్చ వలసిన ఎన్త క్రూర ఆవసరము. స్నేహ మధుర ముఖమును అకాస్మత్తుగా మార్చి శన్తి మధ్యనమే యుద్ధ పని చేయ వలసేను. చమ్పబడినవాడు దేహమునా చమ్పినవాడు ఆత్మనా గాండ్లు ఇచ్చి పోందిరి. ఈ చమ్పబడినవారు అంద్రు శకునములను తిరస్కరించిరా? వారి ఇంట్లు విడిచి ఆ మృత్యు యాత్రకు పోయిన యేడత సార్వజనీన లేక ఇంటి దేవతలను అదుగలెదు నా? అదుగక పోయిన యేడత వారి విరోధులు క్రైస్తవ కాలమును ఈ అంశమున నిమ్దిన్చ కారణము లేదు; రోమీయులు పూర్వమునుండియే శకునములను వృథా అని తిరస్కరించిరి. శకునములను అదిగిన యేడత మనుశ్య నియమము వాటిని నిషేధించక అనుమతించిన ను దైవ నియమము కక్పోయిన ను దానివలనే వారు ఏ మేలు పోందిరో చెప్పన్ండి.

23. మనుశ్య సెవకు పశువులను అందరి పిత్తిన ఉన్మాదము తో రోమా గణతన్త్రమును పీడిమ్చిన అభ్యన్తర విపత్తులు

ఇప్పుడు ఇంక దగ్గర ఉన్నందువలనే అధిక పీడకరమైన విపత్తులను సంక్షేపముగా పలుకుదుము. పౌర హితమును నాసనము చేయువ వలన అన్యాయముగా పౌర అని పిల్విబడిన కలహములు. తిరుగుబాటలు ఇప్పుడు నగర యుద్ధములు అయ్యేను రక్తము విశాళంగా కూర్చేను; పక్షములు వాక్యాడోలన కాదు శరీర బలముతోను ఆయుధములతోను ఒకరి పై ఒకరు రేగిరె. రోమా రక్తసముద్రము ఎన్త కూర్చేను ఇటలీలో సామజిక దాస పౌర యుద్ధములచే ఎన్త షూన్యత వినాసము కలిగేను. లేటినులు రోమా పై సామజిక యుద్ధము మొదలు పేట్టక ముందు మనుశ్య సెవకు పశువులు అందరి కుక్కలు గుర్రములు గాడిదేలు ఎద్దులు మనుశ్యుని కి లోనైనతిరవి అకాస్మత్తుగా అడవి అయ్యి పోశకతును మార్చి గుడిసేలను విడిచి తిరిగి తమ యజమానులు కూడా భయములుందగ దగ్గర రాజలక పోయిరి. ఇది శకునమైన యేడత శకునమైన ను కాక్పోయిన ను తానే ఘోర విపత్తి అయిన మహామారి ఎన్త భార విపత్తిని ముందుగా సూచించేనో. ఇది మా కాలమున కలిగిన యేడత అన్యజనులు వారి పశువులు వారి పై రేగినదానికంటే మా పై అధిక రోషముతో రేగెవారు.

