పురాతన కాలాల నుండి వెలుగు

పురాతన కాలాల నుండి వెలుగు

ఆయన మరణింపవలసిన ఆల్డ్‌హామ్ కామన్ అనే స్థలమునకు వచ్చినప్పుడు, తాను ఎక్కడ ఉన్నాడో వారు ఆయనకు తెలియజేసిరి. అప్పుడు ఆయన, "దేవునికి వందనములు, నేను నా స్వగృహమునకే వచ్చితిని" అనెను. ఆయన చొక్కా మాత్రమే మిగులునట్లు వస్త్రములు తీయబడి, కొయ్య స్తంభమునకు సిద్ధపడినప్పుడు గొప్ప స్వరముతో, "మంచి జనులారా, నేను మీకు దేవుని పరిశుద్ధ వాక్యమును, బైబిలులోనుండి నేను గ్రహించిన పాఠములను తప్ప మరేమియు బోధింపలేదు; దానిని నా రక్తముతో ముద్రింపవలెనని ఇక్కడికి వచ్చితిని" అనెను. ఆయన ఇంకా ఎక్కువగా మాటలాడియుండును, కాని ఇతర హతసాక్షులందరివలె ఆయన కూడా మాటలాడకూడదని కఠినముగా నిషేధింపబడెను; ఈ కొద్ది మాటలు పలికినందుకే ఆయన తలపై బలముగా కొట్టబడెను. అప్పుడు ఆయన మోకరించి ప్రార్థించెను; ఆమెను ఆపుటకు చేయబడిన ప్రయత్నములన్నిటినీ లెక్కచేయక, ఆ ఊరి ఒక పేద స్త్రీ ఆయనతో కూడ మోకరించుటకు పట్టుబట్టెను. ఆ తరువాత ఆయన కొయ్య స్తంభమునకు గొలుసులతో బంధింపబడి, 51వ కీర్తనను పలుకుచు, "కనికరముగల తండ్రీ, యేసుక్రీస్తు నిమిత్తము నా ఆత్మను నీ చేతులలోనికి చేర్చుకొనుము" అని దేవునికి మొఱ్ఱపెట్టుచు, కావలివారిలో ఒకడు బల్లెముతో ఆయన తలను పగులగొట్టువరకు కేకలు వేయక, కదలక, మంటల మధ్య నిమ్మళముగా నిలిచెను. ఇట్లు సఫోక్ ప్రాంతపు ఈ మంచి వృద్ధ అధిపతి కాలము చేసెను. (4) మేరీ పాలనలో హతసాక్షియైన నాలుగవ ప్రముఖ సంస్కర్త, వేల్స్‌లోని సెయింట్ డేవిడ్స్ అధ్యక్షుడైన రాబర్ట్ ఫెరార్. ఆయన 1555 మార్చి 30వ తేదీ శుక్రవారము నాడు కార్మార్థెన్‌లో దహింపబడెను. ఈ మంచి మనుష్యుని గూర్చి, ఆయన హాలిఫాక్స్‌లో పుట్టినవాడనియు, యార్క్‌షైర్‌లోని నాస్టల్ యొక్క చివరి ప్రయర్ అనియు, ఆ పదవిని ఆయన 1540లో విడిచిపెట్టెననియు తప్ప ఎక్కువ తెలియదు. ఆయన ఆర్చ్‌బిషప్ క్రాన్మర్‌కును, రక్షకుడైన సోమర్‌సెట్‌కును గురుచరుడుగా కూడా ఉండెను; ఈ పలుకుబడి వలననే ఆయన అధ్యక్ష పీఠమునకు ఎక్కెను. ఆరవ ఎడ్వర్డ్ చివరి దినములలో, రక్షకుడైన సోమర్‌సెట్ పతనమైన తరువాత, ఐహిక విషయములలో వివిధములైన అల్పమైన, హాస్యాస్పదమైన నేరారోపణల మీద ఆయన మొదట ఖైదు చేయబడెను; తరువాత ఆయన సిద్ధాంతమను మరింత గంభీరమైన విషయమై హూపర్, రోజర్స్, బ్రాడ్‌ఫర్డ్‌లతో కూడ గార్డినర్ ముందు నిలువబెట్టబడెను. ఆయనపై ఆరోపింపబడిన అంశములు, విశ్వాస సంబంధమైన అన్ని ప్రశ్నలలో ఆయన తన తోటి హతసాక్షులతో ఏకాభిప్రాయము కలిగియుండెనని స్పష్టముగా చూపుచున్నవి. హూపర్, టేలర్‌ల వలె ఆయన కూడా తాను ఎక్కువగా ప్రసిద్ధి చెందిన స్థలములోనే దహింపబడవలెనని శిక్ష పొంది, లండన్ నుండి కార్మార్థెన్‌కు పంపబడెను. అక్కడ ఆయన మరణమప్పుడు జరిగిన దానిని ఫాక్స్ చాలా సంక్షిప్తముగా వివరించెను; రైలు మార్గములు లేని ఆ దినములలో లండన్ నుండి కార్మార్థెన్ చాలా దూరముగా ఉండుటయు, ఫెరార్ దహింపబడుట చూచినవారిలో చాలామంది వెల్ష్ భాష తప్ప మరొకటి మాటలాడలేకపోవుటయు ఇందుకు కొంత కారణములు కావచ్చును. మంచి అధ్యక్షుని ధైర్యమును స్థిరత్వమును స్పష్టముగా కనుపరచు ఒక్క సంగతి మాత్రము నమోదు చేయబడినది. మరణ దినమునకు ముందు ఆయన ఒక స్నేహితునితో, మంటలలో దహింపబడు బాధ వలన నేను ఒక్కసారి కదిలినట్లు నీవు చూచినయెడల, నేను బోధించిన సిద్ధాంతములను నీవు నమ్మనక్కరలేదు అని చెప్పియుండెను. ఆ భయంకర సమయము వచ్చినప్పుడు ఆయన తన మాటను మరువలేదు; దేవుని కృపచేత దానిని బాగుగా నిలబెట్టుకొనెను. ఆయన చేతులు మొండులుగా కాలిపోవువరకు వాటిని చాచి మంటలలో నిలిచెను; చివరకు సమీపమున నిలిచిన ఒకడు కనికరముతో ఆయన తలపై కొట్టి ఆయన బాధను ముగించెను. ఇట్లు వెల్ష్ అధ్యక్షుడు కాలము చేసెను. (5) మేరీ పాలనలో హతసాక్షియైన ఐదవ ప్రముఖ సంస్కర్త, సెయింట్ పాల్స్‌లో ప్రెబెండరీయు, అధ్యక్షుడైన రిడ్లీ యొక్క గురుచరుడునైన జాన్ బ్రాడ్‌ఫర్డ్. ఆయన ముప్పది ఐదు సంవత్సరముల చిన్న వయస్సులో 1555 జూలై 1వ తేదీ సోమవారము నాడు స్మిత్‌ఫీల్డ్‌లో దహింపబడెను. ఇంగ్లీషు హతసాక్షులలో బ్రాడ్‌ఫర్డ్ వలె బాగుగా తెలిసినవారు బహుశా కొద్దిమందియే; ఆయన పొందిన కీర్తికి ఆయన కంటె తగినవారు ఎవరును లేరు. స్ట్రైప్ బ్రాడ్‌ఫర్డ్, క్రాన్మర్, రిడ్లీ, లాటిమర్‌లను ఇంగ్లాండు సంస్కరణ సంఘము యొక్క "నాలుగు ప్రధాన స్తంభములు" అని పిలిచెను. ఆయన పుట్టుకచేత మాంచెస్టర్ వాసి; తన జీవితాంతము తాను సంబంధము కలిగిన ఆ ప్రాంతమునందు ఆయన గొప్ప ఆసక్తిని కలిగియుండెను. చిన్న వయస్సులోనే ఆయన ఉన్నత ప్రజ్ఞ ఉన్నత స్థానములలోని మనుష్యుల దృష్టికి ఆయనను తెచ్చెను; సంస్కరణ సిద్ధాంతములను ప్రకటించుటకు ఇంగ్లాండు అంతటా పంపబడిన ఆరుగురు రాజగురుచరులలో ఆయన ఒకడుగా నియమింపబడెను. బ్రాడ్‌ఫర్డ్‌కు అప్పగింపబడినది లంకాషైర్, చెషైర్‌లలో బోధించుట; ఆయన తన కర్తవ్యమును అసాధారణమైన సామర్థ్యముతోను విజయముతోను నిర్వర్తించినట్లు కనబడును. ఆయన మాంచెస్టర్, లివర్‌పూల్, బోల్టన్, బరీ, విగన్, ఆష్టన్, స్టాక్‌పోర్ట్, ప్రెస్ట్‌విచ్, మిడిల్టన్, చెస్టర్ అను చోట్ల నిరంతరము బోధించెను; దానివలన ప్రొటెస్టెంటు ఉద్యమమునకు గొప్ప మేలును, మనుష్యుల ఆత్మలపై గొప్ప ప్రభావమును కలిగెను. ఊహింపదగినదే ఫలితము: రాణి మేరీ సింహాసనమెక్కిన ఒక నెలలోపే బ్రాడ్‌ఫర్డ్ చెరసాలలో ఉంచబడెను; దహింపబడువరకు ఆయన దానిని విడువలేదు. ఆయన యౌవనము, పరిశుద్ధత, బోధకునిగా ఆయనకు ఉన్న అసాధారణ ఖ్యాతి ఆయన చెరసాల దినములలో ఆయనను గొప్ప ఆసక్తికి పాత్రునిగా చేసెను; ఆయనను ప్రొటెస్టెంటు విశ్వాసము నుండి తప్పించుటకు అపారమైన ప్రయత్నములు జరిగెను. అయితే ఈ ప్రయత్నములన్నియు వ్యర్థమాయెను. ఆయన ఎట్లు జీవించెనో అట్లే మరణించెను. ఆయన మరణ దినమున ఉదయము ఎనిమిది గంటలకు ఆయన న్యూగేట్ నుండి స్మిత్‌ఫీల్డ్‌కు నడిపింపబడెను; అంతకు ముందును తరువాతను ఎన్నడును చూడని జనసమూహము అక్కడ ఉండెను. తొంబది ఆరు సంవత్సరముల వయస్సు వరకు జీవించి సుమారు 1620లో మరణించిన ఒక శ్రీమతి హనీవుడ్, ఆయన దహింపబడుటను చూడ వెళ్ళగా జనసమూహపు తొక్కిడిలో తన చెప్పులు ఊడిపోయినట్లు జ్ఞాపకము చేసికొనెను. నిజమునకు ఆయన కొయ్య స్తంభమునొద్దకు వచ్చినప్పుడు, జన సంఘర్షణకు లండన్ షెరిఫ్‌లు భయపడి, ఆయనను, ఆయనతో కూడ శ్రమపడిన లీఫ్‌ను, వారు కోరినంతసేపు ప్రార్థింప అనుమతింపలేదు. "లెండి, ముగింపుము; జన సమూహము గొప్పగా ఉన్నది" అని వారు అనిరి. ఫాక్స్ చెప్పునదేమనగా, "ఆ మాటకు వారిద్దరు లేచి నిలిచిరి, అప్పుడు మాస్టర్ బ్రాడ్‌ఫర్డ్ ఒక కట్టెల మోపును చేతిలోకి తీసికొని దానిని ముద్దుపెట్టుకొనెను, అట్లే ఆ స్తంభమును కూడా." ఆయన స్తంభమునొద్దకు వచ్చినప్పుడు చేతులెత్తి, పరలోకము వైపు చూచి, "ఓ ఇంగ్లాండ్, ఇంగ్లాండ్, నీ పాపములనుగూర్చి మారుమనస్సు పొందుము! విగ్రహారాధనను గూర్చి జాగ్రత్తపడుము; అబద్ధ క్రీస్తు విరోధులను గూర్చి జాగ్రత్తపడుము! వారు మిమ్ములను మోసపుచ్చకుండ చూచుకొనుడి!" అనెను. ఆ తరువాత తనతో కూడ శ్రమపడుచున్న యువకుడైన లీఫ్ వైపు తిరిగి, "సహోదరుడా, ధైర్యము తెచ్చుకొనుము; ఈ రాత్రి మనము ప్రభువుతో ఆనందకరమైన భోజనము చేయుదుము" అనెను. అటుతరువాత, ఆయన తుమ్మెదలను కౌగిలించి, "ఇరుకైన ద్వారమును, సంకుచితమైన మార్గమును నిత్యజీవమునకు తీసికొని పోవును, దానిని కనుగొనువారు కొందరే" అని పలికిన దానికంటె మనుష్యులెవరును ఆయన మాటలను వినలేదు. ఫుల్లర్ ఇట్లు చెప్పెను: "వేసవి కాలపు వేడి దినమున తాజా గాలి తెమ్మెరను కౌగిలించినట్లు ఆయన మంటలను కౌగిలించెను." ఇట్లు యౌవన ప్రాయములోనే ఆయన కాలము చేసెను. (6, 7) మేరీ పాలనలో హతసాక్షులైన ఆరవ, ఏడవ ప్రముఖ సంస్కర్తలు, ప్రతి ఇంగ్లీషు వానికి సుపరిచితమైన పేర్లు గల ఇద్దరు: లండన్ అధ్యక్షుడైన నికోలస్ రిడ్లీ, ఒకప్పుడు వోర్సెస్టర్ అధ్యక్షుడైన హ్యూ లాటిమర్. వారిద్దరు 1555 అక్టోబరు 16వ తేదీన ఆక్స్‌ఫర్డ్‌లో ఒకే కొయ్య స్తంభమునకు వీపులు ఆనించి దహింపబడిరి. రిడ్లీ సరిహద్దులోని నార్తంబర్లాండ్‌లో ఉన్న విల్లిమండ్స్‌వైక్‌లో పుట్టెను. లాటిమర్ లీసెస్టర్‌షైర్‌లోని థర్కాస్టన్‌లో పుట్టెను. ఈ ఇద్దరు గొప్ప ఇంగ్లీషు ప్రొటెస్టెంట్ల చరిత్ర చాలా మందికి బాగుగా తెలిసినది గనుక దానిగూర్చి ఎక్కువ చెప్పనక్కరలేదు. క్రాన్మర్ తరువాత, ఇంగ్లాండులో సంస్కరణ సూత్రములు స్థాపింపబడుటకు ఈ ఇద్దరు వలె ఎక్కువగా కృషి చేసిన మనుష్యులు లేరనుటలో సందేహము లేదు. అసాధారణ జనాదరణ గల బోధకుడైన లాటిమర్, పండితుడును లండన్ మహా పీఠము యొక్క గొప్ప నిర్వాహకుడునైన రిడ్లీ, ఎన్నడును మించబడని కీర్తిని విడిచిపెట్టిరి. సహజముగానే, మేరీ సింహాసనమెక్కినప్పుడు బోనర్, గార్డినర్‌లు మొదట గురిపెట్టినవారిలో వీరు ఉండిరి; వారి మరణమువరకు కనికరములేని కఠినత్వముతో హింసింపబడిరి. ప్రొటెస్టెంటులకును రోమునకును మధ్య ఉన్న ప్రధానమైన వివాద విషయములనుగూర్చి కమీషనర్లచేత వారు మరల మరల ఎట్లు విచారింపబడిరో, - ప్రతి విధమైన అన్యాయమైన, అసంబద్ధమైన వ్యవహారములచేత వారు ఎట్లు సిగ్గుమాలినట్లు వేధింపబడి, హింసింపబడి, బాధింపబడిరో, - ఒక్కక్షణమైనను తమ విరోధులకు లొంగకుండ చివరివరకు వారు ఎంత వీరోచితముగా మంచి పోరాటము పోరాడిరో, - ఈ సంగతులన్నిటిని గూర్చి నా పాఠకులను శ్రమపెట్టనక్కరలేదు. మంచి పాత ఫాక్స్ గ్రంథ పుటలలో ఇవన్నియు చక్కగా వ్రాయబడలేదా? వారి మరణములతో సంబంధించిన కొన్ని సంగతులను మాత్రమే నేను చెప్పెదను. వారి హతసాక్ష్య దినమున వారు వేరువేరుగా, ఆక్స్‌ఫర్డ్‌లో బాలియోల్ కళాశాలకు సమీపమున బ్రాడ్ స్ట్రీట్ చివరనున్న మరణ స్థలమునకు తేబడిరి. రిడ్లీ ముందుగా అక్కడికి చేరెను; లాటిమర్ తరువాత రాగా చూచి ఆయన వద్దకు పరుగెత్తి ముద్దుపెట్టుకొని, "సహోదరుడా, ధైర్యము తెచ్చుకొనుము; దేవుడు మంటల ఉగ్రతను తగ్గించును, లేదా దానిని సహింపజేయుటకు మనలను బలపరచును" అనెను. అప్పుడు వారు తీవ్రముగా ప్రార్థించి ఒకరితో ఒకరు మాటలాడిరి, కాని వారు ఏమి చెప్పుకొనిరో ఎవరును వినలేకపోయిరి. ఇది అయిన తరువాత స్మిత్ అను నీచ మతభ్రష్ట దైవజ్ఞుని ప్రసంగమును వారు వినవలసివచ్చెను; ఏ ప్రత్యుత్తరమును ఇచ్చుట నిషేధింపబడి, మరణమునకు సిద్ధపడుడని ఆజ్ఞాపింపబడిరి. మంటలు ముట్టింపబడక ముందు రిడ్లీ పలికిన చివరి మాటలివి: "పరలోకపు తండ్రీ, మరణమువరకు నిన్ను ఒప్పుకొనుటకు నన్ను పిలిచినందుకు నా పూర్ణ హృదయముతో నీకు కృతజ్ఞతలు చెల్లించుచున్నాను. ప్రభువైన దేవా, ఇంగ్లాండు రాజ్యముపై కనికరము చూపి దాని శత్రువులందరినుండి దానిని విడిపింపుమని నిన్ను వేడుకొనుచున్నాను." లాటిమర్ పలికిన చివరి మాటలు ఈ దినమువరకు మ్రోగు బూరధ్వని వలె ఉండెను: "మాస్టర్ రిడ్లీ, ధైర్యముగా ఉండుము, పురుషుడవై నిలువుము; దేవుని కృపచేత ఈ దినమున మనము ఇంగ్లాండులో ఎన్నడును ఆరిపోనిదిగా నేను నమ్మునట్టి ఒక దీపమును వెలిగించెదము." మంటలు పైకి లేవసాగినప్పుడు రిడ్లీ గొప్ప స్వరముతో లాటిన్‌లో, "ప్రభువా, నీ చేతులలో నా ఆత్మను అప్పగించుచున్నాను: ప్రభువా, నా ఆత్మను చేర్చుకొనుము" అని కేకవేసి, తరువాత ఈ చివరి మాటలను ఇంగ్లీషులో మరల పలికెను. లాటిమర్ స్తంభము అవతలి వైపున అంతే తీవ్రముగా, "పరలోకపు తండ్రీ, నా ఆత్మను చేర్చుకొనుము" అని కేకవేసెను. లాటిమర్ త్వరగా చనిపోయెను. ఎనుబది సంవత్సరములకు పైబడిన వృద్ధుడైన ఆయన ఆత్మను భూసంబంధమైన నివాసము నుండి విడిపించుటకు కొద్దియే చాలును. మరణ దండన నిర్వహించిన వారు మంటలను చక్కగా నిర్వహింపనందున రిడ్లీ చాలా సేపు బాధతో శ్రమపడెను. చివరకు మంటలు ఆయన ప్రాణాధార భాగమును తాకగా ఆయన లాటిమర్ పాదముల వద్ద పడి విశ్రాంతి పొందెను. ఇట్లు ఇద్దరు గొప్ప ప్రొటెస్టెంటు అధ్యక్షులు కాలము చేసిరి. "వారు తమ జీవితములో ప్రియులును సుందరులునై యుండిరి, మరణమందును వారు వేరుపరచబడలేదు." (8) మేరీ పాలనలో హతసాక్షియైన ఎనిమిదవ ప్రముఖ ఇంగ్లీషు సంస్కర్త వించెస్టర్ ఆర్చ్‌డీకన్ జాన్ ఫిల్పాట్. ఆయన 1555 డిసెంబరు 18వ తేదీ బుధవారము నాడు స్మిత్‌ఫీల్డ్‌లో దహింపబడెను. ఫిల్పాట్ గూర్చి తులనాత్మకముగా మనకు తెలిసినది తక్కువే; ఆయన హాంప్‌షైర్‌లోని కాంప్టన్‌లో పుట్టెననియు, మంచి కుటుంబమునకును మంచి సంబంధములకును చెందినవాడనియు, పాండిత్యమునకు చాలా గొప్ప పేరు గలవాడనియు మాత్రము తెలియును. మేరీ పాలన ఆరంభములో కాన్వొకేషన్‌లో జరిగిన కృత్రిమ చర్చలలో ఆయన ప్రొటెస్టెంటు మతము యొక్క ప్రధాన పక్షవాదులలో ఒకడుగా ఉండెననుట ఒక్కటే ఆయన సాధారణ మనుష్యుడు కాడని చూపుటకు చాలును. ఆరవ ఎడ్వర్డ్ కాలములో గార్డినర్ తన పీఠమునుండి తొలగింపబడినప్పుడు ఆయన వించెస్టర్ అధ్యక్షుడై యుండెననియు, కాబట్టి ఆయన తన వారసుడైన అధ్యక్షుడు పోర్టర్‌ను, ఆయన అధికారులందరిని తీవ్రమైన ద్వేషముతో చూడునట్లు సహజమేననియు మనము జ్ఞాపకము చేసికొనునప్పుడు, గార్డినర్ ఆయనను హింసించిన కనికరములేని విషపూరిత కఠినత్వము సులభముగా వివరింపబడును. పోపు మతపు అధ్యక్షుడు ప్రొటెస్టెంటు ఆర్చ్‌డీకన్‌ను విడిచిపెట్టుట సంభావ్యము కాదు. పోపు మతపు అధ్యక్షుల ముందు ఫిల్పాట్ యొక్క పదమూడు విచారణలను ఫాక్స్ చాలా విపులముగా ఇచ్చెను; అవి పార్కర్ సొసైటీ సంపుటములలో ఒకదానిలో నూట నలుబది పుటలకు తక్కువ కాకుండ నింపుచున్నవి. అవి ఎంత దీర్ఘముగా సాగింపబడెననుటయే, ఆయన న్యాయాధిపతులు ఆయనను తన సూత్రముల నుండి మళ్ళించుటకు ఎంత తహతహపడిరో స్పష్టముగా చూపుచున్నది. ఆర్చ్‌డీకన్ ఒంటరిగా, సహాయము లేకుండ తన పక్షమును నిలబెట్టిన నైపుణ్యము ఆయన పాండిత్యమును గూర్చియే గాక ఆయన ధైర్యమును ఓర్పును గూర్చియు చాలా అనుకూలమైన అభిప్రాయమును ఇచ్చును. ఆయన మరణ దండనకు ముందు రాత్రి న్యూగేట్‌లో భోజనము చేయుచుండగా, మరుసటి దినమున ఆయన దహింపబడవలెనను వర్తమానమును పొందెను. ఆయన వెంటనే, "నేను సిద్ధముగా ఉన్నాను: దేవుడు నాకు బలమును ఆనందకరమైన పునరుత్థానమును అనుగ్రహించును గాక" అని ప్రత్యుత్తరమిచ్చెను. తరువాత ఆయన తన పడక గదిలోనికి వెళ్ళి, తన సత్యము నిమిత్తము శ్రమపడుటకు తాను యోగ్యునిగా ఎంచబడినందుకు దేవునికి కృతజ్ఞతలు చెల్లించెను. మరుసటి ఉదయము ఎనిమిది గంటలకు షెరిఫ్‌లు ఆయనను పిలిచి స్మిత్‌ఫీల్డ్‌కు తీసికొని పోయిరి. అది శీతాకాలపు లోతైన దినములు కావున దారి బురదగా మురికిగా ఉండెను; అధికారులు ఆయనను స్తంభమునొద్దకు మోసికొని పోవుటకు తమ చేతులలో ఎత్తికొనిరి. అప్పుడు ఆయన తన ప్రారంభ దినములలో ప్రయాణము చేయునప్పుడు రోమ్‌లో తాను చూచినదానిని సూచించుచు, ఆనందముగా, "ఏమి, మీరు నన్ను పోపుగా చేయుదురా? నా ప్రయాణపు అంతమువరకు కాలినడకతో వెళ్ళుటకు నేను తృప్తిగా ఉన్నాను" అనెను. ఆయన స్మిత్‌ఫీల్డ్‌లోనికి వచ్చినప్పుడు మోకరించి, "ఓ స్మిత్‌ఫీల్డ్, నీయందు నా మ్రొక్కుబడులు చెల్లించెదను" అనెను. తరువాత ఆయన స్తంభమును ముద్దుపెట్టుకొని, "నా విమోచకుడు నా కొరకు సిలువపై అతి నీచమైన మరణమును అనుభవించుటకు తిరస్కరింపలేదు గదా, నేను ఈ స్తంభము వద్ద శ్రమపడుటను తృణీకరింతునా?" అనెను. ఆ తరువాత ఆయన సాత్వికముగా 106వ, 107వ, 108వ కీర్తనలను పలికి, స్తంభమునకు గొలుసులతో బంధింపబడి చాలా నిమ్మళముగా మరణించెను. ఇట్లు మంచి ఆర్చ్‌డీకన్ కాలము చేసెను. (9) మేరీ పాలనలో హతసాక్షియైన తొమ్మిదవ, చివరి ప్రముఖ సంస్కర్త కాంటర్బరీ ఆర్చ్‌బిషప్ థామస్ క్రాన్మర్. ఆయన 1556 మార్చి 21వ తేదీన ఆక్స్‌ఫర్డ్‌లో దహింపబడెను. క్రాన్మర్ నాటింగ్‌హామ్‌షైర్‌లోని అస్లాక్టన్‌లో పుట్టెను. ఇంగ్లీషు హతసాక్షులలో చరిత్రలో ఆయనంతగా ప్రసిద్ధి చెందిన పేరు మరొకటి లేదు. మన సంస్కర్తల జాబితాలో, మొత్తముమీద ఇంగ్లాండు సంఘము ఎవరికి ఎక్కువగా ఋణపడి ఉన్నదో అట్టివారు నిశ్చయముగా మరొకరు లేరు. ఆయన కేవలము మర్త్యుడైన మనుష్యుడే, ఆయనకు తన బలహీనతలును లోపములును ఉండెనని ఒప్పుకొనవలసినదే; అయినను ఆయన గొప్ప మనుష్యుడును, మంచి మనుష్యుడునై యుండెను.

క్రాన్మర్‌ను ఆంగ్ల సంస్కరణ ఉద్యమం యొక్క తొలి దశలోనే ప్రముఖంగా ముందుకు తెచ్చారని, మతవిషయంలో అతని అభిప్రాయాలు అంగీకరింపబడినట్లుగానే సగం మాత్రమే రూపుదిద్దుకున్నవిగా, అసంపూర్ణమైనవిగా ఉన్న కాలంలో అతడు కాంటర్బరీ ప్రధాన అధ్యక్షునిగా చేయబడ్డాడని మనం ఎప్పుడూ జ్ఞాపకముంచుకోవాలి. ఇంగ్లాండు సంఘములో పాక్షిక-రోమనిజమును సమర్థించేవారు క్రాన్మర్ రచనల నుండి ఉదాహరణలు చూపినప్పుడెల్లా, ఆ ఉదాహరణలు అతని జీవితంలోని ఏ కాలానికి చెందినవో జాగ్రత్తగా అడగాలి. క్రాన్మర్‌ను అంచనా వేయడంలో అతని గతచరిత్రను మరువకండి. అతడు నిజాయితీతో కూడిన మనిషి; తడుముకుంటూ మరింత వెలుగులోనికి నడిచి, తన తొలి అభిప్రాయాలను విడిచిపెట్టి, అనేక విషయాలలో తన మనస్సు మార్చుకున్నానని ఒప్పుకొనే ధైర్యం అతనికి ఉండింది. ఈ ధైర్యం ఎంతమందికి ఉంది! ఎనిమిదవ హెన్రీ, ఆరవ ఎడ్వర్డ్ పాలనా కాలమంతటా అతడు తరచు అత్యంత సున్నితమైన, కఠినమైన స్థానాలలో ఉంచబడినప్పటికీ, క్రాన్మర్ కళంకరహితమైన పేరును నిలబెట్టుకున్నాడు. ఆ దినములలో ఇంత బురదలో నడిచి కూడా ఇంత పూర్తిగా మలినం అంటకుండా బయటపడిన ఒక్క మనిషి పేరును కూడా చెప్పలేము. మన ప్రస్తుత ప్రార్థనా గ్రంథానికి, అంశాలకు (ఆర్టికల్స్‌కు) పునాది వేసినవాడు నిస్సందేహంగా క్రాన్మర్. అతడు బహుశా తేజోవంతమైన మేధావి కాకపోయినా, పండితుడు, పండితులను ప్రేమించినవాడు, తన చుట్టూ ఉన్న ప్రతిదానిని మెరుగుపరచడానికి ఎల్లప్పుడూ ప్రయత్నించినవాడు. అతడు ఎదుర్కొనవలసిన అపారమైన కష్టాలను తలచుకున్నప్పుడు, అతడు సాధించినదానిని చూసి నేను తరచు ఆశ్చర్యపడతాను. నిజానికి అతని స్థిరమైన పట్టుదల తప్ప మరేదీ మన నియమావళులకు పునాది వేసి ఉండేది కాదు. ఇంగ్లాండు సంస్కర్తలందరిలో అతడు ఒక్కడే కొంతకాలం పిరికితనం చూపి, కొంతకాలం సత్యము కొరకు చనిపోవడానికి వెనుకంజ వేశాడనే గొప్ప, కాదనలేని వాస్తవం యొక్క తీవ్రతను తగ్గించడానికే ఇవన్నీ చెప్పుచున్నాను! అతడు శోచనీయంగా పడిపోయాడని ఒప్పుకుంటున్నాను. అతని పతనాన్ని తగ్గించి చెప్పాలని నేను ప్రయత్నించను. మనుష్యులలో శ్రేష్ఠులైనవారు కూడా ఎంత మంచివారైనా మనుష్యులే అనడానికి అది శాశ్వతమైన సాక్ష్యంగా నిలిచి ఉంది. ఇంగ్లాండులో మరే సంస్కర్త విఫలం కాని విధంగా క్రాన్మర్ విఫలమైనా, మరే సంస్కర్త నిశ్చయంగా చేయని దానిని కూడా అతడు చేశాడని నా పాఠకులు జ్ఞాపకముంచుకోవాలని మాత్రమే నా కోరిక.

మేరీ ఇంగ్లాండు సింహాసనం ఎక్కిన క్షణం నుండి క్రాన్మర్ నాశనానికి గురి పెట్టబడ్డాడు. ఆ దురదృష్టకరమైన రాణి అంత కక్షతో, ద్వేషంతో చూసిన ఇంగ్లాండు వేదాంతి మరొకడు లేడని తోస్తుంది. తన తల్లికి కలిగిన విడాకులు క్రాన్మర్ సలహా వలననే జరిగాయని ఆమె ఎన్నడూ మరువలేదు, అతడు కాల్చబడే వరకు ఆమె విశ్రమించలేదు. రిడ్లీ, లాటిమర్‌ల వలెనే క్రాన్మర్ కూడా చెరసాలలో వేయబడి, విచారింపబడ్డాడు. వారి వలెనే అతడు కూడా కమిషనర్ల ముందు దృఢంగా నిలిచాడు. వారి వలెనే వివాదాంశాలన్నిటిలోను వాదనలో స్పష్టంగా అతనిదే పైచేయి. అయినా వారి వలెనే అతడు కూడా అపసిద్ధాంతములో దోషి అని ప్రకటింపబడి, శిక్ష విధింపబడి, పదవి నుండి తొలగింపబడి, కాల్చివేయబడాలని తీర్పు పొందాడు. ఇప్పుడు బాధాకరమైన వాస్తవం వస్తుంది: క్రాన్మర్ జీవితపు చివరి నెలలో అతని ధైర్యం విఫలమై, తన ప్రొటెస్టెంటు అభిప్రాయాలను ఉపసంహరించుకుంటూ ఒక పత్రంపై సంతకం చేయడానికి అతడు ఒప్పింపబడ్డాడు. సూక్ష్మమైన దయతో పొగడబడి, బుజ్జగింపబడి, కాల్చివేయబడడమనే అంత భయంకరమైన మరణ అవకాశానికి భయపడి, అపవాది చేత శోధింపబడి, తప్పుదారి పట్టింపబడి, థామస్ క్రాన్మర్ పడిపోయి, తాను ఇంత కాలం శ్రమించిన సంస్కరణ సూత్రాలను తిరస్కరిస్తూ, త్యజిస్తూ ఒక పత్రంపై తన చేయి పెట్టాడు! ఈ వార్త విన్న నిజమైన ప్రొటెస్టెంట్లందరికీ ఎంత గొప్ప దుఃఖం కలిగింది! పోపు మతస్థులందరికీ ఎంత గొప్ప విజయోత్సాహం, ఆనందం కలిగింది! వారు ఇక్కడే ఆగిపోయి, ఆ ఘనమైన బాధితుని విడుదల చేసి ఉంటే, క్రాన్మర్ పేరు బహుశా మునిగిపోయి ఇక ఎన్నడూ పైకి లేచేది కాదు. కానీ దేవుడు కోరినట్లుగా, రోమను పక్షం తమను తామే మోసపుచ్చుకుంది. రాక్షసమైన క్రూరత్వంతో, క్రాన్మర్ తన ఒప్పుకోలును ఉపసంహరించుకున్న తరువాత కూడా అతనిని కాల్చివేయాలని వారు నిశ్చయించారు. దేవుని దైవసంరక్షణ వలన ఇదే క్రాన్మర్ కీర్తికి మలుపు తిరిగే స్థానమైంది. దేవుని విస్తారమైన కృప ద్వారా అతడు తన పతనమును గూర్చి పశ్చాత్తాపపడి, కనికరము పొందాడు. అదే విస్తారమైన కృప ద్వారా సంస్కరణ విశ్వాసములో చనిపోవాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. చివరకు, విస్తారమైన కృప ద్వారానే ఆక్స్‌ఫర్డులోని సెయింట్ మేరీ ఆలయంలో అంత ధైర్యమైన ఒప్పుకోలుకు సాక్షిగా నిలిచి, తన శత్రువులను కలవరపరచి, తన స్నేహితులను కృతజ్ఞతతో స్తుతితో నింపి, క్రీస్తు సత్యము కొరకు విజయవంతుడైన హతసాక్షిగా లోకమును విడిచాడు. మార్చి 21వ తేదీన ఆ దురదృష్టవంతుడు ఎలా ఉన్నాడో నేను మీకు గుర్తు చేయవలసిన అవసరం లేదు.

ఫిలిష్తీయుల చేతిలో సంసోనువలె, ప్రధానాధ్యక్షుడు తన శత్రువులకు వినోదము కలిగించుటకును, లోకమునకు తమాషా చూపుగా ఉండుటకును, ఆక్స్‌ఫర్డులోని సెయింట్ మేరీ సంఘములోనికి తీసుకొని రాబడెను. డాక్టర్ కోల్ ప్రసంగము తరువాత తన విశ్వాసమును ప్రకటింపవలెనని ఆయనకు ఆహ్వానము ఎట్లు ఇవ్వబడెనో, ఆయన తన మతమార్పును బహిరంగముగా ఒప్పుకొని రోమా సంఘమునకు తన అనుబంధమును ప్రకటించునని ఎట్లు పూర్తిగా ఎదురుచూడబడెనో నేను మీకు జ్ఞాపకము చేయనవసరము లేదు. తీవ్రమైన మానసిక వేదనతో ప్రధానాధ్యక్షుడు సభను ఉద్దేశించి చాలా సేపు ఎట్లు మాట్లాడెనో, చివరిలో తన పూర్వపు వెనుకవాంగ్మూలములన్నిటిని త్యజించి, పోపు క్రీస్తు విరోధి అని ప్రకటించి, పోపు మతమందలి 'వాస్తవ సన్నిధి' అను సిద్ధాంతమును తిరస్కరించి తన శత్రువులను ఎట్లు ఆశ్చర్యచకితులను చేసెనో నేను మీకు జ్ఞాపకము చేయనవసరము లేదు. లోకము ఆరంభమైనప్పటినుండి మర్త్యుల కన్నులు ఇట్టి దృశ్యమును ఎన్నడును చూడలేదు! అయితే అప్పుడు క్రాన్మర్‌కు విజయకాలము వచ్చెను. తేలికైన హృదయముతో, నిర్మలమైన మనస్సాక్షితో, నిరాశచెందిన తన శత్రువుల ఉన్మాదపు కేకల మధ్య ఆయన సంతోషముగా తనను కొయ్యకు (స్తంభమునకు) తొందరగా కొనిపోనిచ్చెను. మంటలు తన చుట్టు చుట్టుకొనుచుండగా ఆయన ధైర్యముగా, నిర్భయముగా కొయ్య వద్ద నిలిచి, తన కుడిచేతిని మంటలలో స్థిరముగా పట్టి, తాను వెనుకవాంగ్మూలమునకు సంతకము చేసినందువలన "ఈ అయోగ్యమైన కుడిచేయి" అని పలికెను; తన ఎడమచేతిని పరలోకము వైపు స్థిరముగా ఎత్తి పట్టెను.5 ఆశ్చర్యమే, హతసాక్షులందరిలో చివరి క్షణమున క్రాన్మర్ చూపినంత శారీరక ధైర్యమును మరెవరును చూపలేదు. సంక్షేపముగా చెప్పవలెనన్న, ఆయన జీవితమంతటిలో ఆయన తన జీవితమును విడిచిన విధానమువలె ఆయనకు తగినదేదియు లేదు. ఆయన గొప్పగా పాపము చేసెను, కాని గొప్పగా పశ్చాత్తాపపడెను. పేతురువలె ఆయన పడెను, పేతురువలెనే ఆయన తిరిగి లేచెను. ఈ విధముగా కాంటర్బరీ మొదటి ప్రొటెస్టెంటు ప్రధానాధ్యక్షుడు కనుమరుగాయెను. ఈ బాధాకరమును ఆసక్తికరమునైన చరిత్రలపై ఏ వ్యాఖ్యానమును చేయుటకు నేను సాహసింపను. నాకు సమయము లేదు. ఈ మనుష్యుల కథలో సగమైనను వారికి చెప్పబడలేదనియు, హోదాలో తక్కువ ప్రసిద్ధి పొందిన పదులకొలది స్త్రీ పురుషుల కథలను కూడా వీటికి సులభముగా చేర్చవచ్చుననియు, అవియు సమానముగా బాధాకరములును ఆసక్తికరములునై యుండుననియు నా పాఠకులు నమ్మవలెనని మాత్రమే నా కోరిక.6 అయితే నేను ధైర్యముగా చెప్పుదును: ఈ విధముగా కాల్చబడిన మనుష్యుల జ్ఞాపకములను తేలికగా విడిచిపెట్టకూడదు, వారి అభిప్రాయములను తేలికగా పరిగణింపకూడదు. "హతసాక్షుల సైన్యము" ఎవరి కొరకు మరణించెనో ఆ అభిప్రాయములను తిరస్కారముతో త్రోసివేయకూడదు. ఇంగ్లాండు సంస్కరణ సంఘము ఉనికికి వారి విశ్వాసపాత్రతయే కారణము. ఆమె పునాదులు వారి రక్తముతో కట్టబడెను. మన ఆంగ్ల స్వాతంత్ర్యమునకు చాలావరకు వారి ధైర్యమే కారణము. స్వతంత్ర ఆలోచన కొరకు మరణించుట విలువైనదని వారు ఈ దేశమునకు నేర్పిరి. అట్టి పౌరులను కలిగియున్న దేశము ధన్యము! అట్టి సంస్కర్తలను కలిగియున్న సంఘము ధన్యము! స్మిత్‌ఫీల్డ్, ఆక్స్‌ఫర్డ్, గ్లౌసెస్టర్, కార్మార్తెన్, హాడ్లీ అను స్థలములలో హతసాక్షుల జ్ఞాపకార్థము స్మారక శిలలను నిలిపినవారికి గౌరవము కలుగును గాక!

