పురాతన కాలాల నుండి వెలుగు (కొనసాగింపు)

పురాతన కాలాల నుండి వెలుగు (కొనసాగింపు)

ప్రభుత్వమును స్కాట్లాండు రాజ్యములోనికి ప్రవేశపెట్టుటకును, ఆ రెండు దేశముల మధ్య యుద్ధమును రేపుటకును. 14. ఈ రాజద్రోహపు కార్యములనుబట్టి తనను ప్రశ్నించకుండ కాపాడుకొనుటకై, అతడు పార్లమెంటు కార్యకలాపముల పురాతన పద్ధతిని త్రిప్పివేయుటకును, రాజును సకల పార్లమెంటులపై రెచ్చగొట్టుటకును ప్రయాసపడెను.

దురదృష్టవంతుడైన ఆ ఆర్చిబిషప్పుపై మోపబడిన ఆరోపణలు ఇవే; వీటికి పది చిన్న అంశాలను కూడా చేర్చి, చివరికి 1644 మార్చిలో ఆయనను విచారణకు తెచ్చారు. తేదీలను పోల్చి చూస్తే, ఆయన నాలుగు సంవత్సరాలు చెరసాలలో కాలము గడిపినట్లు తెలుస్తుంది. పతనమైన ఆ అధికారికి అది ఎంతో చేదైన కాలమై ఉండాలి! ఆయన స్నేహితుడైన స్ట్రాఫర్డు ఉరితీయబడుట, అంతర్యుద్ధపు పోరాటాలు, రాజు అపజయములు, తనపై ₤20,000 జరిమానా విధించబడుట—ఇవి ఆయన దుఃఖములలో తక్కువ భాగము కావనుటలో సందేహము లేదు. 1643లో ఒకసారి, లాడును విచారణ లేకుండా, ఆయన మాట వినకుండానే అమెరికాలోని న్యూ ఇంగ్లండుకు పంపివేయాలని కామన్సు సభలో ఒక తీర్మానమే ప్రతిపాదించబడింది; ఆయన శత్రువులలో కొందరు ఆయనను ఈ విధంగా వదిలించుకొనుటకు సంతోషించి ఉండరని చెప్పుటకు ఏ మాత్రమూ వీలు లేదు. కానీ ఆ తీర్మానము వీగిపోయింది, చివరికి 1644 శరదృతువులో ఆయన విచారణకు నిలబెట్టబడ్డాడు. ఆ విచారణను గూర్చి నేను కొద్దిగా మాత్రమే చెప్పెదను. మన చరిత్రలలో కనబడు ఏ రాజ్య విచారణ కంటెను అది అన్యాయమైనదిగాను, ఇంగ్లీషు చరిత్రకు అపకీర్తి తెచ్చునదిగాను ఉండెనని చెప్పవచ్చు. నేరారోపణ బాధ్యత ప్రిన్నె చేతిలో పెట్టబడింది; అతడు ఖైదీకి తీవ్రమైన, మతోన్మాదియైన వ్యక్తిగత శత్రువు. లాడు సొంత కాగితములను, దినచర్య పుస్తకమును స్వాధీనము చేసుకొని కనికరము లేకుండా ఉపయోగించిరి; ఆయన అత్యంత ప్రతికూల పరిస్థితులలో తన్ను తాను సమర్థించుకొనవలసి వచ్చెను. కేసు సాగుచుండగా అనేక విషయములలో సాక్ష్యము స్పష్టముగా చాలకుండెను; నిజముగా న్యాయమైన, నిష్పక్షపాతమైన న్యాయస్థానమును అది ఎన్నడును తృప్తిపరచి ఉండదు. ఈ విషయమును చదువగోరువారు ప్రిన్నె స్వంత వృత్తాంతమును, అనగా "కాంటర్బరీ దుర్గతి" అను పెద్ద సైజు గ్రంథమును పఠింపవలెను. కాని లాడుకు శిక్ష విధించుట ఆయన న్యాయాధిపతులకు ముందే నిర్ణయమైన విషయమని పట్టపగలువలె స్పష్టము. ఆయన సమర్థన "సంపూర్ణమైనది, ధీరమైనది, సారవంతమైనది" అని ప్రిన్నె కూడా ఒప్పుకొనినను, మరణమునకు తగినదేదైనా ఆయన చేసెనని చట్టరీత్యా రుజువు స్పష్టముగా లేకపోయినను, చాలా జాప్యము తరువాత కాంటర్బరీ ఆర్చిబిషప్పు దోషిగా నిర్ణయింపబడి మరణశిక్ష విధింపబడెను. 