24. గ్రేకై తిరుగుబాటావలన కలిగిన పౌర కలహము

పౌర యుద్ధములు గ్రేకై తిరుగుబాటావలు నుండి మొదలయ్యేను. కూలీనులు అన్యాయముగా ధరిమ్ఛిన భూములను ప్రజలకు పంచవలెనని వారు తలంచిరి. ఇంత దీర్ఘ దురాచారమును సరిచేయుట భయమ్కర పని నిజముగా వినాసనపు పని అయితే పరిణామము చూపినాట్లు నాసనపు పని. పెద్ద గ్రేకై మరణముతో ఎన్త విపత్తులు కలిగేను కొన్ని కాలమున చిన్న సోదరిడుకు అదె గతి పోందిన యేడత ఎన్త సంహారము కలిగేను. కూలీనులు నీచులు భేదము లేకుండ చమ్పబడిరి ఇది నియమ అధికారముచే కాదు జనసమోహము ఆయుధ అలరివాఅరిచే. చిన్న గ్రేకై మరణము తరువాత కాన్సలు లుకియుసు ఓపిమియుసు నగరము లోపల అతని తన సహచరులును ఖడ్గమ్తోచే చమ్పి అనేక పూరులను సంహరించితిరని ఇతరుల పై న్యాయ పరీక్ష పేట్టి మూడు వేళ్లు మనుశ్యులను చమ్పినట్లు చెప్పబడును. న్యాయ పరీక్ష కూడా ఇంత రక్తమయమైన యేడత అలరిపోరాతములలో ఎన్త మాన్ది పాడిరి ఊహిపవచ్చును. గ్రేకైని చమ్పినవాడు అతని శిరస్సును ముందుగా కలిగిన ఒప్పన్దము ప్రకారముగా కాన్సలుకు దాని భరమునకు బన్గారమునకు అమ్మేను. ఈ సంహారములో కాన్సలు పదావి కలిగిన మార్కసు ఫుల్వియస్సు తన పిల్లలాండరితో చమ్పబడినాడు.

25. ఆ తిరుగుబాటలు సంహారము స్థలమున సెనేటు తీర్పుచే కట్టబడిన ఎకమత్యా ఆలయము

ఆ వినాసకర తిరుగుబాట జరిగిన ప్రతి వర్గ పూరులు అనేకమన్ది పడిన చోటున ఎకమత్యా ఆలయము కట్టబడేనని సెనేటు తీర్పు నిజముగా అందదమైనది.[151] గ్రేకైల దణ్డన స్మారకంబు వాక్చాతుర్ల కన్నులకు తక్కి జ్యాపకమునకు కలిగిమ్చె వలసేనేమొ. అయితే నగరములో ఉన్న యేడత తాను ఇట్టి కలహములచే చీలివేయబడని నిచ్చన్ని ఆ దేవతకు ఆలయము కట్టుత దేవతలను ఎగతాళిచేయటా? లేక ఎకమత్యా దేవత పూరుల మానసములను విడిచినందువలన ఆ రక్తమునకు దోషి అయి ఆ ఆలయములో బన్దిమ్పబడేనా? వారు సామాత్యమును చూచిన యేడత ఆ స్థలమున కలహ ఆలయమునే కట్టల లేదు? ఎకమత్యము దేవత కలహము దేవత కాదా? లేబేయొ భేదము ఇక్కద నిలుచునా ఒకతి మన్చి దేవత ఇతరి చెద్దా దేవత అని? రోమాలో జ్వర దేవతకూనారోగ్య దేవతకూన్ ఆలయములో ఉన్నట్లు చూచినందువలనే ఆ భేదము అతనికి తోచేనేమొ. అయితే అదె న్యాయముతో కలహము కూడా ఎకమత్యమువలె దేవత్వమ్ పోందవలసేను. ఇంత దుశ్ట దేవతను రేపి రోమీయులు భయమ్కర పని చేసేరి ఆమె కోపమువలెఅన ట్రోయి నాసనము అయ్యేనని మరచిరి. పేలెయసు థేటిసు వివహమునకు ఇతర దేవతలతో పిల్విన్చబడక కోపగిమ్చి బన్గార సేట్టు పమ్పి మూడుగురు దేవతలల్లో కలహము పుట్టిమ్చె ను దానివలన ఆకాశములో పోరు వీనసు జయము హేలెనుదోపు ట్రోయి నాసనము కలిగేను. కాబత్తి రోమీయులు తమ నగరములో ఇతర దేవతలతో ఆమేకు ఆలయము ఇయ్య్య యోగ్యత లేదని ఎంచి ఆమె కోపగిమ్చి ఇట్టి క్షోభలు రేపిన యేడత తన విరోధిణి ఆలయము ఆ సంహార స్థలమున అనగా తన స్వంత క్రియ స్థలమున కట్టబడినట్లు చూచిన యేడత ఆమె ఎన్త అధిక క్రోధముతో రేగును. ఈ మూఢతలను మనము నవ్వుటకు ఆ వివెక పండితులు కోపగిమ్చుడురు అయినను మన్చి చెద్దా దేవతలను కలిసి ఆరాధిమ్చు వారు ఎకమత్యా కలహ విశయమున ఈ రెండు పక్షములను తప్పజాలరు. వారి దేవతల ఆరాధనను నిర్లక్ష్యిమ్చి ప్రాచీన ఆలయములో కలిగిన జ్వరమును యుద్ధమును ఎనుకొనిరి లేక వారిని ఆరాధిమ్చినను ఎకమత్యము వారిని విడిచి కలహము వారిని పౌర యుద్ధములలోకి తూఫానువలె నడిపేను.

26. ఎకమత్యా ఆలయము తరువాత వచ్చిన వివిధ యుద్ధములు

వారు వాక్చాతుర్ల చూపులో గ్రేకైల దణ్డన మరణ స్మారకంగా ఎకమత్యా ఆలయమును కట్టి తిరుగుబాటకు నిజమైన అడ్డము నిలిపినట్లు తలంచేరి. దాని ఫలము ఎన్త అని తరువాత వచ్చిన ఇంక షోకకర యుద్ధములే చూపును. తరువాత వాక్చాతుర్లు గ్రేకైల ఉదహరణమును తప్పుటకు కాదు వారి ప్రాణులికలు మించ ప్రయత్నిమ్చిరి. ప్రజ త్రిబ్యూణు లుకియుసు సేటర్నీనసు ప్రేతరు కాయసు సర్విలియసు కొన్ని కాలమును తరువాత మార్కసు ద్రూససు వారు తిరుగుబాటలు రేపి మొదలు రక్తము కూర్చి తరువాత ఇటలీను అత్యన్త హాని చేసి షూన్య క్షయ స్థితికి తీసికొని పోయిన సామజిక యుద్ధములను రేపేరి. తరువాత దాస యుద్ధమును పౌర యుద్ధములునూ వచ్చేను వాటిలో ఎన్త యుద్ధములు ఎన్త రక్తము రోమా సామ్రాజ్య ముఖ్య బలమైన ఇటలీ జాతులు దాదాపు అంద్రు మ్లేచ్ఛులువలె జయిమ్పబడిరి. తరువాత ఎభ్హై కంటే తక్కువ మలయుద్ధ వీరులు దాస యుద్ధము ఎలా మొదలు పేట్టి ఎన్త క్రూర ఉగ్ర మనుశ్యులు వారితో కలిసేరిఓ ఈ గుమ్పు ఎన్త రోమా సేనానాయకులను జయిమ్చె నో ఎన్త దేశములును నగరములును షూన్యము చేసేనో చరిత్ర్ర రచయితులు కూడా వివరిమ్చ కష్టపద్దరు. అది ఎక దాస యుద్ధము కాదు మేసిదోనియా ప్రమ్థమును తరువాత సీసిలీ సముద్ర తీరమును కూడా దాస గుమ్పులచే జనము లేకుమ్డ అయ్యేను. సముద్ర దోపిడిలు దోమ్గలు మొదలు చేసిన ఘోర క్రియలును తరువాత రోమా పై నడిపిన యుద్ధములను ఎవరు పూర్తిగా చిత్రిమ్చగలరు?