III. అయితే నేడు అత్యంత ప్రధానమైనదని నేను భావించు ఒక విషయమునకు వచ్చుచున్నాను. నేను చెప్పునది, మన సంస్కర్తలు ఎందుకు కాల్చబడిరను ప్రత్యేక కారణమును గూర్చి. పోపునకు లొంగుటను నిరాకరించుటయనెడి అస్పష్టమైన నేరారోపణకై, లేక ఇంగ్లాండు సంఘ స్వాతంత్ర్యమును కాపాడగోరినందుకై వారు బాధపడిరని మనము తలచినచో అది గొప్ప పొరపాటగును. అటువంటిదేమియు కాదు! వారు కాల్చబడుటకు ముఖ్య కారణము, రోమా సంఘము యొక్క విశిష్ట సిద్ధాంతములలో ఒకదానిని వారు నిరాకరించుటయే. దాదాపు ప్రతి సందర్భములోను వారి జీవమరణములు ఆ సిద్ధాంతముపైననే ఆధారపడెను. దానిని అంగీకరించినచో వారు బ్రతుకవచ్చును; నిరాకరించినచో వారు చావవలెను. ఆ సిద్ధాంతము, ప్రభు రాత్రి భోజనములో ప్రతిష్ఠింపబడిన రొట్టె ద్రాక్షారసములయందు క్రీస్తు శరీరరక్తముల వాస్తవ సన్నిధి. ప్రతిష్ఠా వచనములు ఉచ్చరింపబడిన తరువాత క్రీస్తు శరీరరక్తములు రొట్టె ద్రాక్షారసముల రూపములో వాస్తవముగా, అనగా శారీరకముగా, అక్షరార్థముగా, స్థానికముగా, భౌతికముగా ఉన్నవని వారు నమ్మిరా లేదా? కన్యయైన మరియకు పుట్టిన క్రీస్తు వాస్తవ శరీరము, గురువు (యాజకుడు) పెదవులనుండి ఆ నిగూఢ వచనములు వెలువడిన వెంటనే, 'బలిపీఠము' అనబడు దానిపై ఉన్నదని వారు నమ్మిరా లేదా? నమ్మిరా, నమ్మలేదా? అదే సరళమైన ప్రశ్న. వారు దానిని నమ్మి అంగీకరించనిచో వారు కాల్చబడిరి.7 ఈ విషయమై మన హతసాక్షుల కథలలో ఒక అద్భుతమైన, ఆశ్చర్యకరమైన ఏకత్వము కనబడును. వారిలో కొందరు యాజకుల వివాహమును గూర్చి నిందింపబడిరనుటలో సందేహము లేదు. కొందరు కాథలిక్ సంఘ స్వభావమును గూర్చి దాడికి గురియైరి. కొందరు ఇతర అంశములపై ఆరోపింపబడిరి.

కాని వాస్తవ సన్నిధిని గూర్చి మాత్రము, ఒక్కరైనను మినహాయింపు లేకుండా అందరును ప్రత్యేకముగా లెక్క అడుగబడిరి; ప్రతి సందర్భములోను ఆ సిద్ధాంతమును అంగీకరించుటకు వారి నిరాకరణ వారి శిక్షకు ఒక ముఖ్య కారణమాయెను.

(1) రోజర్స్ ఏమి చెప్పెనో వినుడి: -

"కన్యయైన మరియకు పుట్టి సిలువపై వ్రేలాడిన మన రక్షకుడైన క్రీస్తు యొక్క నిజమైన శరీరరక్తములే ఆ సంస్కారమని నేను వాస్తవముగాను సారభూతముగాను నమ్ముచున్నానా అని నన్ను అడిగిరి. నేను, 'అది అసత్యమని తలంచుచున్నాను. 'వాస్తవముగాను సారభూతముగాను' అనుదానికి శారీరకముగా అని తప్ప వేరొక అర్థము నాకు తోచదు. కాని శారీరకముగా క్రీస్తు పరలోకమందు మాత్రమే ఉన్నాడు; కాబట్టి మీ సంస్కారములో క్రీస్తు శారీరకముగా ఉండజాలడు' అని జవాబిచ్చితిని." - ఫాక్స్, ఆ స్థలమున, సంపుటి iii, పుట 101, 1684 ముద్రణ.

అందువలన ఆయన శిక్షింపబడి కాల్చబడెను.

(2) అధ్యక్షుడైన హూపర్ ఏమి చెప్పెనో వినుడి: -

"'సంస్కారములో శారీరక సన్నిధిని నీవు నమ్ముచున్నావా' అని చెప్పుమని టన్‌స్టాల్ ఆయనను అడిగెను; అందుకు హూపర్ గారు 'అట్టిదేదియు లేదు, అట్టిదేదియు నేను నమ్మను' అని స్పష్టముగా చెప్పిరి. అంతట, ఆయన వివాహితుడనియు, తన భార్యను విడువడనియు, సంస్కారములో శారీరక సన్నిధిని నమ్మడనియు వ్రాయుడని వారు లేఖకులకు ఆజ్ఞాపించిరి; కావున ఆయన తన అధ్యక్ష పదవిని కోల్పోవుటకు అర్హుడని తీర్మానించిరి." - ఫాక్స్, ఆ స్థలమున, సంపుటి iii, పుట 123.

అందువలన ఆయన శిక్షింపబడి కాల్చబడెను.

(3) రోలాండ్ టేలర్ ఏమి చెప్పెనో వినుడి: -

"నేను అపసిద్ధాంతిగా శిక్షింపబడుటకు రెండవ కారణము, నేను పదార్థాంతరీకరణమును, సహసంబంధమును (concomitation) నిరాకరించుటయే; ఈ రెండు గారడి మాటల ద్వారా పోపు మతస్థులు, క్రీస్తు సహజ శరీరము రొట్టె నుండి తయారగునని, వెంటనే దైవత్వము దానితో కలుపబడునని నమ్ముదురు; అందువలన ప్రతిష్ఠా వచనముల తరువాత వెంటనే సంస్కారములో రొట్టెయు ద్రాక్షారసమును ఇక ఉండవు, క్రీస్తు శరీరరక్తముల సారము మాత్రమే ఉండును."

"పైన చెప్పబడిన పోపు మతస్థుల సిద్ధాంతమును (కాదు, స్పష్టమైన దుష్ట విగ్రహారాధనను, దైవదూషణను, అపసిద్ధాంతమును) నేను నిరాకరించినందున నన్ను అపసిద్ధాంతిగా తీర్పు తీర్చిరి." - ఫాక్స్, సంపుటి 3, పుట 141.

అందువలన అతడు శిక్షకు గురియై దహనము చేయబడెను.

(4) అధ్యక్షుడైన ఫెరార్‌కు ఏమి చేయబడెనో వినుడి. "సంస్కారములో రొట్టె ద్రాక్షారసముల రూపమున క్రీస్తు సహజముగా ఉన్నాడని ఒప్పుకొనవలెనని" అతనిని పిలిపించిరి; అతడు ఈ అంశమునకును ఇతర అంశములకును సంతకము చేయుటకు నిరాకరించినందున శిక్షింపబడెను. శిక్షావిధిలో చివరకు అతనిపై ఇది మోపబడెను: "బలిపీఠపు సంస్కారమును బలిపీఠముపై అందించకూడదనియు, పైకెత్తకూడదనియు, ఏ విధముగానైనను ఆరాధించకూడదనియు" అతడు వాదించెను. - ఫాక్స్, సంపుటి 3, పుట 178. ఆ విధముగా అతడు దహనము చేయబడెను.

(5) పరిశుద్ధుడైన యోహాను బ్రాడ్‌ఫర్డ్ చెరసాలలో ఉన్నప్పుడు లాంకషైర్, చెషైర్ ప్రజలకు వ్రాసినదానిని వినుడి: -

"నన్ను అపసిద్ధాంతిగా తీర్పు తీర్చుటకు ముఖ్య కారణమేమనగా, బలిపీఠపు సంస్కారములో (ఇది ఇప్పుడు పోపు మతస్థులు జరిపినట్లుగా క్రీస్తు రాత్రి భోజనము కాదు, స్పష్టమైన వక్రీకరణమే) రొట్టె ద్రాక్షారసముల రూపముల క్రింద క్రీస్తు శరీర రక్తముల నిజమైన, సహజమైన, శారీరకమైన ఉనికిని నేను నిరాకరించుటయే; అనగా సైతానునకు ప్రియమైనదియు, క్రీస్తు విరోధి మతమునకు కుమార్తెయు వారసురాలునైన పదార్థాంతరీకరణను నేను నిరాకరించుటయే." - ఫాక్స్, సంపుటి 3, పుట 260.

ఆ విధముగా అతడు శిక్షింపబడి దహనము చేయబడెను.

(6) అధ్యక్షుడైన రిడ్లీపై శిక్షావిధి వాక్యములు ఏవో వినుడి: -

"పైన చెప్పబడిన నికోలస్ రిడ్లీ దేవుని వాక్యమునకును సంఘము అంగీకరించిన విశ్వాసమునకును విరుద్ధమైన కొన్ని అభిప్రాయములను, వాదనలను, అపసిద్ధాంతములను ధృవీకరించి, సమర్థించి, మొండిగా కాపాడుచున్నాడు; అవేవనగా, బలిపీఠపు సంస్కారములో క్రీస్తు నిజమైన సహజమైన శరీర రక్తములు ఉన్నవని నిరాకరించుట, రెండవదిగా, ప్రతిష్ఠ వాక్యముల తరువాత కూడ రొట్టె ద్రాక్షారసముల సారము నిలిచియుండునని ధృవీకరించుట." - ఫాక్స్, సంపుటి 3, పుట 426.

ఆ విధముగా అతడు శిక్షింపబడి దహనము చేయబడెను.

(7) అధ్యక్షుడైన లాటిమర్‌పై చూపబడిన అభియోగములను వినుడి: -

"యాజకుడు ప్రతిష్ఠించిన తరువాత క్రీస్తు నిజమైన సహజమైన శరీరము బలిపీఠపు సంస్కారములో నిజముగా ఉనికిలో లేదనియు, బలిపీఠపు సంస్కారములో రొట్టె ద్రాక్షారసముల సారము ఇంకను నిలిచియుండుననియు నీవు బహిరంగముగా ధృవీకరించి, సమర్థించి, వాదించితివి."

ఈ అభియోగమునకు ఆ మంచి వృద్ధుడు ఇట్లు బదులిచ్చెను: -

"రోమీయ సంఘము అందించు శారీరక ఉనికి ప్రకారము, రొట్టె ద్రాక్షారసముల రూపముల క్రింద క్రీస్తు శరీర రక్తములు సంస్కారములో లేవు." - ఫాక్స్, సంపుటి 3, పుట 426.

ఆ విధముగా అతడు శిక్షింపబడి దహనము చేయబడెను. (8) అధ్యక్షుడైన బోనర్ ఆర్చిడీకన్ ఫిలపాట్‌తో పలికిన మాటలను వినుడి: -

"నీవు బలిపీఠపు సంస్కారమునకు విరోధముగా అపరాధము చేసితివి; అక్కడ క్రీస్తు శరీర రక్తముల నిజమైన ఉనికిని నిరాకరించి, సంస్కారములో క్రీస్తు శరీర రక్తముల సారము కాదు గాని భౌతికమైన రొట్టెయు భౌతికమైన ద్రాక్షారసమును ఉన్నవని కూడ ధృవీకరించితివి." - ఫాక్స్, సంపుటి 3, పుట 495.

ఆ మంచి మనుష్యుడు ఈ అభిప్రాయమును గట్టిగా పట్టుకొనియున్నందున శిక్షింపబడి దహనము చేయబడెను.

(9) చివరిగా, తన చివరి శ్వాసతో క్రాన్మర్ ఆక్స్‌ఫర్డ్‌లోని సెయింట్ మేరీ సంఘములో పలికిన మాటలను వినుడి: -

"సంస్కారమును గూర్చి, వించెస్టర్ అధ్యక్షునికి విరుద్ధముగా నేను వ్రాసిన గ్రంథములో బోధించినట్లే నేను విశ్వసించుచున్నాను; ఆ గ్రంథము అంత సత్యమైన సిద్ధాంతమును బోధించుచున్నది గనుక, దానికి విరుద్ధమైన పోపు మతస్థుల సిద్ధాంతము తన ముఖమును చూపుటకు సిగ్గుపడునప్పుడు, అది అంత్యదినమున దేవుని తీర్పు ముందు నిలిచియుండును." - ఫాక్స్, సంపుటి 3, పుట 562.

ఈ గ్రంథములో క్రాన్మర్ ఏమి చెప్పెనో తెలిసికొనగోరువారు ఈ వాక్యమును ఒక నమూనాగా తీసికొనవచ్చును: -

"వారు (పోపు మతస్థులు) క్రీస్తు రొట్టె ద్రాక్షారసముల రూపము క్రింద లేక అందులో శారీరకముగా ఉన్నాడని చెప్పుదురు. క్రీస్తు అక్కడ శారీరకముగా గాని ఆత్మీయముగా గాని లేడని మేము చెప్పుదుము; అయితే యోగ్యముగా ఆ రొట్టె ద్రాక్షారసములను తినుచు త్రాగుచున్నవారిలో ఆయన ఆత్మీయముగా ఉన్నాడు, శారీరకముగా పరలోకమున ఉన్నాడు." - "ప్రభు రాత్రి భోజనమును గూర్చి క్రాన్మర్," పార్కర్ సొసైటీ ప్రచురణ, పుట 54.

ఆ విధముగా అతడు దహనము చేయబడెను.

ఇప్పుడు, ఈ నిజమైన ఉనికి విషయమున ఇంగ్లీషు సంస్కర్తలు అంత కఠినముగాను వంగనివారిగాను ఉండుట సరియైనదేనా? దానిని అంగీకరించుటకంటె మరణించుట సమర్థనీయమగునంత ప్రాణాధారమైన అంశమా ఇది? ఆలోచనలేని అనేకుల మనస్సులను ఈ ప్రశ్నలు కలవరపరచునని నేను అనుమానించుచున్నాను. అట్టి మనస్సులు నిజమైన ఉనికిని గూర్చిన ఈ వివాదమంతటిలో మాటల పోరాటము తప్ప మరేమియు చూడలేవని భయపడుచున్నాను. కాని ఇవి, బాగుగా నేర్చుకొనిన బైబిలు చదువరి ఏ మాత్రము సందేహింపక జవాబు చెప్పగల ప్రశ్నలని నేను ధైర్యముగా చెప్పుదును. అట్టివాడు వెంటనే ఇట్లు చెప్పును: నిజమైన ఉనికిని గూర్చిన రోమీయ సిద్ధాంతము సువార్త యొక్క మూలమునే దెబ్బతీయుచున్నది, అదే పోపు మతమునకు కోట, దుర్గము. మనుష్యులు ఇది మొదట చూడకపోవచ్చును, కాని జాగ్రత్తగా జ్ఞాపకముంచుకొనవలసిన అంశమిది. సంస్కర్తలు అనుసరించిన మార్గముపైనను, వారు చావు వరకు చూపిన వెనుదీయని స్థిరత్వముపైనను ఇది స్పష్టమైన విశాలమైన వెలుగును ప్రసరింపజేయును. మనుష్యులు ఏమి తలంచినను ఏమి చెప్పినను, నిజమైన ఉనికిని గూర్చిన రోమీయ సిద్ధాంతము దాని తార్కిక ఫలితముల వరకు అనుసరింపబడినయెడల, సువార్త యొక్క ప్రతి ముఖ్య సిద్ధాంతమును మరుగుపరచి, క్రీస్తు సత్యము యొక్క సమస్త వ్యవస్థకును హాని కలిగించి అడ్డుపడును. ఒక్క క్షణము అంగీకరించుడి, ప్రభువు

ప్రభు రాత్రి భోజనము ఒక సంస్కారము కాదు గాని బలి అని అంగీకరించండి — ప్రతిసారి ప్రతిష్ఠ వాక్యములు పలుకబడినప్పుడు క్రీస్తు యొక్క సహజ శరీరము రక్తము రొట్టె ద్రాక్షారసముల రూపములలో ప్రభు భోజన బల్లమీద ఉంటాయని అంగీకరించండి — ఆ ప్రతిష్ఠితమైన రొట్టెను తిని ఆ ప్రతిష్ఠితమైన ద్రాక్షారసమును త్రాగు ప్రతివాడును నిజముగా క్రీస్తు సహజ శరీరమును రక్తమును తిని త్రాగుచున్నాడని అంగీకరించండి — ఈ సంగతులను ఒక్క క్షణము అంగీకరించి, ఈ ఆధారవాక్యముల నుండి ఎంత గొప్ప పర్యవసానములు కలుగునో చూడండి. క్రీస్తు సిలువమీద మరణించినప్పుడు పూర్తిచేసిన ఆయన కార్యమను ధన్యకరమైన సిద్ధాంతమును మీరు పాడుచేయుదురు. మరల మరల అర్పింపవలసిన బలి సంపూర్ణమైనదియు పరిపూర్ణమైనదియు కాదు. — క్రీస్తు యాజక పదవిని మీరు పాడుచేయుదురు. ఆయన తప్ప దేవునికి అంగీకారమైన బలి అర్పింపగల యాజకులు వేరే ఉన్నయెడల, ఆ గొప్ప ప్రధానయాజకుని మహిమ దోచుకొనబడినట్టే. — క్రైస్తవ పరిచర్య గూర్చిన లేఖన సిద్ధాంతమును మీరు పాడుచేయుదురు. పాపులైన మనుష్యులను దేవునికి మనుష్యులకు మధ్య మధ్యవర్తుల స్థానమునకు హెచ్చించుదురు. — రొట్టె ద్రాక్షారసముల సంస్కార ద్రవ్యములకు అవి ఎన్నడును పొందవలసిన మర్యాద గౌరవము ఇచ్చి, నమ్మకమైన క్రైస్తవులు అసహ్యించుకొనవలసిన విగ్రహారాధనను పుట్టించుదురు. — చివరిగా, ముఖ్యమైనదేమనగా, క్రీస్తు మానవ స్వభావమును గూర్చిన నిజమైన సిద్ధాంతమును మీరు కూలద్రోయుదురు. కన్యక మరియ యందు పుట్టిన శరీరము ఒకే సమయమున ఒకటికంటె ఎక్కువ స్థలములలో ఉండగలిగినయెడల, అది మన శరీరమువంటి శరీరము కాదు; అప్పుడు యేసు మన స్వభావములో నిజముగా "రెండవ ఆదాము" కాడు. మన హతసాక్షులైన సంస్కర్తలు ఈ సంగతులను మనకంటె ఇంకా స్పష్టముగా చూచిరని, గ్రహించిరని నేను ఒక్క క్షణమైనను సందేహింపను; వాటిని చూచి గ్రహించినవారై, ప్రత్యక్ష సన్నిధి సిద్ధాంతమును అంగీకరించుటకంటె చనిపోవుటకే ఎంచుకొనిరి. వాటిని గ్రహించినవారై, వారు ఒక్క క్షణమైనను లొంగిపోక సంతోషముగా తమ ప్రాణములను అర్పించిరి. ఈ సంగతి మన మనస్సులలో లోతుగా చెక్కబడవలెను. భూమండలమున ఇంగ్లీషు భాష మాటలాడబడు ప్రతి స్థలమున, చరిత్ర చదువు ప్రతి ఆంగ్లేయుడును ఈ సంగతిని స్పష్టముగా గ్రహించవలెను. రొట్టె ద్రాక్షారసముల రూపము క్రింద క్రీస్తు సహజ శరీరము రక్తము ప్రత్యక్షముగా ఉన్నవను సిద్ధాంతమును అంగీకరించుటకంటె, ఇంగ్లాండు సంఘ సంస్కర్తలు కాల్చబడుటకే సిద్ధపడిరి.

IV. ఇప్పుడు, మొత్తం విషయము మన స్థితికి మన కాలమునకు ఎట్లు వర్తించునో చూపుటకు ప్రయత్నించునప్పుడు నా పాఠకులు ప్రత్యేక శ్రద్ధ చూపవలెనని కోరుచున్నాను. మృతులనుండి సజీవుల వైపు తిరుగుడని, 1555 నాటి ఇంగ్లాండు నుండి ఈ ప్రకాశవంతమైన, పురోగమించిన కాలపు ఇంగ్లాండు వైపు చూడుడని, మన సంస్కర్తలను కాల్చివేయుట నేటి ఇంగ్లాండు సంఘముపై ఎట్టి వెలుగు వేయుచున్నదో గంభీరముగా ఆలోచింపుడని కోరుచున్నాను. మనము ముఖ్యమైన కాలములలో జీవించుచున్నాము. సంఘ సంబంధమైన ఆకాశ రేఖ అన్ని వైపులను చీకటిగాను బెదిరించునదిగాను ఉన్నది. తీవ్ర ఆచారవాదము, ఆచారవాదుల స్థిరమైన వృద్ధి, పురోగతి ఇంగ్లాండు సంఘమును దాని కేంద్రమువరకు కదిలించుచున్నవి. ఇదంతయు దేనిని సూచించుచున్నదో స్పష్టముగా గ్రహించుట అత్యంత ప్రాముఖ్యము. వ్యాధిని సరిగా నిర్ణయించుటయే విజయవంతమైన చికిత్సకు మొదటి అంశము. సమస్య ఏమిటో చూడని వైద్యుడు ఎన్నడును స్వస్థతలు కలిగింపడు. కాగా, మన కాలపు గొప్ప వివాదము కేవలము వస్త్రములు, అలంకారముల విషయము — చాసబుల్లు, కోపులు; సంఘ అలంకారములు ఎక్కువ తక్కువ; కొవ్వొత్తులు పూలు ఎక్కువ తక్కువ; వంగుటలు, తిరుగుటలు, సిలువ గురుతులు ఎక్కువ తక్కువ; సంజ్ఞలు, భంగిమలు ఎక్కువ తక్కువ; ఆడంబరము, ఆకారము ఎక్కువ తక్కువ అను విషయము మాత్రమే అని తలంచుటకంటె పెద్ద పొరపాటు లేదని నేను చెప్పుచున్నాను. ఈ వివాదమంతయు కేవలము సౌందర్యపరమైనదని, ఫ్యాషన్, టోపీల వ్యాపారమువంటి అభిరుచి ప్రశ్న అని భావించువాడు, తాను పూర్తిగా భ్రమలో ఉన్నాడని నేను అతనికి చెప్పుటకు అనుమతించవలెను. ఎపిక్యూరియన్ తత్వజ్ఞానివలె అతడు తీరమున కూర్చుండి, వేదాంత తుఫానులను చూచి నవ్వుచు, మనము చిన్న సంగతుల గూర్చి మాత్రమే కలహించుచున్నామని తనను తాను పొగడుకొనవచ్చును; కాని అతని తత్వము చాలా లోతు లేనిదని, నేటి వివాదమును గూర్చిన అతని జ్ఞానము చాలా పైపైనదని చెప్పుటకు నేను సెలవు తీసికొనుచున్నాను. నేను చెప్పిన సంగతులు చిన్న సంగతులే అని నేను పూర్తిగా ఒప్పుకొనుచున్నాను. కాని అవి హానికరమైన చిన్న సంగతులు, ఏలయనగా అవి అంతరంగమందున్న సిద్ధాంతము యొక్క బాహ్య వ్యక్తీకరణ. అవి అనారోగ్య శరీర తత్వమునకు సూచనయైన చర్మవ్యాధి. అవి లోపలి విషమును తెలిపు తెగులు మచ్చ. అవి దాగియున్న కీడు అగ్నిపర్వతమునుండి పైకి లేచు ఉరులు తిరుగు పొగ. నేనైతే, ఉపరితలము క్రింద అవి ఏమియు సూచింపకపోయినయెడల, సంఘ వస్త్రములనుగూర్చి, ధూపమునుగూర్చి, కొవ్వొత్తులనుగూర్చి ఎట్టి అలజడియు చేయను. కాని అవి ఎంతో దోషమును, అబద్ధ సిద్ధాంతమును సూచించునని నేను నమ్ముచున్నాను; కాబట్టి వాటిని బహిరంగముగా ఖండించుచున్నాను, వాటికి మద్దతిచ్చువారు నిందింపదగినవారని చెప్పుచున్నాను.

ఆచారవాద వ్యవస్థ అంతటికి మూలము, ప్రతిష్ఠితమైన రొట్టె ద్రాక్షారసముల రూపము క్రింద ప్రభు రాత్రి భోజనమందు క్రీస్తు సహజ శరీరము రక్తము ప్రత్యక్షముగా ఉన్నవను ప్రమాదకరమైన సిద్ధాంతమేనని నేను ఆలోచించి అభిప్రాయపడుచున్నాను. మాటలకు అర్థమున్నయెడల, ఈ ప్రత్యక్ష సన్నిధియే ఆచారవాదము యొక్క పునాది సూత్రము. ఆచారవాద పక్షమున తీవ్రవాదులైనవారు ఇంగ్లాండు సంఘములోనికి తిరిగి తేవలెనని కోరునది ఈ ప్రత్యక్ష సన్నిధియే. మన హతసాక్షులైన సంస్కర్తలు ప్రత్యక్ష సన్నిధిని అంగీకరించుటకంటె కొయ్యకు వెళ్లినట్లే, ప్రభు రాత్రి భోజనమందు క్రీస్తు సన్నిధిని గూర్చిన భౌతికవాద సిద్ధాంతము ఏ రూపములోనైనను మన సహవాసములోనికి తిరిగి రానిచ్చుటకంటె, మనము ఎట్టి త్యాగమైనను చేసి, చివరివరకు పోరాడవలెనని నేను భావించుచున్నాను. నేను చెప్పుదానిని రుజువు చేయుటకు ఉదాహరణలతో నా పాఠకులను అలసటపెట్టను. వారు వాటిని చాలా విని యున్నారు, బహుశా మిక్కిలిగా విని యున్నారు. కాని రెండు చిన్న ఉదాహరణలు ఇచ్చుటకు నాకు అనుమతి కావలెను. "మీరును వెళ్లిపోవుదురా?" అను ప్రసంగములో డాక్టర్ ప్యూసీ (పార్కర్స్, 1867) ఏమి చెప్పుచున్నాడో గమనింపుడి: —

"ప్రభువు ప్రభు భోజనములో ఉనికిలో ఉండు విధమును గూర్చిన భౌతికవాద భావనలను తిరస్కరించుచున్నాను; 'ప్రభువు శరీరరక్తముల శారీరక ఉనికి' అను పదమువలన ఖండించబడినవని నేను నమ్ముచున్న భావనలను అనగా ఆయన విలువైన శరీరరక్తములు స్థూలమైన లేక శరీర సంబంధమైన విధమున ఉన్నట్టు భావించుటను, సంస్కారరూపముగా నిజముగా ఆత్మీయముగా ఉన్నవని భావించకుండుటను తిరస్కరించుచున్నాను. అయినను ప్రభు భోజనములో క్రీస్తు శరీరరక్తములు సంస్కారరూపముగా, అతీంద్రియముగా, వర్ణింపశక్యము కాని రీతిగా, అయితే నిజముగాను వాస్తవముగాను 'రొట్టె ద్రాక్షారస రూపములలో' ఉన్నవని నేను నమ్ముచున్నాను; మరియు 'ఆయన శరీరము ఎక్కడ ఉన్నదో అక్కడ క్రీస్తు ఉన్నాడు.'"

"ప్రత్యక్ష సన్నిధి" అను చిన్న పుస్తకములో డాక్టర్ లిటిల్‌డేల్ చెప్పుచున్న దానిని గమనించుడి: -

"I. క్రైస్తవ సంఘము బోధించుచున్నది, ఎల్లప్పుడును బోధించుచునే ఉన్నది ఏమనగా, ప్రభు భోజనములో ప్రతిష్ఠ తరువాత ప్రభువైన

యేసుక్రీస్తు శరీరరక్తములు 'నిజముగాను వాస్తవముగాను' బలిపీఠముపై రొట్టె ద్రాక్షారస రూపములలో ఉన్నవి.

"II. ఈ సన్నిధి దేవుని చిత్తముపై ఆధారపడి యున్నదే గాని మనుష్యుల నమ్మకముపై కాదని, కాబట్టి ఆ భోజనములో పాల్గొనునప్పుడు చెడ్డవారును మంచివారును సరిగా ఒకే వస్తువును పొందుదురని, మంచివారు తమ మేలుకొరకును చెడ్డవారు తమ శిక్షావిధికొరకును పొందుదురని సంఘము బోధించుచున్నది.

"III. ఇంకను, క్రీస్తు దేవుడును మనుష్యుడును అయినందున, ఈ రెండు స్వభావములు ఆయన ఒక్క వ్యక్తిత్వములో శాశ్వతముగా కలిసియున్నందున, ఆయన శరీరము ఎక్కడ ఉన్నదో అక్కడ ఆయన దైవత్వము తప్పక ఉండవలెను, కాబట్టి ఆయన సంస్కారములో ఆయనను ఆరాధింపవలెను.

"IV. ఉనికిలో ఉన్న శరీరరక్తములు పరిశుద్ధాత్మవలన గర్భమున పడినవియు, కన్యకయైన మరియ యందు పుట్టినవియు, పొంతిపిలాతు కాలమున శ్రమపడినవియు, పరలోకమునకు ఆరోహణమైనవియునైన అదే శరీరరక్తములే; కాని క్రీస్తు భూమిపై నడచినప్పటి విధమున అవి ఇప్పుడు లేవు. ఆయన మనుష్యునిగా ఇప్పుడు స్వాభావికముగా పరలోకమున ఉన్నాడు, అంత్యదినము వరకు అచ్చట ఉండును; అయినను ఆయన అతీంద్రియముగా, అంతే నిజముగా, మనము వివరింపలేని, నమ్మగలిగిన ఒక విధమున ప్రభు భోజనములో ఉన్నాడు."

ఈ రెండు ఉల్లేఖనములలోను "స్థూలమైన శరీర సంబంధమైన సన్నిధి"ని సమర్థించుచున్నారను నింద నుండి తప్పించుకొనుటకు ప్రయత్నము జరిగినట్టు మనము గమనింపవచ్చును. అయితే ఆ ప్రయత్నము సఫలము కాలేదు. బిషప్ జ్యూయెల్ ప్రత్యర్థియైన పోపు మతవాది హార్డింగ్ గారు 300 సంవత్సరముల క్రితమే ఇంతే చెప్పిరనుట మిక్కిలి విచిత్రమైన సంగతి. ఆయన ఇట్లనెను: -

"క్రీస్తు శరీరము శారీరకముగా గాని, శరీర సంబంధముగా గాని, స్వాభావిక జ్ఞానమునకు అందు విధముగా గాని ఉనికిలో లేదు; కాని అదృశ్యముగా, వర్ణింపశక్యము కానట్లుగా, అద్భుతముగా, అతీంద్రియముగా, ఆత్మీయముగా, దివ్యముగా, ఆయనకు మాత్రమే తెలిసిన విధమున ఉన్నది." - "జ్యూయెల్‌కు హార్డింగ్ ప్రత్యుత్తరము," పుట 434. పార్కర్ సొసైటీ ముద్రణ.

ఈ రెండు సందర్భములలోను మన బలిదానులు స్థిరముగా నిరాకరించిన పదములనే, "రొట్టె ద్రాక్షారస రూపములలో ఉన్నది" అను పదములనే వాడినట్టు గమనింపకుండ ఉండలేము.

డాక్టర్ పూసీ, డాక్టర్ లిటిల్‌డేల్‌లను మూడు వందల సంవత్సరాల క్రిందట గార్డినర్ ముందును బోనర్ ముందును నిలబెట్టి ఉన్నట్లయితే, వారు విజయధ్వజములతో కోర్టు నుండి బయటికి వచ్చి ఉండేవారనియు, ఏమైనను కాల్చబడి ఉండేవారు కారనియు నా మనస్సునకు స్పష్టముగా తోచుచున్నది. ప్రభు రాత్రి భోజనమును గూర్చి మన సంఘములోని ఉన్నతస్థానములలో ఉన్నవారు ఇచ్చిన ఇతర ప్రచురిత ప్రసంగములను నా పాఠకులకు చూపవచ్చును. సహవాసమును పొందువారి కొరకైన అనేక ఆచారవాద చిన్న గ్రంథములను చూపవచ్చును. "డైరెక్టోరియం ఆంగ్లికానం" అను ప్రసిద్ధ గ్రంథమును కూడా చూపవచ్చును. కాని నేను చెప్పునదేమనగా: ప్రభు రాత్రి భోజనమును గూర్చి అతివాద ఆచారవాదులు వ్రాసిన వ్రాతలను చదివి, వారు పట్టుకొనియున్న సిద్ధాంతమునకును స్పష్టమైన పోపు మతమునకును మధ్య నిజమైన భేదమును కనుగొనగలిగిన స్పృహగల సామాన్య మనుష్యుడు ఎవడును లేడు అని నా అభిప్రాయము. అది భేదము లేని భేదము; పన్నెండు మంది నిజాయితీగల మనుష్యులతో కూడిన ఏ న్యాయమండలియైనను దానిని రుజువు చేయలేమని వెంటనే చెప్పును. నేను పుస్తకములను ప్రసంగములను విడిచి సంఘములను చూచుచున్నాను; సంపూర్ణ ఆచారవాద ఆరాధనా స్థలమున ఏమి కనబడునో దానిని గమనించి, ఆలోచించి, జీర్ణించుకొనవలెనని ఆలోచనాపరులైన ప్రతి మనస్సును అడుగుచున్నాను. గాయకమండపములోని ప్రతి వస్తువును, ప్రభువు బల్లను, దాని చుట్టును దానిమీదను ఉన్నవాటిని ఏ మూఢనమ్మకపు భక్తితోను ఏ విగ్రహారాధనా గౌరవముతోను చూచుచున్నారో దానిని గమనించుడని అతనిని అడుగుచున్నాను. పక్షపాతము లేని పన్నెండు మంది నిజాయితీగల మనుష్యులతో కూడిన ఏ న్యాయమండలినైనను ఆ గాయకమండపమును ఆ సహవాసపు బల్లను చూచి, ఇదంతయు దేనిని సూచించునని తలంచుచున్నారో నాతో చెప్పుడని ధైర్యముగా అడుగుచున్నాను. ఈ సమస్తమును పోపు మతపు ప్రత్యక్ష సన్నిధి సిద్ధాంతము వాసనయు, మాస్ బలి వాసనయు కలిగియుండలేదా అని వారిని అడుగుచున్నాను. బోనర్, గార్డినర్‌లు నేటి కొన్ని సంఘముల గాయకమండపములను సహవాసపు బల్లలను చూచియుండినయెడల వారు చేతులెత్తి సంతోషించియుండెడివారని నేను నమ్ముచున్నాను; లండన్ అధ్యక్షుడైన రిడ్లీయు, గ్లాస్టర్ అధ్యక్షుడైన హూపర్‌యు నీతియుక్తమైన ఆగ్రహముతో ముఖము త్రిప్పుకొని, "ఈ సహవాసపు బల్ల ప్రభువు బల్లపై ప్రభు రాత్రి భోజనము కొరకు ఉద్దేశింపబడినది కాదు, విగ్రహారాధనయైన పోపు మతపు మాస్‌ను అనుకరించుటకై ఉద్దేశింపబడినది" అని చెప్పియుండెడివారు. అతివాద ఆచారవాదుల ఆసక్తిని, ఆత్మార్థతను, చిత్తశుద్ధిని నేనెంతమాత్రమును కాదనను; పరిసయ్యుల విషయమై గాని జెసూయిట్ల విషయమై గాని అంతే చెప్పవచ్చును. మనము విశేషముగా స్వతంత్రమైన దేశమున జీవించుచున్నామనియు, నేటి ఇంగ్లీషువారు ఆత్మహత్యకు తక్కువైన ఏ మూర్ఖతనైనను చేయుటకు స్వాతంత్ర్యము కలిగియున్నారనియు నేను కాదనను. కాని ఎంత ఆసక్తియు ఆత్మార్థతయు గల మతగురువునకైనను పోపు మతమును ఇంగ్లాండు సంఘములోనికి మరల ప్రవేశపెట్టుటకు హక్కు లేదని నేను కాదనుచున్నాను. అన్నిటికంటె ముఖ్యముగా, ఎవని సంఘ సంస్కర్తలు దేనిని ఎదిరించినందున కాల్చబడిరో ఆ ప్రత్యక్ష సన్నిధి సూత్రమునే సమర్థించుటకు అతనికి హక్కు ఏదియు లేదని నేను కాదనుచున్నాను. స్పష్టమైన సత్యమేమనగా: ప్రభు రాత్రి భోజనమును గూర్చి అతివాద ఆచారవాద పక్షము యొక్క సిద్ధాంతము మన హతసాక్షులైన సంస్కర్తల మరణకాల అభిప్రాయములతో ఎన్నడును సమన్వయపరచబడజాలదు. ఈ పక్షపు సభ్యులు తాము నిజమైన సంఘస్థులమని బిగ్గరగా ఖండించి చెప్పవచ్చును, కాని వారు మేరీ కాలపు హతసాక్షులతో సమాన అభిప్రాయములుగల సంఘస్థులు మాత్రము కారు. మాటలకు అర్థమున్నయెడల, హూపర్, రోజర్స్, రిడ్లీ, బ్రాడ్‌ఫర్డ్ మరియు వారి సహచరులు ప్రత్యక్ష సన్నిధిని గూర్చి ఒక అభిప్రాయమును, అతివాద ఆచారవాదులు పూర్తిగా వేరొక అభిప్రాయమును కలిగియున్నారు. వారు సరియైనవారైతే ఆచారవాదులు తప్పు. రెండు పక్షముల మధ్య దాటజాలని అగాధము ఉన్నది. సమన్వయపరచజాలని, వివరించి తొలగించజాలని సంపూర్ణ భేదము ఉన్నది. మనము ఒక పక్షముతో నిలిచినయెడల రెండవ పక్షముతో నిలువజాలము. నా విషయమై నేను నిస్సందేహముగా చెప్పునదేమనగా: అతివాద ఆచారవాద పక్షపు నాయకులందరికంటె రిడ్లీ, హూపర్, బ్రాడ్‌ఫర్డ్‌లపై నాకు ఎక్కువ నమ్మకమున్నది. అయితే మనము ఏమి చేయబోవుచున్నాము? ప్రమాదము అతి గొప్పది; చాలామంది ఊహించు దానికంటె ఎంతో గొప్పదని నేను భయపడుచున్నాను. ఇంగ్లాండు సంఘమును ప్రొటెస్టెంటు స్వభావము లేనిదానిగా చేయుటకు ఒక కుట్ర చాలా కాలముగా పనిచేయుచున్నది; రోమా యొక్క శక్తులన్నియు ఈ చిన్న ద్వీపముపై కేంద్రీకరింపబడియున్నవి. మన కాళ్ళ క్రింద గండి తవ్వుచు సొరంగము త్రవ్వు ప్రక్రియ చాలా కాలముగా సాగుచున్నది; దానిలో కొంచెమును మనము ఇప్పుడిప్పుడే చూడనారంభించుచున్నాము. త్వరలోనే ఇంకా చాలా చూచెదము. ఇప్పటి వేగముతో పోయినయెడల, ఏబది సంవత్సరములలోపల ఇంగ్లాండు కిరీటము ప్రొటెస్టెంటు శిరస్సుపై ఉండక, వెస్ట్‌మినిస్టర్ ఆబీలోను సెయింట్ పౌల్స్‌లోను హై మాస్ మరల జరుగుట నాకు ఆశ్చర్యము కలిగించదు. సూటిగా చెప్పవలెనన్న, ప్రమాదమేమనగా మన సంఘము ప్రొటెస్టెంటు స్వభావమును కోల్పోయి బబులోనునకును ఐగుప్తునకును వెనుకకు మరలిపోవుటయే, అంతకంటె ఎక్కువ కాదు తక్కువ కాదు. మనము రోమాతో తిరిగి ఏకమగు అపాయమున సమీపముగా ఉన్నాము. ఇట్టి మాటలు వాడినందుకు నన్ను భయపెట్టువాడని ప్రజలు పిలువవచ్చును. కాని నేను చెప్పునదేమనగా, అందుకు కారణము ఉన్నది. ఈ దేశములోని ఉన్నత వర్గములు ఇంద్రియ సుఖపరమైన, నటనాత్మకమైన, ఆచారయుక్తమైన మతమునందు అభిరుచితో విస్తృతముగా సంక్రమింపబడియున్నవి. - క్రింది వర్గములు పోపు మతమునకు సోపానమైన ఆచారవాదమంతటికి విచారకరముగా అలవాటుపడుచున్నవి. - మధ్యతరగతివారు ఇంగ్లాండు సంఘమునందు అసహ్యపడుచు దాని వలన ఉపయోగమేమని అడుగుచున్నారు. - మేధావి వర్గములు అన్ని మతములును సమానముగా మంచివి గాని సమానముగా చెడ్డవి గాని అని కనుగొనుచున్నారు. - ప్రజాభిప్రాయము ఒత్తిడి చేయకుండా పార్లమెంటు దిగువ సభ ఏమియు చేయదు. ఇప్పుడు అక్కడ మనకు పిమ్‌లును హాంప్‌డెన్‌లును లేరు. - ఈ సమయమంతయు ఆచారవాదము పెరుగుచు వ్యాపించుచున్నది. ఓడ బండరాళ్ళ మధ్య ఉన్నది; ముందు బండరాళ్ళు, వెనుక బండరాళ్ళు, కుడివైపు బండరాళ్ళు, ఎడమవైపు బండరాళ్ళు. ఓడ బద్దలు కాకుండా తప్పించుకొనవలెనన్న ఏదో చేయవలసియున్నది. ఇంగ్లాండు సంఘము యొక్క ప్రాణమే ప్రమాదములో ఉన్నది, అంతకంటె తక్కువ కాదు. ఒక సంఘమునుండి సువార్తను తొలగించినయెడల ఆ సంఘమును కాపాడుటకు యోగ్యత లేదు. నీళ్ళు లేని బావి, ఖడ్గము లేని ఒర, నిప్పు లేని ఆవిరి యంత్రము, దిక్సూచియు చుక్కానియు లేని ఓడ, ప్రధాన కమ్మి లేని గడియారము, ప్రాణము లేని నింపిన శవము - ఇవన్నియు నిరుపయోగమైనవి. కాని సువార్త లేని సంఘమంత నిరుపయోగమైనదేదియు లేదు. ఇదే ప్రశ్న మన ముఖముల వైపు తేరి చూచుచున్నది. - ఇంగ్లాండు సంఘము సువార్తను నిలుపుకొనునా లేదా? అది లేకుండ మన ప్రధాన అధ్యక్షులవైపును అధ్యక్షులవైపును తిరుగుట వ్యర్థము; మన కథీడ్రల్ సంఘములను పల్లె సంఘములను గూర్చి గొప్పలు చెప్పుకొనుట వ్యర్థము. ఇకాబోదు అను పేరు త్వరలో మన గోడలమీద వ్రాయబడును. దేవుని మందసము మనతో ఉండదు. నిశ్చయముగా ఏదో చేయవలసియున్నది. అయినను, ఒక సంగతి నా మనస్సునకు చాలా స్పష్టముగా ఉన్నది. మనము ఇంగ్లాండు సంఘమును తేలికగా విడువకూడదు. కూడదు! ఆమె ఆర్టికల్సు, నియమావళులు మార్చబడకయు, రద్దు చేయబడకయు, మారకయు ఉన్నంతకాలము మనము ఆమెను విడువకూడదు. ఓడను రక్షించుటకు అవకాశమున్నంతకాలము పడవను దించి ఓడను విడుచు నావికుడు పిరికివాడును నీచుడును. మన సంఘమున కార్యములు ప్రస్తుతము అస్తవ్యస్తముగా ఉన్నవని విడిపోవుటను గూర్చి మాటలాడు ప్రొటెస్టెంటు సంఘస్థుడు పిరికివాడని చెప్పుచున్నాను. సిబ్బందిలో కొందరు ద్రోహులైనను, కొందరు నిద్రించుచున్నను ఏమి! పాత ఓడకు కొన్ని చిల్లులున్నను, దాని తాళ్ళు కొన్ని చోట్ల తెగినను ఏమి! ఇంకను చేయవలసినది చాలా ఉన్నదని నేను పట్టుబట్టుచున్నాను. ఆ పాత ఓడలో ఇంకను జీవమున్నది. మహా నావికుడు ఇంకను దానిని విడువలేదు. బైబిలు దిక్సూచి ఇంకను డెక్కుపై ఉన్నది. నమ్మకమైన సమర్థులైన నావికులు కొందరు ఇంకను ఓడలో మిగిలియున్నారు. ఆర్టికల్సును నియమావళులును రోమా మతమయముగా చేయబడనంతకాలము ఓడను అంటిపెట్టుకొనియుందము. అది క్రీస్తును బైబిలును కలిగియున్నంతకాలము చివరి పలక వరకు దానిని ఆనుకొనియుండి, మన జెండాలను స్తంభమునకు మేకులతో కొట్టి ఎన్నడును క్రిందికి దించకుందము. మరల చెప్పుచున్నాను: మనము ఇంగ్లాండు సంఘమును విడుచునట్లు ఎవరి మాయమాటలకును, బెదిరింపులకును, భయపెట్టుటకును, ముఖస్తుతికిని, రెచ్చగొట్టుటకును లొంగకుందము. ప్రభువు నామమున మన జెండాలను ఎత్తుదము. రిడ్లీ, లాటిమర్, హూపర్‌లను వేరొక లోకమున సిగ్గు లేకుండా కలిసికొనవలెనన్న, వారు కాపాడుటకై మరణించిన సత్యముల కొరకు "ఆసక్తితో పోరాడుదము." ప్రతి ప్రొటెస్టెంటు సంఘస్థుడును తన కర్తవ్యమును నెరవేర్చునని ఇంగ్లాండు సంఘము ఎదురుచూచుచున్నది. మాటలాడుటయే కాక, పని చేయుదము. పని చేయుటయే కాక, ప్రార్థన చేయుదము. "ఖడ్గము లేనివాడు తన వస్త్రమును అమ్మి ఒకదానిని కొనుకొనవలెను." హతసాక్షుల రక్తములో ఒక స్వరమున్నది. ఆ స్వరము ఏమి చెప్పుచున్నది? అది ఆక్స్‌ఫర్డ్, స్మిత్‌ఫీల్డ్, గ్లాస్టర్ల నుండి బిగ్గరగా కేకలు వేయుచున్నది: "ప్రభు రాత్రి భోజనమున ప్రతిష్ఠింపబడిన రొట్టె ద్రాక్షారసముల రూపములలో ప్రత్యక్ష సన్నిధి అను పోపు మతపు సిద్ధాంతమును మరణము వరకు ఎదిరించుడి!"