1645 జనవరి 9న టవరు హిల్లు వద్ద జరిగిన ఆయన ఉరితీతను గూర్చి కూడా నేను కొద్దిగానే చెప్పెదను. ఈ సందర్భములో ఆయనకు చూపబడిన ఏకైక దయ ఏమనగా, ఆయనను ఉరి తీయక శిరచ్ఛేదము చేసిరి. వధ్యస్థలిపై ఆయన ప్రవర్తన ధైర్యముగాను, గౌరవప్రదముగాను, ప్రశాంతముగాను, అన్ని విధములా ఆయనకు కీర్తికరముగాను ఉండెను. మరణమునకు ముందు ఆయన చేసిన ప్రసంగము మంచి ఉద్దేశ్యమునకు తగినదై యుండెను. వాస్తవమునకు, మరొకరిని గూర్చి చెప్పబడినట్లు ఆయనను గూర్చి కూడా చెప్పవచ్చును: "ఆయన జీవితమంతటిలో దానిని విడిచిపెట్టుటవలె ఆయనకు తగినది మరేదియు లేదు." సర్ థామస్ మోరు, క్రాన్మరుల విషయమువలె ఆయన ఉరితీత కూడా న్యాయస్థానపు పేరిట జరిగిన హత్యయే అని నాకు ఎంత మాత్రమూ సందేహము లేదు; కాని ఆయనను "హతసాక్షి" అనవచ్చునని నేను ఒక్క క్షణమైనను అంగీకరింపలేను. హతసాక్షిని చేయునది పడిన బాధ పరిమాణము కాదు, ఆ ఉద్దేశ్యమే. లాడు తన మరణమును ధైర్యముగా, వీరోచితముగా ఎదుర్కొనెనని నేను పూర్తిగా అంగీకరింతును; కాని ఆయన ప్రజల మనస్సులను తనకు వ్యతిరేకముగా రెచ్చగొట్టుటకు ఏమియు చేయలేదనియు, తనపై మోపబడిన ప్రతి ఆరోపణ నుండి ఆయన పూర్తిగా నిర్దోషి అనియు, లేక ఆయన ఒక మంచి ఉద్దేశ్యమునకు మద్దతుగా మరణించెననియు నేను ఎన్నడును అంగీకరింపలేను. ఇప్పుడు మనము లాడు జీవితమును ఆయన ఊయల నుండి సమాధి వరకు పరిశీలించితిమి. ఆయన జీవితము మనకు బోధించునట్లు కనబడు గొప్ప, ఉపదేశకరమైన పాఠములను, నేటి ఇంగ్లండు సంఘ స్థితిపై అది ప్రసరింపజేయు విశాలమైన, స్పష్టమైన వెలుగును చూపుట మాత్రమే ఇక మిగిలియున్నది. కాని అది చేయకముందు, వివాదాస్పదమైన మూడు అంశములను గూర్చి కొన్ని మాటలు చెప్పగోరుచున్నాను. ఆ అంశములు: లాడు నిజమైన స్వభావము, ఆయన నిజమైన విధానము, లక్ష్యములు, ఆయన విధానము యొక్క నిజమైన పర్యవసానములు. ఇది వాదానికి తావిచ్చు నేల అని నాకు బాగా తెలియును. దీనిపై నడచునపుడు అందరూ నాతో ఏకీభవింతురని నేను ఆశింపజాలను. అయినను నా అభిప్రాయమును స్వేచ్ఛగా తెలుపుచున్నాను; దాని విలువ ఎంతో మనుష్యులే నిర్ణయించుకొనవలెను. (a) ఆయన నిజమైన స్వభావము అనగా ఏమి? ఆయనను గూర్చి మనము వేయవలసిన అంచనా ఏమి? తరచుగా జరుగునట్లు, నా తీర్పులో సమాధానము రెండు అతిశయములకు నడుమ ఉన్నది. ఆయన తరచు చిత్రీకరింపబడునంత మంచివాడును కాడు, అంత చెడ్డవాడును కాడు. ఒక పక్షమున ఆయనను పరిశుద్ధుడనియు, హతసాక్షియనియు, ఇంగ్లీషు సైప్రియాను అనియు పిలుచుట కేవలము హాస్యాస్పదము. అట్టి అతిశయపు పొగడ్తకు నేను ఏ ఆధారమును కనుగొనలేను. మరొక పక్షమున ఆయనను దుష్టత్వపు రాక్షసునిగా, అపవాది సంతానముగా చిత్రించుట కూడా అంతే అసంబద్ధము. ఆ ఆరోపణ "రుజువు కాలేదు" అని కొట్టివేయబడును. ఆయనకు రావలసినది ఆయనకు ఇద్దాము. ఆయన అనైతికుడు గాని, లోభి గాని కాదు. ఆయనవలె తన కొరకు తక్కువగా ఖర్చు చేసి, విద్యను పోషించుటకును, ఇంగ్లండు సంఘ భౌతిక భాగమును బలపరచుటకును తన ఆస్తిని ఇంత విస్తారముగా, ఉదారముగా ఇచ్చిన ఆర్చిబిషప్పులు కొద్దిమందే. ఆయన ఉత్సాహవంతుడైన, నిష్ఠగల సంఘ సభ్యుడు. తాను యోగ్యమైన "సంఘ అభిప్రాయములు" అని తలచిన వాటిని ప్రోత్సహించుటలో ఆయన తన్ను తాను అర్పించుకొనెననియు, తాను సరియైనదే చేయుచున్నానని మనస్సాక్షిపూర్వకముగా నమ్మెననియు ఎవరును కాదనలేరు. కాని సరియైన దిశలో నడిపింపబడని నిష్ఠ మాత్రము చాలా హానికరమైనది. సంఘ చరిత్రలోని ప్రతి యుగములోను, సదుద్దేశ్యము కలిగిన, మనస్సాక్షిగల మనుష్యులు సంకుచిత మనస్కులై, హ్రస్వదృష్టి గలవారై, మానవ స్వభావమును ఎరుగనివారై, మొండివారై యుండినపుడు వారే గొప్ప కష్టములకు కారణమగుదురని అనుభవము సమృద్ధిగా రుజువు చేయుచున్నది. లాడు వలె దీనిని ఇంత సంపూర్ణముగా ఎవడును రుజువు చేయలేదు. ఆయన జెస్యూటు గాని పోపు మతస్థుడు గాని కాడని నేను నమ్ముచున్నాను. ఫిషరుతో ఆయన చర్చయు, చిల్లింగ్వర్తుతో ఆయన సఫలమైన వ్యవహారములును ఆ ఊహను పూర్తిగా ఖండించుచున్నవి. కాని ఆయనను యోగ్యుడైన ప్రొటెస్టెంటు సంఘస్థుడని పిలుచుట కేవలము అసంబద్ధము. ఆయన సంపూర్ణ ప్రొటెస్టెంటు వేదాంతముపై తనకున్న అయిష్టమును ఎన్నడును దాచలేదు, తన జీవితమంతయు దానిని నిరుత్సాహపరచుటకు శ్రమించెను. ఆయన కాంటర్బరీ ఆర్చిబిషప్పు అయిన తరువాత పోపు ఆయనకు రెండుసార్లు కార్డినలు టోపీని ఇచ్చుటకు ముందుకు వచ్చెననుట స్వయముగానే ఎంతో సూచించును. అది విదేశీయుల మనస్సులపై ఆయన కలిగించిన సాధారణ అభిప్రాయమును చూపును. ఆయన ఆత్మీయ మనస్కుడనియు, దేవుని కృపా సువార్తను నిజముగా తన హృదయములో స్వీకరించెననియు చెప్పుటకు మనకు ఉన్న రుజువులు చాలా స్వల్పము. ఇది సున్నితమైన విషయము. ఆయనను మనము తీర్పు తీర్చకూడదని దేవుడు నిషేధించుగాక! అయినను ఆయన సాహిత్య అవశేషములలో సంపూర్ణ సువార్తికమైన, అనుభవపూర్వకమైన భక్తి వంటిదేదియు లేదని చెప్పక తప్పదు. హృదయములకును ఆత్మలకును నిజముగా మేలు చేయగలదేదియు అక్కడ లేకుండుట బాధాకరము. ఆయన ఏడు ప్రసంగములు నాసిరకమైనవి; ఆండ్రూసు వంటి ఆయన సొంత పక్షపు మనుష్యుల ప్రసంగములతో కూడా పోల్చదగినవి కావు. ఆయన వ్యక్తిగత "దినచర్య"లో మూఢనమ్మకమును బలహీనతయు చాలా ఉన్నవి. ఆయన లేఖలు ఆత్మీయమైనవి గాని, ప్రభావవంతమైనవి గాని కావు. ఆయన సమకాలీనులైన ఉషరు, డావెనంటు, హాలు, సిబ్సు వంటివారి పది పుటలలో, లాడు గ్రంథములన్నిటిలో కంటె ఎక్కువ మంచి వేదాంతము కనబడునని చెప్పుట అతిశయోక్తి కాదు. సత్యమును స్పష్టముగా చెప్పవలెను. లాడు క్రీస్తు పరిచారకుడు, సువార్త ప్రకటకుడు, ఆత్మల కాపరి అనుటకంటె, రాజకీయ సంఘస్థుడు, సంఘపరమైన అహీతోఫెలు, తన పక్షము, తన ఉద్దేశ్యము, తన తరగతి యొక్క ఉత్సాహవంతుడైన వీరుడు అనుట ఎక్కువ సరియైనది. మొదటి పాత్ర యొక్క పనికి ఆయన తన్ను తాను పూర్తిగా అంకితము చేసికొని రేయింబవళ్లు శ్రమించెను. రెండవ పాత్ర యొక్క పనికి ఆయనకు పిలుపు లేదు, దానికి ఆయన తన సమయమును ఇవ్వలేదు. అది ఆయన పని కాదు. ఆయన నిజముగా ఏమైయుండెను, తన హృదయపు అంతరంగములో