27. మేరియసు సిల మధ్య రోమా పౌరుల గ్రహకలహ యుద్ధము

మేరియసు తన సోదరి పౌరులను పక్షకలహ బలి చేసిన రక్తముతో మలినము చేసి నగరము నున్దు ఓడించబది, అ నగరము కొన్ని గాలిగా స్వస తిసుకొనుటకు సామగ్రి కలిగినా తరువాట, సికేరొ వాక్యములతో పలుకునత్లు, చిన్నను మరియు మేరియసు కలిసి తిరిగి అది ఆలవరము చేసుకొని, అప్పుడు రాశ్ట్రమున అగ్రగన్యులైన వరు సంహరిమ్పబది, అధి ప్రకాశాలు నేరయి పోయయి. స్య్ల్ల తరువాట ఆ క్రూర విజయమును ప్రతికారము చేసేను; అంత ప్రాణహాని కలిగేను రాశ్ట్రమును ఎన్త వినాసము చేసేను అని చెప్పవలసిన అవసరము లేదు.[152] ఆ ప్రతికారము అపరాధమౌలకు దాణ్డనము లేకుండా జరిగినయేడత కూడా అధికమైన వైద్యము, రొగంబతే దగ్గిరిగా ఉన్ది అని లూకను పలుకునది: అపరాధులు చచిరి, కాని అపరాధులు మాత్రమే మిగిలిరి; తరువాట స్వకీయమైన ద్వెషము కోపము నియమములకు లోకం లెకుమ్డ స్వేఛ్ఛగా ప్రవర్తిమ్పబది.[153] మేరియసు సిల మధ్య యుద్ధములో యుద్ధ క్శేత్రములో చచిన వారిని తప్పు, నగరము కూడా వీధులు ఛద్వులు సంతలు నట్య మన్దిరాలు ఆలయములో శవాలు నిమ్పబది; విజయమునకు మున్దు లెద విజయము వల్ల చచిన వారె అధికమని లెక్క పెట్ట సులభము కాదు. మేరియసు విజయం చెసి నశ్ట నివసము నున్దు తిరిగి వచ్చి, ప్రతిదేశమును సంహారములు చేసి, కాన్సుల్ ఓచ్తవియసు తలను రొశ్ట్ర్మమున ప్రదర్శిమ్పబది; కేసరు మరియు ఫిమ్బ్రియా తన ఇంట్లలో నే హత్యమ్ చేసబదిరి; రెండు క్రస్సులు తన్ద్రి కుమర్త్రులు ఒకరె ఒకరి ద్రుశ్టి మున్దె హత్యమ్ చేసబదిరి; బేబియు మరియు నుమితోరియుసును కోచుకొనుట వలన లోకములో లేఛి కత్తుబదిరి; కాటులుసు తన శత్రువుల ఛెతులు నున్దు తప్పుటకు విశమును తాగి కోలిన; జూపిటరు ఫ్లామెను మెరుల స్వకీయమైన రక్తమును తన దేవునికి లిబాఛనముగా చేసి తన నాడ్లు కోసుకొని చచేను. మేరియసు యెవ్వరి వన్దనము ఛెయ్యని వారిని కూడా వెగమే ఖడ్గమ్తోచే చమ్పబదిరి.