గమనిక. — "వాస్తవ సన్నిధి" సిద్ధాంతమును గూర్చిన ఈ క్రింది ఉల్లేఖనములను నేటి కాలమందలి సంఘ సభ్యులందరు ప్రత్యేకముగా గమనించవలెనని సూచించుచున్నాము: — (1) "ప్రభు రాత్రి భోజన పరిచర్యకు నియమింపబడిన ఈ క్రమమునందు, భోజనమును పొందువారు మోకాళ్లమీద ఉండి దానిని పుచ్చుకొనవలెనని నిర్ణయింపబడినది; (యోగ్యులైన ప్రతి పొందువారికి అందు అనుగ్రహింపబడు క్రీస్తు ఉపకారములకు మన వినయపూర్వకమైన కృతజ్ఞతా అంగీకారమునకు సూచనగాను, లేనియెడల సంభవింపగల అపవిత్రత మరియు అల్లకల్లోలమును నివారించుటకును ఈ క్రమము సదుద్దేశముతో ఏర్పరచబడెను;) అయినను, ఈ మోకాళ్లమీద ఉండుటను ఎవరైనను అజ్ఞానము, బలహీనతవలన గాని, ద్వేషము, మొండితనమువలన గాని తప్పుగా అర్థము చేసికొని వక్రీకరింపకుండునట్లు, దీనివలన సంస్కార రొట్టెకుగాని ద్రాక్షారసమునకుగాని, అవి శరీర సంబంధముగా పుచ్చుకొనబడినను, లేక క్రీస్తు సహజ శరీర రక్తముల యొక్క ఏ భౌతిక సన్నిధికిగాని ఎట్టి ఆరాధనయు ఉద్దేశింపబడలేదనియు, చేయబడకూడదనియు ఇందుమూలముగా ప్రకటింపబడుచున్నది. ఏలయనగా సంస్కార రొట్టె ద్రాక్షారసములు తమ సహజ సారమందే ఇంకను నిలిచియున్నవి, కాబట్టి వాటిని ఆరాధింపకూడదు; (అది విశ్వాసులైన క్రైస్తవులందరిచే అసహ్యింపదగిన విగ్రహారాధన అగును;) మన రక్షకుడైన క్రీస్తు సహజ శరీర రక్తములు పరలోకమందున్నవి గాని ఇక్కడ లేవు; ఏలయనగా క్రీస్తు సహజ శరీరము ఒకే సమయమున ఒకటికంటె ఎక్కువ స్థలములలో ఉండుట ఆయన సహజ శరీర సత్యమునకు విరుద్ధము." — సామాన్య ప్రార్థనా గ్రంథమునందలి ప్రభు రాత్రి భోజన పరిచర్య చివరి విధి సూచన. (2) "ప్రభు రాత్రి భోజనమునందు ఇంగ్లండు సంఘములో వాడబడు సిద్ధాంత రూపమును గూర్చి, అనగా క్రీస్తు శరీర రక్తములు రొట్టె ద్రాక్షారసముల రూపములలో ఉన్నవని చెప్పుటకు సంబంధించి — ఈ మాటల రూపము ఎక్కడ వ్యక్తపరచబడియున్నదో ఆ స్థలమును నీవు చూపినప్పుడు, ఈలోగా నేను స్పష్టమైన అసత్యముగా ఎంచుచున్న దానినుండి నీవు నిర్దోషివగుదువు." — "గార్డినర్‌కు క్రాన్మర్ ఇచ్చిన సమాధానము," పు. 52, 53, పార్కర్ ముద్రణ. (3) "క్రీస్తు అత్యంత ధన్యమైన శరీర రక్తముల వాస్తవ సన్నిధిని సంస్కారమునందు వెదకకూడదు, సంస్కారమును పొందు యోగ్యుడైన వ్యక్తియందే వెదకవలెను." — "హూకర్ యొక్క సంఘ పరిపాలన," గ్రంథము 5, పు. 67. (4) "ఇంగ్లండు సంఘము తన అధికారముచే ప్రకటింపబడిన అన్ని గ్రంథములలో 'వాస్తవ సన్నిధి' అను పదమును వాడకుండుట వివేకము. ప్రార్థనా క్రమమునందుగాని, ఆర్టికల్సునందుగాని, హోమిలీలయందుగాని, సంఘ ప్రశ్నోత్తర బోధయందుగాని, నోవెల్ ప్రశ్నోత్తర బోధయందుగాని అది సిఫారసు చేయబడినట్లు మనకు కనబడదు. ప్రార్థనా క్రమమునందు ఒకసారియు, 1552 ఆర్టికల్సునందు ఇంకొకసారియు అది కనబడినను, రెండు చోట్లను అది పోపు మతస్థుల పదబంధముగా పేర్కొనబడి, వారు దానిని దుర్వినియోగపరచినందున తిరస్కరింపబడినది. కాబట్టి ఇంగ్లండు సంఘ సభ్యుడెవడైనను దానిని వాడినయెడల సంఘము ఆదేశించినదానికంటె ఎక్కువ చేయుచున్నాడు; ఎవడైనను దానిని తిరస్కరించినయెడల, తనకు సమర్థనగా సంఘ ఉదాహరణ ఉన్నది." — "డీన్ ఆల్డ్రిచ్ సమాధానము," పు. 13, 1684. "గుడ్‌మన్ ప్రభు భోజనమును గూర్చి," పు. 38 చూడుడు.

అధోజ్ఞాపికలు

1 ఈ సంఖ్యలను సోమ్స్ తన సంస్కరణ చరిత్రలో (సంపుటి 4, పు. 587) ఇచ్చియున్నాడు, అవి స్ట్రైప్ నుండి తీసికొనబడినవి. ఇతర చరిత్రకారులు అధిక సంఖ్యలను ఇచ్చుచున్నారు.

2 ఉన్నత స్థానమందున్న ఒక స్త్రీ, ఫిల్పాట్ మరణించిన తరువాత బోనర్‌కు వ్రాసిన ఉత్తరములో, అతని క్రూరత్వము పన్నెండు నెలలలో ఇరువది వేలమంది పోపు మతస్థుల హృదయములను పోగొట్టెనని చెప్పెను.

3 ఫాక్స్ యొక్క "కార్యములు మరియు స్మారకములు" ముద్రాపకుడైన డేకు చెరసాలలో రోజర్స్ చెప్పిన ప్రవచనాత్మక మాటలు ఉదాహరింపదగినవి: "ఈ మతములో మార్పును, సువార్త స్వతంత్రముగా మరల ప్రకటింపబడుటను నీవు చూచుటకు జీవించియుందువు. కాబట్టి ప్రవాసమందున్నవారిని, ఇక్కడ ఉన్నవారిని నా సహోదరులకు నా వందనములు తెలుపుము; పోపు మతస్థులను తొలగించుటయందును, మంచి పరిచారకులను సంఘములలో నియమించుటయందును జాగ్రత్తగా ఉండవలెనని వారికి చెప్పుము, లేనియెడల వారి అంతము మన అంతముకంటె మరి ఘోరమగును." — ఫాక్స్, 3వ సంపుటి, పు. 309 (1684 ముద్రణ).

4 మేరీ హింసను దేవుడు అనుమతించిన కారణములను గూర్చి బ్రాడ్‌ఫర్డ్‌కు చాలా బలమైన భావన ఉన్నట్లు కనబడును. చెరసాలనుండి తన తల్లికి వ్రాయుచు అతడిట్లనెను: "దేవుని జ్ఞానము ఇంతకంటె ఎక్కువగా ఎన్నడును లేదనియు, భక్తిగల జీవనము, దేవునికి నిజమైన సేవ ఇంతకంటె తక్కువగా ఎన్నడును లేదనియు మీరందరు ఎరుగుదురు. కాబట్టి దేవుడు ఇప్పుడు వచ్చియున్నాడు, మనలను లోకముతోపాటు శిక్షింపకుండునట్లు ఆయన మనలను దండించుచున్నాడు." — ఫాక్స్, 3వ సంపుటి, పు. 255.

5 క్రాన్మర్ ఎడమ చేతిని గూర్చిన ఈ మాటకు సోమ్స్ నాకు ఆధారము. దీనిని నేను వేరెక్కడను కనుగొనలేను. అగ్ని కాలి బూడిదయైనప్పుడు క్రాన్మర్ హృదయము కాలిపోకుండను, చెడిపోకుండను కనబడెనని ఇతర చరిత్రకారులు నమోదు చేసిన విషయమును కూడ అతడు పేర్కొనుచున్నాడు. — సోమ్స్ "సంస్కరణ చరిత్ర," 4వ సంపుటి, పు. 544.

6 ఫాక్స్ యొక్క హతసాక్షుల గ్రంథమును కలిగియున్న వారందరు ఈ క్రింది హతసాక్షి మరణములను ప్రత్యేకముగా గమనింపవలెను: కొవెంట్రీలో కాల్చబడిన లారెన్స్ సాండర్స్; బ్రెంట్‌వుడ్‌లో విలియం హంటర్; కార్డిఫ్‌లో రాలిన్స్ వైట్; చెస్టర్‌లో జార్జ్ మార్ష్; కాగ్గెషాల్‌లో థామస్ హాక్స్; కాంటర్‌బరీలో జాన్ బ్లాండ్; ఇప్స్‌విచ్‌లో ఆలిస్ డ్రైవర్; కోల్చెస్టర్‌లో రోజ్ అలెన్; డెర్బీలో జోన్ వేస్ట్; లూయిస్‌లో రిచర్డ్ వుడ్‌మన్;

ఎక్సిటర్‌లో ఆగ్నెస్ ప్రెస్ట్; న్యూబరీలో జూలియస్ పామర్; సఫోక్‌లోని లాక్స్‌ఫీల్డ్‌లో జాన్ నాయిస్.

7 "సంఘములో ఇంత కలత కలిగించబడుటకును, ఇంతమంది భక్తిగల మనుష్యుల రక్తము చిందింపబడుటకును మాస్ ప్రధాన కారణములలో ఒకటి." — ఫాక్స్ "కార్యములు మరియు స్మారకములు" 3వ సంపుటి పీఠిక. "బలిపీఠ సంస్కారము ప్రొటెస్టెంటు పేదలను కనుగొనుటకు ప్రధాన కొలమానముగా ఉండెను. సంస్కారమునందు క్రీస్తు వాస్తవ శరీర సన్నిధి, అనగా సిలువ వేయబడిన అదే శరీరము ఉన్నదను ఈ అంశము, వ్యతిరేక అభిప్రాయముగలవారిని కనుగొనుటకు సంక్షిప్త మార్గముగా ఉండెను." — ఫుల్లర్, "సంఘ చరిత్ర," 3వ సంపుటి, పు. 399, టెగ్ ముద్రణ.

జాన్ రోజర్స్: హతసాక్షి

1555లో స్మిత్‌ఫీల్డ్‌లో కాల్చబడిన జాన్ రోజర్స్, ఒక సాధారణ కారణమువలన ఇంగ్లీషు ప్రొటెస్టెంటులందరిచే విశేష గౌరవమునకు పాత్రుడు. రాణి మేరీ కాలమున దేవుని సత్యము కొరకు హతసాక్షి మరణము పొందిన ఆ ఘనమైన క్రైస్తవ వీరుల సమూహమునందు అతడు మొదటివాడు. కొయ్య దగ్గర అతడు చూపిన ధైర్యము, స్థిరత్వముచే అతడు తరువాత వచ్చినవారందరికి మహిమగల మాదిరిని ఇచ్చి, ఇంగ్లీషు సంస్కరణను బలముగా ముందుకు నడిపించెను. ఈ మంచి మనుష్యుని గూర్చిన కొంత వృత్తాంతము విశ్వాసులైన సంఘ సభ్యులందరికి ఆసక్తికరముగా ఉండక పోదు. ఇంగ్లీషు హతసాక్షుల ఘనమైన సేనలో అతడు ప్రముఖముగా ధ్వజవాహకుడు.

రోజర్సు సుమారు క్రీ.శ. 1500వ సంవత్సరములో, ఆస్టన్ పరగణాలోని డెరిటెండ్ అను చిన్న గ్రామములో జన్మించెను; ఆ గ్రామము ఇప్పుడు బర్మింగ్‌హామ్ నగరపాలక పరిధిలో ఉన్నది. అతని తండ్రి కుటుంబము, హోదా, స్థానమును గూర్చి చాలా కొద్దిగా లేక ఏమియు తెలియదు; అతని స్వంత బాల్య చరిత్రను గూర్చియు, అతని జీవితములోని మొదటి ముప్పది సంవత్సరములను గూర్చియు అంతే తక్కువగా తెలియును. అతడు కేంబ్రిడ్జిలోని పెంబ్రోక్ హాలులో విద్యనభ్యసించి 1525లో బి.ఎ. పట్టా పొందెనని మాత్రమే నిశ్చయము. పెంబ్రోక్ హాలు రిడ్లీ, బ్రాడ్‌ఫర్డు ఇద్దరును సభ్యులుగా ఉండిన కళాశాల అని మనము జ్ఞాపకముంచుకొనవలెను; మానవ దృష్టికి రోజర్సు ఈ మంచి మనుష్యులకు సమకాలీనుడును పరిచయస్థుడునై యుండునని చెప్పవచ్చును. ఈ సంగతియు, అదే కాలమున కేంబ్రిడ్జిలో సంచలనము కలిగింప మొదలుపెట్టిన లాటిమర్ ప్రసంగమును, రోజర్సు మనస్సుపై తరువాతి కాలమున గొప్ప ప్రభావము చూపకపోయి యుండదు.

పెంబ్రోక్ హాలులో రోజర్సు కష్టపడి చదివి మంచి ఫలితములు సాధించినట్లు కనబడును. ఫాక్సు తన చరిత్ర గ్రంథములోని ఒక ప్రతిలో అతడు "మంచి విద్యయందు ప్రయోజనకరముగా శ్రమించెను" అనియు, మరియొక ప్రతిలో అతడు కేంబ్రిడ్జిలో చాలాకాలము నివసించి, "విద్యాభ్యాసమను గౌరవప్రదమైన సాధనయందు శ్రద్ధాసక్తులతో నిమగ్నుడై యుండెను" అనియు మాత్రమే చెప్పెను. అయినను ఆ కాలపు ప్రమాణము ప్రకారము అతడు మంచి పండితుడనియు విద్వాంసుడనియు పేరు సంపాదించెనని స్పష్టము. లేఖనములను అనువదించుటలో అతడు తరువాత చేసిన పనియు, మనుష్యులను బాగుగా అంచనా వేయగల బిషప్ రిడ్లీ అతనికి అప్పగించిన పదవులును దీనిని సమృద్ధిగా కనుపరచును. అయితే పండితుడుగా అతని స్వభావమునకు గొప్ప నిదర్శనమేమనగా, కార్డినల్ వోల్సీ ఆ ఘనమైన సంస్థను ప్రారంభించినప్పుడు, క్రైస్ట్ చర్చి అను పేరుతో బాగుగా ప్రసిద్ధమైన ఆక్స్‌ఫర్డులోని కార్డినల్స్ కళాశాలలో జూనియర్ కానన్‌గా అతడు ఎన్నుకొనబడుటయే. వోల్సీ తన నూతన కళాశాలను రెండు విశ్వవిద్యాలయములలో దేనిలోనైనను తాను ఒప్పింపగల ఉత్తమ మనుష్యులతో నింపవలెనని సహజముగా ఆశించి, ఆశాజనకులైన వారు సభ్యులగునట్లు ప్రతి ప్రోత్సాహమును చూపెను. తాను మొదట కానన్లుగా నియమించిన వారిలో రోజర్సును ఎన్నుకొనుట అనునదియే, పెంబ్రోక్ హాలులోని ఆ యువ బి.ఎ. పరిపక్వ పండితుడను పేరు గలవాడని స్పష్టమైన రుజువు.

జాన్ రోజర్సు జీవితములోని తరువాతి ఇరువది రెండు సంవత్సరములు చాలా అస్పష్టతతో కూడిన చరిత్ర భాగము; ఎందుకనగా ఆ కాలములో అధిక భాగము ఖండాంతరమున గడిచెను. విదేశీయుల మధ్య నివసించు వ్యక్తి చేసిన పనులును పలికిన మాటలును, స్వదేశీయుల స్నేహితుల కన్నుల ఎదుట జీవించు వ్యక్తివి వలె ఖచ్చితముగా వర్ణింపబడుట అరుదు. చాలా చిక్కుపడిన దారములోనుండి, ఈ క్రింది సంగతులు బహుశః అతని కార్యములకు సరియైన వృత్తాంతము.

రోజర్సు ఆక్స్‌ఫర్డులోని కార్డినల్స్ కళాశాలలో తాను పొందిన కానన్ పదవి తరువాత వెంటనే అభిషేకింపబడెను గాని, 1532వ సంవత్సరము వరకు ఏ ఆత్మల సంరక్షణ బాధ్యతను చేపట్టినట్లు కనబడదు. అప్పుడు అతడు లండను పట్టణములోని ట్రినిటీ ది లెస్ అను సంఘ బాధ్యతకు నియమింపబడెను; మహా అగ్నిప్రమాదము తరువాత ఈ పరగణా క్వీన్‌హైత్‌లోని సెయింట్ మైకేల్స్‌తో కలుపబడెను. అతడు దానిని రెండు సంవత్సరములు నిర్వహించి 1534లో రాజీనామా చేసెను. దీని తరువాత అతడు కొంతకాలము ఆంట్వెర్ప్‌లోని ఆంగ్ల నివాసుల సమాజమునకు గురువుగా ఉండెను; సుమారు పదమూడు సంవత్సరములు ఇంగ్లాండుకు దూరముగా ఉండెను. అతని జీవితములోని ఈ కాలమున అతడు ప్రసిద్ధుడైన విలియం టిండేలుతో సన్నిహిత పరిచయము కలిగి, ప్రొటెస్టెంటు సిద్ధాంతములను స్వీకరించి, పరిశుద్ధ లేఖనములను అనువదించు మహా కార్యములో అతనితో కూడా సహపనివాడాయెను. 1537లో, టిండేలు హతసాక్షిగా మరణించిన కొద్దికాలమునకే, రోజర్సు ఆంట్వెర్ప్‌కు చెందిన అడ్రియానా డి వేడెన్ అను స్త్రీని వివాహము చేసికొని, వెంటనే సాక్సనీలోని విటెన్‌బర్గుకు మారి, కనీసము పది సంవత్సరములు ఒక జర్మన్ సమాజమునకు పరిచర్య చేసెను. హింస నుండి తప్పించుకొనుటకు ఈ మార్పు ఖచ్చితముగా అవసరమై యుండవచ్చును; అతడు బెల్జియములో ఉండినయెడల అతని ప్రాణము క్షేమముగా ఉండకపోవునని చెప్పవచ్చును. టిండేలు వంటి మనుష్యునికి స్నేహితుడైయుండుటయును, యాజకుడైనను వివాహము చేసికొనియుండుటయును అతనిని గురుతుపెట్టబడిన మనుష్యునిగా చేయును. అయితే ఇవి కేవలము ఊహాగానములే అని చెప్పుట న్యాయము. మానవ దృష్టికి విటెన్‌బర్గులోని ఈ ప్రశాంతమైన పది సంవత్సరములు రోజర్సు ఆత్మకు అపారమైన ప్రయోజనకరమైన కాలము. అతడు సంస్కరణ సూత్రములలో స్థిరపడి, తన స్వంత హృదయమును తెలిసికొని, విశ్వాసమునందును జ్ఞానమునందును పరిశుద్ధతయందును ఎదిగి, తరువాత తాను చేయవలసిన భారమైన పనికిని, చావవలసిన అగ్ని మరణమునకును సిద్ధపడెను.

"మాథ్యూస్ బైబిలు" అని సామాన్యముగా పిలువబడు ఆంగ్ల బైబిలు అనువాదముతో రోజర్సుకు గల సంబంధము ఎంతవరకు అనునది బహుశః ఎన్నడును పూర్తిగా తేలని విషయము. చాలామంది ఎరిగినదానికంటె అతనికి ఆ అనువాదముతో చాలా ఎక్కువ సంబంధము ఉన్నదనియు, దాని కర్తలలో ఒకనిగా టిండేలు, కవర్‌డేల్‌లతో పాటు అతడు స్థానము పొందుటకు అర్హుడనియు నమ్ముటకు చాలా కారణము కలదు. ఆ అనువాదముతో కూడి వచ్చిన అంచు వ్యాఖ్యలకును "సామాన్య సంగతుల" పట్టికలకును అతడే బాధ్యుడనుట నిశ్చయము. అలాగే రోజర్సు కాల్చి చంపబడునట్లు శిక్షింపబడినప్పుడు అతడు "రోజర్సు, అనగా మాథ్యూస్" అని పిలువబడెననుటయు నిశ్చయము; ఎనిమిదవ హెన్రీ కాలమున అధికారముతో ప్రచురింపబడిన ప్రసిద్ధ బైబిలు శీర్షిక పుటలో "పాత కొత్త నిబంధనలు, థామస్ మాథ్యూస్ చేత ఆంగ్లములోనికి యథార్థముగాను స్వేచ్ఛగాను అనువదింపబడినవి" అను మాటలు ఉన్నవి. రోజర్సును శిక్షించిన న్యాయాధిపతి తన శిక్షను సమర్థించుకొనుటకై అనువాద కార్యములో అతని భాగమును అతిశయించి చెప్పెనో లేదో చెప్పుట అసాధ్యము. అయితే మొత్తముమీద, మన ఆంగ్ల బైబిలును అనువదించు మహా కార్యములో తొలి శ్రామికులలో ఒకనిగా రోజర్సును సరిగా పరిగణింపవచ్చునని ఎక్కువగా తోచును. నా స్వంత తీర్పులో మొత్తము సారాంశమిదే: టిండేలు తాను న్యాయముగా పొందవలసిన పేరు పొందెను, కవర్‌డేల్ తాను పొందవలసినదానికంటె కొంచెము ఎక్కువ పొందెను, రోజర్సు చాలా తక్కువ పొందెను.

1547లో ఆరవ ఎడ్వర్డు ఇంగ్లాండు సింహాసనమునకు వచ్చెను, కొంతకాలమునకే రోజర్సు తన స్వదేశమునకు తిరిగివచ్చెను. ఊహింపదగినట్లుగా అతడు వెంటనే ముందుకు తేబడి ప్రముఖ స్థానమునందు నియమింపబడెను. ఆంగ్ల సంస్కరణ నాయకులు నియమించుటకు ఎంతో సంతోషించిన మనుష్యుడు అతని వంటి వరములును కృపాగుణములును గలవాడే. అందులో

1550లో ఆయన లండన్ నగరములోని రెండు సంఘ మండలులైన సెయింట్ మార్గరెట్ మాయిసెస్‌కును సెయింట్ సెపల్కర్‌కును వికారుగా నియమింపబడెను. 1551లో సెయింట్ పౌలు కేథడ్రల్‌లోని సెయింట్ పాంక్రాస్ ప్రెబెండల్ పదవికిని, ఎసెక్స్‌లోని చిగ్‌వెల్ రెక్టరీకిని నియమింపబడెను. 1553లో సెయింట్ పౌలు కేథడ్రల్‌కు దైవశాస్త్ర అధ్యాపకునిగా చేయబడెను. ఈ నియామకముల విషయమై రోజర్సు తాను బిషప్ రిడ్లీకి ఎంతో ఋణపడియున్నానని ఒప్పుకొనెనని చెప్పుట న్యాయము; లండను అధ్యక్షుడైన ఆ మంచి మనుష్యుడు తన పూర్వపు తోటి కళాశాల విద్యార్థిని మరచినట్లు కనబడదు. నిజమునకు ఆయన సర్ డబ్ల్యు. సెసిల్‌కు వ్రాసిన ఒక లేఖలో గ్రిండాల్, బ్రాడ్‌ఫర్డ్, రోజర్సు అను వారిని గూర్చి మాట్లాడుచు, "ప్రజాపాలనలో వెలుపల ఉండుట ఎంతో అవసరమైన మనుష్యులు, వారిలో ఎవరినైనను నా ఇంటిలో ఉంచుకొనలేను" అని వ్రాసెను. ఈ మాటలనుబట్టి రోజర్సు ఆయన పరిచారకులలో ఒకడై యుండెనని చాలా స్పష్టముగా తెలియుచున్నది.

1553లో ఆరవ ఎడ్వర్డు మరణించుటయు, మేరీ రాణి సింహాసనమెక్కుటయు రోజర్సు చురుకైన ఉపయోగకరమైన పరిచర్యను అర్థాంతరముగా ముగించెను; 1553 సంవత్సరము ముగియక ముందే ఆయన ఖైదీ ఆయెను—మొదట తన సొంత ఇంటిలో, తరువాత న్యూగేట్ చెరసాలలో; అచ్చట 1554 జనవరిలో ఆయనను చివరిగా ఉంచిరి. చెరసాలలో ఆయన స్థితిని గూర్చి మనకు తెలిసినది కొద్దియే; ఆయన భార్యను ఆయనను చూడనీయలేదనియు, ఆయనపట్ల ప్రవర్తన చాలా కఠినముగా ఉండెననియు మాత్రము తెలియును. 1555 జనవరిలో బిషప్ గార్డినర్ అధ్యక్షతగల ఒక కమిషను ఎదుట హూపరు, కార్డ్‌మేకరులతో కూడ ఆయనను మొండి అపసిద్ధాంతిగా తీసుకొని రాబడెను; దానికి కొంతవరకు కారణము ఆయన ప్రభు భోజనములో క్రీస్తు వాస్తవ ప్రత్యక్షతను నిరాకరించుటయు, కొంతవరకు యాజకుడై యుండియు ఆయన వివాహము చేసికొనియుండుటయు.

ఆయన చెరసాలలో ఉన్నప్పటి ప్రవర్తనను గూర్చియు, ఆయన కాల్చబడిన దినమున జరిగినదానిని గూర్చియు జాన్ ఫాక్సు ఇచ్చు వృత్తాంతము కంటె మంచి వృత్తాంతము మరి ఏదియు ఇవ్వలేము. కాబట్టి దానిని ఆ హుతసాక్షి చరిత్రకారుని సొంత మాటలలోనే ఇచ్చెదను:—

"ఆయనను గూర్చి ప్రవచనరూపముగా చెప్పబడినట్లు తోచగల ఇతర మాటలు, వాక్యములలో ఇది కూడ చేర్చదగినది, స్పష్టముగా గమనింపదగినది ఏమనగా: ఆయన చెరసాలలో ఉన్నప్పుడు ఈ గ్రంథమును ముద్రించినవాడును, అట్టి మత కారణముచేతనే చెరసాలలో వేయబడినవాడునైన జాన్ డేతో ఇట్లనెను: 'నీవు ఈ మతములో మార్పును చూచుటకును, సువార్త మరల స్వేచ్ఛగా ప్రకటింపబడుటకును జీవించియుందువు; కావున ప్రవాసములో ఉన్న మా సహోదరులకును ఇతరులకును నా వందనములు తెలుపుము; పోపు మతస్థులను తొలగించుటలోను, సంఘములలో మంచి పరిచారకులను నియమించుటలోను జాగ్రత్తగా ఉండుడని వారికి చెప్పుము; లేనియెడల వారి అంత్యము మా అంత్యము కంటె దారుణముగా ఉండును.' సంఘములను నింపుటకు మంచి పరిచారకులు లేకపోవుటను బట్టి (మాస్టర్ హూపరు కూడ దీనికి అంగీకరించెను) ప్రతి పది సంఘములకు ఒక మంచి, విద్యావంతుడైన అధ్యక్షుని నియమింపవలెననియు, తనకు కింద విశ్వాసులైన పాఠకులు—అనగా చక్కగా దొరకగలవారు—ఉండవలెననియు ఆయన యోచన; అట్లు పోపు మతపు యాజకులను పూర్తిగా వెడల వేయవలెను; అధ్యక్షుడు సంవత్సరమునకు ఒకసారి సంఘ మండలుల అభివృద్ధిని పర్యవేక్షింపవలెను. పరిచారకుడు తన కర్తవ్యమును నెరవేర్చనియెడల—అనగా తన గ్రంథజ్ఞానమందు తానును, మంచి ఉపదేశములయందు తన సంఘస్థులును అభివృద్ధి పొందనియెడల, వారు అంతంతమాత్రముగా తాము ఎట్లు అభివృద్ధి చెందుచున్నారో లెక్క చెప్పునట్లు తర్ఫీదు పొందునట్లు చేయనియెడల—అతడు తొలగింపబడి వేరొకడు అతని స్థానములో ఉంచబడవలెను; అధ్యక్షుడును ఆ అధ్యక్షునిపట్ల అట్లే చేయవలెను. ఇది ఆయన సలహాయును కోరికయునై యుండెను; అంతేకాక, పైన చెప్పిన ముద్రణకర్త ద్వారా తన సహోదరులకు తన వందనములు తెలుపుచు, వారట్లు చేయనియెడల వారి అంత్యము తమ అంత్యము కంటె దారుణముగా ఉండునని ఆయన ప్రకటించెను.

"మాస్టర్ రోజర్సును గూర్చిన ఇతర విషయములకు తోడు, ఆరవ ఎడ్వర్డు రాజు దినములలో యాజకుల టోపీలను ఆ శ్రేణికి చెందిన ఇతర వస్త్రములను ధరించుటను గూర్చి అధ్యక్షులలోను మతగురువులలోను ఒక వివాదము ఉండెనని కూడ మరువకూడదు. రాజైన ఎడ్వర్డు కాలమంతయు గుండ్రని టోపీ తప్ప మరి ఏదియు ధరింపని వారిలో ఒకడైన మాస్టర్ రోజర్సు, ఈ ఏకరూపతా నిర్ణయమునకు ఈ షరతుపై మాత్రమే అంగీకరింతునని చెప్పెను: టోపీని, టిప్పెట్ మొదలైనవాటిని ధరించుటలో వారు ఏకరూపతనే కోరినయెడల, పోపు మతస్థులకును ఇతరులకును భేదము కనబడునట్లు, పోపు మతస్థులు తమ చేతులపై ఒక హోస్టుతో కూడిన గిన్నె గుర్తును ధరించవలెనని బలవంతము చేయబడునట్లు అదియు నిర్ణయింపబడవలెను. దీనికి వారు సమ్మతించినయెడల తానును ఆ ఇతర దానికి అంగీకరింతునని, లేనియెడల దాని ప్రకటనకు తాను సమ్మతింపననియు, ఆ టోపీని సైతము ధరింపననియు ఆయన చెప్పెను; నిజమునకు ఆయన ఎన్నడును ధరింపలేదు.

"ఆయన హింసనొందుటకు ముందు ఆదివారమున, అప్పుడు తన క్రింది గదిలో ఉన్న మాస్టర్ హూపరుకు ఆయన ఆరోగ్యపానము చేసి, తన వందనములు ఆయనకు తెలుపుడనియు, 'ఒక మనుష్యునికి ఇంత విశ్వాసముగా అంటిపెట్టుకొనిన చిన్న మనిషి ఎన్నడును లేడు; నేను ఆయనకు అంటిపెట్టుకొనియుందును' అని చెప్పుడనియు వారితో చెప్పెను; వారిరువురు కలిసి కాల్చబడుదురని ఆయన ఊహించెను, అయితే అది వేరుగా జరిగెను, ఏలయనగా మాస్టర్ రోజర్సు ఒంటరిగా కాల్చబడెను.

"ఇప్పుడు ఆయన షెరీఫులకు అప్పగింపబడి, న్యూగేట్ నుండి తన మరణ స్థలమైన స్మిత్‌ఫీల్డుకు తీసుకొని రాబడవలసిన సమయము వచ్చినప్పుడు, మొదట పైన చెప్పబడిన షెరీఫులలో ఒకడైన మాస్టర్ వుడ్రూఫ్ ఆయన యొద్దకు వచ్చి, మాస్టర్ రోజర్స్‌ను తన యొద్దకు పిలిచి, తన అసహ్యకరమైన సిద్ధాంతమును, బలిపీఠ సంస్కారమును గూర్చిన తన చెడు అభిప్రాయమును ఆయన ఉపసంహరించుకొనునా అని అడిగెను. మాస్టర్ రోజర్స్ ఇట్లు బదులిచ్చెను: 'నేను ప్రకటించినదానిని నా రక్తముతో ముద్రించెదను.' అప్పుడు మాస్టర్ వుడ్రూఫ్, 'నీవు అపసిద్ధాంతివి' అనెను. రోజర్స్, 'అది తీర్పు దినమున తెలియబడును' అనెను. 'సరే, నేను నీ కొరకు ఎన్నడును ప్రార్థన చేయను' అని మాస్టర్ వుడ్రూఫ్ అనెను. 'అయితే నేను మీ కొరకు ప్రార్థన చేసెదను' అని మాస్టర్ రోజర్స్ అనెను; ఆ దినమే, అనగా ఫిబ్రవరి 4వ తేదీ సోమవారమున, ఆయన షెరీఫులచేత స్మిత్‌ఫీల్డు వైపుకు తీసుకొని పోబడెను; దారిలో 'మిసెరేరే' కీర్తనను పఠించుచుండెను; ప్రజలందరు ఆయన స్థిరచిత్తమును చూచి ఆశ్చర్యకరముగా ఆనందించుచు, దానిని గూర్చి దేవునికి గొప్ప స్తుతులను కృతజ్ఞతలను చెల్లించిరి. అక్కడ రాణి గృహ నియంత్రకుడైన మాస్టర్ రోచెస్టర్, సర్ రిచర్డ్ సౌత్‌వెల్, ఇద్దరు షెరీఫులు, మరియు అద్భుతమైన జనసమూహము ఎదుట ఆయనకు అగ్ని అంటింపబడెను; అది ఆయన కాళ్లను భుజములను పట్టుకొనినప్పుడు, ఆయన ఏ బాధయు అనుభవింపనివానివలె, చల్లని నీటిలో వలె మంటలో తన చేతులను కడుగుకొనెను. తరువాత తన చేతులను పరలోకము వైపు ఎత్తి, దహించు అగ్ని వాటిని కాల్చివేయు వరకు వాటిని దించకుండా, ఈ భాగ్యవంతుడైన హతసాక్షి మిక్కిలి సాత్వికముగా తన ఆత్మను పరలోకపు తండ్రి చేతులకు అప్పగించెను. ఆయన స్తంభమునకు కట్టబడి కాల్చబడుటకు కొంచెము ముందు, ఆయన తన అభిప్రాయమును ఉపసంహరించుకొనినయెడల క్షమాపణ పత్రము తేబడెను, కాని ఆయన దానిని పూర్తిగా నిరాకరించెను. రాణి మేరీ కాలమున హింసలనుభవించిన ధన్యమైన సమూహమంతటిలో ఆయన మొదటి హతసాక్షి; ఆయనే అగ్నిలోనికి మొదట సాహసించెను. ఆయన భార్య, మరియు పదకొండు మంది పిల్లలు—నడువగలవారు పదిమంది, ఆమె రొమ్ము పాలు త్రాగు శిశువు ఒకరు—ఆయన స్మిత్‌ఫీల్డు వైపు వెళ్లుచుండగా దారిలో ఆయనను కలిసిరి. తన స్వంత రక్తమాంసములైన వారి యొక్క ఈ శోకకరమైన దృశ్యము ఆయనను ఏమాత్రమును కదల్చలేదు; ఆయన క్రీస్తు సువార్త పక్షమున, దాని విషయమై, అద్భుతమైన ఓర్పుతో స్థిరముగా సంతోషముగా తన మరణమును స్వీకరించెను."