వ్యక్తిగతముగా ఏమి అనుభవించెను అనునది నేను పరిష్కరింపజాలని ప్రశ్న. చివరి దినమే దానిని ప్రకటించును. ఆశతోను ప్రేమతోను దానిని వదలివేయుచున్నాను. (b) లాడు నిజమైన విధానము ఇక మన దృష్టిని కోరుచున్నది. అది ఏమి? ఆయన తన జీవితమంతా దేనిని సాధించుటకు ప్రయత్నించెను? ఆయన ఏమి చేయగోరెను? ఆయన ఉద్దేశ్యమును లక్ష్యమును ఏమి? కొందరు అనునట్లు ఆయన ఇంగ్లండు సంఘమును రోమను మతమువైపు మళ్లించగోరెననియు, వీలైనచో దానిని రోమను సంఘముతో తిరిగి కలుపుటకు ఉద్దేశించెననియు నేను నమ్మను. ఇట్లు చెప్పువారు మితిమీరి పోవుచున్నారనియు, వారి వాదనలకు తగిన ఆధారము లేదనియు నేను తలచుదును. కాని ఆయన సాధించుటకు శ్రమించినది కూడా అంతే ప్రమాదకరమైనదనియు, లాడు ఏమి ఉద్దేశించినను, ఏమి తలచినను, ముందో వెనుకో అది నేరుగా పోపు మతమును తిరిగి తెచ్చి ఉండెననియు నేను నిశ్చయముగా తలచుదును. లాడు యొక్క గొప్ప ఆలోచన ఏమనగా, ఇంగ్లండు సంఘమును ఆయన దానిని కనుగొనినపుడు ఉన్న దానికంటె తక్కువ ప్రొటెస్టెంటుదిగా, తక్కువ కాల్వినిస్టుదిగా, తక్కువ సువార్తికమైనదిగా చేయుట అని నేను నమ్ముచున్నాను. మన శ్రేష్ఠులైన సంస్కర్తలు చాలా దూరము వెళ్లిరనియు, గడియారమును చాలా వెనుకకు తిప్పవలెననియు ఆయన తలచెనని నేను నమ్ముచున్నాను. ఒక వైపు సంస్కరణకును మరొక వైపు రోమునకును నడుమ మనము మధ్యస్థ స్థానమును ఆక్రమింపవలెననియు, టైబరు నది ఒడ్డున ఉన్న సెయింటు పీటర్సు యొక్క కర్మకాండ వాదమును సంస్కార వాదమును, థేమ్సు నది ఒడ్డున ఉన్న సెయింటు పాల్సు యొక్క అవినీతి రహితత్వముతోను సంఘ స్వాతంత్ర్యముతోను కలుపవచ్చుననియు ఆయన ఇష్టమైన సిద్ధాంతమని నేను నమ్ముచున్నాను. క్లుప్తముగా, ఆయన వాటికన్కు తిరిగి వెళ్లగోరలేదు, కాని దాని సూత్రములలో కొన్నిటిని అరువు తెచ్చి లాంబెతు రాజభవనములో నాటగోరెను. ఈ భావములలోను సిద్ధాంతములలోను ఆయన విధానమంతటికి ఒక తాళపు చెవి నాకు కనబడుచున్నది. ఆక్స్ఫర్డులోని సెయింటు జాన్సు నుండి టవరుకు పంపబడు వరకు ఆయన ఏకైక లక్ష్యము రోమనీకరణము కాదు, ఇంగ్లండు సంఘమును ప్రొటెస్టెంటు రహితము చేయుటయే. ఇది చాలా సూక్ష్మమైన, అతి సంస్కరించిన భేదమని కొందరు తలచవచ్చు. నేను అట్లు తలచను. "రోమనీకరణము చేయువాడు" ఒకటి, "ప్రొటెస్టెంటు రహితము చేయువాడు" మరొకటి. ఆయన ఎల్లప్పుడును "కాల్వినిజము" అని పిలిచిన దానిని వ్యతిరేకించుటకు ఇదే వివరణ. కృపా సిద్ధాంతములు విధి నిరాకరణ వాదము (యాంటినోమియనిజము)తోను, ఏర్పాటు, తిరస్కారముల అతిశయపు అభిప్రాయములతోను విడదీయరానివని చిత్రించి, ప్రజాదరణ పొందిన ప్రొటెస్టెంటు వేదాంతమును అసహ్యముగా చేయగోరెను. చమత్కారముగా ఎన్నుకొనిన అపనామమువలె ఏదియు ఒక వేదాంత పక్షమునకు హాని చేయదని ఆయనకు బాగా తెలియును. ప్రభువు బల్ల యొక్క స్థానమును గూర్చి ఆయన ఇంత గొడవ చేయుటకు ఇదే వివరణ. అది బల్లను అగౌరవమైన, అపవిత్రమైన ఉపయోగముల