28. మేరియసుచే నేరము లుంఠిన స్య్ల్ల విజయంబు

తరువాట స్య్ల్ల విజయం, మేరియసుచే నేరము లుంఠిన ప్రతికారము అనబదె. అంత రక్తముతో ఆ విజయం కొనబడెను; యుద్ధము ముగిసిన తరువాట కూడా శత్రువతవమ్ ముడిగియుండి, తరువాట శాన్తి కూడా యుద్ధమువలె రక్తమయమైనది. పెద్ద మేరియసుచే చేసిన సంహారములకు, ఛిన్న మేరియసు మరియు కార్బొ ఒకే పక్షమువలె అధిక ఘోర నేరములు చేసేరి. స్య్ల్ల సమీపమున వచ్చిన తరువాట వారు విజయం మరియు జీవితం కూడా లెదు అని నమ్మకమ్ లెకుమ్డ, స్నెహితులును శత్రువులును వేరె చేయకుమ్డ సమస్తమును సంహరిమ్చిరి. రోమా ప్రతి మోలమును రక్తముతో మలినము చేసి కూడా త్రుప్తి కలియక సెనేటు కూర్చి సెనట్రులను జైలువలె నున్దు బాహ్యములోకు నే మ్రుత్యు శిక్ష విదిమ్చిరి. వేస్త దేవతా వేదికయన్దు అడుగుబది తన తలపై యేడత రోమలో అధిక పవిత్రమైన స్థలము లేదని మూచియుస్ స్కేవోల పొన్తిఫు హత్యమ్ చేసబది; ఆ అగ్ని వారి జ్జాత్ర్మమును నేరయి పోయే యేడత వేస్త కన్యలు ఆ ప్రాణ అగ్నిని జ్జ్వంతం చేయ లెకపోయిరి. తరువాట స్య్ల్ల విజయం చేసి నగరములో ప్రవెసిమ్చి, యుద్ధము లేకుండా ఆజ్యమ్తో విల్ల పబ్లికలో ఆయుధములు లేకుండా శరణగతుల సంహరిమ్చి నేరాడు వన్దల మన్దిని చమ్పి, యుద్ధము ముగిసిన తరువాట శాన్తి కోపము ఎన్త ఉగ్రముగా ఉన్ది అని తెలియజేసిరి. తరువాట నగరము లోన స్య్ల్ల పక్షమువలె యెవ్వరిని కావలని చమ్పేవరి, మ్రుత్యుల సంఖ్యా లెక్క లేకుండా పోయిన్ది; కొన్ని జీవములు మిగిలిరి అని స్య్ల్ల తెలిపిన తరువాట ఏ క్రోధ సంహారము అడ్డుకొనబది, రెండు వన్ద్ల మన్ది ఉత్తమ వర్గ సెనట్రుల మరియు అష్వధికారుల మ్రుత్యు పత్రల పత్రికలొ ప్రకతిస్తబది, అ సంఖ్యా దుఃఖకరమైన యేడత మిగిలిరి అనె నమ్మకము కలిగిన సన్తోశమును కూదా ఇచ్చిన్ది. ఆ మ్రుత్యు శిక్ష లో కొన్నివారిని అతి కష్టమైన శిక్ష విదిమ్చిరి: ఒకదు శస్త్ర రహితుల ఛెతులతో జీవముతో కలిగి మ్రుత్యు శవమువలె కోసబది; మరొకదు కల్లు తోలిచి అన్గములన్నితిని కోసుకొని దీర్ఘముగా జీవిన్చు బదులు దీర్ఘముగా చచు శిక్షానుభవిమ్చిరి; కొన్ని ప్రసిద్ధ నగరాలు పొలములవలె విక్రింఛబదిరి; ఒకతి సమస్తముగా మ్రుత్యు శిక్షకు గురియై ఒకే వ్యక్తి అపరాధి వలె. యుద్ధము ముగిసిన తరువాట శాన్తి లో ఇవి జరిగాయి, విజయం వెగముగా రావలని కాదు, విజయమును తరువాట తుఛ్హముగా ఎంచుకొనకుమ్డ జరిగాయి. శాన్తి యుద్ధముతో క్రూరత్వములో పోతి పడి, అధికముగా ఉన్ది: యుద్ధము ఆయుధ బలములను పాడు చేసెను, శాన్తి నిరయుధౌలను సంహరిమ్చిరి. యుద్ధము ఆక్రమిమ్పబది వున్నవారికి తన ఛెతులతో ప్రతికారము చేసె అవకసమ్ ఇచ్చిన్ది; శాన్తి మిగిలిరి వారికి జీవితం కాదు, ప్రతికారము చేయ లెకుమ్డ మ్రుత్యు మ్రుత్యు ఇచ్చిన్ది.

29. గోద్దలు గాటలు సంగమములో రోమా పోణ్డిన ఆపదలు మరియు పౌరుల యుద్ధముల్ వల్ల కలిగిన ఆపదల తోలొన్గి పరీక్ష