రాణి మేరీ పాలనలో కాల్చబడిన మొదటి వ్యక్తి జాన్ రోజర్స్ అని ఎల్లప్పుడును జ్ఞాపకముంచుకొనవలెను; ఆయన స్తంభమున మరణింపక ముందు, సంస్కరణ చెందిన ఇంగ్లాండు సంఘమునకు చెందిన ఏ ప్రొటెస్టెంటును తన అభిప్రాయములను ఉపసంహరించుకొనుటకంటె మరణమును అనుభవించిన ఉదాహరణ లేదు. మంచును పగులగొట్టిన మొదటివాడు ఆయనే, మరియు అగ్నిలో కూడ విశ్వాసిని ఆదుకొనుటకు దేవుని కృప చాలునని రుజువు చూపినవాడు ఆయనే కావడము రోజర్స్‌కు నిత్యమైన ఘనత. ఆయన కాల్చబడిన ఆ దినమే ఫ్రెంచి రాయబారియైన నోయిల్స్ మోంట్‌మోరెన్సీకి ఈ మాటలు వ్రాసెను: "పోపునకును ఈ రాజ్యమునకును మధ్య మైత్రి యొక్క స్థిరీకరణ నేడు రోజర్స్ అను ప్రకటించు బోధకుని బహిరంగ గంభీర బలి ద్వారా నెరవేరెను; అతడు లూథరన్ అయినందున సజీవముగా కాల్చబడెను; కాని అతడు తన అభిప్రాయమునందు స్థిరముగా నిలిచి మరణించెను. ఈ ప్రవర్తన విషయమై ప్రజలలో అధిక భాగము ఎంత సంతోషించిరనగా, అతని ధైర్యమును బలపరచుటకు అతనిని ఉద్దేశించి అనేక కేకలు వేయుటకు వారు భయపడలేదు. అతని పిల్లలు సైతము అక్కడ ఉండి, అతడు వివాహమునకు తీసుకొనిపోబడుచున్నట్లు అనిపించునంత రీతిలో అతని ఓదార్చిరి."

రౌలాండ్ టేలర్ వలె, రోజర్స్ కూడ ప్రసిద్ధమైన "మాథ్యూస్ బైబిలు"కు ఆయన చేసిన తోడ్పాటును మనము అంగీకరించిననే తప్ప, ఎట్టి సాహిత్య రచనలను విడిచిపెట్టలేదు. కాని ఆయన ఒక పేరును విడిచిపెట్టెను; లోకము నిలిచియున్నంత కాలము ప్రొటెస్టెంటు సంఘ సభ్యులందరు ఆ పేరును గౌరవముతో కొనియాడవలెను.

జాన్ హూపర్: అధ్యక్షుడును

హతసాక్షియును

మతపరమైన వివాదముల దినమున, కొంచెము "వెలుగును" అందించు మనుష్యుడంతగా తన తరమునకు ఉపయోగకరుడు మరొకడు లేడు. సంఘ సంబంధమైన యుద్ధము యొక్క కలకలములోను కలహములోను, ఉద్రేకపడిన వాదులు రేపిన పొగమంచు దుమ్ములోను, వాదప్రతివాదముల మధ్యను, ఆలోచనాపరుడైన మనుష్యుడు చనిపోవుచున్న తత్వవేత్తతో కలిసి తరచుగా—"నాకు ఇంకా వెలుగు కావలెను: నాకు ఇంకా వెలుగు ఇవ్వుడి" అని మొఱ్ఱపెట్టును. ముందు ఒక్క కంకి పెరిగిన చోట రెండు కంకులు పెరుగునట్లు చేయగలవాడు మానవజాతికి ఉపకారి అని సరిగ్గా పిలువబడెను. ఈ దినపు వేదాంత ప్రశ్నలపై కొన్ని క్రొత్త వెలుగు కిరణములను ప్రసరింపజేయగలవాడు నిశ్చయముగా సంఘమునకును లోకమునకును సేవ చేయుచున్నాడు.

ఈ జీవిత చరిత్ర వ్యాసము కొరకు విషయమును ఎన్నుకొనినప్పుడు ఇట్టి తలంపులు నా మనస్సులో కలిగెను: "హతసాక్షియైన గ్లాస్టర్ అధ్యక్షుడు జాన్ హూపర్: ఆయన కాలము, జీవితము, మరణము, అభిప్రాయములు." నేను దానిని ఒక ఉద్దేశముతో ఎన్నుకొంటిని. ఇంగ్లీషు సంస్కర్తల జీవితములును అభిప్రాయములును నేటి దినమున శ్రద్ధగల అధ్యయనమునకు తగినవని నేను చాలాకాలము నుండి భావించుచున్నాను. జాన్ హూపర్ యొక్క చిత్రము మన కాలమునకు సంబంధించిన గాఢమైన ఆసక్తి గల అంశములపై ఉపయోగకరమైన వెలుగును ప్రసరింపజేయునని నేను తలంచుచున్నాను.

రోమను సంఘము ఇంగ్లాండులో తాను పోగొట్టుకొనిన అధికారమును తిరిగి పొందుటకు అపారమైన ప్రయత్నములు చేయుచున్న దినములలో మనము జీవించుచున్నాము, మరియు వేలకొలది ఇంగ్లీషు ప్రజలు దానికి సహాయము చేయుచున్నారు. ఇంగ్లీషు సంఘ సభ్యుల యొక్క ఆ విచిత్రమైన సమూహము, అనగా తీవ్రమైన ఆచారవాదులంత పూర్తిగా రోమ్ పనిని ఎవరును చేయుటలేదు. తెలిసియో తెలియకయో, వారు దాని ముందంజకు మార్గము సిద్ధపరచుచున్నారు, దాని రైళ్లకు పట్టాలు వేయుచున్నారు. రోమను ఆచారక్రమమును—దాని వస్త్రాలంకారమును, ఊరేగింపులను, సంజ్ఞలను, భంగిమలను, దాని నాటకీయమైన ఇంద్రియ సంబంధమైన ఆరాధనా శైలిని—వేలమంది మనస్సులకు అలవాటు చేయుచున్నారు. వారు స్పష్టమైన రోమను సిద్ధాంతమును—ప్రత్యక్ష సన్నిధిని, పరిచర్య యొక్క యాజక స్వభావమును, చెవిలో చెప్పు పాపసంకీర్తనము యొక్కయు యాజకుల పాప విమోచనము యొక్కయు అవసరమును—ధైర్యముగా ప్రకటించుచు ప్రచురించుచున్నారు. రోమను సంఘముతో తిరిగి ఐక్యము కావలెనను తమ కోరికను వారు బిగ్గరగా చాటుచున్నారు. సంక్షిప్తముగా, సంస్కరణ యుద్ధమును మరల పోరాడవలసి వచ్చునట్లు కనబడుచున్నది. కాబట్టి మనము రోమునకు తిరిగి వెళ్లకముందు, ఇంగ్లీషు రోమను మతము ఏమైయుండెనో పూర్తిగా గ్రహించుదము. వెలుగును తెచ్చుదము. "చీకటిలో దుముకుదము" వద్దు.

We live in times when many Churchmen openly sneer at our Reformation, and scoff at our Reformers. The martyrs, whose blood was the seed of our Church, are abused and vilified, and declared to be no martyrs at all. Cranmer is called "a cowardly traitor," and Latimer, "a coarse, illiterate bully!" The Reformation is said to have been " an unmitigated disaster," and a " change taken in hand by a conspiracy of adulterers, murderers, and thieves!" (See Church Times, of March 14, 1867.) Let us study one of our leading Reformers to-day, and see what the man was like. Let us pass under review one who was a friend and contemporary of Cranmer, Ridley, and Latimer, and a leading fellow-labourer in the work of the Reformation. Let us find out how he lived, and how he preached, and what he thought, and how he died. Once more I say, let us bring in the light.

We live in times when the strangest misrepresentations prevail about the true character of the Church of England. Scores of people all over the country are not ashamed to denounce the very name of Protestantism, and to tell people that "Evangelical" Churchmen are not Churchmen at all! Forsooth, they are Calvinists, Puritans, Dissenters, Methodists, Fanatics, and the like, and ought to leave the Church of England and go to their own place! Let us bring these assertions to the test of a few plain facts.

మన ప్రార్థనా పుస్తకమునకును మన విశ్వాస వ్యాసములకును — చాలా స్వల్ప మార్పులతో — మూలకారకులైన ఆ పండితులలో ఒకని వ్రాతపూర్వకమైన అభిప్రాయములను, లిఖిత భావములను పరిశీలించుదము. అధ్యక్షుడైన హూపరు ఏమి వ్రాసెనో, ఏమి తలంచెనో, ఏమి బోధించెనో వినుదము. ఆచారవాదులును ఉన్నత సంఘీయులును ఇంగ్లాండు సంఘమునకు నిజమైన ప్రతినిధులని తొందరపడి అంగీకరింపవద్దు. "ప్రతివాది వచ్చి వాని విమర్శించువరకు తన వ్యాజ్యెములో మొదట ప్రత్యుత్తరమిచ్చువాడు న్యాయవంతుడుగా కనబడును." (సామెతలు 18:17.) మరల చెప్పుచున్నాను, వెలుగును ప్రసరింపజేయుదము.

I. అధ్యక్షుడైన హూపరు కాలమునుగూర్చి కొంత వృత్తాంతముతో ఆరంభింతును. — మత విషయములో అవి ఎట్టి కాలములు? ఫాక్సు, స్ట్రైపు, బర్నెటు, సోమ్సు, బ్లంటు అను వారి గ్రంథములనుండి కొన్ని చారిత్రక సంగ్రహములను అందించుటకు ప్రయత్నింతును.

యోహాను హూపరు 1495లో పుట్టి 1555లో మరణించెను. ఏడవ హెన్రీ పరిపాలనలో మొదట వెలుగును చూచెను; రాణి మేరీ పరిపాలనలో దహింపబడెను. ఎనిమిదవ హెన్రీ, ఆరవ ఎడ్వర్డు అను ఇద్దరు రాజుల పరిపాలనా కాలమంతయు జీవించి, వారి ప్రభుత్వకాలమున జరిగిన సమస్తమునకు ప్రత్యక్ష సాక్షియాయెను. ఆయన జీవితములోని అరువది సంవత్సరములు ఇంగ్లాండు చరిత్రలో అతి సంఘటనాత్మకమైన కాలములలో ఒకదానిని తనలో ఇముడ్చుకొనును. 1495లోని ఇంగ్లాండునకును 1555లోని అదే ఇంగ్లాండునకును గల భేదమును అతిశయోక్తి చేయుట అసాధ్యము. మత నైతిక దృష్టిలో దేశమంతయు తలక్రిందులాయెను. హూపరు పుట్టినప్పుడు ఇంగ్లీషు సంస్కరణ ఇంకను ఆరంభముకాలేదు; రోమను సంఘము ఇంగ్లాండును ఏ ఆటంకమునులేక పరిపాలించుచుండెను. ఆయన మరణించినప్పుడు సంస్కరణ ఎంత లోతుగా వేరుపారియుండెననగా, వాదముగాని హింసగాని దానిని కూలద్రోయజాలకపోయెను.

సంస్కరణకు పూర్వము ఇంగ్లీషు మతము యొక్క ప్రధాన లక్షణములేవి? హూపరు కన్నులారా చూచిన, ముందుకు నడిపించుటకు సహాయపడిన ఆ గొప్ప మార్పు మన పూర్వీకులను ఏ స్థితిలో కనుగొనెను? ఒక్క మాటలో చెప్పవలెనంటే, హూపరు ప్రధాన సాధనముగా నిలిచిన పోపు మత పతనము వలనను ప్రొటెస్టెంటు మతము ప్రవేశించుట వలనను ఇంగ్లాండు దేనికి ఋణపడియున్నది? ఈ ప్రశ్నలకు సంక్షిప్త సమాధానమిచ్చుటకు ప్రయత్నింతును. ఇవి చాలమందికి ఏమియు తెలియని విషయములని చెప్పుటకు విచారపడుచున్నాను. మూడువందల సంవత్సరముల క్రిందటి చరిత్ర విషయమై నా దేశస్థులలో అత్యధికుల మనస్సులు పూర్తిగా శూన్యముగా ఉన్నట్లు కనబడును. విద్య గూర్చి ఇంత గగ్గోలు చేయుచున్నను, మన స్వదేశ చరిత్రను గూర్చిన అజ్ఞానము శోచనీయముగను, భయంకరముగను, నిరుత్సాహకరముగను ఉన్నది. ప్రొటెస్టెంటు సంస్కరణకు మనము ఎంతగా ఋణపడియున్నామో ఇంగ్లీషు ప్రజలు తెలిసికొనియున్నచో, అతివాద ఆచారవాదము ఇంతమంది అనుచరులను సంపాదించియుండెనని నేను ఎన్నడును నమ్ముకొనజాలను. పోపు మతమనగా ఏమో వారు తెలిసికొనియున్నచో, దానితో వారు ఎన్నడును ఆటలాడరు, దానిని ముట్టుకొనరు, దానిలో చేతులు పెట్టరు.

(అ) సంస్కరణకు పూర్వము ఇంగ్లీషు మతము యొక్క ప్రధాన లక్షణములలో ఒకటి దట్టమైన అజ్ఞానము. అన్ని తరగతులవారిలోను నిజమైన క్రైస్తవ్యమును గూర్చిన జ్ఞానము స్పష్టముగా లోపించియుండెను. చేతితో తడవగలిగినంత గాఢాంధకారము దేశమును క్రమ్మియుండెను. క్రీస్తు సువార్తను గూర్చి మనము ఇప్పుడు ఏ తెలివైన ఆదివారపు బడి పిల్లవాని వలన నేర్చుకొనగలమో, అంత విషయము కూడా నూరుగురిలో ఒక్కడు చెప్పజాలడు.

ఈ అజ్ఞానమునకు మనము ఆశ్చర్యపడనక్కరలేదు. ప్రజలకు బడులుగాని బైబిళ్లుగాని లేవు. ఎనిమిదవ హెన్రీ కాలపు బైబిలు ముద్రింపబడువరకు అందుబాటులోనున్న ఏకైక అనువాదమైన విక్లిఫ్ క్రొత్త నిబంధన వెల, మన ఇప్పటి ద్రవ్యములో, £2 16s. 3d. ఉండెను. సంఘ ప్రార్థనలు లాటిన్ భాషలో ఉండెను; కావున ప్రజలు వాటిని గ్రహింపలేకపోయిరి. ప్రకటన దాదాపు లేనేలేదు. త్రైమాసిక ప్రసంగములు మతగురువులకు నిర్ణయింపబడినవి గాని వాటి విషయమై పట్టుబట్టలేదు. ఒక్క ఆదివారమైనను మాస్ చెప్పకుండా విడువకూడదు గాని, ఇరువది ఆదివారములు ప్రసంగములు లేకపోయినను ఎవరును నిందింపబడరని లాటిమరు చెప్పుచున్నాడు. అంతేగాక, ప్రసంగములు ఉన్నప్పుడు అవి పూర్తిగా నిష్ప్రయోజనములు; ఆ తరువాతి కాలములో ప్రసంగీకుడుగా ఉండుట అపసిద్ధాంతి అని అనుమానింపబడుటతో సమానమాయెను.

వీటన్నిటికి మించి, 1551లో హూపర్ మొదటిసారిగా అధ్యక్షునిగా నియమింపబడినప్పుడు గ్లౌసెస్టర్ మండలం నుండి అతనికి లభించిన నివేదిక, సంస్కరణకు పూర్వపు కాలముల అజ్ఞానమును స్పష్టముగా తెలియజేయును. అతని మండలములోని 311 మంది మతగురువులలో 168 మంది పది ఆజ్ఞలను అప్పగింపలేకపోయిరి; ఆ 168 మందిలో 31 మంది అవి లేఖనములో ఏ భాగమున ఉన్నవో చెప్పలేకపోయిరి; 40 మంది ప్రభువు ప్రార్థన ఎక్కడ వ్రాయబడియున్నదో చెప్పలేకపోయిరి; ఆ 40 మందిలో 31 మందికి ప్రభువు ప్రార్థనను రచించినవాడెవడో తెలియనే తెలియదు!

ఇది అజ్ఞానము కాకపోతే మరేమిటో నాకు తెలియదు. కాపరులే ఇట్టివారైతే, ప్రజల స్థితి ఎంత విషమముగా ఉండియుండవలెను! గురువులలోనే జ్ఞానము ఈ పాటిదైతే, ప్రజలలో అది ఎంత తక్కువగా ఉండియుండవలెను!

(6) అయితే ఇది మాత్రమే కాదు. సంస్కరణకు ముందు ఇంగ్లాండు మతమునకు ఉన్న మరొక ప్రధాన లక్షణము అతి నీచమును, అతి దిగజార్చునదియునైన మూఢనమ్మకము. అది ఎంతవరకు పోయెనో కొద్దిమందికైనా ఏమాత్రము తెలియదని నేను తలంచుచున్నాను.

ఆ రోజులలో స్త్రీపురుషులకు అప్పుడప్పుడు మనస్సాక్షి కలవరపెట్టేది, వారు ఉపశమనము కోరుకొనేవారు. మనలాగే వారు కూడా దుఃఖము, వ్యాధి, మరణము గుండా వెళ్లవలసివచ్చేది. వారేమి చేయగలరు? ఎక్కడికి తిరుగగలరు? దేవుని ప్రేమను గూర్చి, క్రీస్తు మధ్యవర్తిత్వమును గూర్చి, ఉచితమైన, సంపూర్ణమైన, పరిపూర్ణమైన రక్షణను గూర్చిన శుభవార్తను గూర్చి, విశ్వాసముచేత నీతిమంతులుగా తీర్చబడుటను గూర్చి, కృపను గూర్చి, విశ్వాసమును గూర్చి, నిరీక్షణను గూర్చి, మారుమనస్సును గూర్చి వారికి చెప్పువారెవరూ లేరు. వారు యాజకుల వైపు మాత్రమే తిరుగగలిగేవారు; ఆ యాజకులు తామే ఏమియు ఎరుగరు, ఇతరులకు ఏమియు చెప్పలేరు. "గుడ్డివాడు గుడ్డివానిని నడిపించగా ఇద్దరును గుంటలో పడిరి." ఒక్క మాటలో చెప్పాలంటే, హూపర్ కాలమునకు ముందు మన పూర్వీకుల మతము, కన్యమరియ ఆరాధన, పరిశుద్ధుల ఆరాధన, విగ్రహారాధన, అవశేషముల ఆరాధన, తీర్థయాత్రలు, దానధర్మములు, బాహ్యాచారవాదము, ఆచారవాదము, ఊరేగింపులు, సాష్టాంగ నమస్కారములు, వంగి నమస్కరించుటలు, శిలువ గుర్తులు వేసుకొనుటలు, ఉపవాసములు, పాపనివేదనలు, పాపవిమోచన ప్రకటనలు, మాస్‌లు, ప్రాయశ్చిత్తములు, యాజకులకు గుడ్డి విధేయత అనువాటితో కూడిన ఒక వ్యవస్థీకృత విధానముకంటె కొంచెమే మెరుగైనది. అది అజ్ఞానముతోను విగ్రహారాధనతోను కలగాపులగమైన గొప్ప గందరగోళము; తెలియని దేవునికి ప్రతినిధి ద్వారా చేయబడిన సేవ. దీని ఏకైక ఆచరణాత్మక ఫలితమేమనగా, యాజకులు ప్రజల సొమ్మును తీసుకొని వారి రక్షణకు హామీ ఇచ్చేవారు; ప్రజలు యాజకులకు ఎంత ఎక్కువ ఇస్తే పరలోకమునకు వెళ్లుట అంత నిశ్చయమని తమను తాము పొగడుకొనేవారు.

యాజకులు ప్రజలను మోసగించుటకు అభ్యసించిన స్థూలమైన, హాస్యాస్పదమైన కపటముల జాబితా ఒక గ్రంథమంత అవుతుంది; నేను కొన్ని ఉదాహరణలను మాత్రమే ఇవ్వగలను.

గ్లౌసెస్టర్‌షైర్‌లోని హేల్స్ మఠములో, కానుకలు సమర్పించువారికి యాజకులు ఒక సీసాను చూపించేవారు; అది క్రీస్తు రక్తమును కలిగియున్నదని చెప్పేవారు. ఎనిమిదవ హెన్రీ రాజు కాలములో పరిశీలించినప్పుడు, ఈ ప్రసిద్ధ సీసాలో ప్రతి వారము క్రొత్తగా నింపబడు బాతు రక్తము తప్ప మరేమీ లేదని తేలింది.

కెంట్‌లోని బెక్స్లీలో ఒక సిలువ రూపమును ప్రదర్శించేవారు; దాని ప్రదర్శనతో కూడినదని చెప్పబడిన నిరంతర అద్భుతము కారణముగా అది ప్రత్యేక గౌరవమును, గొప్ప కానుకలను పొందేది. ప్రజలు రాగి సమర్పించినప్పుడు ఆ రూపము ముఖము గంభీరముగా ఉండేది; వెండి సమర్పించినప్పుడు దాని కాఠిన్యము సడలేది; బంగారము సమర్పించినప్పుడు అది బహిరంగముగా నవ్వేది. ఎనిమిదవ హెన్రీ కాలములో ఈ ప్రసిద్ధ సిలువ రూపమును పరిశీలించినప్పుడు, దానిలో తీగలు కనబడినవి; వాటి ద్వారా యాజకులు ఆ ప్రతిమ ముఖమును కదిలించి, తమకు ఇష్టమైన భావమును అది ధరించునట్లు చేయగలిగేవారు.

బర్క్‌షైర్‌లోని రీడింగ్ మఠములో, అనేక ఇతర వాటితోపాటు ఈ అవశేషములు అత్యంత భక్తితో ఆరాధింపబడేవి — ఒక రెక్క గల దూత, మన రక్షకుని ప్రక్కను పొడిచిన బల్లెపు మొన, పరిశుద్ధ సిలువ యొక్క రెండు ముక్కలు, పరిశుద్ధుడైన యాకోబు చెయ్యి, పరిశుద్ధుడైన ఫిలిప్పు ఉత్తరీయము, మగ్దలేనే మరియ ఎముక ఒకటి.

సఫోక్‌లోని బరీ సెయింట్ ఎడ్మండ్స్‌లో, యాజకులు పరిశుద్ధుడైన లారెన్సును కాల్చిన నిప్పు కణికలను, పరిశుద్ధుడైన ఎడ్మండ్ కాలి గోళ్ల తునకలను, థామస్ ఎ బెకెట్ కత్తెర బాకును, బూట్లను, మన రక్షకుని సిలువ ముక్కలను — అవి కలిపిన యెడల ఒక పెద్ద సంపూర్ణ సిలువ అగునంత ఎక్కువ ముక్కలను — ప్రదర్శించేవారు.

సోమర్సెట్‌షైర్‌లోని మైడెన్ బ్రాడ్లీ ప్రియరీలో, ఆరాధకులకు కన్యమరియ యొక్క లోపలి వస్త్రమును, మొదటి ప్రభు రాత్రి భోజనములో వాడిన రొట్టెలో కొంత భాగమును, బేత్లెహేములో మన ప్రభువు పరుండబెట్టబడిన రాతి తొట్టి ముక్కను చూచు అవకాశము ఇవ్వబడేది.

సోమర్సెట్‌షైర్‌లోని బ్రూటన్ ప్రియరీలో, ఎర్రని పట్టుతో చేయబడిన కన్యమరియ నడికట్టు ఒకటి ఉంచబడింది. ఈ గంభీరమైన అవశేషము ప్రసవించు స్త్రీలకు సురక్షితమైన ప్రసవమును నిశ్చయపరచుటకు ప్రత్యేక అనుగ్రహముగా పంపబడేది. విల్ట్‌షైర్‌లోని ఫార్లీ మఠములో ఉంచబడిన మగ్దలేనే మరియ యొక్క తెల్లని నడికట్టుతో కూడా ఇలాగే చేయబడేది. ఈ రెండు సందర్భములలోను, ధనము చెల్లించకుండా ఆ అవశేషము పంపబడలేదని మనము నిశ్చయముగా చెప్పవచ్చు.*

ఇట్టి వృత్తాంతములు ఎంత అవివేకమైనవిగాను విచారకరమైనవిగాను ఉన్నవనగా, నవ్వాలో ఏడ్వాలో ఎవరికీ తెలియదు. అయినను, సంస్కరణకు ముందు మన పూర్వీకుల మతము ఎట్టిదో మనుష్యులు తెలుసుకొనుటకు వీటిని ముందుకు తీసుకురావడం ఖచ్చితముగా అవసరము. ఈ సంగతులు మన చెవులకు ఎంత ఆశ్చర్యకరముగా వినబడినను, ఆ కాలములో ఆంగ్లేయులకు ఇంతకంటె మంచిది తెలియదని మనము ఎన్నడూ మరచిపోకూడదు. ముట్టడులలోను దిగ్బంధనములలోను ఆకలితో అలమటించు మనిషి ఆకలితో చచ్చుటకంటె ఎలుకలను, చిట్టెలుకలను తినుట కూడా జరిగింది. దేవుని వాక్యము లేక ఆకలితో అలమటించు ఆత్మ అత్యంత నీచమైన మూఢనమ్మకములో ఓదార్పు కనుగొనుటకు ప్రయాసపడినయెడల దానిని మరీ కఠినముగా తీర్పు తీర్చకూడదు.

(సి) ఇంకొక్క విషయము మిగిలి ఉన్నది. సంస్కరణకు ముందు ఆంగ్ల మతము యొక్క మరొక ప్రధాన లక్షణము విస్తృతముగా వ్యాపించిన అపరిశుద్ధతయు నైతిక భ్రష్టత్వమును. మతగురువుల జీవితములు, సాధారణ నియమముగా, కేవలము అపకీర్తికరముగా ఉండేవి; సామాన్య ప్రజల నైతిక స్థాయి సహజముగానే అత్యంత అథమ స్థితిలో ఉండేది. ముళ్లపొదలలో ద్రాక్షపండ్లు గాని, తిస్టిల్ మొక్కలలో అంజూరపు పండ్లు గాని ఎప్పటికీ పండవు. మన దేశమును నింపిన అజ్ఞానము, మూఢనమ్మకముల యొక్క భారీ వేళ్లు చెడిన ఫలము తప్ప మరొకటి ఇచ్చునని ఆశించుట అవివేకము, అసంబద్ధము. కానీ రోమను మతము ఏ ఆటంకము లేకుండా వర్ధిల్లిన స్వర్ణ దినములలో ఆంగ్ల మతగురువులకంటె మరింత సంపూర్ణముగా భ్రష్టమైన సమూహమును ఊహించుట అసాధ్యము.

పురోహితులు అపకీర్తి పొందిన తిండిపోతుతనము, త్రాగుబోతుతనము అను అలవాట్లను గూర్చి నేను మీకు చెప్పగలను,

పైన పేర్కొనిన సంగతులకు స్ట్రైప్, బర్నెట్ నాకు ఆధారము.

మరియు జూదమాడుట అను అలవాట్లను గూర్చి కూడా.

సంస్కరణపై తన ఉత్తమమైన చరిత్ర గ్రంథములో ప్రొఫెసర్ జె. జె. బ్లంట్ ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు: "చాలా తరచుగా వారు ప్రజలలో అత్యంత అథమ వర్గమునుండి తీసికొనబడినవారు, తాము ఎదిగిన ఆ వర్గపు స్థూలమైన అలవాట్లన్నియు గలవారు — సారాయి దుకాణపు బల్లపై కాలక్షేపము చేయువారు, పాచికలాడువారు, తమ పాటర్నోస్టర్ ప్రార్థనను కంఠస్థముగా చదువుటకే కష్టపడువారు, తరచుగా పది ఆజ్ఞలను చెప్పలేనివారు — తమ ప్రార్థన పుస్తకములను మాత్రమే చదువగలిగి మరేమియు చదువలేని మాస్-యాజకులు; 'సర్ జాన్ లాక్‌లాటిన్,' 'సర్ జాన్ మంబుల్-మేటిన్స్,' లేదా 'వాగుడుకాయ గుడ్డి సర్ జాన్' అని అవమానకరమైన పేర్లతో తరచు పిలువబడువారు. వాస్తవమేమనగా, సంస్కరణకు ముందు మతపరిచారకుల శరీరసంబంధ జీవితము, కొవ్విన పొట్టలు, సాధారణ లౌకికత్వము సామెతగా ప్రసిద్ధములైనవి."

సంస్కరణకు పూర్వపు యాజకత్వము యొక్క సిగ్గులేని ధనాశను గూర్చి నేను మీకు చెప్పవచ్చును. థామస్ ఎ బెకెట్ వంటి పరిశుద్ధుల మందిరము వద్ద ఒక మనుష్యుడు ఉదారముగా కానుకలు ఇచ్చినంతకాలము, మతగురువులు అతని దాదాపు ఏ పాపమునుండైనను విమోచించెడివారు. ఒక నేరస్థుడు లేక దుష్కార్యము చేసినవాడు సన్యాసులకు బాగుగా చెల్లించినంతకాలము, ఎట్టి నేరము చేసిన తరువాతనైనను మతసంస్థల ఆవరణలో ఆశ్రయము పొందవచ్చును; అతనిని ఏ చట్టమును అందుకొనలేకపోయెడిది. అయినను ఇదంతయు జరుగుచున్నప్పుడే లోలార్డులకును వైక్లిఫ్ అనుచరులకును ఎంత మాత్రమును కనికరము లేకపోయెను! కొన్ని పాత మతసంబంధ భవనములలో నేటికిని మిగిలియున్న శిల్పములే రాతిలోను కొయ్యలోను ఒక కథను చెప్పుచున్నవి; అది నేటికిని ఎన్నో విషయములను తెలుపుచున్నది. సన్యాసులను (ఫ్రయర్లను) తరచుగా ఇట్లు చిత్రించిరి: నక్కలు ప్రసంగించుచున్నట్లు, వెనుక టోపీలోనుండి దొంగిలిన బాతు మెడ తొంగిచూచుచున్నట్లు; తోడేళ్ళు పాప విమోచన ప్రకటించుచున్నట్లు, వారి అంగీలలో ఒక గొఱ్ఱె చుట్టబడియున్నట్లు; రోగి మంచము చెంత కూర్చున్న కోతులవలె, ఒక చేతిలో సిలువను పట్టుకొని, మరొక చేతిని బాధపడుచున్నవాని జేబులో ఉంచినట్లు. నియమింపబడిన పరిచారకుల తప్పిదములు ఇంత బహిరంగముగా అపహాస్యమునకు గురియైనప్పుడు, పరిస్థితులు నిజముగా అత్యంత దీనదశలో ఉండి ఉండవలెను.

అయితే ఇంగ్లాండులో సంస్కరణకు పూర్వపు మతగురువుల నడవడిపై ఉన్న అత్యంత నల్లని మచ్చ గూర్చి మాటలాడుట బాధాకరము. వారి జీవితముల అపవిత్రతను, ఏడవ ఆజ్ఞను వారు ఘోరముగా తృణీకరించుటను నేను సూచించుచున్నాను. ఎన్నడును వివాహము చేసికొనము అని ప్రమాణము చేసినవారు నిర్వహించిన వ్యక్తిగత పాపనివేదన యొక్క ఫలితములు ఎట్టివనగా, వాటిలోనికి ప్రవేశించుటకు నేను సాహసింపను. యౌవనపు పరిపూర్ణ దశలోనున్న స్త్రీపురుషుల గుంపులను మఠములలోను కన్యాస్త్రీ మఠములలోను బంధించుటవలన కలిగిన పరిణామములు ఎట్టివనగా, వాటిని వివరించి నా పాఠకుల మనస్సులను అపవిత్రపరచను. ఎనిమిదవ హెన్రీ నియమించిన కమీషనర్లు పిలువబడిన "మతసంబంధ" సంస్థలలో చాలా వాటిలోని స్థితిని గూర్చి కనుగొనినవి వర్ణింప అసాధ్యమైనవని చెప్పుట చాలును. పాపమునుండియు లోకమునుండియు తప్పించుకొనుటకైన "పరిశుద్ధ" ఆశ్రయములని చెప్పుకొనబడిన ఈ స్థలములలోని అనేకమంది "పరిశుద్ధ" స్త్రీపురుషుల ఆచారములకంటె తక్కువ "పరిశుద్ధమైనది" ఊహకే అందదు! ఏదైనా నమ్మదగినట్లు కనబడు సిద్ధాంతము త్రాసులో తూచబడి పూర్తిగా తక్కువగా కనబడినచో, అది బ్రహ్మచర్యమును సన్యాసమును పరిశుద్ధతను వృద్ధిచేయునను ప్రియమైన సిద్ధాంతమే. భావుక యువకులును సున్నితమనస్కులైన యువతులును బ్యాటిల్, గ్లాస్టన్‌బరీ, బోల్టన్, కిర్క్‌స్టాల్, ఫర్నెస్, క్రోయ్‌లాండ్, బరీ, టింటెర్న్ వంటి మఠముల శిథిలములను చూచి విలపించవచ్చును. కాని ఈ మతసంస్థలలో చాలావరకు దుర్నీతి గుంటలై యుండెననియు, సన్యాసులును కన్యాసన్యాసినులును తరచుగా క్రైస్తవమునకు అపకీర్తిగా ఉండిరనియు నేను ధైర్యముగా చెప్పుదును.

అన్ని మఠములును కన్యాస్త్రీ మఠములును సమానముగా చెడ్డవి కావని నేను ఉదారముగా అంగీకరింతును. ఆక్స్‌ఫర్డు సమీపమున ఉన్న గాడ్‌స్టో కన్యాస్త్రీ మఠమువంటి కొన్ని మతసంస్థలు మచ్చలేని పేరును కలిగియుండెనని ఒప్పుకొందును. అయితే ఇవి నియమమును నిరూపించు ప్రకాశవంతమైన మినహాయింపులు మాత్రమే అని భయపడుచున్నాను. ఎనిమిదవ హెన్రీ కమీషనర్ల నివేదికపై ఆధారపడి చేయబడిన మతసంస్థల రద్దు శాసనపు ప్రస్తావనలో, త్రోసిపుచ్చలేని విస్తృతమైన సాధారణ ప్రకటనలు ఉన్నవి. అది ఇట్లు ప్రకటించుచున్నది: "సన్యాసులు, కానన్లు, కన్యాసన్యాసినుల అబ్బేలలోను ప్రయరీలలోను ఇతర మతసంస్థలలోను స్పష్టమైన పాపమును, దుష్టమును, శారీరకమును, హేయమునైన జీవనము నిత్యము జరుగుచు చేయబడుచున్నది; అట్టి వ్యర్థమును శారీరకమును హేయమునైన జీవనమునకు నిజాయితీగల దయగల సంస్కరణ కొరకు రెండువందల సంవత్సరములకు పైగా అనేక నిరంతర పరిశీలనలు జరిగినను, ఇంతవరకు కొంచెమైనను మెరుగుదల లేదు; వారి దుష్ట జీవనము సిగ్గుమాలినట్లు పెరిగి అధికమాయెను."

అంతేగాక, అనైతికతను వృద్ధిచేయుటకు "ఆహార సమృద్ధియు విశ్రాంతి సమృద్ధియు" కంటె నిశ్చయమైన నివారణ లేదు. (యెహెజ్కేలు 16:49) ఏ జాతి, ఏ హోదా, ఏ తరగతికి చెందినవారైనను ఎందరో స్త్రీపురుషులను తీసికొనుడి; బ్రహ్మచర్య ప్రమాణముతో వారిని బంధింపుడి; వారిని వారి కొరకే వేరైన గృహములలో మూసివేయుడి; తినుటకును త్రాగుటకును వారికి పుష్కలముగా ఇవ్వుడి, చేయుటకు వారికి ఏమియు ఇవ్వకుడి; అన్నిటికంటె ముఖ్యముగా బైబిలు చదువుటను, నిజమైన మతమును, సువార్త ప్రకటనను, పర్యవేక్షణను, ప్రజాభిప్రాయపు అదుపును వారికి ఇవ్వకుడి; ఇదంతయు చేసిన తరువాత ఫలితము ఏడవ ఆజ్ఞ యొక్క హేయమును విస్తారమునైన ఉల్లంఘన కాకపోయినయెడల, నేను మానవ స్వభావమును వ్యర్థముగా చదివితినని మాత్రమే చెప్పగలను.

ఈ విషయములపై నేను నిలిచియుండుట గూర్చి క్షమాపణ కోరను. ఈ చిత్రము బాధాకరమును తగ్గించునదియునైనను, నేటి కాలములలో దానిని జాగ్రత్తగా చూడవలెనే గాని ప్రక్కకు త్రోసివేయకూడదు. కొందరు ఆధునిక సంఘవాదులు సంస్కరణకు వ్యతిరేకముగా చేయుచున్న అసభ్యమైన కేకలలో మనము చేరక ముందు, సంస్కరణ మనలను దేనినుండి విడిపించెనో ఇంగ్లీషు ప్రజలు గ్రహింపవలెనని నేను కోరుచున్నాను. ప్రొటెస్టెంటు మతమును విడిచిపెట్టి, పోపు మతమును సన్యాసమును తిరిగి స్వీకరింపవలెనని నిర్ణయించుకొనక ముందు, పోపు మతము తన ఇష్టప్రకారము నడిచినప్పుడు ఇంగ్లాండు స్థితి ఎట్టిదో మనము పూర్తిగా గ్రహింతము. సంస్కరణ వలె ఇంత గట్టిగా కోరబడిన మార్పు ఎన్నడును లేదనియు, హూపరును అతని తోటి పనివారగు సంస్కర్తలును ఇంగ్లాండునకు చేసినంత మేలు మరి ఎవరును చేయలేదనియు నా స్వంత విశ్వాసము. సంక్షేపముగా, ఫాక్స్, ఫుల్లర్, స్ట్రైప్, బర్నెట్, సోమ్స్, బ్లంట్ గ్రంథములలో నమోదైన స్పష్టమైన చారిత్రక సత్యములను ఎవడైనను ఖండింపలేనియెడల, సంస్కరణకు పూర్వపు కాలములు చెడ్డ కాలములని అతడు ఒప్పుకొనవలెను, లేదా పిచ్చివాడుగా పరిగణింపబడుటకు సంతృప్తి చెందవలెను. మన ప్రొటెస్టెంటు సంస్కర్తలకు ఇంగ్లాండు ఎంత ఋణపడియున్నదో మరి ఏ తరగతి మనుష్యులకును అంతగా ఋణపడి లేదు; మనము కృతజ్ఞత లేనివారమై ఆ ఋణమును చెల్లింపనియెడల అది మహా అవమానము.

సంస్కరణ సమయమున దేవుడు వినియోగింపనిష్టపడిన కొందరు సాధనముల నడవడిలో తప్పులను ఎంచుట సహజముగా సులభమును చౌకయునైన పని. బైబిలును అనువదింపజేసి, క్రాన్మరును లాటిమరును అధ్యక్షులుగా నియమించి, మఠములను అణచివేసిన ఎనిమిదవ హెన్రీ క్రూరుడును చెడ్డవాడునైనవాడనుటలో సందేహము లేదు. అతనిని సమర్థించుటకు నేను పూనుకొనను. అయితే దేవుడు తరచుగా అతి చెడ్డ సాధనములతో మంచి పని చేసియున్నాడు; గొప్ప ఫలితమే మనము ముఖ్యముగా చూడవలసినది. అంతేగాక, ఎనిమిదవ హెన్రీ ఎంత చెడ్డవాడైనను, రోమను మతమునకు మొగ్గు చూపు మన స్నేహితులు ఆ విషయమును ఎంత తక్కువగా ప్రస్తావించిన అంత మేలు. అతని నైతిక నడవడి కనీసము అనేకమంది పోపుల నడవడితో పోల్చినప్పుడు అనుకూలముగానే ఉండును. కనీసము అతడు వివాహితుడు!