నుండి కాపాడుటకు మాత్రమే కాదు, ప్రభు రాత్రి భోజన సంస్కారమును ఉన్నతపరచుటకును, మాస్ యొక్క బలికి కొంచెము సమీపించుటకును. అధ్యక్ష పదవి ఒక సంఘమునకు అత్యావశ్యకమైనదన్నట్లు దాని గూర్చి అతిశయపు అభిప్రాయములను ఆయన సమర్థించుటకు ఇదే వివరణ. ఇంగ్లండు సంఘము జెనీవాలోని ప్రెస్బిటేరియను సంఘమునకును రోమను సంఘమునకును నడుమ మధ్యస్థ స్థానములో ఉన్నదను ఆయన ఇష్టమైన భావనకు అది తోడ్పడెను—ఈ భావన, ఒక విధముగా, నేడు తరచు ముందుకు తేబడుచున్నది; ఐల్ ఆఫ్ వైటు ఇంగ్లండుకును ఫ్రాన్సుకును నడుమ మధ్యస్థ స్థానములో ఉన్నదని చెప్పుటవలె అది అంత అసంబద్ధము. దేశమంతటా ఉపన్యాసకులను నిరంతరము హింసించి వేధించుటకును, సిద్ధాంత ప్రకటనను నిరుత్సాహపరచుటకును ఇదే వివరణ. దేవుని వాక్య ప్రకటన కాదు, సంస్కారములే క్రైస్తవ్యములో ప్రధాన భాగమని ప్రజలను తలపింపజేయగోరెను. సెయింటు కేథరిన్ క్రీ ప్రతిష్ఠాపనలో లండనును ఆశ్చర్యపరచిన ఆ నాటకీయ ఆచారములవంటివి వీలైనంత వరకు ప్రవేశపెట్టుటకు ఇదే వివరణ. పోపు మతస్థులకు ఉన్నంత ఇంద్రియ సంబంధమైన, ఆడంబరమైన మతము సంఘస్థులకును ఉండగలదని ప్రజలకు చూపగోరెను; మాస్ మనకు లేకపోయినను, ప్రార్థనా పుస్తకములోని సహవాస సేవను దానికి చక్కని అనుకరణగా నిర్వహింపవచ్చునని చూపగోరెను. పోపు మతముపై దాడులను, అవి ప్రసంగ పీఠమునుండి గాని ముద్రణ నుండి గాని, నిరుత్సాహపరచి అడ్డుకొనుటకును, ఆ కాలపు అనేక మంచి గ్రంథములలోని పూర్తి భాగములను తొలగించి అణచివేయించుటకును ఇదే వివరణ. పోపు మతము యొక్క స్వభావమును గూర్చి దేశము యొక్క స్వరమును తగ్గించి, దాని భయంకరమైన చెడులపట్ల ప్రజలను తక్కువ జాగరూకులను చేయగోరెను, తన కదలికలపట్ల తక్కువ మేల్కొనునట్లు చేయగోరెను. చివరిది, కాని తక్కువది కాదు, ఇది ఆయన తన సొంత వేదాంత పక్షమునకు చెందిన ఆర్మీనియను, అర్ధ-ప్రొటెస్టెంటు వేదాంతులను సంఘములో నిరంతరము పదోన్నతి కల్పించుటకును ముందుకు తెచ్చుటకును వివరణ. రెన్, మాంటేగ్యు, మెయిన్వేరింగు అనువారు ఆయన గౌరవించుటలో ఆనందించిన మనుష్యుల రకమునకు ఉదాహరణలు. ఈ విధమైన అవకాశమును ఆయన ఎన్నడును వృథా చేయలేదు. మీ స్నేహితులకు అండగా నిలుచుటయు, స్థానము, అధికారము, ప్రభావము అను మంచి విషయములన్నిటిని మీ సొంత పక్షమునకు భద్రపరచుటయు ఎంత ముఖ్యమో ఆయనకు తెలియును. ఒక ప్రణాళిక ఎల్లప్పుడును దృష్టిలో ఉంచబడెను; అది బిషప్పుల ఆసనమును వీలైనంత వరకు ఉన్నత సంఘస్థులతో నింపుట. లాడు విధానమును గూర్చిన నిజమైన వివరణ ఇదే అని నేను దృఢముగా నమ్ముచున్నాను. ఆయన ముందు ఎల్లప్పుడును ఒకే లక్ష్యము ఉండెను. ఆ లక్ష్యమును ఆయన ఒక్క దినము కూడా కోల్పోలేదు. ఆయన స్థిరత్వమును, పట్టుదలను, మొండి దృఢ సంకల్పమును మనము మెచ్చుకొనుచున్నను, ఆయన లక్ష్యము యొక్క నిజమైన స్వభావమును ఎన్నడును మరచిపోకూడదు. అది ఇంగ్లండు సంఘమును ప్రొటెస్టెంటు రహితము చేయుట. (c) మరొక