విదెస జాతుల యే క్రోధ బర్బర క్రూరత్వమ్, పౌరుల యుద్ధములో పౌరుల విజయముతో పోలిసో? రోమా కి ఎ దాడిస్టకరము, ఎ ఘోరము, ఎ తీవ్రతరము: నెదు గోద్దుల లెద పూర్వ గాటుల ఆక్రమణము, లెద మేరియసు సిల తమ్మ పక్షమువలె ఒకే శరీరబన్ధము కలిగిన మనుశ్యుల పై చూపిన క్రూరత్వమ్? గాటులు సెనేటు తప్పు కపితల్ల్మ్ తో కాకపోయె, అక్కద ఉన్న వారికి జీవితం అమ్ముకున్నారు; అ కపితల్ల్మ్ను గత్తుకొలెకపోయె ఆకలి తో చచిన వారిని కూడా తప్పు చేయ లెకపోయె. గోద్దులు అనేక సెనట్రులను క్షమిమ్చిరి, వారు కొన్నివారి హత్యమ్ చేయటమె అద్భుతమ్. మేరియసు జీవముగా ఉన్నప్పుడె కపితల్ల్మ్ను గాటులు దూశిమ్ప లెదు, అక్కదె నున్దు మ్రుత్యు ఆజ్యాలు ప్రకతిస్తూ, మేరియసు పలికిన తరువాట ఇన్క అధిక క్రోధవన్తుదై తిరిగి వచ్చి, స్య్ల్ల కూడా కపితల్ల్మ్ నున్దు ప్రజల సంహారము మరియు ఆర్థిక దోశములకు సెనేటు తీర్పులు ప్రకతిస్తూ బయతికి వచేను. స్య్ల్ల వెల్లిపోయిన తరువాట మేరియసువారి పక్షమువలె మూచియుస్ లో కూడా, వారు రోమ భాగ్యములు నివసిమ్చే స్థలములో, పౌరుదు సెనట్రు పొన్తిఫు అయిన క్షమిమ్చకుమ్డ, స్య్ల్ల ప్రక్టి సంహార పత్రికలొ గోద్దుల లుంఠిన సెనట్రుల కన్తె అధిక మన్దిని సంహరిమ్చిరి.

30. క్రీస్తు రాకపూర్వమును గోరు గోరు గ కలిగిన యుద్ధముల అనుక్రమ సంబంధము

ఇతరుల దేవతుల పై ఏ ఆపదల మోపు చేసి వర్తమాన ఆపదల మోపు మాన కృఈశ్టువు పై చేయుటతో ఎన్థ ధైర్యమ్, ఎన్థ నమ్మకమ్, ఎన్థ నిర్లజ్జత్వమ్, ఎన్థ మూర్ఖత్వమ్, లెద వేశ్టత్వమ్? ఏ రక్తమయ పౌర యుద్ధములు, వారి చరిత్రకారులే అంతరిక్ యుద్ధములకన్తె అధిక దుఃఖకరమని ఒప్పుకున్న, రాశ్ట్రమును కెవలమ్ ఆపద కాదు సమస్తముగా వినాసమ్ చేసిన యేడత కూడా, క్రీస్తు రాకపూర్వమే మొదలయ్యే, ఒకతి మరొకతి జన్మిన్చిన్ది; మేరియసు సిల యుద్ధముల్ నున్దు సేర్తోరియుసు కతిలీన యుద్ధములవర్కు అన్యాయమైన కారణాల అనుక్రమమ్ జరిగిన్ది; సేర్తోరియుసు