మరొక వైపు, హూపర్ మరియు ఆయన తోటి సంస్కర్తలు తమ పనిని చెడుగా చేశారనీ, అనేక దుర్వినియోగములను సహించారనీ, అనేక విషయములను అసంపూర్ణముగా, అసమగ్రముగా విడిచిపెట్టారనీ చెప్పడం సులభమే. ఇదంతా చాలావరకు నిజమే కావచ్చు. కానీ సాధారణ న్యాయసమ్మతి ప్రకారం, వారు ఎదుర్కొనవలసిన అనేక ఇబ్బందులను, వారు తొలగించవలసి వచ్చిన చెత్తకుప్పల పర్వతాలను ప్రజలు జ్ఞాపకముంచుకోవాలి. నా దృష్టిలో ఆశ్చర్యమేమిటంటే, వారు చేసినది అంత తక్కువ అని కాదు, వారు ఏదైనా చేయగలిగారనే విషయమే.

అయినప్పటికీ, అన్నీ చెప్పబడిన తరువాత, ప్రతి అభ్యంతరమూ లేవనెత్తబడిన తరువాత కూడా, తేలికగా తోసిపుచ్చలేని కొన్ని గొప్ప స్పష్టమైన వాస్తవాలు మిగిలి ఉన్నాయి. మనుష్యులు ఏమైనా చెప్పవచ్చు, ఎక్కడైనా లోపములు వెదకవచ్చు, కానీ ఈ వాస్తవాలను ఎన్నడూ ఖండించలేరు. సంస్కరణకు ఇంగ్లీషువారు ఇంగ్లీషు బైబిలును, దానిని చదవడానికి ప్రతి మనుష్యునికీ స్వేచ్ఛను రుణపడి ఉన్నారు. సంస్కరణకు వారు దేవునితో సమాధానపడే మార్గమును గూర్చిన జ్ఞానమును, అధ్యక్షుడు గానీ యాజకుడు గానీ పరిచారకుడు గానీ అడ్డుగా నిలువకుండా, ప్రతి పాపీ విశ్వాసము ద్వారా నేరుగా క్రీస్తు వద్దకు వెళ్ళే హక్కును రుణపడి ఉన్నారు. సంస్కరణకు వారు మన పూర్వీకులు కలలోనైనా ఊహించని, లేఖనానుసారమైన నైతికత, పరిశుద్ధత అనే ప్రమాణమును రుణపడి ఉన్నారు. ఈ అమూల్యమైన కనికరములకు మనం ఎల్లప్పుడూ కృతజ్ఞులమై ఉందాము! వాటిని ఎల్లప్పుడూ గట్టిగా పట్టుకొని, చేజార్చుకొనకుండా ఉందాము! నా విషయానికొస్తే, ఈ ఆధిక్యతలను మననుండి దోచుకొని, సంస్కరణకు ముందున్న అజ్ఞానము, మూఢనమ్మకము, అపరిశుద్ధత లోకి మనలను వెనుకకు లాగాలని చూసేవాడు ఇంగ్లండుకు శత్రువనీ, అతనిని దృఢముగా ఎదిరించవలసినదనీ నేను భావిస్తున్నాను.

II. ఇప్పుడు నేను హూపర్ కాలములనుండి హూపర్ వద్దకు మళ్ళుతున్నాను. ఆయన కాలములను గూర్చి ఇంత సేపు వివరించినందుకు క్షమాపణ చెప్పనవసరము లేదని నేను భావిస్తున్నాను. ఒక ప్రజానాయకుడు జీవించిన కాలములను తెలుసుకొనకుండా ఆయనను సరిగా అంచనా వేయలేము. సంస్కరణకు ముందు ఇంగ్లండు స్థితిని అర్థం చేసుకొనకుండా ఒక ఇంగ్లీషు సంస్కర్తను సరిగా మెచ్చుకొనలేము. హూపర్ మరియు ఆయన సహచరులు ఎదుర్కొనవలసి వచ్చిన పరిస్థితులను మనం చూశాము. ఇప్పుడు హూపర్ను గూర్చి కొంత తెలుసుకుందాము.

జాన్ హూపర్ ఏడవ హెన్రీ పరిపాలనా కాలములో, 1495వ సంవత్సరములో సోమర్సెట్ షైరులో జన్మించెను. ఆయన జన్మించిన గ్రామము తెలియదు; దానిని గూర్చి ఒక సంప్రదాయమైనా మిగిలి లేదు. ఈ విషయములో ఇంగ్లీషు హతసాక్షులలో హూపర్ మరియు రోలాండ్ టేలర్ మాత్రమే ప్రత్యేకముగా నిలుస్తారు. క్రాన్మర్, రిడ్లీ, లాటిమర్, రోజర్స్, బ్రాడ్ఫర్డ్, ఫిల్పాట్, ఫెరార్ అనువారందరి జన్మస్థలములు నిర్ధారించబడ్డాయి. ఆ షైరులో ఆయన కుటుంబము ఏ స్థానములో ఉండెనో కూడా తెలియదు. అయినప్పటికీ, ఆయన తండ్రి కేవలం సాధారణ రైతు కాదనీ, గణనీయమైన సంపద గల మనుష్యుడనీ నమ్మడానికి మంచి కారణము ఉంది.

ఈ గొప్ప సంస్కర్త తొలి చరిత్ర చాలా అస్పష్టతలో కప్పబడి ఉంది. ఆయన 1514లో, పంతొమ్మిదేళ్ల వయస్సులో, ఆక్స్ఫర్డ్లోని మెర్టన్ కళాశాలలో ప్రవేశించి, అప్పుడు ఆ కళాశాల ఫెలోగా ఉన్న తన మేనమామ శిక్షణలో చదివెను. ఆయన 1518లో, ఇరవై మూడేళ్ల వయస్సులో, బి.ఏ. పట్టా పొందెను; ఆ తరువాత ఉన్నత పట్టా వైపు ఎన్నడూ సాగలేదు. హూపర్ జీవితములోని మొదటి ఇరవై మూడు సంవత్సరములను గూర్చి కనుగొనబడిన వాస్తవాలు అక్షరాలా ఇవి మాత్రమే. 1518 నుండి 1539 వరకు, అంటే ఇరవై ఒక్క సంవత్సరముల కాలమంతా, హూపర్ చరిత్రను గూర్చి మనం మళ్ళీ దాదాపు పూర్తిగా చీకటిలోనే ఉన్నాము. అయినప్పటికీ, అది ఆయన జీవితములో అత్యంత ప్రాముఖ్యమైన సంక్షోభకాలమనీ, ఆయన శేషజీవితమంతటికీ ఆయన వ్యక్తిత్వమునకు రంగునూ మొగ్గునూ ఇచ్చెననీ సందేహించుటకు వీలు లేదు. సంప్రదాయము చెప్పునదేమనగా, ఆక్స్ఫర్డ్లో పట్టా పొందిన తరువాత ఆయన సన్యాసి అయ్యెను — మొదట సోమర్సెట్షైరులో వాచెట్ సమీపమందున్న ఓల్డ్ క్లీవ్ సిస్టర్షియన్ మఠములో, ఆ తరువాత గ్లౌసెస్టరులోని మరొక సిస్టర్షియన్ మఠములో. సంప్రదాయము ఇంకా చెప్పునదేమనగా, ఆయన సన్యాసజీవితముతో విసిగి అసహ్యించుకొని, ఆక్స్ఫర్డ్లో నివసించుటకై దానినుండి తప్పుకొనెను; అయితే ఖచ్చితమైన తేదీ తెలియదు. ఈ సంప్రదాయములకు కొంత బలము చేకూర్చు విషయమేమనగా, తరువాత గార్డినర్ ఆయనకు మరణశిక్ష విధించినప్పుడు, ఆయన "పూర్వము సిస్టర్షియన్ క్రమమునకు చెందిన క్లీవ్ మఠములో సన్యాసి" అని వర్ణించబడెను. అయినప్పటికీ, ఆయన సాహిత్య అవశేషములలో సన్యాసిగా ఆయన అనుభవమును గూర్చిన ప్రస్తావన స్పష్టంగా లేకపోవుట అంగీకరించవలసిన విషయమే.

ఏమైనా, ఆయన జీవితములోని ఈ దశను గూర్చి ఒక విషయము మాత్రము ఖచ్చితముగా తెలియును. 1518 మరియు 1539 మధ్యనున్న ఈ ఇరవై ఒక్క సంవత్సరముల కాలములోనే పోపు మతము యొక్క అబద్ధ సిద్ధాంతములకును లేఖనవిరుద్ధమైన ఆచారములకును ఆయన కన్నులు తెరవబడెను; అయితే అది ఎప్పుడు ఎక్కడ జరిగెనో మనము ఖచ్చితముగా చెప్పలేము. స్విట్జర్లాండు సంస్కర్త బుల్లింగరుకు వ్రాసిన ఒక ఉత్తరములో ఆయన స్వయముగా చెప్పుచున్నాడు: "తాను ఆస్థాన సేవకుడిగా ఉండి, రాజు యొక్క ప్రాసాదములో ఆస్థానజీవితములో అతిగా మునిగియున్నప్పుడు" జ్వింగ్లీ యొక్క కొన్ని రచనలును, పౌలు పత్రికలపై బుల్లింగరు వ్రాసిన కొన్ని వ్యాఖ్యానములును తనకు తగిలెననియు, ఈ గ్రంథముల అధ్యయనము వలననే తాను పోపు పీఠమునుండి విడుదల పొంది, తన ఆత్మ మారుమనస్సు పొందెననియు. ఈ అత్యంత ఆసక్తికరమైన ఉత్తరము పార్కర్ సొసైటీ ప్రచురించిన "జూరిచ్ నుండి అసలు ఉత్తరములు" అనే గ్రంథములో కనబడును. అయితే, "ఆస్థానజీవితము" మరియు "రాజు యొక్క ప్రాసాదము" అనే ప్రస్తావనల అర్థమునకు ఆ ఉత్తరము దురదృష్టవశాత్తు ఎలాంటి ఆధారమునూ ఇవ్వదు.

ఈ కాలమునకు చెందిన హూపర్ను గూర్చిన మరొక వాస్తవము కూడా అంతే ఖచ్చితమైనది. లాటిమర్ తన అధ్యక్ష పదవిని వదులుకొనునట్లు చేసిన, అర్ధ పోపు మతస్వభావముగల ఆరు వ్యాసముల శాసనము అమలులోకి వచ్చినప్పుడు, ఆయన 1539లో ఆక్స్ఫర్డ్ను విడిచిపెట్టవలసి వచ్చెను. హతసాక్షుల చరిత్రకారుడైన ఫాక్స్ స్పష్టముగా చెప్పుచున్నాడు: సంస్కరణ సూత్రములపై హూపర్కు గల సుప్రసిద్ధమైన అనురక్తి ఆక్స్ఫర్డ్ అధికారుల దృష్టిని, ప్రత్యేకించి దైవశాస్త్ర ఆచార్యుడైన డాక్టర్ స్మిత్ దృష్టిని ఆకర్షించెను. దాని ఫలితముగా ఆయన విశ్వవిద్యాలయమునుండి వైదొలగవలసివచ్చెను, ఆ తరువాత మరెన్నడూ అక్కడ నివసించినట్లు కనబడదు.

1539లో ఆక్స్‌ఫర్డ్‌ను విడిచిన తరువాత, హూపర్ కొద్దికాలము సర్ థామస్ అరండెల్ గృహములో గృహనిర్వాహకుడుగాను, పురోహితుడుగాను ఉండెను. ఇక్కడ కూడా అతని ప్రొటెస్టెంటు నియమములు మరల అతనిని ఇబ్బందిలో పడవేసెను. అతని యజమానుడు అతనిని ఇష్టపడెను గాని అతని అభిప్రాయములను ఇష్టపడలేదు. ఫలితముగా, అతడు హూపర్‌ను బిషప్ గార్డినర్ వద్దకు ఒక రహస్య లేఖతో పంపి, "తన పురోహితునికి కొంత మేలు చేయవలెను" అని కోరెను. అయితే గార్డినర్ నాలుగైదు దినములు చర్చించిన తరువాత కూడా ఆ దృఢచిత్తుడైన సంస్కర్త విషయములో ఏమియు సాధింపలేకపోయెను; అతని అభిప్రాయములను కదిలింపనే లేకపోయెను. ఫాక్స్ చెప్పినట్లు, చివరకు అతడు "సర్ థామస్ సేవకుని తిరిగి అతని వద్దకే పంపి, అతని పాండిత్యమును తెలివిని ఎంతో మెచ్చుకొనెను గాని, మాస్టర్ హూపర్ మీద తన హృదయములో పగ పెట్టుకొనెను." ఈ పగ దురదృష్టవశాత్తు మరువబడలేదు; అనేక దినముల తరువాత చేదైన ఫలమును ఇచ్చెను.

దీని తరువాత హూపర్‌కును సర్ థామస్ అరండెల్‌కును గల సంబంధము ఎక్కువ కాలము నిలువలేదు. ఆ ప్రొటెస్టెంటు పురోహితుడు ఇంగ్లాండులో తన ప్రాణమునకు భద్రత లేదని గ్రహించి, ఆ కాలపు అనేక మంచి మనుష్యులవలె ఖండాంతర ఐరోపాకు వెళ్లిపోయెను. అక్కడ అతడు కనీసము తొమ్మిది సంవత్సరములు జీవించినట్లు కనబడును—మొదట స్ట్రాస్‌బర్గులో, తరువాత బాలెలో, చివరకు జ్యూరిచ్‌లో. తన స్వదేశములో అతడు తరువాత ఎంతో ఘనముగా సమర్థించిన స్పష్టమైన, నిర్దిష్టమైన సిద్ధాంత సత్య భావములు అతనిలో స్థిరపడినది నిస్సందేహముగా అతని జీవితములోని ఈ కాలములోనే. ఈ కాలములోనే అతడు బుల్లింగర్, బూసర్, ఎ. లాస్కో మరియు ఇతర ఖండాంతర సంస్కర్తలతో స్నేహములు ఏర్పరచుకొనెను; వారు ఆ తరువాత ఎల్లప్పుడును అతనిని లోతైన ప్రేమతో చూచిరి. ఈ కాలములోనే, సుమారు 1546వ సంవత్సరములో, అతడు అన్నా డి త్జర్‌క్లాస్ అను బర్గండీ దేశపు ఉన్నత కుటుంబపు స్త్రీని వివాహము చేసికొనెను; ఆమె అన్ని విధముల అతనికి తగిన సహాయకురాలిగా కనబడును.

1547లో ఎనిమిదవ హెన్రీ మరణించెను, ఆరవ ఎడ్వర్డ్ తన స్వల్పమైనను మహిమగల పరిపాలనను ఆరంభించెను. దీని వెంటనే హూపర్ తన స్వదేశములో ప్రొటెస్టెంటు సంస్కరణ కార్యమునకు తన సహాయము అందించుట తన బాధ్యతయని భావింప మొదలుపెట్టి, జ్యూరిచ్ స్నేహితులకు ప్రేమతో వీడ్కోలు చెప్పి ఇంగ్లాండుకు తిరిగి బయలుదేరెను. అతని వీడ్కోలు మాటలు బాధాకరముగా ప్రవచనాత్మకములు, హృదయమును కదిలించునవి. అతడు తన స్వదేశమున ఉన్నత స్థానమునకు ఎదుగునని తాము పూర్తిగా ఆశించుచున్నామనియు, తమ పాత స్నేహితులను మరువకుండునని ఆశించుచున్నామనియు, అప్పుడప్పుడు తమకు వ్రాయవలెనని వేడుకొనుచున్నామనియు వారు అతనితో చెప్పిరి. దానికి హూపర్ వారి అనేక దయాకార్యములను ఎన్నడును మరువనని వారికి హామీ ఇచ్చి, అప్పుడప్పుడు వారికి వ్రాయుదునని వాగ్దానము చేసి, ఈ మరువరాని మాటలతో ముగించెను: "మాస్టర్ బుల్లింగర్, అన్నిటికంటే చివరి వార్తను మాత్రము నేను వ్రాయలేను. ఏలయనగా నేను ఎక్కువ శ్రమ పడు చోటనే, నేను బూడిదగా కాల్చబడితినని మీరు వినెదరు. అదే చివరి వార్త; దానిని నేను మీకు వ్రాయలేను. కాని అది నా గూర్చి మీరు వినెదరు."

హూపర్ 1549 మే నెలలో లండన్ చేరెను; అపారమైన కష్టముల మధ్య క్రాన్మర్, రిడ్లీ నెమ్మదిగా ముందుకు నడిపించుచున్న సంస్కరణ మిత్రులు అతనిని సంతోషముతో స్వీకరించిరి. కఠినమైన పోరాటము మధ్య స్వాగతింపదగిన అదనపు బలగమువలె అతడు వచ్చి, ప్రొటెస్టెంటు ఉద్యమమును మిక్కిలి బలపరచెను. సత్యనిష్ఠగల, పాండిత్యము, శక్తిగల మనుష్యుడను అతని కీర్తి అతని కంటే ముందే చేరినట్లు స్పష్టము. అతడు వెంటనే రక్షకాధికారియైన సోమర్సెట్ ప్రభువునకు పురోహితునిగా నియమింపబడెను. తనకు ప్రత్యేకమైన ఉత్సాహముతో అతడు వెంటనే బోధించు పనికి తనను అర్పించుకొని, సాధారణముగా దినమునకు రెండుసార్లు ప్రసంగించెను; అది ఎంత గొప్ప ఆదరణ పొందెననగా, అతని మాట వినుటకు తరలి వచ్చిన జనసమూహములను సంఘములు పట్టలేకపోయెను. అతని శత్రువైన డాక్టర్ స్మిత్ సైతము "ప్రజలు అతనిని ఎంతగా మెచ్చుకొనిరనగా అతనిని ప్రవక్తగా భావించిరి; ఇంకను, అతనిని దేవతగా చూచిరి" అని ఒప్పుకొనెను.

హూపర్‌ను బాగా ఎరిగిన వాడైన హతసాక్షుల చరిత్రకారుడు ఫాక్స్, ఈ కాలమున అతని ఉన్నత స్వభావమును గూర్చి, వరములను గుణములను గూర్చి ఈ సాక్ష్యము ఇచ్చెను: "అతడు తన సిద్ధాంతములో ఆసక్తిగలవాడు, వాక్కులో వాగ్ధాటిగలవాడు, లేఖనములో పరిపూర్ణుడు, శ్రమలో అలసట ఎరుగనివాడు. అతని జీవితము ఎంత పవిత్రముగా మంచిదిగా ఉండెననగా అపనింద యొక్క ఊపిరియైనను అతనిమీద ఏ తప్పును మోపలేకపోయెను. అతడు శరీర బలము గలవాడు, ఆరోగ్యము సంపూర్ణము, తెలివి మిక్కిలి సారవంతము; ఎట్టి దుర్భాగ్యమును ప్రతికూలతయు చేయగలదానిని సహించగల అజేయమైన ఓర్పు గలవాడు. తీర్పులో స్థిరుడు, ఆహారములో మితము గలవాడు, మాటలలో మరింత మితుడు, కాలములో మిక్కిలి మితుడు. గృహనిర్వహణలో మిక్కిలి ఉదారుడు, కొన్నిసార్లు తన జీవనోపాధికి మించి విస్తారముగా ఇచ్చువాడు. సంక్షేపముగా, పౌలు తిమోతికి వ్రాసిన పత్రికలో మంచి అధ్యక్షునికి కావలెనని చెప్పిన సద్గుణములలో గాని లక్షణములలో గాని మాస్టర్ హూపర్‌లో లోపించినది ఒక్కటియు నాకు తెలియదు."

ఇట్టి స్వభావము, ముద్ర గల మనుష్యుడు ఆరవ ఎడ్వర్డ్ దినములలో అధ్యక్షునిగా చేయబడుటకు సరిగా తగినవాడని యుక్తముగా భావింపబడెను. అతడు ఇంగ్లాండులో అడుగుపెట్టిన ఒక సంవత్సరములోనే అతని జ్యూరిచ్ స్నేహితుల ప్రవచనములు నెరవేరెను. 1550లో రాజు ఎదుట లెంట్ ప్రసంగముల వరుసను ప్రకటించిన తరువాత, బుల్లింగర్ స్నేహితుడును, జ్యూరిచ్ ప్రవాసియు, ఆ దినపు అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన ప్రసంగీకుడునైన జాన్ హూపర్ ఖాళీగా ఉన్న గ్లోస్టర్ అధ్యక్ష పదవిని నింపుటకు నామినేట్ చేయబడెను. దీనికంటే వివేకవంతమైన ఎంపిక చేయలేము. ఇంగ్లాండు సంఘ చరిత్రలో సరైన మనుష్యుడు సరైన స్థానములో ఉంచబడిన ఇట్టి ఉదాహరణ అరుదుగా, మిక్కిలి అరుదుగా ఉన్నది.

అయితే హూపర్ నామినేషన్ అతనిని క్రాన్మర్, రిడ్లీలతో ఒక మిక్కిలి అసౌకర్యకరమైన విషయమున దురదృష్టకరమైన ఘర్షణలోనికి తెచ్చెను. అధ్యక్షులు తమ ప్రతిష్ఠాపన సమయములో ఇంతవరకు చేయుచు వచ్చిన ప్రమాణమును చేయుటకును, ఇంతవరకు ధరింపబడుచు వచ్చిన అధ్యక్ష వస్త్రములను ధరించుటకును అతడు స్థిరముగా నిరాకరించెను. ఆ ప్రమాణము దేవుని గూర్చియే గాక పరిశుద్ధులను గూర్చియు ప్రస్తావించుటచేత అది లేఖనవిరుద్ధమని అతడు నిర్మొహమాటముగా అభ్యంతరపెట్టెను. ఆ వస్త్రములు పోపు మతపు అవశేషములనియు, వాటిని పూర్తిగా విడిచిపెట్టవలెననియు అతడు అభ్యంతరపెట్టెను.

హూపరుకును అతని ఇద్దరు గొప్ప సహపరిచారకులకును మధ్య వెంటనే ఒక వివాదము పుట్టి, అతని అభిషేకమును దాదాపు ఒక సంవత్సరమంతయు ఆలస్యము చేసి, అపారమైన హాని కలుగజేసెను. వివాదమునకు మూలకారణము ఎంత స్వల్పముగాను అల్పముగాను కనబడెనో, వాదించువారు అంత ఎక్కువగా ఆవేశపడిరి, అంత మొండిపట్టు పట్టిరి. అవిధేయుడైన తన సహోదరునితో రిడ్లీ మాట్లాడినను ఉత్తరప్రత్యుత్తరములు జరిపినను ప్రయోజనము లేకపోయెను. ఆరవ ఎడ్వర్డు రాజును అతని రాజమండలియు క్రాన్మరుకు వ్రాసి, అధ్యక్షునిగా నియమింపబడినవానికి అభ్యంతరకరమైన "కొన్ని ఆచారములను, క్రియలను విడిచిపెట్టుటకు" అతడు సమ్మతించినయెడల ఏ శిక్షల భయమునుండియు అతనిని విడుదల చేయుదుమని చెప్పినను ప్రయోజనము లేకపోయెను. విదేశములలోని సంస్కర్తలు దీర్ఘమైన ఉత్తరములు వ్రాసి, రెండు పక్షములవారును కొంత సడలి వెనుకకు తగ్గవలెనని వేడుకొనినను ప్రయోజనము లేకపోయెను. వాదము ఎంత తీవ్రమాయెనంటే, హూపరు మొండితనమునకు రాజమండలి విసిగిపోయి, అతనిని ఫ్లీట్ చెరసాలలో వేయించెను! చివరకు ఒక రాజీ కుదిరెను. సమాధానము కొరకు హూపరు కొన్ని విషయములలో తగ్గెను. తన అభిషేకమప్పుడును, రాజు ఎదుటను, తన సొంత ప్రధాన దేవాలయములోను అను కొన్ని బహిరంగ సందర్భములలో ఆ అభ్యంతరకరమైన వస్త్రములను ధరించుటకు అతడు సమ్మతించెను. అధ్యక్ష ప్రమాణములోని అభ్యంతరకరమైన మాటలను రాజు తన స్వహస్తముతో కొట్టివేసెను. అప్పుడు చెరసాల ద్వారములు తెరవబడెను; నిజమైన ప్రొటెస్టెంటులందరికిని గొప్ప ఆనందము కలుగునట్లు, 1551వ సంవత్సరము మార్చి 8వ తేదీన హూపరు గ్లౌసెస్టరు అధ్యక్షునిగా అభిషేకింపబడెను.

హూపరుకును అతని ఇద్దరు గొప్ప ప్రతిపక్షులకును మధ్య జరిగిన ఈ దుర్భరమైన వివాదము, మంచివారి వివాదములన్నిటివలె, దుఃఖకరమైన విషయము. అయితే ఇది మనకు ఆశ్చర్యము కలిగించనక్కరలేదు. మనుష్యులలో శ్రేష్ఠులు కూడ తమ శ్రేష్ఠస్థితిలో మనుష్యులు మాత్రమే. పౌలును బర్నబాయును వేరుపడునంతగా కలహించుకొనిరి, పేతురును పౌలును అంతియొకయలో బహిరంగముగా ఎదురెదురుగా నిలిచిరి గనుక, మన ఇంగ్లీషు సంస్కర్తలు ఎల్లప్పుడును ఏకీభవింపకపోయినయెడల వారిని మనము మరీ కఠినముగా తీర్పు తీర్చకూడదు. అయినను ఈ ప్రసిద్ధమైన కలహము ఆ కాలమున గొప్ప హాని కలుగజేసెననియు, నేటి వరకును హానికరమైన ఫలములను ఫలించుచున్న విత్తనములను విత్తెననియు తిరస్కరించుట వ్యర్థము.

మూడు వందల సంవత్సరముల దూరమునుండి చూచుచున్న మనము ఈ సంగతి అంతటిని సరిగా తీర్పు తీర్చలేమని నేను మనస్ఫూర్తిగా ఒప్పుకొనుచున్నాను. రెండు పక్షములవారును ఎక్కువ తక్కువగా తప్పు చేసినవారే అనుటలో సందేహము లేదు; ఏ పక్షము ఎక్కువ నిందకు పాత్రమైనదో అదే ప్రశ్న. సామాన్య మానవాభిప్రాయము హూపరుకు వ్యతిరేకముగా ఉన్నదని నాకు బాగుగా తెలియును. అయినను ఈ తీర్పును నేను పూర్తిగా అంగీకరింపజాలనని యథార్థముగా చెప్పవలసి ఉన్నది. ఈ సంగతి అంతటిని జాగ్రత్తగా తూచి చూచిన తరువాత, హూపరు బహుశః సరియైనవాడనియు, క్రాన్మరును రిడ్లీయును బహుశః తప్పుచేసినవారనియు నా దృఢమైన నమ్మకము.

నా దృష్టిలో సాదాసీదా సత్యమేమనగా, హూపరు తన శ్రేష్ఠులైన సహపరిచారకులకంటె చాలా దూరదృష్టి గలవాడు. వారికంటె అతడు ఇంకా ముందుకు చూచి, ఇంగ్లాండు సంఘములో కలుగగల కీడుల సంభావ్యతను గ్రహించెను; వారు తమ ప్రేమవలన వాటిని కలలోనైనను ఊహింపలేదు. మన పరిధిలోనే భవిష్యత్తులో రోమను మతము పొదుగుటకు గుడ్లను విడిచిపెట్టుటవలన కలుగు అపారమైన ప్రమాదమును అతడు ప్రవక్తవంటి దృష్టితో ముందే చూచెను. మన సీయోను గోడలలో మిగిలి ఉన్న అతి చిన్న పగులునైనను పోపు స్నేహితులు తమకు అనుకూలముగా వాడుకొను కాలము వచ్చునని అతడు ముందే గ్రహించెను; ప్రతి పగులును మూసివేయవలెనని అతడు కోరెను. రోమను మతమువైపు మొగ్గు చూపు సంఘస్థులు మాస్ అను అసహ్యకరమైన సిద్ధాంతమును తిరిగి తగిలించుటకు ఒక్క మేకునైనను అతడు విడిచిపెట్టి ఉండడు. అతడు పూర్తిగా సరియైనవాడని నా స్థిరమైన అభిప్రాయము. అతని మనస్సాక్షి సంబంధమైన సందేహములు సరియైనవేనని సంఘటనలు సమృద్ధిగా రుజువు చేసియున్నవి. క్రాన్మరును రిడ్లీయును అతని ఆక్షేపణలను ప్రశాంతముగా విని, "వస్త్రముల" ప్రశ్న అంతటిని పూర్తిగా ప్రొటెస్టెంటు పద్ధతిలో తీర్చుటకు ఆ అవకాశమును ఉపయోగించుకొనియున్న యెడల, అది ఇంగ్లాండు సంఘమునకు ఒక ఆశీర్వాదమై ఉండెడిదని నేను నమ్ముచున్నాను! ఒక్క మాటలో చెప్పవలెనంటే, హూపరు అభిప్రాయములు నెగ్గనిచ్చి ఉన్నయెడల, మన కాలపు ఆచారవాదుల వివాదములో సగము అసలు ఉండేదే కాదు *

ఈ దుర్భరమైన వివాదమునుండి విడుదల పొందిన వెంటనే హూపరు ఒక్క క్షణమైనను ఆలస్యము చేయక తన అధ్యక్ష బాధ్యతలను ప్రారంభించెను. 1551వ సంవత్సరము మార్చి 8న మాత్రమే అభిషేకింపబడినను, అతని ఆరోగ్యమును గూర్చి భయము కలుగునంత శ్రద్ధతో గ్లౌసెస్టరు మండలమంతటను వెంటనే ప్రసంగించుట ఆరంభించెను. అతని భార్య ఏప్రిల్ నెలలో బులింగరుకు వ్రాయుచు, "హూపరు పెద్దగారిని తన శ్రమలో మరికొంత మితముగా ఉండునట్లు సలహా ఇమ్మని మిమ్మును వేడుకొనుచున్నాను. ఆయన ప్రతిదినము నాలుగు సార్లు, కనీసము మూడు సార్లు ప్రసంగించుచున్నారు; ఈ అతి శ్రమ వలన ఆయన ఆరోగ్యము అకాలముగా క్షీణించునేమో అని నేను భయపడుచున్నాను" అని చెప్పెను. ఎడ్వర్డు కాలపు అధ్యక్షులందరిలో అతడు చేసినంత పూర్తిగా తన అధ్యక్ష పరిచర్యను రుజువుపరచినవారు ఎవరును లేరు. క్రాన్మరు సహజముగానే తాను ప్రధాన శిల్పియై ఉండిన గొప్ప సంస్కరణ పథకమును కొనసాగించుటలో నిమగ్నుడై ఉండెను. రిడ్లీ లండనులో, రాజసభకును లాంబెత్ రాజభవనమునకును సమీపములో ఉండుటవలన, రాజునకును ప్రధానాధ్యక్షునకును సలహా ఇచ్చుటకు తరచు పక్కకు లాగబడుచుండెను. నిజముగా ఒక మండలమును నడిపించుటకును, ఇంగ్లీషు ప్రొటెస్టెంటు అధ్యక్షుడు ఎట్లుండవలెనో ఆ విషయములో అద్భుతమైన మాదిరిని చూపుటకును ఆ కాలపు మనుష్యుడు జాన్ హూపరే. ప్రభుత్వము త్వరలోనే అతనికి గ్లౌసెస్టరు మండలమునకు తోడుగా వోర్సెస్టరు బాధ్యతను కూడ అప్పగించుటలో మనము ఆశ్చర్యపడనక్కరలేదు. ఇష్టపడు గుఱ్ఱమునకే ఎల్లప్పుడును పని పెట్టబడును; మనుష్యుడు ఎంత ఎక్కువ చేయునో, అతనిని ఇంకా ఎక్కువ చేయమని ఎల్లప్పుడును అడుగుదురు.

తరువాతి కాలమున హూపరునకును రిడ్లీకిని మధ్య సంపూర్ణమైన సమాధానము కలిగినట్టు కనబడుట సంతోషకరమైన సంగతి; వారి మధ్య నిజమైన చీలిక ఎప్పుడైనను ఉండినయెడల అని చెప్పవలెను. రాణి మేరీ పరిపాలనలో రిడ్లీ చెరసాలలో ఉన్నప్పుడు హూపరుకు ఇట్లు వ్రాసెను: "నా ప్రియ సహోదరుడా, ఈ దినములలో లోకము ఇంత ఉగ్రముగా ఎదిరించుచున్న మన మత విశ్వాసమునకు పునాదులును ముఖ్యాంశములునైన విషయములలో మనము సంపూర్ణముగా ఏకీభవించుచున్నాము, పూర్తిగా ఒక్కటిగా సమ్మతించుచున్నాము. గతములో మత సంబంధమైన కొన్ని ఉప విషయములలోను పరిస్థితులలోను, మీ జ్ఞానమునకును నా అమాయకత్వమునకును మధ్య కొంచెము వైరుధ్యము కలిగెను; మనలో ప్రతివాడును తన తన బుద్ధిని తీర్పును అనుసరించెను. అయితే ఇప్పుడు నేను చెప్పుచున్నాను, నమ్మండి: దేవుడే నాకు సాక్షి, నా పూర్ణహృదయముతో సత్యమునందును సత్యము నిమిత్తమును నేను మిమ్ములను ప్రేమించుచున్నాను!"

హూపరు క్రింద ఉన్న మతగురువుల స్థితి అతనికి ఎంతో శ్రమ కలిగించినట్లు స్పష్టమవుతున్నది. గ్లౌసెస్టరు మండలములోని అనేకమంది మతగురువులు పది ఆజ్ఞలను చెప్పలేకపోయిరనీ, ప్రభువు ప్రార్థనను రచించినవాడెవడో కూడా చెప్పలేకపోయిరనీ మనము ఇదివరకే చూచితిమి. అంతేకాక, వారు అజ్ఞానులు మాత్రమే కాక, సాధారణముగా సంస్కరణ సిద్ధాంతములకు విరోధులుగా ఉండిరి. అయినప్పటికీ, తమ జీవనోపాధులను నిలబెట్టుకొనుటకు అనుమతించబడినంత కాలము దేనికైనా అనుగుణముగా నడుచుకొనుటకును దేనిమీదనైనా సంతకము చేయుటకును వారు సిద్ధముగా ఉండిరి! కాబట్టి హూపరు వారికొరకు శ్రేష్ఠమైన స్వభావముగల యాభై అంశములను సిద్ధపరచి, ప్రతి అధికారియు వాటిపై సంతకము చేయవలెనని కోరెను. వారి కర్తవ్యములను గూర్చి అనేక ఉత్తమమైన ఆదేశములను కూడా వారికి అందించెను. దీనికి తోడు, వారిలో మంచివారిని కొందరిని తక్కినవారిపై పర్యవేక్షకులుగా నియమించి, తమ సహోదరులను కనిపెట్టుటకు వారికి అధికారమిచ్చెను. పరిస్థితి ఎంత బాధాకరముగాను అసంతృప్తికరముగాను ఉండినను, అతడు ఇంతకంటే ఏమి చేయగలిగియుండెనో గ్రహించుట కష్టము. ఉత్తమమైన అధ్యక్షులు ఎంత ఉత్సాహము గలవారైనను, కృపను ఇయ్యలేరు, మతగురువుల హృదయములను మార్చలేరు.

గ్లౌసెస్టరు మండలములోని సామాన్య జనుల స్థితియు మతగురువుల స్థితివలెనే అసంతృప్తికరముగా ఉండెను. ఇది సహజమే. "కాపరులెట్లో ప్రజలట్లే." వారి విషయములో అతడు అనివార్యముగా అనైతికతను గద్దించుటయు, వీలైనప్పుడు దానిని అరికట్టుటయు తప్ప ఎక్కువగా ఏమియు చేయలేకపోయెను. ఈ విషయములో అతని దృఢమైన నిష్పక్షపాతమైన నడవడికి జూరిచ్ ఉత్తరములలో ఒకదానిలో యోహాను అబ్ ఉల్మిస్ ఒక విశేషమైన ఉదాహరణను ఇచ్చెను. గ్లౌసెస్టరుషైరులో పేరుప్రతిష్ఠలుగల సర్ ఆంథొనీ కింగ్స్టన్ అనువాడు వ్యభిచార నేరారోపణపై తన యెదుట హాజరు కావలెనని అధ్యక్షునిచే పిలువబడి తీవ్రముగా గద్దింపబడెనని అతడు చెప్పుచున్నాడు. అతడు దూషణ మాటలతో బదులిచ్చెను; న్యాయసభలోనే బలాత్కారమునకును దెబ్బలకును పాల్పడునంతగా తనను తాను మరచిపోయెను. కాని హూపరు చలించలేదు. ఆ వ్యవహారమంతటినీ లండనులోని ప్రివీ

కౌన్సిలుకు తెలియపరచెను; ఫలితముగా ఆ గ్లౌసెస్టరుషైరు సర్దారు తన ధిక్కారమునకై కఠినముగా శిక్షింపబడి, ఆ రోజులలో చాలా పెద్ద మొత్తమైన ఐదువందల పౌనుల జరిమానా విధింపబడెను.

గ్లౌసెస్టరు, వోర్సెస్టరు అను రెండు ప్రధాన దేవాలయముల స్థితి, గ్రామ సంఘములలోని మతగురువుల, సామాన్య జనుల స్థితివలెనే హూపరుకు గొప్ప పరీక్షగా ఉండినట్లు కనబడుచున్నది. విచిత్రమేమనగా, మూడువందల సంవత్సరముల క్రిందటనే ప్రధాన దేవాలయముల సమాజములు ఇంగ్లాండు సంఘమునకు ఏమాత్రమూ సహాయకరముగా ఉండినట్లు కనబడదు. రాజుగారి రాజ్య కార్యదర్శియైన సర్ విలియం సెసిల్‌కు ఈ విషయమై వ్రాసిన ఒక లేఖలో అతడు ఇట్లనెను: "ఆహా! కార్యదర్శిగారూ, ప్రధాన దేవాలయములలో మంచి మనుష్యులున్నయెడల! అప్పుడు దేవునికి ఇప్పటికంటె ఎంతో ఎక్కువ ఘనత కలుగును, రాజుగారికి ఎక్కువ విధేయత కలుగును, పేద ప్రజలకు ఎక్కువ జ్ఞానము కలుగును. కాని, వెలుగు అన్నిటికంటె ఎక్కువగా ఉండవలసిన దేవాలయములలోనే రాజ్యమునకు వెలుగు కొరవడుచున్నది." తరువాత అతడు ఈ హృదయస్పర్శియైన మాటలతో తన లేఖను ముగించెను: "మన పిలుపులలో జ్ఞానముతోను బలముతోను సేవచేయుటకు దేవుడు మనకు జ్ఞానమును బలమును అనుగ్రహించుగాక. ముఖము చెమటతో ఆహారము తినువారు ప్రజాసేవా పిలుపులలో సేవచేయువారు తప్ప మరెవరునూ లేరు. కార్యదర్శిగారూ, మీ పని అద్భుతమైనది, కాని నాది దానిని మించినది. వ్యక్తిగత శ్రమలు ఆటయే, వ్యక్తిగత పని విశ్రాంతియు సుఖమునే అని ఇప్పుడు గ్రహించుచున్నాను. దేవుడే మనకు సహాయము!"