ప్రశ్నకు కొన్ని మాటలు అవసరము. లాడు విధానము యొక్క పర్యవసానములు ఏవి? ఈ విషయముపై నేను కొద్దిగానే చెప్పెదను. ఆయనను అపనింద పాలైన వ్యక్తిగా పరిగణించి, "కాథలిక్కు" అని పిలువబడు సూత్రములను పునరుద్ధరించిన వానిగా గౌరవించు కొందరు, ఆయన చాలా మేలు చేసెనని మీకు చెప్పెదరు. అట్టివారితో నేను పూర్తిగా విభేదించుదును. ఇంతవరకు జీవించిన ఏ మనుష్యుడును సంస్కరణ చెందిన ఇంగ్లండు సంఘమునకు ఆయన చేసినంత హాని చేయలేదనియు—గార్డినరు, బోనరు, కార్డినలు పోలు, రాణి మేరీ అందరూ కలిసి చేసినదానికంటె ఎక్కువ హాని చేసెననియు నేను నమ్ముదును. ఆయన సదుద్దేశ్యముతోనే, మనస్సాక్షిపూర్వకముగానే వ్యవహరించి ఉండునని నేను ఇదివరకే చెప్పితిని. తన విధానము దేవునికిని ఇంగ్లండు సంఘమునకును మంచి సేవ చేయుచున్నదని ఆయన తలచెననుటలో నాకు సందేహము లేదు. కాని ఆయన విధానము యొక్క ప్రత్యక్ష, పరోక్ష పర్యవసానములు రెండును వినాశకరమైనవి, హానికరమైనవి, అత్యంత చెడ్డవి. అవి ఏవో మీకు చూపెదను. లాడు విధానము యొక్క ఒక ప్రత్యక్ష పర్యవసానము మతగురువులలో యోగ్యమైన ప్రొటెస్టెంటు భావన విస్తృతముగా క్షీణించుట; దాని నుండి మన సంఘము ఎన్నడును కోలుకొనలేదు. సమస్త పోషకత్వపు తాళపు చెవిని తన జేబులో ఉంచుకొనిన, ముందుకు చొచ్చుకొని పోవు ఆర్చిబిషప్పు వంటి వాని సూత్రములను అభిప్రాయములను అనేకులు ఆత్రముగా మింగిరి. వేదాంతుల ఒక పాఠశాల మన పరిధిలో వేగముగా కూడగట్టబడి బలపడెను; ఆ కాలము నుండి అది మన సంఘమును అత్యంత తీవ్రముగా బలహీనపరచెను. ఈ క్షీణత ఎంత లోతైనది, ఎంత విస్తృతమైనది అనునది ఆ కాలపు ఇంగ్లండులోని స్థితిని వివరించు, లాడు దినములలో ఇంగ్లండుకు వచ్చిన రోమను రాయబారియైన పంజానీ జ్ఞాపకములలో చూడవచ్చు. లాడు యొక్క గొప్ప స్నేహితుడైన బిషప్పు మాంటేగ్యు 1636లో తనతో రహస్యముగా చెప్పెనని ఆయన ప్రత్యేకముగా పేర్కొనెను: "తానును తన సహోదరులలో అనేకులును గాలికన్ సంఘము యొక్క పద్ధతికిని క్రమశిక్షణకును తమ్ము తాము అనుగుణపరచుకొనుటకు సిద్ధముగా ఉన్నారు;" "రోమను సంఘమునకు తీవ్రముగా వ్యతిరేకులని లెక్కింపదగిన బిషప్పులు ఆసనముపై ముగ్గురు మాత్రమే ఉన్నారు: మార్టను, డావెనంటు, హాలు;" మరియు "మన ప్రసంగములలోను ముద్రిత గ్రంథములలోను మనము కనుగొను పోపు మతముపై విరక్తి విషయమై" అని మాంటేగ్యు అనెను, "అవి ప్రధానముగా ప్రజలను సంతోషపెట్టుటకు చేయు లాంఛనములు, వాటిని ఎక్కువగా లెక్కింపనక్కర లేదు." ఒక ఇంగ్లీషు బిషప్పు నోటి నుండి ఎంత చక్కని భాష! కాని లాడు వేదాంతము ఎంత వేగముగా వ్యాపించెనో ఇది మనకు ఎట్టి ఆలోచన ఇచ్చును! కాని లాడు విధానము యొక్క మరొక ప్రత్యక్ష పర్యవసానము పూర్తిగా భిన్నమైన రకమైనది. దేశమంతటా మధ్యతరగతి ప్రజలు ఇంగ్లండు సంఘము నుండి పూర్తిగా దూరమగు ఒక ఆత్మ పుట్టెను. ప్యూరిటనిజమును హింసించుటలోను, ప్రసంగకులను మౌనము చేయుటలోను, ఉత్సాహమును