ప్రక్టి సంహారపు పత్రలో ఉన్ది, కతిలీన స్య్ల్ల వలన పోశిమ్పబది. తరువాట లేపిదు మరియు కాటులుసు యుద్ధము; ఒకదు స్య్ల్ల క్రియలు రద్దు చేయవలని, మరొకదు రక్షిమ్చలని. తరువాట పొమ్పేయు మరియు కేసరు యుద్ధము; పొమ్పేయు స్య్ల్ల పక్షమువలె, తన బలమును సమానముగా లెద అధికముగా చేసుకొని, కేసరు పొమ్పేయు బలమును తన దే కాదు అని నిన్దిమ్చి, పొమ్పేయు ఓడి పోయి సంహరిమ్పబది తరువాట అధికముగా పెన్చుకొని. తరువాట ఆ అనుక్రమము రేణ్డవ కేసరువర్కు, తరువాట ఔగుస్తుస్ అనబదె, యే యుగములో క్రీస్తు జన్మిన్చేనో ఆ కేసరువర్కు విస్తరించి. ఔగుస్తుస్ కూడా అనేక పౌర యుద్ధములు చేసేను; ఆ యుద్ధములో అగ్రగన్యులైన వరు చచిరి, రాశ్ట్రమును కలకళపు చేసె నిపుణ వక్త్ర్మ్ చికేరొ కూడా అన్తర్భావమ్ అయ్యేను. కేసరు పొమ్పేయును జయిమ్చి, తన విజయం దయతో ఉపయోగమ్ చేసి, విరోధపక్షమువలె జీవితం మరియు గౌరవాలు ఇచ్చిన తరువాట, రాజ్యమును కొరుతున్నదు అని సన్దేహమ్ చేసి సెనేటు లో గౌరవ సెనట్రుల కోతమితో హత్యమ్ చేసబది, రాశ్ట్ర స్వతన్త్రత్వమును రక్షిమ్చదనికి. తరువాట తన శక్తి అన్తోనియు కొరుకొని, ప్రతి భాగమును దుశ్ట విచెస్ వలన మలినము చేసినవాడు, అదె స్వతన్త్రత్వమును రక్షిమ్చదనికి చికేరొ విరోధిమ్చిరి. ఆ సమయములో మరొక్ కేసరు, కేసరుకి దత్తప్ఉత్ర, తరువాట ఔగుస్తుస్ అనబదె, అసాధారణ ప్రతిభ కలిగిన యువకుదుగా ప్రత్యక్షమ్ అయ్యేను. చికేరొ అన్తోనియు శక్తిని నేరుగా తన ప్రభావమును బలపరచదనికి ఏ యువక్ కేసరును అనుకూలముగా చూసి, అన్తోనియు బలమును పోగ్డువదనికి ఆస్చిన్చేను, స్వతన్త్ర రాశ్ట్రము స్థాపిమ్చుకొనుమని. భవిశ్యత్తును గురిన్చి ఎన్త అన్ధులుగా లెకుమ్డ: ఆ యువక్ కేసరును పెన్చిన చికేరొ, అన్తోనియుతో సన్ధి చేసి హత్యమ్ చేయ అనుమతి ఇచ్చి, తన బహు వక్త్ర్మ్లలో రక్షిమ్చదనికి చేసిన ప్రతిభ పలితముగా స్వతన్త్రత్వమును తన అధికారములో సమర్పిమ్చిరి.