అన్నిటికంటె, హూపరు తన అధ్యక్ష బాధ్యతలను నిర్వర్తించిన తీరును గూర్చిన ఉత్తమ వృత్తాంతము "ఫాక్స్ హతసాక్షులు" అను పేరుతో ప్రసిద్ధమైన ఆ మంచి పాత గ్రంథములో కనబడును. ఫాక్స్ స్పష్టముగా హూపరుకు స్నేహితుడును అభిమానియునై, అతనిని గూర్చి ఎంతో ప్రేమపూర్వకమైన కలముతో వ్రాయుచున్నాడు. కాని సాధారణ యథార్థతకు ఫాక్స్‌ను ఎల్లప్పుడును నమ్మవచ్చును. అతని అనేకమంది శత్రువులు అతని గొప్ప గ్రంథమును దూషించుటకు ఎంత తీవ్రముగా ప్రయత్నించినను, అతడు చెప్పిన సంగతులను ఎన్నడును ఖండించలేకపోయిరి. వారు ఆ మంచి మనుష్యుని ముఖమును గీరి యుండవచ్చును గాని ఎముకలను ఎన్నడును విరుగగొట్టలేదు. పూర్తిగా నిష్పాక్షికమైన సాక్షియైన ఫ్రౌడ్ ఫాక్స్ నమ్మదగినవాడని స్వచ్ఛందముగా తన నమ్మకమును ప్రకటించెను. టౌన్సెండ్ "కార్యములు, స్మారక చిహ్నములు" అను ఉత్తమమైన సంపూర్ణ ముద్రణకు వ్రాసిన సుదీర్ఘ పీఠికలో ఫాక్స్ శత్రువుల దాడులకు ఒక్కొక్కటిగా సమాధానము చెప్పెను. సంక్షిప్తముగా చెప్పవలెనన్న, ఫాక్స్‌ను "అబద్ధికుడు" అని పిలుచు ఆధునిక తేలికపాటి రచయితలు తమ అజ్ఞానమునే గాని, నిజమైన

ప్రొటెస్టెంటు మతముపై తమ ద్వేషమునే గాని బయటపెట్టుకొనుటలేదని మనము నిశ్చింతగా ఉండవచ్చును. హూపరు అధ్యక్షుడుగా ఉన్నంతకాలము అతని విధానములను ఫాక్స్ ఎట్లు వర్ణించుచున్నాడో ఇప్పుడు వినుదము. అతడు ఇట్లనుచున్నాడు:

"హూపరు తన అభిషేక వస్త్రములను గూర్చియు రాజసమైన వేషములను గూర్చియు కలిగిన ఈ కలహములన్నిటినీ బాధలన్నిటినీ సహించిన తరువాత, చివరకు తన మండలములో ప్రవేశించి, ఎడ్వర్డు రాజు పరిపాలనలో ప్రభువు తనకిచ్చిన కాలమును, ఆ స్థానములోనే గాక ఇంగ్లాండు రాజ్యమంతటిలో ఏ మండలములోనైనను అతని తరువాత వచ్చు అధ్యక్షులందరికి ఆదర్శముగా ఉండునంత శ్రద్ధతో వినియోగించెను. తన పరిచర్యలో అతడు ఎంత జాగ్రత్తగలవాడనగా, క్రీస్తు మందను రక్షణ గూర్చిన నిజమైన వాక్యములో పెంచుటకు ఏ శ్రమను విడిచిపెట్టలేదు, ఏ మార్గమును వెదకకుండా వదలలేదు; దానిలోనే నిరంతరము శ్రమించెను. ఇతరులు సాధారణముగా లాభము కొరకో పదవి కొరకో అధ్యక్ష స్థానములను ఆశించుదురు; కొందరు వాటి వెంట పడుదురు, కొందరు భూస్వామ్యములను కొనునట్లు వాటిని కొందురు; వాటిని పొందిన తరువాత వాటిని విడువ నిష్టపడరు, కనుక వాటిని పోగొట్టు విషయమును లౌకిక చట్టములచేత అప్పగించుటకు కూడా ఇష్టపడరు.

"ఇట్టి మనుష్యులకు హూపరు పూర్తిగా విరుద్ధుడు; అతడు లాభమును అన్నిటికంటె ఎక్కువగా అసహ్యించుకొని, తన మంద ఆత్మలను రక్షించి కాపాడుటకే ఎల్లప్పుడు శ్రమించెను. రెండు మండలములకు అధ్యక్షుడైన అతడు, తనకు ఒక్క కుటుంబము మాత్రమే అప్పగించబడినట్లుగా ఒక్కొక్క దానిని, రెంటినీ కలిపియు నడిపించెను. తన ఇంటిలో ఏ తండ్రియు, తన తోటలో ఏ తోటమాలియు, తన ద్రాక్షతోటలో ఏ రైతును, తన మండలములో తన మంద మధ్య అతడు నిమగ్నుడైనంత ఎక్కువగాను మెరుగుగాను నిమగ్నులై యుండలేదు; అతడు తన పట్టణములకును గ్రామములకును వెళ్లి అక్కడి ప్రజలకు బోధించుచు ప్రసంగించుచు ఉండెను.

"ప్రసంగించుటకు పోగా తనకు మిగిలిన సమయమును ఆయన బహిరంగ వ్యాజ్యములను వినుటలో గానీ, లేదా ఏకాంత అధ్యయనమందును ప్రార్థనయందును పాఠశాలలను దర్శించుటయందును గానీ గడపెను. తన నిరంతర బోధతో కూడ తగిన వివేకముగల శిక్షను జోడించెను; ఆ శిక్ష ఎవరికైనను అంతగా కఠినముగా ఉండలేదు గాని, సంపద సమృద్ధిని ధనవంతమైన స్థితిని బట్టి తమకిష్టమైనది చేయవచ్చునని తలంచినవారికి మాత్రము కఠినముగా ఉండెను. నిస్సందేహముగా ఆయన ఏ తరగతి వారిని విడిచిపెట్టలేదు; ధనికులనేమి పేదలనేమి అందరిని సమానముగా చూచెను; నేటి కాలమున అనేకులకు ఇది గొప్ప సిగ్గుకరమైన సంగతి. ఏలయనగా, గొప్పవారిని ధనవంతులను సంతోషపెట్టుటకే ఇంతగా అంకితమైనవారు మనకు అనేకులు కనబడుదురు; అంతలో క్రీస్తు ఇతరులను కొనినంత విలువకే కొనిన అల్పులైన పేదవారిని వారు లెక్కచేయరు."

"ఇక మరల మనము మాస్టర్ హూపరును గూర్చి మాటాడుదము; ఆయన జీవితమంతయు, ముగింపున, సంఘమునకును సంఘ సేవకులకందరికిని వెలుగుగాను మాదిరిగాను, మిగిలినవారికి నిరంతర పాఠముగాను ప్రసంగముగాను ఉండెను. చివరకు ఆయన ఎంత సద్గుణవంతుడును మంచివాడునైన అధ్యక్షుడో దీనిని బట్టి మీరు స్పష్టముగా గ్రహింపవచ్చును: చెడ్డవారు తప్ప ఎవరును ఆయనను ద్వేషింపలేదు, అయినను వారందరిలో అధముడైనవాడును ఆయన జీవితములో ఒక్క చిన్న లోపమైనను చూపలేకపోయెను."

"సంఘ సంబంధమైన బహిరంగ వ్యవహారములలో ఆయన ప్రవర్తనను నడతను ఇప్పుడు వివరించితిని; ఇంటిలో కూడ యోగ్యుడైన ఒక సంఘాధిపతి జీవితమునకు తగిన మాదిరి ఆయనయందు తక్కువగా కనబడలేదు. ఆయన తన శ్రద్ధలో అత్యధిక భాగమును క్రీస్తు యొక్క బహిరంగ మందపైనను సమాజముపైనను వెచ్చించెను, దాని కొరకే తన రక్తమును కూడ చిందించెను; అయినను తన స్వంత పిల్లలను విద్యయందును సత్ప్రవర్తనయందును పెంచుటకు ఆయనలో ఏర్పాటు కొదువ కాలేదు; అందువలన ఇంటిలో తండ్రివలె ఆయన ప్రవర్తనకు ఎక్కువ ప్రశంస దక్కునా, బయట అధ్యక్షునివలె ఆయన కార్యములకు ఎక్కువ ప్రశంస దక్కునా అని మీరు తేల్చలేరు. ఏలయనగా ఆయన ప్రతి చోటను ఒకే మతమును ఒకే విధమైన సిద్ధాంతమును యథార్థతను నిలుపుకొనెను. కాబట్టి మీరు అధ్యక్షుని నివాసములో ప్రవేశించినయెడల ఏదో ఒక సంఘములోనో ఆలయములోనో ప్రవేశించితినని తలంచుదురు. దాని ప్రతి మూలలోను సద్గుణ పరిమళమును, మంచి మాదిరిని, నిర్మలమైన సంభాషణను, పరిశుద్ధ లేఖనముల పఠనమును ఉండెను. ఆయన ఇంటిలో రాజసభ వంటి విచ్చలవిడితనమును సోమరితనమును కనబడలేదు; ఆడంబరము అసలే లేదు, అనుచితమైన మాట గానీ ప్రమాణము గానీ వినబడలేదు!"

"ఆయన రెండు అధ్యక్ష పదవుల ఆదాయము, వ్యవహారము నడచిన తీరును బట్టి, అంతగా అధికము కాకపోయినను, దానిలో ఏదైనా మిగిలినయెడల దానిని ఆయన తన సంచిలో వేసికొనక అతిథి సత్కారమునకు వెచ్చించెను. నాకు జ్ఞాపకమున్నంతవరకు నేను ఆయన వూర్సెస్టరు ఇంటిలో రెండు పర్యాయములు ఉంటిని; అచ్చట ఆయన సామాన్య భోజనశాలలో మంచి సమృద్ధిగా ఆహారముతో పరచిన బల్లయు, దాని చుట్టు నిండియున్న బిచ్చగాండ్రును పేదలును నాకు కనబడిరి. దీని అర్థమేమని నేను ఆయన సేవకులను అడుగగా, వారు నాతో ఇట్లనిరి: ఆ పట్టణపు పేదలలో కొంతమందిని వంతుల ప్రకారము ప్రతిదినమును భోజనమునకు పిలుచుట తమ ప్రభువునకును యజమానునికిని ఆచారము; వారికి నలుగురు చొప్పున ఒక్కొక్క వడ్డనగా సంపూర్ణమైన ఆరోగ్యకరమైన ఆహారము వడ్డింపబడును. వారు వడ్డింపబడినప్పుడు (అంతకుముందు ఆయన గానీ ఆయన ప్రతినిధులు గానీ ప్రభువు ప్రార్థనను, విశ్వాస వ్యాసములను, పది ఆజ్ఞలను వారిని అడిగి పరీక్షించిన తరువాత), ఆయన తానే భోజనమునకు కూర్చుండెను, అంతకుముందు కాదు."

"ఈ విధముగాను రీతిగాను మాస్టర్ హూపరు, ఎడ్వర్డు రాజు కాలమున మత స్థితి భద్రముగా వర్ధిల్లి నిలిచియున్నంతకాలము, రెండు సంవత్సరములకు పైగా అత్యంత శ్రద్ధగల జాగరూకుడైన కాపరి యొక్క పదవిని నెరవేర్చెను. ఇతర అధ్యక్షులందరును తమ పరిచర్యయందు ఇట్టి పట్టుదలను శ్రద్ధను జాగ్రత్తను చూపుదురు గాక అని దేవుడు సంకల్పించునుగాక."

III. హూపరు యొక్క అత్యంత ప్రయోజనకరమైన అధ్యక్ష సేవలు 1553లో మేరీ రాణి సింహాసనమునకు వచ్చుటతో పూర్తిగా ముగిసిపోయెను. అవి రెండు సంవత్సరములకంటె ఎక్కువకాలము నిలువలేదని మనము గమనింపవచ్చును. ఇంగ్లాండు సంఘ అధ్యక్షులలో ఎవరును రెండు సంవత్సరములలో తన సంఘమునకును మండలమునకును ఇంత ఎక్కువ చేయలేదనియు, ఇంత స్వల్పకాలములో జాన్ హూపరువలె ప్రజల మనస్సులపై అంత గాఢమైన ముద్ర వేయలేదనియు చెప్పుట అతిశయోక్తి కాదేమో.

ఎడ్వర్డు ఆరవవాడు 1553 జూలైలో మరణించెను; పోపు మతస్థురాలైన ఆయన సోదరి మేరీ తన సింహాసనముపై స్థిరపడిన వెంటనే జాన్ హూపరు కష్టములు మొదలాయెను. హింస అను ఖడ్గము ఒకసారి దూయబడిన తరువాత, ప్రసిద్ధుడైన గ్లాసెస్టరు ప్రొటెస్టెంటు అధ్యక్షుడు దాదాపు మొట్టమొదట దెబ్బతిన్నవారిలో ఒకడాయెను. బోనరుతోను గార్డినరుతోను ఆయన ఘర్షణలోనికి వచ్చియుండుటచే ఆయన వారిద్దరికిని వ్యక్తిగతముగా అప్రియుడుగా ఉండెను. సంస్కరణ యొక్క అత్యంత ధైర్యవంతులైన వీరులలో ఒకడనియు, పోపు మతమునకు పూర్తిగా వ్యతిరేకించినవాడనియు ఆయన ఇంగ్లాండు అంతటను ప్రసిద్ధిగాంచెను. ప్రమాదము సమీపించుచున్నదని ఆయన స్నేహితులు ఆయనను హెచ్చరించగా ఆయన ప్రశాంతముగా ఇట్లనెను: "ఒకసారి నేను పారిపోతిని, నా కాళ్లను ఆశ్రయించితిని. ఇప్పుడైతే, ఈ స్థానమునకును పిలుపునకును నేను పిలువబడితిని గనుక, నేను ఇక్కడ నిలిచియుండి నా గొఱ్ఱెలతో కూడ జీవించి మరణించుటకు పూర్తిగా నిశ్చయించుకొనియున్నాను." భయపెట్టు తుఫాను త్వరలో విరుచుకుపడెను. ఆగస్టు 29న ఆయన రిచ్మండులో మేరీ రాణి సభ ఎదుట హాజరాయెను; సెప్టెంబరు 1న ఖైదీగా ఫ్లీటునకు పంపబడెను. ఆ దినమునుండి 1555 ఫిబ్రవరి 9 వరకు, అనగా పదిహేడు నెలలకు పైబడిన కాలము, ఆయన కఠినమైన కారాగారవాసములో ఉంచబడెను. ఆ దినమున చివరకు మరణము ఆయనను విడుదల చేసెను, ఆ ఘనమైన ప్రొటెస్టెంటు ఖైదీ స్వతంత్రుడాయెను.

హూపరు జీవితములోని ఈ దుఃఖకరమైన పదిహేడు నెలల చరిత్ర వివరించుటకు నాకు లభించిన స్థలముకంటె ఎక్కువ స్థలము కావలెను. దాని వివరములు తెలిసికొన కోరువారు "ఫాక్సు హుతసాక్షులు" గ్రంథమును అధ్యయనము చేయవలెను. గ్లాసెస్టరు వూర్సెస్టరు ఆ మంచి అధ్యక్షుడు సుమారు ఒకటిన్నర సంవత్సరముల పాటు ఒక మురికి చెరసాలలో క్రూరముగా బంధింపబడి, తన ఆరోగ్యమునకు గొప్ప హాని కలిగినది ఎట్లు, గార్డినరు, బోనరు, డే, హీత్ మరియు వారి సహచరులవంటి న్యాయాధిపతుల ఎదుట ఆయన మూడుసార్లు విచారింపబడినది ఎట్లు, ఆయన పరిహసింపబడుచును, బెదిరింపబడుచును, దూషింపబడుచును, మనస్సు మార్చుకొని తిరస్కరించుమని వేడికొనబడుచును బ్రతిమాలబడుచును వచ్చినది ఎట్లు, తన ప్రొటెస్టెంటు సూత్రములయందు ఆయన ఎంత ధైర్యముగా స్థిరముగా నిలిచి క్రీస్తు సత్యములో ఒక్క రవ్వంతయు విడువనిరాకరించినది ఎట్లు, యాజకులు వివాహము చేసికొను హక్కును సమర్థించినందుకును, పరిణామ సిద్ధాంతమును (ట్రాన్సబ్స్టాన్షియేషన్) నిరాకరించినందుకును ఆయన చివరకు శిక్షింపబడినది ఎట్లు, ఈ సంగతులన్నియు ఆ పాత హుతసాక్షుల చరిత్రకారునిచే సంపూర్ణముగా వ్రాయబడియున్నవి. కాని పాఠకుని చేతిలో ఇప్పుడున్న ఈ వంటి జీవిత చరిత్ర వ్యాసములో వర్ణించుటకు అవి మిక్కిలి పొడవైనవి.

చివరికి అంతము వచ్చెను. 1555వ సంవత్సరము ఫిబ్రవరి 4వ తేదీ సోమవారమున న్యూగేట్ చెరసాల ప్రార్థనా మందిరములో బిషప్పు బోనర్ హూపరును లాంఛనముగా పదవి నుండి తొలగించి, లౌకికాధికారుల కఠిన హస్తములకు అప్పగించెను. ఆ సాయంకాలమే, తనకు ఎంతో ఆనందము కలుగునట్లు, తనను గ్లాసెస్టరునకు పంపి తన సొంత కథీడ్రలు పట్టణములో బహిరంగముగా దహనము చేయుదురని అతనికి తెలియజేయబడెను. 5వ తేదీ మంగళవారమున ఆరుగురు కావలివారి కాపలాలో ఉదయము నాలుగు గంటలకు అతడు గుర్రముపై ప్రయాణము ఆరంభించెను. ఫిబ్రవరి 7వ తేదీ గురువారము మధ్యాహ్నము, సిరెన్సెస్టరు రోడ్డుపై అతనిని ఎదుర్కొనుటకు వచ్చిన గొప్ప జనసమూహపు కన్నీళ్ల మధ్యను, విలాపముల మధ్యను అతడు క్షేమముగా గ్లాసెస్టరు చేరెను.

గ్లాసెస్టరులో అతడు సెయింట్ నికొలస్ దేవాలయమునకు ఎదురుగా ఉన్న ఇంగ్రామ్ అను ఒకని ఇంట బస చేసెను. ఆ ఇల్లు ఇప్పటికీ నిలిచియున్నది; కనబడుచున్నంత వరకు అది ఎక్కువగా మారలేదు. నగర షెరీఫులైన జెంకిన్సు, బాండ్ అను ఇద్దరు అతనిని నార్త్‌గేట్ చెరసాలలో ఉంచగోరిరి గాని, లండన్ నుండి అతనిని తీసికొని వచ్చిన కావలివారి ఆసక్తితో కూడిన విజ్ఞాపనమును బట్టి ఆ ఉద్దేశమును విడిచిరి. ఆ భక్తుడైన ఖైదీ రాకకును అతని మరణదండనకును మధ్య ఒక్కరోజు మాత్రమే గడువబడెను. ఈ స్వల్ప వ్యవధిలో అధిక భాగమును అతడు ప్రార్థనలో గడపెను. అయినను, ఫాక్సు వ్రాసిపెట్టిన కొన్ని ఆసక్తికరమైన సందర్శనలు జరిగెను.

ఒకప్పుడు తన పాపములను గద్దించుటవలన తాను ఎవని మనస్సు నొప్పించెనో ఆ సర్ ఆంథొనీ కింగ్స్టన్ అతనిని చూడవచ్చి, ఎంతో ఆప్యాయతతోను అనేక కన్నీళ్లతోను, తన ప్రాణమును కాపాడుకొని మతమును త్యజింపుమని వేడుకొనెను. "ఆలోచింపుము," అని అతడనెను, "జీవితము మధురము, మరణము చేదు. ఇకముందు బ్రతుకుటవలన మేలు కలుగవచ్చును." దీనికి క్రీస్తు యొక్క ఆ ఉత్తమ సైనికుడు ఎన్నటికీ మరువరాని ఈ మాట చెప్పెను: "రాబోవు జీవితము మరి మధురము, రాబోవు మరణము మరి చేదు." అతడు చలింపకుండుటను చూచి, కింగ్స్టన్ చేదు కన్నీళ్లతో అతనిని విడిచి, "నేను నిన్ను ఎరుగునట్లు చేసినందుకు దేవునికి కృతజ్ఞతలు; నన్ను తన బిడ్డగా పిలుచుటకు ఆయన నిన్ను నియమించెను. నీ మంచి బోధవలన, నేను అంతకుముందు వ్యభిచారినిగాను జారుడనుగాను ఉండగా, దానిని అసహ్యించుకొని విడిచిపెట్టుటను దేవుడు నాకు నేర్పెను" అని చెప్పెను. తన పదునేడు నెలల చెరసాల వాసమంతటిలోను కారిన కన్నీళ్లకంటె ఈ సందర్శనమే అతనినుండి ఎక్కువ కన్నీళ్లను కార్పించెనని హూపరు తరువాత చెప్పెను.

చివరిగా, సాయంకాలము సమీపించుచుండగా, మేయరు శ్రీ లవ్‌డే, గ్లాసెస్టరు ఆల్డర్‌మెన్‌లును షెరీఫులును అతని బసకు వచ్చి మర్యాదగా అతనికి వందనము చేసిరి. అతడు వారితో సంతోషముగా మాటలాడి, వారి దయకు కృతజ్ఞతలు తెలిపి, తన దహనమప్పుడు మంట త్వరగా అంటుకొనునట్లు చూడుమని కోరి, తాను రాణికి నమ్మకమైన విధేయుడైన ప్రజగానే మరణించెదనని, అయితే రోమా బిషప్పుని దుష్టమైన పోపు మతమునకు సమ్మతించుటకంటె తన ప్రాణమునే అర్పించుటకు సిద్ధముగా ఉన్నానని ప్రకటించెను.

ఈ సందర్శనలు ముగిసిన తరువాత, ఆ భక్తుడైన బిషప్పు చివరి శత్రువైన మరణముతో పెనుగులాటకు సిద్ధపడుటకు మొదలుపెట్టెను. తాను గుర్తుచేసికొనవలసిన విషయములు అనేకము ఉన్నవని చెప్పి, అతడు బహు తొందరగా పడుకొని, ఒక నిద్ర బాగుగా నిద్రించెను. రాత్రి మిగిలిన భాగమును ప్రార్థనలో గడపెను. లేచిన తరువాత, ఎవరిని గదిలోనికి రానీయవద్దనియు, మరణదండన సమయము వరకు తనను ఒంటరిగా విడిచిపెట్టవలెననియు కోరెను. ఆ భయంకరమైన సంకట సమయమున అతని ధ్యానములును ఆలోచనలును ఏవైనదీ దేవునికే తెలియును. అతడు తన గది గోడపై బొగ్గుతో ఈ క్రింది పద్యమును వ్రాసెనని సంప్రదాయము చెప్పుచున్నది: -

"సహనముతో తృప్తిపడుము

క్రీస్తుతో కూడ బాధ పాత్రను భరించుము: ఆయన నీకు ప్రతిఫలమిచ్చుటకు శక్తిమంతుడు, మనస్సుగలవాడు, వేయి రెట్లు సంతోషములతో మరల. నీ హృదయము క్రుంగకుండునుగాక: నీ పడవను నడిసముద్రమునకు త్రోయుము, తెరచాపను ఎత్తుము,

తీరము విడిచిపెట్టుము; నీవు నిశ్చయముగా చేరెదవు, నిత్యము నిలుచు రేవును.

"మరణమునకు భయపడకుము, బంధములను లెక్కింపకుము, దేవునియందే నీ పూర్ణ నమ్మకమునుంచుము; ఆయన వారి చేతులనుండి నీ రక్తమును అడుగును,

నీవు ఒకసారి చావవలెనని నీకు తెలియును, దాని కొరకే నీ ప్రాణమిచ్చినయెడల,

మరణము మరణము కాదు, నిత్యము జీవించుటయే.

నిరాశపడకుము: ఏ లౌకిక నిరంకుశునికిని భయపడకుము; నీ దిక్సూచి, అనగా దేవుని వాక్యము, నిన్ను నడిపించును, గాలియును అనుకూలముగా నున్నది."

ఈ పంక్తులు 1559వ సంవత్సరమున సంస్కర్తల వివిధ రచనల సంపుటిలో ముద్రించబడెను. వాటి విలువ ఎంతో అంతే విలువతో వాటిని ఇచ్చుచున్నాను.

హూపరు జీవితపు ముగింపు దృశ్యము ఇప్పుడు వచ్చెను. దానిని జాన్ ఫాక్సు ఎంత అందముగాను సరళముగాను వర్ణించెనంటే, ఆ యోగ్యుడైన పాత పుణ్యచరిత్రకారుడు వ్రాసినట్లే, కొన్ని చిన్న విడిచిపెట్టబడిన భాగములతో, దానిని సంపూర్ణముగా ఇచ్చుటయే ఉత్తమమని తలంచుచున్నాను. అతడిట్లు చెప్పుచున్నాడు: - "ఫిబ్రవరి 9వ తేదీ శనివారము ఉదయము ఎనిమిది గంటల ప్రాంతమున లార్డ్ చాండోస్ సర్ జాన్ బ్రిడ్జెస్, గొప్ప సైనిక దళముతో, సర్ ఆంథొనీ కింగ్స్టన్, సర్ ఎడ్మండ్ బ్రిడ్జెస్ మరియు మరణదండన జరుగుట చూచుటకు నియమింపబడిన ఇతర కమిషనర్లతో వచ్చెను. తొమ్మిది గంటలకు, సమయము సమీపించినందున సిద్ధముగా ఉండవలెనని శ్రీ హూపరునకు చెప్పబడెను. వెంటనే కత్తులు ఆయుధములు ధరించిన షెరీఫులు అతనిని తన గది నుండి క్రిందికి తీసికొని వచ్చిరి. ఆయుధముల సమూహమును చూచి, అతడు షెరీఫులతో ఇట్లనెను: 'షెరీఫులారా, నేను ద్రోహిని కాను; నేను బాధపడవలసిన స్థలమునకు నన్ను తెచ్చుటకు మీరింత గందరగోళము చేయవలసిన పనిలేదు; మీరు నన్ను కోరినయెడల నేనే ఒంటరిగా కొయ్య వద్దకు వెళ్లియుందును, మీలో ఎవరికిని శ్రమ కలిగించియుండను.' తరువాత, గుమిగూడిన జనసమూహమును చూచి, (అది సంత రోజు కావున, అతడు మరణమునెదుర్కొను తీరును చూచుటకు అనేకులు వచ్చినందున) వారు సుమారు 7,000 మంది ఉండిరి, తన చుట్టునున్నవారితో ఇట్లనెను: - 'అయ్యో! ఈ ప్రజలు ఎందుకు సమకూడి వచ్చిరి? గతములో వినినట్లే ఇప్పుడును నానుండి ఏదైనా వినవచ్చునని అనుకొనుచున్నారేమో; కాని అయ్యో! నాకు మాటలాడుట నిషేధింపబడినది. అయినను, నా మరణమునకు కారణము వారికి బాగుగా తెలిసినదే. నేను ఇక్కడ వారి కాపరిగా నియమింపబడినప్పుడు, వారికి నిజమైన యథార్థమైన సిద్ధాంతమును, అదియును దేవుని వాక్యమునుండియే బోధించితిని. ఇప్పుడు దానిని అపసిద్ధాంతమనియు అసత్యమనియు ఒప్పుకొనను గనుకనే నాకు ఈ విధమైన మరణము సిద్ధము చేయబడినది.'

"ఆ విధంగా ఇద్దరు షెరీఫుల మధ్య (వధకు తీసికొనిపోబడు గొఱ్ఱెపిల్లవలె) నడిపింపబడి ముందుకు సాగెను; తన ఆతిథ్యదాత అంగీని ధరించి, తలపై టోపీ పెట్టుకొని, ఆసరాగా చేతిలో కఱ్ఱ పట్టుకొనెను; ఏలయనగా చెరసాలలో అతనికి సోకిన సయాటికా బాధవలన అతడు కొంచెము కుంటుచుండెను. దారి పొడవునా మాటలాడకూడదని గట్టిగా ఆజ్ఞాపింపబడినందున అతడు ఒక్కసారియైనను నోరు తెరచినట్లు కనబడలేదు; అయితే అతని కొరకు తీవ్రముగా దుఃఖించుచున్న ప్రజలను దారి పొడవునా చూచుచు, అప్పుడప్పుడు తన కన్నులను పరలోకము వైపు ఎత్తెను, తనకు తెలిసినవారిని సంతోషముతో చూచెను; వారి మధ్య అతడు ఉన్న కాలమంతటిలో అతడు ఈ సమయమున కనబరచినంత సంతోషముతోను ఎర్రని ముఖకాంతితోను ఎన్నడును కనబడలేదు. అతడు మరణించవలసిన నిర్ణీత స్థలమునకు వచ్చినప్పుడు, తన కొరకు సిద్ధపరచిన కొయ్య స్తంభమును ఏర్పాట్లను చిరునవ్వుతో చూచెను; అది అతడు ప్రసంగించుటకు అలవాటుపడిన యాజకుల కళాశాలకు ఎదురుగా ఉన్న పెద్ద ఎల్మ్ చెట్టు దగ్గర ఉండెను. చుట్టుపక్కల స్థలము, ఇండ్లు, చెట్ల కొమ్మలు జనముతో నిండియుండెను; కళాశాల ద్వారముపైనున్న గదిలో కళాశాల యాజకులు నిలిచియుండిరి.* అప్పుడు అతడు (ప్రజలతో మాటలాడుటకు అనుమతింపబడలేదు గనుక) మోకరించి ప్రార్థన చేసెను; తనకు బాగా తెలిసిన ఒకని ఆ ప్రార్థనను వినుటకు, భవిష్యత్తులో దాని గూర్చి సాక్ష్యమిచ్చుటకు ఆరేడు పర్యాయములు సైగ చేసెను (తన భుజములమీదను రొమ్ముమీదను కన్నీరు కార్చుచు); అతడు శ్రద్ధగా చెవియొగ్గి వినెను; ఆ ప్రార్థనను అతడు మొత్తము విశ్వాస ప్రమాణముపై చేసెను, అందులో అరగంటసేపు కొనసాగెను. అతడు ప్రార్థనలో కొంత ప్రవేశించిన తరువాత, ఒక పెట్టెను తెచ్చి అతని ముందు ఒక పీటపై ఉంచిరి; అందులో రాణి యొద్దనుండి వచ్చిన అతని క్షమాపణ పత్రము ఉండెను (కనీసము అది క్షమాపణ పత్రమని నటించిరి), అతడు మారినయెడల అది అతనికి ఇవ్వబడును. అది చూచి అతడు, 'మీరు నా ఆత్మను ప్రేమించిన యెడల దానిని తీసివేయుడి! మీరు నా ఆత్మను ప్రేమించిన యెడల దానిని తీసివేయుడి!' అని కేకవేసెను. ఆ పెట్టె తీసివేయబడిన తరువాత, లార్డ్ చాండోస్, 'ఇక గత్యంతరము లేదు గనుక అతనిని త్వరగా ముగించుడి!' అనెను. మాస్టర్ హూపర్, 'మంచిది, ప్రభువా: నా ప్రార్థనలను ముగించుటకు మీరు నాకు అనుమతి ఇచ్చెదరని నమ్ముచున్నాను' అనెను.

"అప్పుడు లార్డ్ చాండోస్, ముందుగా తన కోరికపై మాస్టర్ హూపర్ ప్రార్థనను చెవియొగ్గి వినిన సర్ ఎడ్మండ్ బ్రిడ్జెస్ కుమారునితో, 'ఎడ్మండ్, అతడు ప్రార్థన తప్ప మరేమియు చేయకుండునట్లు జాగ్రత్త వహించుము; చేసిన యెడల నాకు చెప్పుము, నేను వెంటనే అతనిని ముగించెదను' అనెను. ఈ మాటలు జరుగుచుండగా, పిలువబడకయే ఒకరిద్దరు ముందుకు వచ్చి, అతడు ఈ క్రింది మాటలు పలుకగా వినిరి:—

"'ప్రభువా,' అని అతడు, 'నేను నరకమును, నీవు పరలోకమువు; నేను పాపమునకు మురికి గుంట, పాపమునకు కాలువను, నీవు కృపగల దేవుడవును కనికరముగల విమోచకుడవును. కావున అత్యంత దౌర్భాగ్యుడను నీచ పాపినైన నాపై నీ గొప్ప కనికరము చొప్పునను, నీ అపరిమితమైన మంచితనము చొప్పునను కనికరము చూపుము. నీవు పరలోకమునకు ఆరోహణమైతివి; నరకమువంటి నన్ను, నీ తండ్రితో సమాన మహిమలో నీవు ఆసీనుడవై యున్న చోట, నీ ఆనందములో పాలుపంచుకొనువానిగా చేర్చుకొనుము. ప్రభువా, నేనెందుకు ఇక్కడికి వచ్చి హింసను సహింపవలసి వచ్చెనో, దుష్టులు ఈ నీ దీన సేవకుని ఎందుకు హింసించుచున్నారో నీకు బాగుగా తెలియును: నీకు విరోధముగా నేను చేసిన పాపములను అతిక్రమములను బట్టి కాదు, గాని నీ రక్తమును అపవిత్రపరచునట్లును నీ సత్యజ్ఞానమును నిరాకరించునట్లును వారి దుష్ట క్రియలను నేను అంగీకరింపను గనుక; ఆ సత్యమును నీ పరిశుద్ధాత్మ ద్వారా నాకు బోధించుటకు నీవు ఇష్టపడితివి; పిలువబడినవాడనై, ఒక దౌర్భాగ్యుడు చేయగలిగినంత శ్రద్ధతో దానిని నీ మహిమ కొరకు ప్రకటించితిని. నా ప్రభువా, నా దేవా, నీ సృష్టికి ఎట్టి భయంకర వేదనలును క్రూర బాధలును సిద్ధపరచబడియున్నవో నీవు బాగుగా చూచుచున్నావు; ప్రభువా, నీ బలము లేనిదే ఎవడును సహింపలేని లేక ఓపికతో దాటలేని బాధలు అవి. అయితే మనుష్యులకు అసాధ్యమైనవన్నియు నీకు సాధ్యములే. కావున నీ మంచితనమును బట్టి నన్ను బలపరచుము, నేను అగ్నిలో ఓపిక నియమములను భంగపరచకుండునట్లు; లేదా నీ మహిమకు ఎక్కువగా తోచినట్లు వేదనల భయమును తగ్గించుము.'

"పై మాటలను గూర్చి సాక్ష్యమిచ్చిన ఆ మనుష్యులను మేయర్ గమనించిన వెంటనే, వారిని దూరముగా పంపివేయుడని ఆజ్ఞాపింపబడెను, వారు ఇక ఏమియు వినుటకు అనుమతింపబడలేదు. ప్రార్థన ముగిసిన తరువాత అతడు స్తంభమునకు సిద్ధపడి, తన ఆతిథ్యదాత అంగీని విడిచి, దానిని దాని యజమానికి తిరిగి అప్పగించుటకు చూడవలెనని షెరీఫులను కోరుచు వారికిచ్చెను; మిగిలిన బట్టలను అతడు కాల్చబడవలెనని ఉద్దేశించిన డబుల్‌ట్ మరియు హోజ్ వరకు తీసివేసెను. కాని షెరీఫులు (వారి లోభత్వము అట్టిది) అందుకు అనుమతింపరైరి;* వారి ఇష్టమునకు (ఆ సజ్జనుడు) మిక్కిలి విధేయతతో లొంగెను; అతని డబుల్‌ట్, హోజ్, వాస్కట్ తీసివేయబడెను. అప్పుడు చొక్కాతో మాత్రమే ఉండి, తనతో కూడ ప్రభువు ప్రార్థనను చెప్పి తన కొరకు ప్రార్థింపుడని ప్రజలను కోరగా (వారు అతని బాధల కాలమంతయు కన్నీళ్లతో దానిని నెరవేర్చిరి), అతడు స్తంభము వద్దకు వెళ్లెను. అతడు స్తంభము వద్ద ఉండగా, అతనిని స్తంభమునకు బంధించుటకు మూడు ఇనుప కట్లు తేబడెను: ఒకటి మెడకు, మరొకటి నడుముకు, మూడవది కాళ్లకు. కాని అతడు వాటిని నిరాకరించి, 'మీరు ఇట్లు శ్రమపడనక్కర లేదు, కట్లు లేకయే అగ్ని తీవ్రతను సహించుటకు దేవుడు నాకు చాలిన బలము ఇచ్చునని నేను సందేహింపను; అయినను శరీరము యొక్క బలహీనతను అనుమానించి, దేవుని బలముపై నిశ్చయమైన నమ్మకము కలిగి, మీకు మంచిదని తోచినట్లు చేయుటకు నేను సమ్మతించుచున్నాను' అనెను. అప్పుడు అతని నడుముకు సిద్ధపరచిన ఇనుప వలయము తేబడెను; వారు మిగిలిన రెండు ఇనుప వలయములతో అతని మెడను కాళ్లను బంధింపబోగా, అతడు వాటిని పూర్తిగా నిరాకరించి, 'నేను మిమ్ములను శ్రమపెట్టనని నాకు గట్టిగా తెలియును' అని చెప్పి, ఒక్కటియు వద్దనెను.

"ఇలా సిద్ధపడి, అతడు జనులను చూచెను. (అతడు పొడవైనవాడు, ఎత్తైన పీటపై నిలిచియుండెను గనుక అతడు వారికి చక్కగా కనబడెను.) అతడు తన చుట్టు చూడగా, ప్రతి మూలను ఏడ్చుచున్న దుఃఖితులైన జనులేగాని మరేమియు కనబడలేదు. అప్పుడు అతడు తన కన్నులను చేతులను పరలోకమువైపు ఎత్తి తనలో తాను ప్రార్థించెను. వెంటనే మంట పెట్టుటకు నియమింపబడినవాడు అతని యొద్దకు వచ్చి తన్ను క్షమింపుమని అడిగెను. అతడు 'నేను నిన్ను ఎందుకు క్షమింపవలెను? నీవు నాకు ఎన్నడును ఏ అపరాధమును చేసినట్లు నాకు తెలియదు' అని అడిగెను. అందుకు ఆ మనుష్యుడు 'అయ్యా, మంట పెట్టుటకు నేను నియమింపబడితిని' అనెను. అందుకు హూపరు 'దానిలో నీవు నాకు ఏ అపరాధమును చేయుటలేదు; దేవుడు నీ పాపములను క్షమించును గాక; నీ పని నీవు చేయుము, నిన్ను వేడుకొనుచున్నాను' అనెను. అప్పుడు రెల్లును పైకి విసిరిరి; అతడు తన చేతులతో రెండు కట్టలను అందుకొని, వాటిని కౌగిలించుకొని, ముద్దుపెట్టుకొని, ఒక్కొక్క చేతి క్రింద ఒక్కొక్కటి ఉంచుకొనెను; మిగిలినవి ఎలా పెట్టవలెనో చేతితో చూపి, ఎక్కడ తక్కువగా ఉండెనో ఆ స్థలమును సూచించెను.

"వెంటనే మంట అంటించవలెనని ఆజ్ఞ ఇవ్వబడెను; అలాగే అంటించిరి. కాని రెండు గుర్రములు మోయగలిగినంత పచ్చి కట్టెల మోపులు వేయబడినందున అది వెంటనే రగులుకొనలేదు; కట్టెలపైనున్న రెల్లును అంటుకొనుటకును కొంతసేపు పట్టెను. చివరకు అది అతని చుట్టు మండెను; కాని ఆ స్థలమున గాలి పూర్తి బలముతో వీచుచుండెను (ఆ ఉదయము మబ్బుపట్టి చలిగా ఉండెను); అది మంటను అతనినుండి దూరముగా ఊదివేసెను, గనుక అతడు అగ్నిచేత ఒకవిధముగా తాకబడిన వాడేగాని మరేమియు కాలేదు.

"కొంతసేపటికి కొన్ని ఎండు కట్టెలు తేబడెను; కొత్త మంట కట్టెలతో రగిలింపబడెను (రెల్లు ఇక లేదు); అది అతని క్రింది భాగములను కాల్చెను, కాని గాలివలన పైభాగముపై దానికి అల్పబలమే ఉండెను; అది అతని వెంట్రుకలను కాల్చి చర్మమును కొంచెము మాడ్చెను. ఆ మంటలో, మొదటి మంటలో వలెనే, అతడు నెమ్మదిగా, బిగ్గరగా కాక (బాధలేనివాని వలె), 'ఓ యేసూ, దావీదు కుమారుడా, నన్ను కనికరింపుము, నా ఆత్మను చేర్చుకొనుము!' అని ప్రార్థించెను. రెండవ మంట అయిపోయిన తరువాత అతడు తన చేతులతో తన రెండు కన్నులను తుడుచుకొని, జనులను చూచి, మధ్యస్థమైన బిగ్గర స్వరముతో, 'దేవుని ప్రేమను బట్టి, మంచి జనులారా, నాకు ఇంకా మంట ఇవ్వుడి!' అనెను. ఇంతసేపును అతని క్రింది భాగములు కాలుచుండెను; కట్టెలు చాలా కొద్దిగా ఉన్నందున మంట అతని పైభాగములను బలముగా కాల్చలేదు.