అడ్డుకొనుటలోను, ఆచారములను ఉన్నతపరచుటలోను, సంస్కారములను దైవత్వమునకు ఎత్తుటలోను, పోపు మతమును పొగడుటలోను ప్రధానముగా నిమగ్నమై యున్న ఒక మత సమాజమును ఇంగ్లీషు ప్రజల సమూహము క్రమక్రమముగా ఇష్టపడకుండా పోవసాగెను. జనసమూహము సూక్ష్మమైన భేదములను అరుదుగా చేయును. అది సంస్థలను ప్రధానముగా వాటి పనితీరును నిర్వహణను బట్టి కొలుచును, సిద్ధాంతముల గూర్చియు గొప్ప సూత్రముల గూర్చియు అంతగా పట్టించుకొనదు. కొద్ది కొద్దిగా దేశమంతటా ప్రజల మనస్సులు అధ్యక్ష పాలనను దౌర్జన్యముతోను, ఆరాధనా క్రమమును కేవల లాంఛనముతోను, ఇంగ్లండు సంఘమును జరిమానాలు, చెరసాలలు, శిక్షలతోను ముడిపెట్ట సాగెను. అట్టి సార్వత్రిక భావన ఎంతగా ప్రబలియుండెనో బాక్స్టరు ఆత్మకథ సజీవ చిత్రమును ఇచ్చును. కనుక లాంగు పార్లమెంటు సమావేశమైనపుడు, పేద పాత ఇంగ్లండు సంఘముపట్ల అత్యంత బాధాకరమైన ఏకాభిప్రాయముతో కూడిన వ్యతిరేక భావన ఉండెను. ఇంగ్లండులోని అన్ని కౌంటీలకును బరోలకును ప్రాతినిధ్యము వహించు సభ్యులు, కొద్ది మినహాయింపులతో, స్థాపిత సంఘముతో పూర్తిగా అసంతృప్తులై యుండిరి; దాడి చేయువారు సంఖ్యలోను ప్రభావములోను రక్షించువారిని పూర్తిగా ముంచివేసి అణచివేసిరి. ఇదంతయు లాడు చేసినదే! ఆయన లౌకికులలో అధిక భాగమును అసహ్యపరచెను, మధ్యతరగతులను కోల్పోయెను, సంఘ స్నేహితులను శత్రువులుగా మార్చెను. లాడు విధానము యొక్క చివరి, అత్యంత చెడ్డ ప్రత్యక్ష పర్యవసానము ఇంగ్లండు సంఘము తాత్కాలికముగా నాశనమగుట. సంఘపరమైన విప్లవము సంభవించి, చివరికి ఒక విధమైన భీతి పాలనగా పెరిగెను. మధ్యతరగతుల అణచబడిన భావనలు ఒకసారి విడుదలైనపుడు, ఒక తుపానుగా ప్రేలి, దాని ముందు ఇంగ్లండు సంఘ చట్రములోని ప్రతిదియు శుభ్రముగా తుడిచివేయబడెను. బిషప్పులు, డీనులు, మతగురువులు, ఆరాధనా క్రమము అన్నియు చెత్తవలె వేదిక నుండి తోసివేయబడెను. చెడ్డ వాటితో పాటు మంచి వాటికి కూడా ఒకే నాశనము కలిగెను. రక్తపాతముతో కూడిన అంతర్యుద్ధము చెలరేగెను. మొదటి చార్లెసు స్ట్రాఫర్డును లాడును అనుసరించి వధ్యస్థలికి వెళ్లెను. సంఘములోను రాజ్యములోను ప్రతిదియు తలక్రిందులయ్యెను. చివరికి సైనిక నియంత ఆలివరు క్రాంవెలు ఉక్కు హస్తము చేత మాత్రమే క్రమము నిలుపబడెను. కిరీటమును, శిరోవేష్టనమును (మైటరు) రెండును సమానముగా నిషేధింపబడి, వెలివేయబడి, ధూళిలో దొర్లింపబడెను. ఇదంతయు లాడు చేసినదే! ఆయన గాలిని విత్తి సుడిగాలిని కోసెను. లాడు విధానము యొక్క ప్రత్యక్ష పర్యవసానములు ఇవే. ఆయన చేసిన హాని అంతయు ఇదే అయి ఉండిన బాగుండును. కాని దురదృష్టవశాత్తు, నేటి వరకు మనము దాని చెడ్డ ఫలితములను అనుభవించు ఇతర పరోక్ష పర్యవసానములు ఉన్నవి. ఇంగ్లండు సంఘమును గూర్చిన ఇంగ్లీషు భావన యొక్క మొత్తము సమతుల్యత ఆయన చర్యల వలన పూర్తిగా అస్తవ్యస్తమై కలత చెందెను. సమతుల్యత ఎన్నడును తిరిగి రాలేదు. ఆయన