31. బహుదేవతా ఆరాధన నిశెధమున మరియు వర్తమాన ఆపదల పే పోయ క్రీశ్టువు మీద ఏష్యా వేసెయుత అయోగ్యతము

క్రీస్తు తన మహా ఉపకారాల ప్రతి కృఉతజ్ఞతా లెకుమ్డ వారి స్వ దేవతుల పై ఏ భరి ఆపదల దోశమును మోపు చేయుమన్నవారు. ఇవి జరిగిన యేడత దేవతుల వేదికలు జ్జ్వంతం గ ఉన్ది, సబ ప్రసాదము మరియు తజ పుశ్పాల సుగన్ధములు ఎగురు; యజక వర్గమ్ గౌరవమును పొన్ది, ఆలయములు విభూశిమ్పబది, బలులు నటకాలు పవిత్ర ఉన్మత్తత్వములు ఆలయములో సామాన్యమ్ అయ్యే; ప్రజల రక్తము దూర స్థలములలొ కాదు దేవతుల వేదికల మధ్యలో ఎరుగుతో ఉన్ది. మూచియుస్ ఆలయములో శరణగతి కొరద, మూచియుస్ అక్కద శరణగతి వ్యర్థమ్ అయితే అని. ఏ క్రైస్తవ యుగమును అత్యన్త క్షమిమ్చని దోశముగా మోపు చేసెవరు, తమ తమ్మ క్రీశ్టువు కి ప్రత్యెకముగా సమర్పిమ్పబది స్థలములో శరణగతి చేసిన లెద బర్బర జాతులు వారిని అక్కదె నే తిసుకువచ్చేరి. సంక్షేపముగా నేను ఉదాహరింఛిన అనేక ఉదహరణాలు లెకుమ్డ, ఇతర కొన్నివి చెప్పవలసిన అవసరము లెకుమ్డ, ఒక విశయమ్ నాకు నమ్మకమ్ కలిగిన్ది, ప్రతి న్యాయమైన తీర్పు కూడా ఒప్పుకొనుమని: మనుజజాతి పూనిక యుద్ధములకు ముందు క్రైస్తవమతమును స్వీకరిమ్చి, ఆ యుద్ధములు యురొప్ మరియు అప్రికక్కు తెచ్చిన వినాస ఆపదలు క్రైస్తవమతమును ప్రవెసిమ్పక తరువాట వచ్చినయేడత, ఇప్పు మోపు చేసెవరు యెవ్వరు కూడా వారిని మా మతమునకు ఆఅపాడిమ్చేవరి. క్రైస్తవమతమ్ గాటుల ఆక్రమణము మున్దు లెద రోమా నేరయి పోయిన ప్రవాహాలు మరియు అగ్నికి ఆపదలు లెద అత్యన్త దుఃఖకర పౌర యుద్ధములకు ముందు ప్రచారమ్ అయ్యిన యేడత, రోమీయుల విశయములో వారి అరొపనాలు ఎన్త సహిన్చలెక పోయెవి! విఛిత్రమైన ఇతర ఆపదలు, అద్భుతముగా లెక్క చేసిన, క్రైస్తవ యుగమును తరువాట జరిగినయేడత, ఏ తుఛ్హముగా మోపు చేసెవరు తప్పు క్రైస్తవులకు కాదు ఎవరికి ఆఅపాడిమ్చేవరి? కెవలమ్ అద్భుతముగా కాదు హాని చేయని వాటిని పలుకను: గొవు మత్లదు, గర్భములో బిద్దలు మాత్లు పలుకుత, పాములు పరిగెతుత, కోద్లు స్త్రి ల మరియు పురుశ్ఉల మరియు లిమ్గ మార్పులు; ఇవి కల్పిత కాదని చరిత్రాలో రాయి బదిన, కెవలమ్ అద్భుతమ్ చేసి హని చేయని వాటి గురిన్చి. భూమి వర్శమ్, సుణం వర్శమ్, రాలు వర్శమ్, వజ్రం కాదు నిజమైన రాలు వర్శమ్, ఇదీ నిజముగా హాని చేసె ప్రకృతి. ఏత్న అగ్ని పర్వత శిఖరము నున్దు సముద్ర తీరము వరెకు ప్రవహిమ్చి సముద్రమును వేదిమ్ప చేసి రాలు కాయు, నావాల బల్మ్ పరుగుతో ఉన్ది, అద్భుతముగా విస్మయమ్ చేసి హని కూడా చేసిన ఘటన. మరొకసరి ఆ తీవ్రోష్నథో సీసిలీ భస్మముతో నిన్ది, కతిన నగరాల ఇల్లు భస్మములో నొక్కలిపోయి, రోమీయులు దయతో వారికి కరు మోప్పి చేసే యేడత ఆ ఆపద వారికి కరు మోప్పి చేసేరి. అప్పాటికె అప్రికా రోమా ప్రన్తముగా ఉన్ది, అసాధరణమైన తోళు కలిగి, వృక్షాల ఫల పర్నములు తిని సముద్రమును ఒకే అపరిమిత మెఘముగా తోలిచి, వారు మునిగిపోయి తీరము పే వేసిన తరువాట వాయు మలినము చేసి ఘోర మహామరి కలిగిమ్చి, మసినిస్స రాజ్యములో మాట్రమే 800000 మన్ది చచిరి, పక్కన ప్రాన్తాలలొ ఇన్క అధిక సంఖ్యా అని. యుతికా నగరములో 30000 సేనికులు ఉన్ది, తెన్ మన్దె మిగిలిరి అని వారు నమ్ముతున్నరు. ఇవీ ఇప్పుడు జరిగినయేడత క్రైస్తవమతమునకు ఆఅపాడిమ్చకుమ్డ, తుఛ్హముగా మోపు చేసెవరు యెవ్వరు, వారికి జవాబు ఇవ్వలసిన అవసరము కలిగిన వారు, మరియు స్వ దేవతుల పై ఇవి యేవి ఆఅపాడిమ్చకుమ్డ, అప్పుడు వారిని ఆరాధిమ్చిన వారు కూడా ఏ ఘొరమైన ఆపదల నున్దు రక్షిమ్పబద లెదు అని ఛిన్తిమ్చకుమ్డ.