"కొంతసేపటికి మూడవ మంట రగిలింపబడెను; అది మిగిలిన రెండింటికంటె తీవ్రముగా ఉండెను; అప్పుడు గన్‌పౌడరు సంచులు పేలెను; అవి పెట్టబడిన తీరువలనను గాలి బలమువలనను అవి అతనికి కొద్ది మేలే చేసెను. ఆ మంటలో అతడు కొంచెము బిగ్గరగా, 'ప్రభువైన యేసూ, నన్ను కనికరింపుము! ప్రభువైన యేసూ, నన్ను కనికరింపుము! ప్రభువైన యేసూ, నా ఆత్మను చేర్చుకొనుము!' అని ప్రార్థించెను. అతని నోటినుండి వినబడిన చివరి మాటలు ఇవియే. కాని అతని నోరు నల్లబడి నాలుక వాచి మాటాడలేనప్పుడును, అతని పెదవులు చిగుళ్లవరకు ముడుచుకొనిపోవు వరకు కదలుచుండెను; అతడు తన చేతులతో రొమ్మును కొట్టుకొనుచుండెను; చివరకు ఒక చేయి ఊడిపడెను, అయినను మరొక చేతితో కొట్టుచుండెను; అప్పుడు అతని వేళ్ళ చివరలనుండి కొవ్వును నీళ్లును రక్తమును కారెను; చివరకు మంట మరల రగిలినందున అతని బలము క్షీణించి, రొమ్మునున్న ఇనుపకట్టుకు అతని చేయి అంటుకొనిపోయెను. వెంటనే అతడు ముందుకు వంగి తన ఆత్మను అప్పగించెను.

"ఇట్లు అతడు మూడు వంతుల గంట లేక అంతకంటె ఎక్కువసేపు మంటలో ఉండెను. గొఱ్ఱెపిల్ల వలె అతడు దాని తీవ్రతను ఓపికతో సహించెను; ముందుకైనను వెనుకకైనను ఏ ప్రక్కకైనను కదలలేదు; తన క్రింది భాగములు కాలిపోయి తన ప్రేగులు బయటపడినను, పక్కపై పడుకొనిన బిడ్డ వలె ప్రశాంతముగా మృతిబొందెను. ఇప్పుడు అతడు ధన్యుడైన హతసాక్షిగా, లోకపునాదులు వేయబడక మునుపే క్రీస్తునందు విశ్వాసులకొరకు సిద్ధపరచబడిన పరలోకపు ఆనందములలో ఏలుచున్నాడు; అతని నిలకడను బట్టి క్రైస్తవులందరును దేవుని స్తుతింపవలసినవారు." * (ఫాక్సు రచించిన "అపొస్తలుల కార్యములు మరియు స్మారక చిహ్నములు" గ్రంథమున ఆ స్థలమున.)

కొన్ని సంవత్సరముల క్రిందట, హూపరు కాల్చబడిన స్థలముననే, నిప్పుతో నల్లబడి మాడిపోయిన ఒక చాలా పెద్ద ఓక్ స్తంభపు మొద్దు త్రవ్వబడెను. ఆ హతసాక్షి తన అగ్నిమరణమున బంధింపబడిన కంబము యొక్క క్రింది చివర ఇదియే అని అనేకులు తలంచుచున్నారు. ఈ ఊహ సరియైనదని నిశ్చయమైన రుజువు ఇవ్వజాలము; కాని ఆ తలంపులో అసంభవమైనదిగాని అసాధ్యమైనదిగాని ఏమియు లేదు. బాగా ఆరిన, కాలి నల్లబడిన ఓక్ దుంగ మూడు శతాబ్దములవరకు నేలలో కుళ్లిపోకుండ ఉండుట సులభమే. గ్లాస్టరు సమీపమున ఒక ఇంటిలో గాజు పెట్టెలో జాగ్రత్తగా భద్రపరచబడియున్న ఈ మొద్దును నా స్వంత కన్నులతో చూచితిని.

గ్లాస్టరు హతసాక్షి కథను ఈ స్థలమున విడిచిపెట్టుచున్నాను; అతని జీవితమును ఊయల నుండి అతని అగ్ని సమాధి వరకు గుర్తించితిని. అతడు చాలాకాలము జీవించినట్లే తన పతాకమునకు నమ్మకముగా మృతిబొందెను; అతని మరణము ప్రతివిధముగా అతని జీవితమునకు తగినదియే.

మరియ పరిపాలనలో అతడును అతని తోటి బాధితులును ఏ భయంకరమైన క్రూరత్వముతో చంపబడిరో దానిని గూర్చి కొంత చెప్పవచ్చును. దానిని ఏదియు సమర్థింపజాలదు. ఆ కాలములు కఠినమైనవి, ముతకవి అనుటలో సందేహము లేదు. మరణదండన భయంకరముగా సాధారణమై యుండెను. ఆరోపింపబడిన అపసిద్ధాంతము నిమిత్తము మనుష్యులను చంపుట దురదృష్టవశాత్తు వింత కాదు. కాని ఇవి ఒక మహా నేరమునకు దీనమైన సమర్థనలు. ఇంగ్లాండు హతసాక్షుల రక్తము రోమా సంఘమునకు చెరపజాలని మచ్చ. అది ఎన్నటికిని విశదీకరింపజాలని న్యాయస్థానపు హత్య.

హూపరు తన బాధలన్నిటిలో ప్రదర్శించిన మహిమగల సహనమును ధైర్యమును గూర్చి కొంత చెప్పవచ్చును. లోకమున్నంతకాలము, అవసరపు గడియలో క్రీస్తు తన ప్రజలకొరకు ఏమి చేయగలడో దానికి అతడు ఒక మాదిరిగా ఉండును. హూపరును బలపరచినవాడు ఎన్నడును మారడని మనము ఎన్నడును మరువకుందుము గాక. ఆయన "నిన్న, నేడు, నిరంతరము ఒకటేరీతిగా ఉండువాడు."

హూపరును అతని సహచరులను హతసాక్షులనుగా చేయుటలో రోమా సంఘము చేసిన అత్యంత అవివేకమును గూర్చియు, ముఖ్యముగా కొంత చెప్పవచ్చును. మన సంస్కర్తలను కాల్చినప్పుడు పోపుమతము తనకు తానే చేసికొనినంత హాని మరెప్పుడును చేసికొనలేదని నేను నమ్ముచున్నాను. వారి రక్తము సంఘమునకు విత్తనమాయెను. వారు తమ మరణములచేత చేసిన మేలు తమ జీవితకాలమంతయు చేసిన దానికంటె ఎక్కువ. వారి ప్రసంగములు ఎన్నడును చేరని వేలాదిమందిని వారి హతసాక్షి మరణములు ఆలోచింపజేసెను. రోమా చేసినంత హేయముగాను క్రూరముగాను ప్రవర్తించిన సంఘము ఎన్నడును దేవుని నిజమైన ఏకైక సంఘము కాజాలదనియు, ఇంత ఓర్పుగల అచంచలమైన బాధితులను పుట్టించగల కార్యము నిశ్చయముగా క్రీస్తుయొక్కయు సత్యముయొక్కయు కార్యమై యుండవలెననియు లక్షలాది మంది నిర్ణయమునకు వచ్చిరని మనము నమ్ముకొనవచ్చును.

అయితే ఎంత ఆసక్తికరమైనవైనా ఈ అంశాలను విడిచిపెట్టి ముందుకు సాగుతున్నాను. ఇవి ఆలోచనా బీజములుగా ఉండి, అనేక దినములైన తరువాత మనుష్యుల మనస్సులలో ఫలము ఫలించునని మాత్రము నేను ఆశించుచున్నాను.

IV. నా పాఠకుల దృష్టికి తీసుకురావలెనని నేను కోరు చివరి అంశము అత్యంత ప్రాముఖ్యమైనదని నాకు తోచుచున్నది. హూపరు జీవితమును గూర్చియు మరణమును గూర్చియు కొంత సమాచారము అందించితిని. ఇప్పుడు హూపరు అభిప్రాయములను గూర్చి నేను చెప్పుచుండగా, మరికొంత సేపు నా పాఠకులు నాకు తమ మనస్సును ఇయ్యవలెనని కోరుచున్నాను. అతడు ఎట్లు జీవించెనో ఎట్లు మరణించెనో మీకు చూపించితిని; ఇప్పుడు అతడు ఏమి తలంచెనో, ఏమి బోధించెనో, ఏమి ప్రకటించెనో సరిగ్గా చూపించెదను. ఆ మనుష్యుని మీ ముందు ఉంచితిని; ఇప్పుడు అతని సిద్ధాంతమును మీ ముందు ఉంచెదను.

హూపరు మంచివాడును ఆసక్తిగలవాడును గంభీరుడును అని మాత్రమే చెప్పి, అంతకంటె ఎక్కువ ఏమియు చెప్పక, నా పాఠకులను ఒక అస్పష్టమైన భావనలో విడిచిపెట్టినయెడల నా బాధ్యతను నేను నెరవేర్చలేదని తలంతును. హతసాక్షియైన గ్లౌసెస్టరు అధ్యక్షుడు ఎట్టి వేదాంత అభిప్రాయములు కలిగియుండెనో మనుష్యులు గ్రహింపవలెనని నా కోరిక. ఇంగ్లీషు సంస్కర్తలు ఎట్టి సిద్ధాంతమును బోధించిరో మనుష్యులు స్పష్టముగా చూడవలెనని నా కోరిక. హూపరు ఏమి చెప్పెను, ఏమి ప్రకటించెను, ఏమి ప్రచురించెను, ఏమి వ్రాసెను? మూడువందల సంవత్సరముల క్రిందట సంఘమును అనుసరించువాని మతము ఎట్టిది?

ఈ విచారణలకు సమాధానము కనుగొనుట సంతోషకరముగా కష్టము కాదు. పార్కరు సొసైటీ ప్రచురించిన హూపరు రచనల రెండు సంపుటములు ఈ విషయమును మధ్యాహ్న సూర్యునివలె స్పష్టము చేయుచున్నవి. సంస్కరణ కాలమునందలి ప్రముఖ అధ్యక్షులలో ఒకని వేదాంత అభిప్రాయములను అక్కడ మనుష్యులు సందేహమునకు తావులేని భాషలో చదువవచ్చును. ఈ రెండు సంపుటములలోని రెండు పత్రముల నుండి మంచి ఉదాహరణలను ఎన్నుకొనెదను.

నేను ఉదాహరించు మొదటి పత్రమునకు ఈ శీర్షిక కలదు: "క్రీస్తునందు పూజ్య తండ్రియైన గ్లౌసెస్టరు అధ్యక్షుడు జాన్ హూపరు, గ్లౌసెస్టరు పీఠ పరిధిలోని డీన్లకును, పార్సన్లకును, ప్రిబెండరీలకును, వికార్లకును, క్యూరేట్లకును, ఇతర సంఘ పరిచారకులకందరికిని, దేవుని వాక్యము యొక్క సిద్ధాంతమునకును, దేవుని వాక్యమునకు అనుగుణమైన ఆచారముల ఏకరూపతకును సంబంధించి ఐక్యత కొరకును ఏకాభిప్రాయము కొరకును వారు కలిగియుండునట్లు, పాటించునట్లు, నిలుపుకొనునట్లు ఇచ్చిన క్రైస్తవ మతమును గూర్చిన వ్యాసములు."

మొదటి వ్యాసము ఇట్లు ఆజ్ఞాపించుచున్నది: "పైన పేర్కొనబడిన మతగురువులలో ఎవడును పాత నిబంధన క్రొత్త నిబంధన అనబడు దేవుని పరిశుద్ధ వాక్య గ్రంథములో ఉన్నదానికంటె వేరొకటి మనుష్యుల రక్షణకు అవసరమని బోధింపకూడదు, ప్రకటింపకూడదు; దేవుని వాక్య అధికారముచేత యుక్తముగాను న్యాయముగాను ఆమోదింపబడజాలని పాత మూఢనమ్మకపు పోపు మత సిద్ధాంతములను స్థాపించుటకును దృఢపరచుటకును వారు జాగ్రత్తపడవలెను."

నాలుగవ వ్యాసము ఇట్లు ఆజ్ఞాపించుచున్నది: "దేవుని సంఘము అనగా దేవుని వాక్యము సత్యముగా ప్రకటింపబడి, క్రీస్తు నియమించినట్లును ఆయన పరిశుద్ధ వాక్యమువలన మనకు బోధింపబడిన ఆయన సిద్ధాంతము ప్రకారమును సంస్కారములు న్యాయముగా జరిగించబడు విశ్వాసుల సమాజమని వారును వారిలో ప్రతివాడును శ్రద్ధగా బోధించవలెను, ప్రకటింపవలెను; దేవుని సంఘమనగా అధ్యక్షుల, యాజకుల, ఇట్టి ఇతరుల గుంపు లేక సమూహమని దేవుని వాక్యము ప్రకారము భావింపబడదు గాని, అది దేవుని వాక్యమును వినుచు దానికి విధేయులగు సమస్త మనుష్యుల సమాజమని చెప్పవలెను; అప్పుడు ఎవడును అధ్యక్షుల యాజకుల యొక్క ఏదో ఒక క్రమబద్ధమైన పరంపరకు తాను బద్ధుడనని నమ్మి మోసపోక, దేవుని వాక్యమునకును సంస్కారముల సరియైన ఉపయోగమునకును మాత్రమే బద్ధుడనని తెలిసికొనును."

ఏడవ వ్యాసము ఇట్లు ఆజ్ఞాపించుచున్నది: "వారును వారిలో ప్రతివాడును యేసుక్రీస్తునందలి విశ్వాసమువలన మాత్రమే నీతిమంతులుగా తీర్చబడుటను, ఎవని సత్క్రియల యోగ్యతవలన కాదనియు శ్రద్ధగా బోధించవలెను, ప్రకటింపవలెను; నీతిమంతులుగా తీర్చబడిన తరువాత సత్క్రియలు అనివార్యముగా వెంబడించునుగాని, నీతిమంతులుగా తీర్చబడక మునుపు అవి దేవుని యెదుట ఏ విలువయు ఏ మన్ననయు లేనివి."

తొమ్మిదవ వ్యాసములో ఆయన వారికి ఇట్లు ఆజ్ఞాపించుచున్నాడు: "శుద్ధీకరణ స్థలమును గూర్చిన సిద్ధాంతము, పాప విమోచన పత్రములు, ఈ లోకమును విడిచిపెట్టినవారి కొరకు ప్రార్థన, పరిశుద్ధులను లేక ప్రతిమలను గౌరవించుట, వాటిని ప్రార్థించుట, ఆరాధించుట అనునవి మన ఏకైక మధ్యవర్తియు విమోచకుడునగు క్రీస్తు ఘనతకు విరుద్ధమును హానికరమునై యున్నవి, దేవుని మొదటి రెండవ ఆజ్ఞల బోధకును వ్యతిరేకములై యున్నవి."

పదవ వ్యాసములో ఆయన ఇట్లు ఆజ్ఞాపించుచున్నాడు: "క్రీస్తు శరీర రక్తముల సంస్కారమునందు రొట్టె ద్రాక్షారసములు క్రీస్తు శరీర రక్తములుగా మారుట లేదు, రొట్టె ద్రాక్షారసములలో గాని వాటి క్రింద గాని వాటితో గాని క్రీస్తు శారీరకముగా లేక స్థానికముగా ఉండుట అనునది లేదు; ఆయన ఆత్మీయముగా, విశ్వాసమువలన మాత్రమే ఉన్నాడు."

పదకొండవ వ్యాసములో ఆయన ఇట్లు ఆజ్ఞాపించుచున్నాడు: "అయోగ్యముగా బాప్తిస్మమునకు గాని ప్రభు రాత్రి భోజనమునకు గాని వచ్చువారు, సహజమైన గుర్తులను పదార్థములను పొందినను, ఆ సంస్కారముల శక్తిని నిజమైన ఫలితమును పొందరు."

ఇరువది నాలుగవ వ్యాసములో ఆయన ఇట్లు ఆజ్ఞాపించుచున్నాడు: "సంస్కారములు తమ అంతర్గత క్రియ యొక్క శక్తివలన గాని బలమువలన గాని ఏ ప్రభావము కలిగియుండవు (దీనినే మూఢనమ్మకముతో ఓపస్ ఓపెరాటమ్ అందురు); అవి పరిశుద్ధాత్మ యొక్క శక్తివలనను, ఆయన విశ్వాసమువలన జరిగించువారి పొందువారి హృదయములలో పనిచేయుటవలనను మాత్రమే ప్రభావము కలిగియుండును."

నలువది ఒకటవ వ్యాసములో ఆయన ఇట్లు ఆజ్ఞాపించుచున్నాడు: "మీలో ఎవడును పోపు మతపు మాస్‌ను అనుకరింపకూడదు; అనగా ప్రభువు బల్లను ఆశీర్వదించుట, సువార్త పఠనమైన తరువాత గాని పరిశుద్ధ సహవాస స్వీకారమైన తరువాత గాని చేతులను లేక వేళ్లను కడుగుకొనుట, గ్రంథమును ఒక స్థలమునుండి మరియొక స్థలమునకు మార్చుట, సహవాసమైన తరువాత పాత్రను క్రింద పెట్టి నాకుట, పంపిణీకి ముందు సంస్కారమును బహిరంగముగా చూపుట లేక దానిని ఎత్తి చూపుట, పవిత్ర గంట మ్రోగించుట, ప్రభువు బల్లపై దీపమును ఉంచుట వంటివి చేయకూడదు."

నలువది మూడవ అధ్యాయములో అతడు ఇట్లు ఆజ్ఞాపించుచున్నాడు: "దైవారాధన స్థలములలో కొందరు ప్రభువు బల్లను బల్ల రూపములోను, మరికొందరు బలిపీఠ రూపములోను ఉపయోగించుచున్నందున, నేర్చుకొనని వారిలో భేదము పుట్టుచున్నట్టు కనబడుచున్నది. కాబట్టి మా పీఠాధికార ప్రాంతములన్నిటిలో భక్తియుక్తమైన ఐక్యత పాటింపబడవలెనని కోరుచు, బల్ల రూపము పోపు మాస్ యొక్క పాత మూఢనమ్మకపు అభిప్రాయముల నుండి సామాన్యులను మరల్చి, ప్రభు రాత్రి భోజనము యొక్క సరియైన వినియోగమునకు వారిని నడిపించుటకు ఎక్కువగా తోడ్పడునని యెంచి, ప్రభువు బల్లను గౌరవప్రదమైన బల్ల రూపములో, తగినట్లు కప్పబడినదిగా, అక్కడ ఉన్న ప్రజలందరికి పరిచారకుడును సహవాసులును కనబడునట్లును, వినబడునట్లును, అర్థమగునట్లును అత్యంత తగినదని తోచిన స్థలములో నిలబెట్టవలెనని మిమ్మును హెచ్చరించుచున్నాము; మరియు బలిపీఠములన్నిటిని కూలద్రోసి తొలగించవలెను. ఇంకను, పరిచారకుడు ప్రభు భోజనమును దాని ప్రార్థనలను జరుపునప్పుడు ప్రజల వైపు ముఖము త్రిప్పవలెను." సంస్కరణ కాలపు ఒక అధ్యక్షుని దర్శన నిబంధనలును ఆజ్ఞలును అట్టివి. ఒకే ఒక్క వ్యాఖ్యతో వాటిని విడిచిపెట్టుచున్నాను. గడచిన మూడువందల సంవత్సరములలో ఇంగ్లాండులో అనేక పీఠాధికార ప్రాంతములు ఉన్నవి; అచ్చట మంచి అధ్యక్షుడైన హూపర్ యొక్క ఆజ్ఞలను మతగురువులకు పంచిపెట్టి, వారి దృష్టికి తెచ్చియున్నయెడల గొప్ప మేలు కలిగియుండెడిది.

నేను ఉదహరించు మరియొక పత్రము "క్రైస్తవ విశ్వాసము యొక్క సంక్షిప్త స్పష్ట ఒప్పుకోలు" అనబడునది. అది ప్రత్యేక శ్రద్ధకు తగినది, ఏలయనగా రచయిత గ్లౌసెస్టరు అధ్యక్షునిగా నియమింపబడిన 1550వ సంవత్సరముననే అది ప్రచురింపబడెను. ఆ "విశ్వాస ఒప్పుకోలు" నుండి ఇప్పుడు ఈ క్రింది భాగములను ఎన్నుకొనుచున్నాను. ఇవి ఎన్నుకొనుట నాకు చాల కష్టముగా ఉన్నది. ఒప్పుకోలు అంతయు ఎంతో మంచిది గనుక ఏది ఉదహరించవలెనో, ఏది విడువవలెనో చెప్పుట కష్టము. నా పాఠకులు ఒక్కటి మాత్రము జ్ఞాపకముంచుకొనవలెనని కోరుచున్నాను: నమూనా ఎంత మంచిదో సంచియు అంత మంచిదే.

ఒప్పుకోలు యొక్క ఇరువది ఆరవ అధ్యాయములో హూపర్ ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు: "క్రీస్తు శిక్షావిధి నా విముక్తి అనియు; ఆయన సిలువ వేయబడుట నా విడుదల అనియు; ఆయన పాతాళమునకు దిగుట నేను పరలోకమునకు ఎక్కుట అనియు; ఆయన మరణము నా జీవము అనియు; ఆయన రక్తము నా శుద్ధీకరణ, శుద్ధి అనియు, దానిచేత మాత్రమే నేను నా పాపములన్నిటి నుండి కడుగబడి, పవిత్రపరచబడి, శుద్ధి చేయబడుచున్నాననియు నేను నమ్మి ఒప్పుకొనుచున్నాను; కాబట్టి నన్ను శుద్ధిచేయగల వేరొక శుద్ధీకరణ స్థలమును ఈ లోకములోనేగాని ఆ లోకములోనేగాని నేను అంగీకరింపను, నమ్మను; అందరిని శాశ్వతముగా శుద్ధిచేసి పవిత్రపరచు యేసుక్రీస్తు రక్తము మాత్రమే అట్టిది."

ఒప్పుకోలు యొక్క ఇరువది ఎనిమిదవ అధ్యాయములో హూపర్ ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు: "ప్రభువు పరిశుద్ధ భోజనము బలి కాదనియు, యేసుక్రీస్తు యొక్క ఈ పరిశుద్ధ బలికి ఒక జ్ఞాపకము, స్మరణము మాత్రమే అనియు నేను నమ్ముచున్నాను. కాబట్టి దానిని దేవునిగా ఆరాధింపకూడదు, అందులో ఉన్నట్టు చెప్పబడు క్రీస్తును కూడ ఆరాధింపకూడదు; ఆయనను నశించు పదార్థములేవియు లేకుండ విశ్వాసముతో మాత్రమే ఆరాధింపవలెను. అట్లే పోపు మాస్ మనుష్యుని కల్పనయు నియమమును, క్రీస్తు వ్యతిరేకి యొక్క బలియు, యేసుక్రీస్తు బలిని, అనగా ఆయన మరణమును శ్రమను విడిచిపెట్టుటయు అనియు; అది యేసుక్రీస్తు రక్తము యొక్క యోగ్యతను దాచి కప్పివేయు దుర్గంధముతో కలుషితమైన సమాధి అనియు నేను నమ్మి ఒప్పుకొనుచున్నాను; కాబట్టి మాస్ రద్దు చేయబడి, ప్రభువు పరిశుద్ధ భోజనము తన పరిపూర్ణతలో తిరిగి నెలకొల్పబడవలెను."

ఒప్పుకోలు యొక్క ఏబది నాలుగవ అధ్యాయములో హూపర్ ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు: "దేవుని వాక్యము సంఘము కంటె ఎంతో అధికమైన అధికారము గలదని నేను నమ్ముచున్నాను; మన రక్షణకు సంబంధించిన సమస్తమును, అనగా మనము చేయవలసినదియు విడువవలసినదియు ఈ వాక్యము మాత్రమే మనకు చాలినంతగా చూపి బోధించుచున్నది. ఆ దేవుని వాక్యమే నిజమైన మాదిరియు పరిపూర్ణమైన కొలమానమును, విశ్వాసులందరు కుడివైపునకేగాని యెడమవైపునకేగాని తొలగక, దానిలో దేనిని మార్చక, దానికి ఏదియు చేర్చక, దానినుండి ఏదియు తీసివేయక, దాని ప్రకారము తమ జీవితములను నడిపించుకొని క్రమపరచుకొనవలెను; ఏలయనగా దేవుని కార్యములన్నియు పరిపూర్ణములు, ముఖ్యముగా ఆయన వాక్యము పరిపూర్ణమైనదని వారు ఎరుగవలెను."

ఒప్పుకోలు యొక్క అరువది నాలుగవ అధ్యాయములో హూపర్ ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు: "పరిశుద్ధ సంస్కారములో గుర్తులు లేక చిహ్నములు ఏ విషయములోను మార్పు చెందవనియు, అవి తమ స్వభావములో పూర్తిగా అట్లే నిలిచియుండుననియు, అనగా రొట్టె (బుద్ధిహీనులైన పోపు మతస్థులును అబద్ధ బోధకులును పేదప్రజలను మోసపుచ్చుచు బోధించునట్లు) యేసుక్రీస్తు శరీరముగా పదార్థ రూపాంతరము చెందదనియు, ద్రాక్షారసము ఆయన రక్తముగా రూపాంతరము చెందదనియు నేను నమ్ముచున్నాను; అంతే గాక

రొట్టె ఇంకను రొట్టెగానే ఉండును, ద్రాక్షారసము ఇంకను ద్రాక్షారసముగానే ఉండును, ప్రతియొకటి తన సొంత మొదటి స్వభావములోనే ఉండును."

ఒప్పుకోలు యొక్క అరువది ఐదవ అధ్యాయములో హూపర్ ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు: "ఈ సంస్కారమంతయు దాని వినియోగములోనే ఉన్నదనియు, కాబట్టి సరియైన వినియోగము లేనియెడల ఆ రొట్టెయు ద్రాక్షారసమును సాధారణముగా వాడబడు ఇతర సాధారణ రొట్టె ద్రాక్షారసములకంటె ఏ విషయములోను భిన్నముకావనియు నేను నమ్ముచున్నాను; కాబట్టి క్రీస్తు శరీరము రొట్టెలో గాని, రొట్టె క్రింద గాని, రొట్టెతో గాని ఇమిడియుండునని, దాగియుండునని, బంధింపబడియుండునని నేను నమ్మను; రక్తము ద్రాక్షారసములో గాని, ద్రాక్షారసము క్రింద గాని, ద్రాక్షారసముతో గాని ఉండునని కూడ నమ్మను. కాని క్రీస్తు యొక్క నిజ శరీరము (మనము ముందు చెప్పినట్లు) తండ్రి కుడిపార్శ్వమున పరలోకములో ఉన్నదని నేను నమ్మి ఒప్పుకొనుచున్నాను; క్రీస్తు నియమించి స్థాపించిన విధానము ప్రకారము మనము ఈ రొట్టెను ద్రాక్షారసమును ఉపయోగించునప్పుడెల్ల మనము నిజముగా, వాస్తవముగా ఆయన శరీరమును రక్తమును పొందుచున్నాము."

ఒప్పుకోలు యొక్క అరువది ఆరవ అధ్యాయములో హూపర్ ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు: "ఈ పొందుట శరీర సంబంధముగా కాదు, నిజమైన సజీవ విశ్వాసముచేత ఆత్మ సంబంధముగా జరుగునని నేను నమ్ముచున్నాను; అనగా క్రీస్తు శరీరమును రక్తమును శరీర పోషణకొరకు నోటికిని కడుపునకును ఇయ్యబడవు, నిత్యజీవమునకై ఆత్మను అంతరంగ మనుష్యుని పోషించుటకు మన విశ్వాసమునకే ఇయ్యబడును. ఆ కారణముచేత క్రీస్తు పరలోకము నుండి మన యొద్దకు రావలసిన అవసరము మనకు లేదు; మనమే సజీవ విశ్వాసముచేత మన హృదయములను పైకెత్తి, క్రీస్తు కూర్చుండియున్న తండ్రి కుడిపార్శ్వము వరకు ఆయన యొద్దకు ఎక్కిపోవలెను; అక్కడినుండియే మనము మన విమోచనము కొరకు కనిపెట్టుచున్నాము.

ప్రొటెస్టెంటు మరియు సువార్తికులైన సంఘ సభ్యులు నూతనమైన, ఆధునికమైన అభిప్రాయములు గలవారు కారనియు, సంస్కరణ కాలపు తరహాకు చెందిన సంఘ సభ్యులనియు, వారి అభిప్రాయములనే మూడువందల సంవత్సరముల క్రితము ఒక ప్రముఖ సంఘ సభ్యుడు కలిగియుండెననియు ఇవి స్పష్టమైన రుజువు చూపుచున్నవి; దీనికై నేను అత్యంతముగా కృతజ్ఞుడను. వారు ధైర్యము తెచ్చుకొందురుగాక. తమతో ఏకీభవింపని సంఘ సభ్యుల ఎగతాళికిని, వ్యంగ్యోక్తులకును, కఠినమైన మాటలకును వారు చలించకుందురుగాక. తమవే పురాతన మార్గములనియు, తామే ఇంగ్లాండు సంఘమునకు నిజమైన ప్రతినిధులమనియు వారు నిర్భయముగా బదులు చెప్పవచ్చును. సువార్తికులైన సంఘ సభ్యులు తప్పు చేయుచుండిన యెడల హూపరు కూడ తప్పు చేసినవాడే. హూపరు సరియైనవాడైతే వారును సరియైనవారే. అయితే వారి అభిప్రాయములకును, గ్లోస్టరు యొక్క హతసాక్షియైన అధ్యక్షుని అభిప్రాయములకును మధ్య ఏదైనా ముఖ్యమైన భేదము ఉన్నదని చూపగలవాడెవడైనా ఉన్నాడేమో, అట్టివానిని నేను సవాలు చేయుచున్నాను.

నా పని ముగిసినది. మన గొప్ప ఇంగ్లీషు సంస్కర్తలలో ఒకని కాలమును, జీవితమును, మరణమును, అభిప్రాయములను వీలైనంత సంక్షిప్తముగా ఒకచోట చేర్చితిని. అయితే ఈ పత్రము ఎవరి చేతికి వచ్చునో వారందరికి రెండు ఆచరణాత్మకమైన సూచనలు చేయకుండా నేను ముగింపజాలను. ప్రతి పాఠకునికి వ్యక్తిగతముగాను ప్రత్యక్షముగాను వీటిని చెప్పుచున్నాను; నేను చెప్పునదానిని అతడు బాగుగా ఆలోచించవలెనని వేడుకొనుచున్నాను.

(1) మొదటిది: ఇంగ్లాండు ప్రొటెస్టెంటు స్వభావమును కోల్పోవునట్లు చేయుటకును, ఆమెను మరల పోపు మతమునకు లోబరచుటకును ఇప్పుడు జరుగుచున్న ప్రయత్నములను ధైర్యముగా ఎదిరింపవలెనని విశ్వాసపాత్రులైన సంఘ సభ్యులందరిని నేను హెచ్చరించుచున్నాను. అజ్ఞానమునకును, మూఢనమ్మకమునకును, యాజకాధికారమునకును, అవినీతికిని మనము తిరిగి పోవలదు. మన పితరులు చాలా కాలము క్రిందట పోపు మతమును అనుభవించి, అసహ్యముతోను ఆగ్రహముతోను దానిని విసర్జించిరి. గడియారమును వెనుకకు త్రిప్పి ఐగుప్తునకు తిరిగి పోవలదు. రోమా తన దోషములను విడిచిపెట్టి క్రీస్తుతో సమాధానపడువరకు రోమాతో మనకు సమాధానమే వలదు.

మన బైబిలును చదువుదము; లేఖనాధారమైన వాదనలతో సన్నద్ధులమగుదము. బైబిలు చదివెడి సామాన్య విశ్వాసులు దోషమునకు విరుద్ధముగా ఒక జాతికి అత్యంత నిశ్చితమైన రక్షణ. సామాన్య విశ్వాసులు తమ కర్తవ్యమును నెరవేర్చిన యెడల ఇంగ్లీషు ప్రొటెస్టెంటు మతమును గూర్చి నాకు భయము లేదు.

చరిత్రను చదివి, పూర్వకాలమున రోమా ఏమి చేసెనో చూతము. ఆమె మీ దేశపు స్వాతంత్ర్యములను ఎట్లు తొక్కివేసెనో, మీ పితరుల జేబులను ఎట్లు దోచుకొనెనో, జాతి మొత్తమును అజ్ఞానములోను అవినీతిలోను ఎట్లు ఉంచెనో చదవండి. ఫాక్సు, స్ట్రైప్, బర్నెట్, సోమ్సు, బ్లంటు గ్రంథములను చదవండి. రోమా ఎన్నడును మారదని మరువకుడి. తాను ఎల్లప్పుడును ఒకేలాగున ఉండుటయే ఆమె గొప్పతనమును, అతిశయమును. ఇంగ్లాండులో ఆమెకు సంపూర్ణ అధికారమిచ్చిన యెడల, ఆమె త్వరలోనే మన దేశపు కన్నులను పీకివేసి, సంసోనువలె దానిని దిగజారిన బానిసగా చేయును.

భూగోళముపై స్పష్టముగా కనబడు వాస్తవములను చదువుదము. ఇటలీని ఇప్పటి స్థితికి తెచ్చినది ఏది? పోపు మతము. మెక్సికోను,

దక్షిణ అమెరికా రాష్ట్రములను ఇప్పటి స్థితికి తెచ్చినది ఏది? పోపు మతము. స్పెయిన్‌ను పోర్చుగల్‌ను ఇప్పటి స్థితికి తెచ్చినది ఏది? పోపు మతము. ఐర్లాండును ఇప్పటి స్థితికి తెచ్చినది ఏది? పోపు మతము. స్కాట్లాండును, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రములను, మనకు ప్రియమైన ఇంగ్లాండును ఇప్పుడున్న బలమైన, సమృద్ధిగల దేశములుగా చేయుచున్నది ఏది? అవి చిరకాలము ఇట్లే నిలువవలెనని దేవుని ప్రార్థించుచున్నాను. ఒక్క మాటలో జవాబు చెప్పుదును: ప్రొటెస్టెంటు మతము, అనగా స్వతంత్రమైన బైబిలు, ప్రొటెస్టెంటు పరిచర్య, సంస్కరణ సూత్రములు. తప్పుగా ఉదారవాదమని పిలువబడు దాని ఆకర్షణీయమైన వాదనలకు చెవి యొగ్గుటకు ముందు రెండుసార్లు ఆలోచింతము. పోపు మతపు పరిపాలనను తిరిగి తెచ్చుటకు సహాయపడుటకు ముందు రెండుసార్లు ఆలోచింతము.

(2) రెండవది: విశ్వాసపాత్రులైన సంఘ సభ్యులందరిని, నిర్మలమైన సువార్త మతమును ప్రేమించు వారందరిని నేను హెచ్చరించుచున్నాను: ఈ భేదాభిప్రాయముల దినములలో కలిసి నిలువబడుడి; చిన్న చిన్న వింత అభిప్రాయములును సంకోచములును మిమ్మును వేరు చేయనీయకుడి. ఆరాధనా విధానమును సవరింపవలెనని కోరువాడు తన ప్రియమైన సర్వరోగ నివారిణిని కొంతకాలము పక్కన పెట్టి, ఇంగ్లాండు సంఘములో సువార్తను నిలబెట్టు పనికి భుజము కలుపవలెను. ఉజ్జీవములను కోరువాడు రోమాను ఎదిరించుటలో తన సహాయము ఇచ్చుట వృథా కాలమని తలంపకూడదు. పోపు మతము ఒకసారి జయించిన యెడల ఉజ్జీవములకు ఇక స్వాతంత్ర్యమే ఉండదు. స్నేహితులను కోల్పోవుట మనకు తగదు; మన పంక్తులు ఇప్పటికే చాలా పలుచగా ఉన్నవి. ప్రొటెస్టెంటునూ సువార్తికుడునైన ప్రతి సంఘ సభ్యుడు తన కర్తవ్యమును నెరవేర్చవలెనని ఇంగ్లాండు సంఘము కోరుచున్నది.

అన్ని దిక్కులలోను పరిస్థితులు చీకటిగా కనబడుచున్నవని నేను నిర్మొహమాటముగా ఒప్పుకొనుచున్నాను. అయితే నిరాశ చెందుటకు కారణము లేదు. దినము ఇంకా పోలేదు; యుద్ధమును గెలుచుటకు ఇంకా సమయము ఉన్నది. ఏది వచ్చినను మన స్థానమును విడిచిపెట్టకుందుము, ఈ మంచి పాత ఓడను ఇంకా వదలకుందుము. మన శత్రువులను సంతోషపెట్టునట్లు మన ఫిరంగులను నిరుపయోగము చేసి, యుద్ధము లేకుండానే మన కోట నుండి బయటకు నడిచిపోవలదు. మంచి అధ్యక్షుడైన హూపరువలె మన ఫిరంగుల దగ్గర నిలిచి, దేవుని బలముతో శత్రువునకు ధైర్యముగా ఎదురు నిలుతము. ఇంగ్లాండు సంఘము గడచిన దినములలో కొంత మేలు చేసెను; ఆ సంఘము ఇంకను కాపాడదగినదే. ఈ పోరాటములో మనము పడిపోవలసి వచ్చిన యెడల, పతాకములు ఎగురవేయుచు పడిపోవుదము. అయితే పాంపేయి యొక్క ధీరుడైన కావలివానివలె స్థిరముగా నిలిచియుందము; ఎవడును తన స్థానమును విడువకూడదు. నా మనస్సు పూర్తిగా నిశ్చయమైనది. జాన్ హూపరు సూత్రములను విడిచి, మాస్ బలిని, చెవిలో చెప్పు పాపసంకీర్తనను సహించుటకంటె ఇంగ్లాండు సంఘము నశించి ముక్కలైపోవుటయే మేలని నేను చెప్పుచున్నాను.

గమనిక.

ఈ క్రింది ఉత్తరము తప్పక చదువదగినది.

"గ్లోస్టరులో క్రూరముగా దహింపబడుటకు మూడు వారముల ముందు హూపరు గారు చెరసాల నుండి తన స్నేహితులు కొందరికి వ్రాసిన ఉత్తరము.

"దేవుని కృప మీకు తోడైయుండునుగాక. ఆమేన్.