హానికరమైన మూర్ఖత్వము వలన ఊగుడు లోలకము (పెండ్యులము) ఊపబడెను, అది ఇప్పుడు 200 సంవత్సరములకు పైగా తీవ్రముగా ఊగుచున్నది. పునఃస్థాపన సమయములో స్టువర్టులు ఏమియు నేర్చుకొనక, ఏమియు మరువక సింహాసనమునకు తిరిగి వచ్చినపుడు, సంఘమునకు అనుకూలముగా ఒక బలమైన ప్రతిచర్య మొదట వచ్చెను. అప్పుడు మితత్వమును సహనమును గాలికి విసరివేయబడెను, మీకు జ్ఞాపకముండును. దౌర్భాగ్యమైన ఏకరూపత చట్టము ఆమోదింపబడెను; దాని వలన ఆ యుగపు శ్రేష్ఠులైన మతగురువులలో 2,000 మంది మన పరిధి నుండి వెళ్లగొట్టబడి, ఎప్పటికీ మన శ్రేణులకు కోల్పోయిరి. తరువాత అలసట, స్తబ్ధతల ఒక దీర్ఘమైన, నిరుత్సాహకరమైన కాలము వచ్చెను; ఆ కాలములో ఇంగ్లండు సంఘము, మందమైన సోమరి జంతువువలె, నిజముగా ఉనికిలో ఉండి రాజ్యపు వృక్షమునకు వ్రేలాడెను, కాని జీవించుట, కదులుట, శ్వాసించుట అరుదుగా చేసెను. తరువాత ఒక శతాబ్దము తరువాత, ఆ మహిమగల మతగురువులైన వెస్లీ, వైట్ఫీల్డు ఆధ్వర్యములో నిజమైన ప్రొటెస్టెంటు మత పునరుజ్జీవనము వచ్చెను; కాని మన బిషప్పులు దానిని అర్థము చేసికొనలేదు, మెచ్చుకొనలేదు, నడిపింపలేదు, నిర్వహింపలేదు, ఉపయోగించుకొనలేదు, ప్రోత్సహింపలేదు, నిలుపుకొనలేదు. తరువాత మెథడిజము యొక్క శాశ్వత స్థాపనయు, అసమ్మతి యొక్క విశాలమైన పెరుగుదలయు వచ్చెను. చివరిగా, మన రోజులలో ఇంగ్లండులో ఒక స్వచ్ఛమైన ప్రొటెస్టెంటు సంఘము, జనాభాలో సగము తన దొడ్డి నుండి తప్పిపోయి తన వ్రేళ్ళ నుండి జారిపోనిచ్చి, అసమ్మతివాదులలో అధిక సంఖ్యాకులచే ఇష్టపడబడక, నమ్మబడక, విలువ ఇవ్వబడకయున్న దృశ్యమును మనము చూచుచున్నాము! ఇదంతటికి మొదటి కారణము ఏమి? ఒకే వాక్యములో నేను మరల సమాధానమిచ్చెదను: ఆర్చిబిషప్పు లాడు యొక్క ప్రాణాంతకమైన విధానము! ఆయన విత్తనమును విత్తెను, దాని పర్యవసానములను మనము కోయుచున్నాము. ఆయన ఇంగ్లీషు మనుష్యుల యొక్క ఒక పూర్తి తరమును ఇంగ్లండు సంఘమును ద్వేషించునట్లును, దానిపై నమ్మకము లేనట్లును చేసెను; ఆ భావన నేటి వరకు బ్రతికి నిలిచియున్నది. ఇక లాడు చరిత్ర మనకు బోధింపవలసిన ముఖ్యమైన పాఠములను చూపుట మాత్రమే నాకు మిగిలియున్నది. ఆ మనుష్యుని, ఆయన స్వభావమును, ఆయన విధానమును, దాని పర్యవసానములను మీకు చూపుటకు నేను నా శాయశక్తులా ప్రయత్నించితిని. ఈ ప్రతి అంశముపై ఇంకా ఎంతో చెప్పవచ్చునని మీరు సులభముగా నమ్ముదురు. కాని నేను విషయముల ఉపరితలమును మాత్రమే తాకి, చాలా భాగమును నా పాఠకులు నింపుటకు వదలవలసి వచ్చుచున్నది. కేవలము మనుష్యులను ఆలోచింపజేసి చదువునట్లు చేయగలిగి, మార్సడెను "ప్యూరిటనుల చరిత్ర", స్టౌటను "సంఘ చరిత్ర" వంటి గ్రంథములకు వారిని పంపగలిగినచో, ఈ చిన్న రేఖాచిత్రములో కూడా నేను వ్యర్థముగా శ్రమింపలేదని భావింతును. ఇప్పుడు ఈ మొత్తము విషయమునుండి కొంత ఆచరణాత్మక ఉపయోగమును రాబట్టుటకు ప్రయత్నింతును. -

↑ పైకి తిరిగి వెళ్ళండి