"ఇటీవల నేను మీకు వ్రాసి, మతవిషయమై పార్లమెంటు ఎంతటి తీవ్రమైన నిర్ణయము చేసినదో తెలియజేసితిని: సత్యమును అణచివేసి అసత్యమును నిలబెట్టుటకు, అందరిచేతను బలవంతముగా ప్రమాణభంగము చేయించి, సంఘమునకు శిరస్సు కానివాడును, దాని అవయవము కూడా కానివాడును, దేవుని వాక్యమును ప్రాచీన గ్రంథకర్తలందరును సాక్ష్యమిచ్చునట్లు పచ్చి శత్రువైనవాడునైన వానినే తిరిగి శిరస్సుగా స్వీకరింపజేయ తలపెట్టిరి. చట్టమును అధికారమును లేకపోవుటచేత బలమును క్రూరత్వమును ఉపయోగింతురు; ఈ అధికారము లోకములో మొదలైనప్పటి నుండి పోపును పోపు మతమును సమర్థించుటకు వారు చూపిన వాదములు ఇవియే. ఇప్పుడు మనము దేవునికి భయపడుచున్నామా మనుష్యులకు భయపడుచున్నామా అని పరీక్షింపబడు సమయము వచ్చినది. రాజును లోకమును క్రీస్తు పక్షమున నిలిచినంత కాలము ఆయనను హత్తుకొనుట సులభమైన పని; కాని ఇప్పుడు లోకము ఆయనను ద్వేషించుచున్నది గనుక ఆయన వారెవరో నిజమైన పరీక్ష. కావున ఆయన పరిశుద్ధాత్మ నామమందును ఆయన శక్తిబలములయందును, ఎటువంటి విషమ పరిస్థితికైనను స్థిరచిత్తముతో సిద్ధపడుడి. పోరాడవలసిన సమయము వచ్చినప్పుడు పారిపోకుందము. ధైర్యముగా పోరాడువారికే కిరీటము లభించునని జ్ఞాపకముంచుకొనుడి; అంతమువరకు సహించినవాడు రక్షింపబడును. మీరు చూచు ప్రమాదమునుండి మీ ఆలోచనలన్నిటిని మళ్ళించి, ఆ ప్రమాదము వెంబడి వచ్చు భాగ్యమును గమనింపుడి — అది ఈ లోకములో శత్రువులపై విజయమైనను, లేక నిత్యరాజ్యమును స్వతంత్రించుకొనుటకై ఈ జీవితమును అప్పగించుటయైనను కావచ్చును. ఈ లోకపు భాగ్యమునుగాని దుఃఖమునుగాని అధికముగా చూచుచుండకుడి; వాటిలో దేనిపైనైనను మితిమీరిన ప్రేమను గాని భయమునుగాని కలిగియుండుట దేవునినుండి దూరము చేయును. కాబట్టి లోకపు భాగ్యము విషయమై మీలో మీరు ఇట్లు తలంచుకొనుడి: అది మంచిదే, కాని దేవుని ఆదరణతో కూడియున్నంత మట్టుకే. దానిని కాపాడుకొనవలసినదే, కాని దానిని కాపాడుకొనుటచేత దేవుని పోగొట్టుకొననంత వరకే. ఇచ్చట మన స్నేహితుల మధ్య నివసించుట మంచిదే; కాని దేవుని అసంతోషములో నిలిచియుండి, తరువాత నిత్యాగ్నిలో సాతాను దూతలతో కాపురము చేయునట్లు కాకూడదు. మనకున్న సమస్తమునకు పైగా ఉన్న దేవుడు పోగొట్టబడనిచో దేవుని క్రింద ఉన్న ప్రతిదియు నిలుపుకొనదగినదే.

"ఆపద విషయమై కూడా అదే విధముగా తీర్పు తీర్చుకొనుడి. చెరసాల బాధాకరమే; కాని చెడ్డ షరతులపై లభించు స్వాతంత్ర్యము మరింత బాధాకరము. చెరసాలలు కంపు కొట్టును, కాని దేవుని భయమును నిజమైన ఘనతయు లేని సుఖగృహములంత కాదు. నేను ఒంటరిగా ఏకాంతముగా ఉండవలెను; దుష్టులతో సాంగత్యము చేయుటకంటె దేవుడు తోడుండగా అట్లు ఉండుట మేలు. ఆస్తి నష్టము గొప్పదే; కాని దేవుని కృపను దయను కోల్పోవుట అంతకంటె గొప్పది. ... అంత్యదినమున నీతిమంతుడగు దేవుని యెదుట పరలోకము భూలోకములన్నియు చూచుచుండగా దిగంబరముగా నిలుచుటకంటె, దుష్టుల ఆడంబర గర్వముల యెదుట సమాధానము చెప్పుట మేలు. నేను క్రూరుని చేతిలో చనిపోవుదును: మరణకరమైన దుఃఖములతో నిండిన ఈ జీవితమును కోల్పోయి, నిత్యానందములతో నిండిన జీవితమును పొందువాడు ధన్యుడు. ఆస్తిని స్నేహితులను వీడుట వేదనయు దుఃఖమునే; కాని కృపను పరలోకమునే వీడుటంత కాదు. కాబట్టి రాబోవు లోకపు ఆనందములతోనైనను బాధలతోనైనను తూచినచో, ఈ లోకపు భాగ్యమైనను ఆపదయైనను గొప్పదిగా కనబడదు.

"నేను మీ కొరకు ప్రార్థించుట తప్ప మరేమియు చేయలేను; దేవుని నిమిత్తము మీరును నా కొరకు అట్లే చేయుడి. నా విషయమైతే (పరలోకపు తండ్రికి స్తోత్రము) నా లెక్కలు చూచుకొని, పరలోకపు తండ్రి చిత్తమునకు నన్ను అప్పగించుకొంటిని; ఆయన చిత్తమెట్లో ఆయన కృపవలన నా చిత్తమును అట్లే. దేవుని నిమిత్తము, మీరు వీలైనంత త్వరగా నా పేద భార్యకును పిల్లలకును మీ నుండి ఒక ఉత్తరము పంపుడి; ఇటీవల నేను D కి పంపిన నా ఉత్తరమును కూడా పంపుడి. నాకు చెప్పబడినదేమనగా, M. S. ఆమె వద్దకు వచ్చినప్పటి నుండి ఆమెకు నానుండి ఉత్తరమే రాలేదట; నేను పలుమారులు వ్రాసితిని గనుక దూతలదే ఎక్కువ తప్పు. ప్రభువు వారిని ఆదరించి వారికి సమకూర్చును గాక; లౌకిక విషయములలో నేను ఏమియు చేయజాలను. ఆమె భక్తిగల వివేకవతియైన స్త్రీ. నా ఉద్దేశము నెరవేరియుండినయెడల ఆమెకు అవసరమైనవి లభించియుండును; కాని నా ఉద్దేశమును దేవుడే నెరవేర్చగలడు, ఆయనకు ఆమెను మీ అందరిని అప్పగించుచున్నాను. నేను ఇప్పుడు అమూల్యమైన రత్నమును, ఎంతో శ్రద్ధగా కాపాడబడుచున్నాను; ఏలయనగా నా సొంత పనివాడైనను ఇంటి సేవకులలో ఎవడైనను నా వద్దకు రాలేడు, నా కావలివాడు మాత్రమే వచ్చును — దేవునికి తెలియును, అతడు సామాన్యుడు, అనాగరికుడు; అయినను నేను దాని గూర్చి ఏమాత్రము చింతింపను. క్షేమముగా ఉండుడి. 1555 జనవరి 21.

"మీకు బద్ధుడైన, "జాన్ హూపర్."

రోలాండ్ టేలర్: హతసాక్షి.

సఫోక్‌లోని హాడ్లీ పట్టణపు రెక్టర్ అయిన రోలాండ్ టేలర్, మేరీ రాణి కాలమున ప్రసిద్ధి చెందిన ప్రొటెస్టెంటు హతసాక్షులలో ఒకడు; ఆయనను గూర్చి సంఘమునకు లభించిన సమాచారము మిక్కిలి స్వల్పము. జాన్ ఫాక్స్ "హతసాక్షుల గ్రంథము"లో వివరించిన సంగతులు తప్ప ఆయనను గూర్చి మనకు దాదాపు ఏమియు తెలియదు. అయినను, ఇంగ్లీషు సంస్కరణ కాలమున తమ రక్తముతో తమ విశ్వాసమునకు ముద్రవేసిన క్రీస్తు సత్యపు ఘనమైన పోరాటవీరులలో రోలాండ్ టేలర్ ఎవరికిని తీసిపోనివాడని చూపుటకు చాలినంత చరిత్ర నమోదైయున్నది.

ఈ సమాచార లేమికి కారణములు సులభముగా వివరింపవచ్చును. మొదటిది, ఈ సత్పురుషుడు లండన్‌కు యాభై మైళ్ళ దూరమున ఒక చిన్న పల్లెపట్టణములో జీవించి, శ్రమించి, మరణించెను. అట్టి స్థానము ప్రపంచవ్యాప్త ఖ్యాతికి అడ్డంకి. పెద్ద నగరవాసులును రాజధానిలోని ప్రసంగపీఠములను ఆక్రమించువారును చేయు పనులనే అభిమానులు వ్రాసిపెట్టుదురు, వారి జీవితములనే జాగ్రత్తగా భావితరములకు అందించుదురు. రెండవది, ఆయన వ్యాఖ్యానమైనను, వాదప్రతివాదమైనను, ఆచరణాత్మకమైనను ఏ గ్రంథమును వ్రాయలేదు. హతసాక్షియైన హాడ్లీ రెక్టర్ యొక్క ఒక్క ప్రసంగమైనను ముద్రణలో లేదు; అది ఆయన మరణించిన తరువాత కూడా మాట్లాడునట్లు చేయగలదు. ఆయన మరణించినప్పుడు, గ్రంథాలయములలో తన జ్ఞాపకమును సజీవముగా ఉంచుటకు ఏదియు విడిచిపెట్టలేదు. ఈ రెండు సంగతులను మరువకూడదు.

ఫాక్స్ అందించిన టేలర్ వృత్తాంతము ఎంత విశిష్టంగా, సజీవంగా ఉన్నదంటే, ఆ హతసాక్షుల చరిత్రకారుడు ఆ హతసాక్షికి వ్యక్తిగత మిత్రుడో లేక అతని శ్రమలను కన్నులారా చూసినవాడో అని దాదాపు భావింపవచ్చును. అయితే దీనికి నాకు ఎట్టి ఆధారమూ కనబడలేదు. అయినను, ఎలిజబెత్ రాణి సింహాసనమెక్కిన తరువాత ఫాక్స్ చాలాకాలము నార్విచ్ అధ్యక్షుడైన పార్క్‌హర్స్ట్ వద్ద నివసించెనని గమనింపదగినది; అప్పట్లో హాడ్లీ ఆయన పరిధిలోనే ఉండెను. హాడ్లీ నుండి కేవలము పది మైళ్ళ దూరములోని ఇప్స్‌విచ్‌లో కూడ ఆయనకు మిత్రులు, పరిచితులు ఉండిరని తోచును. కాబట్టి ఆయన టేలర్ సంఘమును తరచుగా దర్శించే అవకాశములు కలిగియుండెననియు, ఆ ఉత్తమ హతసాక్షి దహింపబడినప్పుడు అక్కడ ప్రత్యక్షముగా ఉన్నవారి నుండి, అతని పరిచర్యను గూర్చియు శ్రమలను గూర్చియు సంపూర్ణమైన, ఖచ్చితమైన వృత్తాంతములను ఎంతో సమాచారమును పొందియుండెననియు అనేక విధాల సంభవమే. ఫాక్స్ వృత్తాంతమును సంక్షిప్తపరచి, ఆధునిక భాషలోనికి మార్చి, నా పాఠకులకు సౌకర్యవంతమైన రూపములో అందించుటయే ఈ పుటల సరళమైన ఉద్దేశము.

స్ట్రైప్ చెప్పినదాని ప్రకారము రోలాండ్ టేలర్ నార్తంబర్లాండ్‌లోని రాత్‌బరీలో జన్మించెను; అధ్యక్షుడైన రిడ్లీ వచ్చిన జిల్లా కూడ అదే అని గుర్తుంచుకొనవచ్చును. అతని జన్మతేదీ, అతని కుటుంబము యొక్క స్థాయి లేక స్థానము, అతని బాల్యచరిత్ర, అతడు చదివిన స్థలము — వీటిని గూర్చి ఏమియు తెలియదు. కాలక్రమములో అతడు కేంబ్రిడ్జిలో విద్యార్థియై అక్కడ ప్రొటెస్టెంటు సంస్కరణ సూత్రములను గ్రహించెనని మాత్రమే వివిధ మూలముల నుండి మనకు తెలియును. అతని జీవితములోని ఈ ముఖ్యమైన సంధికాలములో అతనిని ప్రభావితము చేసిన సాధనములలో అధ్యక్షుడైన లాటిమర్ ప్రసంగములు ప్రత్యేకముగా పేర్కొనబడినవి. అతని జీవితములో మనకు తెలిసిన మొదటి స్పష్టమైన సంగతి ప్రధానాధ్యక్షుడైన క్రాన్మర్‌తో అతనికి గల సన్నిహిత పరిచయమే. ఆ మహనీయుని ఇంటిలో అతడు ఏదో ఒక పదవి నిర్వహించి, ఆంగ్ల సంస్కరణ యొక్క మహా నిర్మాణమును ముందుకు సాగించుటలో ఆయనతో కలసి పనిచేసినట్లు కనబడును. అతడు క్రాన్మర్‌తో ఎంతకాలము నివసించెనో తెలిసికొనుటకు దురదృష్టవశాత్తు మనకు మార్గమే లేదు. కానీ ఆంగ్ల సంస్కర్తలలో అతడు ప్రసిద్ధుడగునంతగా ఆయనతో ఎంతో కాలము, ఎంతో సన్నిహితముగా సంబంధము కలిగియుండెనని అంతర్గత సాక్ష్యము బలముగా సూచించుచున్నది. మరియా రాణి కాలములో అతడిని వెదకి, చంపువరకు హింసించిన ప్రత్యేకమైన విరోధమును వేరే ఏ ఊహతోను వివరింపజాలము. ఆరవ ఎడ్వర్డ్ దినములలో లండన్‌లో హాడ్లీ యొక్క ఈ వృద్ధ మతగురువు ఘనమైన కీర్తిని సంపాదించియుండెననుటలో సందేహము లేదు.

సఫోక్‌లోని హాడ్లీయే రోలాండ్ టేలర్ నిర్వహించినట్లు మనకు తెలిసిన మొదటి, ఏకైక పదవి. అతని మిత్రుడైన ప్రధానాధ్యక్షుడు క్రాన్మర్ అతనిని దీనికి నియమించెను; అయితే ఏ తేదీన అనునది తెలిసికొనుటకు మనకు మార్గము లేదు. ఒక సంగతి మాత్రము ఖచ్చితము: హాడ్లీకి నియమింపబడిన వెంటనే అతడు లండన్‌లోని తన పదవులన్నిటిని విడిచిపెట్టి, తన సంఘ పరిచర్యకు పూర్తిగా అంకితమయ్యెను.

హాడ్లీ సఫోక్ యొక్క నైరుతి సరిహద్దులోని చిన్న పట్టణము; ఈ కాలములో అందులో సుమారు 4,000 మంది ప్రజలు ఉన్నారు. ఆరవ ఎడ్వర్డ్ దినములలో ఆ స్థలము యొక్క స్వభావమును, రోలాండ్ టేలర్ పరిచర్య యొక్క స్వరూపమును ఫాక్స్ తన "Acts and Monuments" గ్రంథములో ఎంత చక్కగా, సజీవముగా వర్ణించెనంటే, ఆయన మాటలను ఉదాహరించుటకంటె మేలైనది నేను చేయలేను: -

"ఇంగ్లాండు అంతటిలో దేవుని వాక్యమును మొదట అంగీకరించిన పట్టణములలో హాడ్లీ ఒకటి; మాస్టర్ థామస్ బిల్నీ ప్రకటనలో అది జరిగెను. అతని శ్రద్ధవలన క్రీస్తు సువార్తకు అక్కడ ఎంతో కృపగల సఫలత కలిగి, అది అక్కడ ఎంతగా వేరుపారెనంటే, ఆ సంఘములో స్త్రీలును పురుషులును గూడ అనేకులు పరిశుద్ధ లేఖనమందు అతి నిపుణులైరి; వారిలో బైబిలు మొత్తమును అనేకమారులు చదివినవారిని, పౌలు పత్రికలలో చాలా భాగమును కంఠస్థముగా చెప్పగలవారిని, ఏ వివాదాంశములోనైనను భక్తియుక్తమైన, పాండిత్యముగల తీర్పును చక్కగా, సిద్ధముగా చెప్పగలవారిని ఒకడు కనుగొనగలిగియుండును.

"వారి పిల్లలును సేవకులును గూడ దేవుని వాక్యమును గూర్చిన సరియైన జ్ఞానములో శ్రద్ధగా పెంచబడి శిక్షణ పొందిరి; కాబట్టి ఆ పట్టణమంతయు బట్టల నేత పని చేయు లేక కూలిపని చేయు ప్రజల పట్టణమువలె కాక, పండితుల విశ్వవిద్యాలయమువలె కనబడెను; మరి ఎక్కువగా మెచ్చదగినదేమనగా, వారిలో అధికులు తమ జీవనములో దేవుని వాక్యమును అనుసరించువారైరి.

"ఈ హాడ్లీ పట్టణములో డాక్టర్ టేలర్ తన గొర్రెల మధ్య నివసించుచు వాటియందే ఉండు మంచి కాపరిగా ఉండెను. పరిశుద్ధ లేఖనమును అధ్యయనము చేయుటకు తన్ను తాను పూర్తిగా అప్పగించుకొని, 'పేతురూ, నీవు నన్ను ప్రేమించుచున్నావా?' 'నా గొర్రెపిల్లలను మేపుము;' 'నా గొర్రెలను కాయుము;' 'నా గొర్రెలను మేపుము' అని ప్రభువు పేతురునకు ఇచ్చిన ఆజ్ఞను నెరవేర్చుటకు అత్యంత నమ్మకముగా ప్రయత్నించెను. క్రీస్తు యెడల ఈ ప్రేమ అతనిలో ఎంతగా పనిచేసెనంటే, ఏ ఆదివారమైనను, ఏ పర్వదినమైనను, లేక జనులను సమకూర్చుటకు వీలైన మరి ఏ సమయమైనను గడువలేదు; అతడు వారికి దేవుని వాక్యమును, వారి రక్షణను గూర్చిన సిద్ధాంతమును ప్రకటించెను.

"అతని మాట వారికి ప్రకటనగా మాత్రమే కాక, అతని జీవితమంతయు, నడవడియంతయు కపటము లేని క్రైస్తవ జీవితమునకును నిజమైన పరిశుద్ధతకును ఆదర్శముగా ఉండెను. అతడు అన్ని విధములైన గర్వము లేనివాడై, చిన్నపిల్లవలె దీనుడును సాత్వికుడునై ఉండెను; కాబట్టి ఎంత పేదవాడైనను తన తండ్రియొద్దకు వచ్చినట్లు ధైర్యముగా అతనియొద్దకు రాగలిగెను. అయినను అతని వినయము బాలిశమైనదిగాని పిరికిదిగాని కాదు; సందర్భము, సమయము, స్థలము కోరినప్పుడు పాపులను, దుర్మార్గులను గద్దించుటలో అతడు దృఢముగా ఉండెను; కాబట్టి ఎంత ధనవంతుడైనను అతని తప్పును అతనికి నిష్కపటముగా చెప్పక మానలేదు; మంచి సంఘ కాపరికి తగినట్లు అంత గంభీరముగా, తీవ్రముగా గద్దించెను. అతడు ఎంతో సాత్వికుడు; పగ, ద్వేషము, దుష్టసంకల్పము లేనివాడు; అందరికి మేలు చేయుటకు సిద్ధముగా ఉండువాడు; తన శత్రువులను వెంటనే క్షమించువాడు; ఎవరికిని కీడు చేయగోరనివాడు.

"గ్రుడ్డివారును, రోగులును, కుంటివారును, మంచమునందు పడియున్నవారును, లేక అనేక సంతానము గలవారునైన పేదవారికి అతడు నిజమైన తండ్రియై, శ్రద్ధగల పోషకుడై, ఆసక్తిగల సమకూర్చువాడై ఉండెను; ఎంతగాననగా, వారి కొరకు సంఘస్థులు సాధారణ ఏర్పాటు చేయునట్లు అతడు చేసెను; అతడు స్వయముగా (అతని ఇంటియొద్ద వారు ఎల్లప్పుడు పొందిన నిరంతర సహాయముతోపాటు) ప్రతి సంవత్సరము సామూహిక ధర్మపెట్టెకు ఒక యోగ్యమైన భాగము ఇచ్చుచుండెను.

"అతని భార్యయును యథార్థవంతురాలును, వివేకవంతురాలును, నిబ్బరమైన గృహిణియునై ఉండెను; అతని పిల్లలును దేవుని భయమందును మంచి విద్యయందును చక్కగా పోషింపబడి పెంచబడిరి.

"ముగించుటకు, అతడు నిజమైన అధ్యక్షునియందు ఉండవలెనని పౌలు వర్ణించిన సద్గుణములన్నిటికిని సరియైన, సజీవమైన ప్రతిబింబమును ఆదర్శమునై ఉండెను — భూమికి మంచి ఉప్పు, రుచికరమైనదై, దుష్టుల చెడు ఆచారములను కొరికెడివాడు; దేవుని ఇంటిలో దీపస్తంభముపై పెట్టబడిన వెలుగు, మంచివారందరు అనుకరించి అనుసరించుటకు."

హాడ్లీలో టేలర్ పరిచర్య ఎంతకాలం సాగిందో మనకు సరిగ్గా తెలియదు. "అత్యంత నిర్దోషియు పరిశుద్ధుడునైన, ధన్యస్మృతి గల రాజు ఆరవ ఎడ్వర్డు కాలమంతయు" అతడు అక్కడ కొనసాగెనని ఫాక్స్ మాత్రమే చెప్పుచున్నాడు. అయినను అతడు అక్కడ పది సంవత్సరముల కంటె ఎక్కువ కాలము ఉండెనని నిశ్చయముగా నిర్ణయించవచ్చును. మేరీ రాణి కాలములో అతడు చెరసాలలో వేయబడినప్పుడు, అతనికి తొమ్మండుగురు పిల్లలు ఉండిరి; అతడు క్రాన్మర్ ఇంటిని విడిచి తనకంటూ ఒక ఇల్లు ఏర్పరచుకొనిన తరువాతనే వివాహము చేసికొని యుండునని భావించుట సమంజసము గనుక, అతని పిల్లలందరును హాడ్లీలోనే పుట్టియుండవచ్చునని తోచుచున్నది. అయితే ఇదంతయు ఊహ మాత్రమే. తన పరిశుద్ధ ప్రజలలో అధిక సంఖ్యాకులచే ప్రేమింపబడుటకును గౌరవింపబడుటకును చాలినంతకాలము అతడు హాడ్లీ రెక్టరుగా ఉండెనని తెలిసికొనుట మనకు చాలును.

మేరీ రాణి సింహాసనమెక్కగానే హాడ్లీలో రోలండ్ టేలర్ యొక్క ప్రశాంత దినములు ముగిసెను. అతని వంటి ప్రముఖుడును, ప్రొటెస్టెంటుగా గొప్ప పేరు గలవాడును పోపు మతస్థుల దృష్టిలో నాశనమునకు గురుతు పెట్టబడుట తప్పదు; అతనిని చెరసాలలో వేయుటకు త్వరలోనే ఒక సాకు దొరికెను.

అత్యుత్తమముగా పని జరుగుచున్న ఊళ్లలోను, సువార్త అత్యంత నమ్మకముగా ప్రకటింపబడుచున్న చోట్లలోను కూడ, జీవముగల భక్తిని ద్వేషించుచు, కఠినులై, మారుమనస్సు లేనివారై, అవిశ్వాసులై యుండు అనేకులు ఎల్లప్పుడును కనబడుదురు. అపొస్తలుల దినములలో ఇట్లే జరిగెను. నేటికిని మన ఊళ్లలో ఇట్లే జరుగుచున్నది. రోలండ్ టేలర్ రెక్టరుగా ఉన్నప్పుడు హాడ్లీలోను ఇట్లే జరిగెను. అతని సిద్ధాంతము వారి స్వంత జీవితములను అభిప్రాయములను ఖండించెను గనుక వారు అతనిని ద్వేషించిరి; అతనికి హాని చేయుటకు అవకాశము దొరికిన వెంటనే ఆత్రముగా దానిని పట్టుకొనిరి. ఫాస్టరు, క్లార్కు అను వారిలో ఇద్దరు, ఆల్ధామ్ రెక్టరైన జాన్ అవ్రెత్ అనువానిని కూలికి పెట్టుకొని, హాడ్లీ సంఘమునకు వచ్చి పోపు మాస్ జరిపించునట్లు కుట్ర పన్ని, ఆ యోగ్యుడైన రెక్టరును అధికారులతో ఘర్షణలోనికి తెచ్చిరి. ఫలితము వారు ఆశించినట్టే అయ్యెను. మాస్ ఆరంభము కాబోవుచుండగా రోలండ్ టేలర్ నీతియుక్తమైన ఆగ్రహముతో సంఘములోనికి పరుగెత్తి, ఆ కార్యమంతయు చట్టవిరుద్ధమును విగ్రహారాధనయునైనదని తీవ్రముగా నిరసించెను. అటుపిమ్మట అసభ్యమైన వాగ్వివాదము, హాడ్లీ రెక్టరు తన స్వంత సంఘములో నుండి బలవంతముగా వెళ్లగొట్టబడుట, నమ్మకమైన సంఘ సభ్యులలో గొప్ప ఉద్రేకము, సంఘములోనికి రాళ్లు విసరుట, ప్రజలలో సాధారణ అలజడి కలిగెను. ఇదంతయు వించెస్టరు అధ్యక్షుడును ఇంగ్లాండు లార్డు ఛాన్సలరునైన స్టీఫెన్ గార్డినరుకు నివేదింపబడెను; దుష్టులు ముందే ఊహించినట్లు, విచారణ లేకుండా లండనులో తన యెదుట హాజరు కావలెనని డాక్టరు టేలరుకు గార్డినరు నుండి సమను వచ్చెను. ఆ ధైర్యశాలియైన సంస్కర్త ఆ సమనును వెంటనే పాటించి, తాను మరణించు దినము వరకు తిరిగి రాకుండునట్లు హాడ్లీని విడిచి వెళ్లెను.

సమను వచ్చినప్పుడు, అనేకమంది ఇతర నమ్మకమైన ప్రొటెస్టెంటులు చేసినట్లు తన ప్రాణము కాపాడుకొనుటకై ఖండాంతరమునకు పారిపొమ్మని రోలండ్ టేలర్ యొక్క అనేకమంది స్నేహితులు అతనిని ఒప్పించుటకు ప్రయత్నించి విఫలులైరి. యెరూషలేమునకు వెళ్లవద్దని పౌలు స్నేహితులు అపొస్తలుని వేడుకొనినప్పుడు ఆయనపై ఎంత ప్రభావము చూపిరో, ఆ వృద్ధ భక్తునిపై వారు అంతే ప్రభావము చూపిరి. అతడిచ్చిన ప్రత్యుత్తరమిది: "నన్ను ఏమి చేయమందురు? నేను ఇప్పుడు వృద్ధుడను; ఈ భయంకరమైన, అత్యంత దుష్టమైన దినములను చూచుటకు ఇప్పటికే ఎక్కువకాలము జీవించితిని. మీరు పారిపోవుడి, మీ మనస్సాక్షి నడిపించినట్లు చేయుడి. దేవుని కృపచేత ఆ అధ్యక్షుని యొద్దకు వెళ్లి, అతడు చేయునది చెడ్డదని అతని ముఖమునే చెప్పుటకు నేను పూర్తిగా నిశ్చయించుకొంటిని. ఇకమీదట దేవుడు తన ప్రజలకు బోధకులను లేపును; వారు నేను చేసిన దానికంటె ఎంతో ఎక్కువ శ్రద్ధతోను ఫలముతోను వారికి బోధింతురు. ఏలయనగా దేవుడు తన సంఘమును విడువడు; ఇప్పుడు కొంతకాలము ఆయన మనలను పరీక్షించి శిక్షించుచున్నను, అది న్యాయమైన కారణము లేకుండా కాదు.

"నా విషయమైతే, ఇప్పుడు నేను దేవునికి చేయగల సేవ అంత మంచి సేవను ఎప్పుడును చేయలేనని దేవుని యెదుట నమ్ముచున్నాను; ఇప్పుడు నాకున్న పిలుపు వంటి మహిమగల పిలుపు నాకు ఎన్నడును ఉండదు; ఇప్పుడు నాకు అనుగ్రహింపబడిన దేవుని గొప్ప కనికరము వంటిది ఎన్నడును ఉండదు. పోపునకును అతని అనుచరులకును విరోధముగా చనిపోవుటకు ఏ క్రైస్తవుడు సంతోషింపకుండును? పోపు పీఠము క్రీస్తు విరోధి రాజ్యమనియు, అది సంపూర్ణముగా అబద్ధములతో నిండియున్నదనియు నేను ఎరుగుదును; కాబట్టి వారి సిద్ధాంతమంతయు విగ్రహారాధన, మూఢనమ్మకము, దోషము, కపటము, అబద్ధములే గాని మరేమియు కాదు.

"కాబట్టి మీరును నా ఇతర స్నేహితులందరును నా కొరకు ప్రార్థన చేయవలెనని వేడుకొనుచున్నాను; నా విరోధులందరు తమ క్రియలకు సిగ్గుపడునట్లు దేవుడు నాకు బలమును తన పరిశుద్ధాత్మను అనుగ్రహించునని సందేహింపకుడి."

ఈ మనస్తత్వముతో సిద్ధపడి రోలండ్ టేలర్ స్వచ్ఛందముగా లండనుకు వెళ్లి, తన మాటను ఎంతో పౌరుషముతో నిలబెట్టుకొనెను. గార్డినరుతో అతని మొదటి సమావేశ ఆరంభమును ఫాక్స్ ఇట్లు వర్ణించుచున్నాడు: -

"డాక్టరు టేలరును చూచినప్పుడు గార్డినరు తన సాధారణ అలవాటు ప్రకారము అతనిని నీచుడనియు, ద్రోహియనియు, అపసిద్ధాంతియనియు, ఇంకను అనేక దుర్భాషలతోను తిట్టెను. ఇదంతయు డాక్టరు టేలరు ఓర్పుతో విని, చివరకు, 'అయ్యా, నేను ద్రోహినైనను అపసిద్ధాంతినైనను కాను; నేను నిజమైన ప్రజను, నమ్మకమైన క్రైస్తవుడను; తమరు నన్ను ఎందుకు పిలిపించితిరో తెలిసికొనుటకు తమ ఆజ్ఞ ప్రకారము వచ్చితిని' అని చెప్పెను.

"అప్పుడు అధ్యక్షుడు, 'నీచుడా, ఇట్లు వచ్చితివా? సిగ్గులేక నా ముఖములోనికి ఎట్లు చూడగలుగుచున్నావు? నేనెవరో నీకు తెలియదా?' అనెను.

"'తెలియును!' అని డాక్టరు టేలరు, 'తమరు ఎవరో నాకు తెలియును: తమరు వించెస్టరు అధ్యక్షుడును లార్డు ఛాన్సలరునైన డాక్టరు స్టీఫెన్ గార్డినరు; అయినను మరణించు మనుష్యుడు మాత్రమే. తమ ప్రభుత్వ చూపులకు నేను భయపడవలెనా? మనందరికి ప్రభువైన దేవునికి తాము ఎందుకు భయపడరు? తాము సత్యమును విడిచి, మన రక్షకుడైన క్రీస్తును ఆయన వాక్యమును తిరస్కరించి, తమ ప్రమాణమునకు విరుద్ధముగా ప్రవర్తించిన తరువాత, సిగ్గులేక ఏ క్రైస్తవుని ముఖములోనికైనను ఎట్లు చూడగలరు? మొదట ఎనిమిదవ హెన్రీ రాజునకును, తరువాత అతని కుమారుడైన ఆరవ ఎడ్వర్డు రాజునకును తాము చేసిన ప్రమాణమును గూర్చి క్రీస్తు తీర్పు పీఠము యెదుట ఏ ముఖముతో నిలిచి జవాబు చెప్పెదరు?'"

ఇంత అసాధారణముగా ఆరంభమైన ఆ సమావేశము ఊహించినట్లే ముగిసెను. అనేక తీవ్రమైన వాదనలు, తగవుల తరువాత, వాటిలో సఫోల్కు రెక్టరు వించెస్టరు అధ్యక్షునికంటె ఎక్కువ సమర్థుడని నిరూపించుకొనెను; టేలరు కింగ్స్ బెంచ్ చెరసాలకు అప్పగింపబడెను. తన అప్పగింతను విని అతడు మోకరించి, రెండు చేతులెత్తి, "ప్రభువా, నీకు వందనములు. రోమా అధ్యక్షుని దౌర్జన్యమునుండియు, అతని అసహ్యమైన దోషములన్నిటినుండియు, విగ్రహారాధనలనుండియు, హేయకార్యములనుండియు, ప్రభువా, మమ్మును విడిపింపుము. మంచివాడైన ఎడ్వర్డు రాజు విషయమై దేవునికి స్తోత్రము" అనెను.

రోలండ్ టేలర్ రెండు సంవత్సరాలు చెరసాలలో పడి ఉండి, తన సమయములో ఎక్కువ భాగమును ప్రార్థనలోను, లేఖనములు చదవడములోను, రచనలోను గడిపెను. ఖైదీలను హెచ్చరించుటకును వారితో మాట్లాడుటకును కూడ అతనికి అవకాశములు లభించెను. అదే సమయములో చెరసాలలో ఉన్న ఇతర సంస్కర్తలను అతడు ఎంతమట్టుకు కలిసికొనెనో స్పష్టము కాదు. అయితే ప్రఖ్యాతి చెందిన జాన్ బ్రాడ్‌ఫర్డు సాంగత్యములో అతడు తరచుగా ఉండెననియు, దేవుడు తనను ఒక చెరసాలకు పంపెననియు, అక్కడ "తనను ఓదార్చుటకు దేవుని దూతను కనుగొంటిని" అనియు తన స్నేహితులకు చెప్పెననియు నిశ్చయము. అతనివలెనే చివరకు కొయ్యకు కట్టబడి కాల్చబడిన ప్రసిద్ధ సంస్కర్తలైన హూపరు, రోజర్సు, ఫెర్రారు, సాండర్సులతో కూడ అతడు అప్పుడప్పుడు కలిసికొనియుండెననుట కూడ చాలా సంభావ్యము.

రోలండ్ టేలరు యొక్క అలసట కలిగించిన చెరసాల జీవితమునకు చివరకు అంతము వచ్చెను. 1555 జనవరి 22వ తేదీన అతడు లార్డ్ ఛాన్సలరైన అధ్యక్షుడు గార్డినరు ఎదుటను, ఇతర కమిషనర్ల ఎదుటను తేబడి, సుదీర్ఘమైన విచారణకు గురి అయ్యెను. ఆ సందర్భమున చెప్పబడిన సంగతులన్నిటి వివరములలోనికి వెళ్ళుట అలసట కలిగించునదియు నిష్ప్రయోజనమైనదియునై యుండును. ఆంగ్ల సంస్కర్తలందరికి వ్యతిరేకముగా జరిగిన చర్యల లక్షణమైన అదే ఘోరమైన అన్యాయముతోను పక్షపాతముతోను ఈ వ్యవహారమంతయు నడపబడెను; ఫలితముగా ఆ మంచి మనుష్యునికి శిక్ష విధించబడుట సహజముగానే జరిగెను. ఒక స్నేహితునికి వ్రాసిన లేఖలో అతడే చెప్పినట్లు, యాజకుల వివాహమును సమర్థించినందుకును, రొట్టె ద్రాక్షారసములలో క్రీస్తు శరీరరక్తములు రూపాంతరము చెందుననెడి సిద్ధాంతమును తిరస్కరించినందుకును అతడు అపసిద్ధాంతిగా ప్రకటింపబడెను. ప్రభు రాత్రి భోజనమందలి రొట్టె ద్రాక్షారసములలో క్రీస్తు శరీరరక్తముల యొక్క ఏ భౌతిక ఉనికిని తిరస్కరించుటయే మన హతసాక్షులైన సంస్కర్తల గతిని నిర్ణయించిన మలుపు అని ఈ దినములలో ఎన్నడును మరచిపోకూడదు. ఆ విషయమున వారు తలవంచి యుండినయెడల బ్రతికియుండెడివారు. భౌతిక ఉనికిని ఒప్పుకొనుటకు వారు నిరాకరించినందున మరణించిరి. ఈ సంగతులు మనకు బోధకై వ్రాయబడియున్నవి. ... నిన్ను ఆశీర్వదించి తన సేవకునిగా చేయును గాక;' అని చెప్పి, ఎలిజబెతును ముద్దుపెట్టుకొని, 'దేవుడు నిన్ను ఆశీర్వదించును గాక. మీరందరు క్రీస్తునందును ఆయన వాక్యమునందును స్థిరముగాను దృఢముగాను నిలిచియుండి, విగ్రహారాధనకు దూరముగా ఉండవలెనని మిమ్మును వేడుకొనుచున్నాను' అనెను. అప్పుడు అతని భార్య, 'దేవుడు నీకు తోడైయుండును గాక, ప్రియమైన రోలండ్; దేవుని కృపచేత నేను హాడ్లీలో నిన్ను కలిసికొందును.'

1555 జనవరి చివరి దినమున టేలరు, బ్రాడ్‌ఫర్డు, సాండర్సులతో కూడ వించెస్టరు, నార్విచ్, లండను, సాలిస్‌బరీ, డర్హాము అధ్యక్షుల ఎదుట హాజరగుటకు పిలువబడెను. ముగ్గురిమీదను అపసిద్ధాంతము, సంఘ విభజన అను నేరములు మోపబడెను; రోమ్ అధ్యక్షునికి లోబడి తమ దోషములను విడిచిపెట్టుదురా అని నిశ్చయముగా జవాబు చెప్పవలెనని వారు కోరబడిరి. వారు నిరాకరించగా మరణశిక్ష విధించబడెను. ఫాక్సు ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు: "దీనికై వారు దేవునికి కృతజ్ఞతలు చెల్లించి, అధ్యక్షులతో ధైర్యముగా ఇట్లనిరి, 'నీతిగల న్యాయాధిపతియైన దేవుడు మీ చేతులనుండి మా రక్తమును అడుగునని మాకు సందేహము లేదు; క్రీస్తు మందపై మీరు ఇప్పుడు చూపుచున్న దౌర్జన్యము విషయమును, క్రీస్తు విరోధిని మరల చేర్చుకొనుట విషయమును మీలో గర్వాంధుడైనవాడు పశ్చాత్తాపపడును.'" ఆ దినము సాయంత్రము టేలరు కాంప్టరు చెరసాలకు పంపబడి తన సహోదరులనుండి వేరుచేయబడెను.

ఫిబ్రవరి 4వ తేదీన లండను అధ్యక్షుడైన బోనరు కాంప్టరు చెరసాలకు వచ్చి, అనేక అర్థరహితమైన క్రతువులతో టేలరును యాజక పదవినుండి అధికారికముగా తొలగించెను; వాటి గురించి ఫాక్సు హాస్యాస్పదమైన వర్ణన ఇచ్చియున్నాడు. పదవి తొలగింపు జరిగిన రాత్రి అతని భార్యయు అతని కుమారుడైన థామసును అతనిని చూచుటకును అతనితో భోజనము చేయుటకును అనుమతింపబడిరి; భోజనమైన తరువాత వారు ఎంతో ప్రేమతోను అనేక కన్నీళ్ళతోను వీడ్కోలు చెప్పుకొనిరి. మరునాడు, అనగా ఫిబ్రవరి అయిదవ తేదీన, తన సంఘ సభ్యుల ఎదుట కాల్చబడుటకై అతడు హాడ్లీకి ప్రయాణమై బయలుదేరెను. లండనునుండి అతడు బయలుదేరిన సందర్భములు ఫాక్సుచే ఎంతో హృదయస్పర్శిగా వర్ణింపబడినవి గనుక, ఆ పురాతన చరిత్రకారునినే స్వయముగా చెప్పనిమ్మని నేను తలంచుచున్నాను.

"డాక్టరు టేలరు కాంప్టరు చెరసాలలో తన భార్యతో భోజనము చేసిన మరునాడు, అనగా ఫిబ్రవరి 5వ తేదీన, లండను షరీఫు తన అధికారులతో కూడ తెల్లవారుజామున రెండు గంటలకు కాంప్టరుకు వచ్చి, డాక్టరు టేలరును బయటకు తెచ్చి, ఏ వెలుగును లేకుండగనే ఆల్డ్‌గేటు వెలుపలనున్న వూల్‌సాక్ అనెడి సత్రమునకు తీసికొనిపోయెను. తన భర్త ఆ రాత్రి తీసికొనిపోబడునని అనుమానించిన డాక్టరు టేలరు భార్య, ఆల్డ్‌గేటు ప్రక్కనున్న సెయింట్ బోటాల్ఫు సంఘ మంటపములో రాత్రంతయు కనిపెట్టుకొని యుండెను; ఆమెతో కూడ ఇద్దరు పిల్లలు ఉండిరి: ఒకతె పదమూడేండ్ల ఎలిజబెతు, తండ్రియు తల్లియు లేనిదైనందున డాక్టరు టేలరు మూడేండ్ల వయస్సునుండి దానధర్మముతో పెంచినది; రెండవతె డాక్టరు టేలరు సొంత కుమార్తె మేరీ.

"షరీఫును అతని గుంపును సెయింట్ బోటాల్ఫు సంఘమునకు ఎదురుగా వచ్చినప్పుడు, ఎలిజబెతు, 'ఓ నా ప్రియమైన తండ్రీ! అమ్మా, అమ్మా: ఇదిగో నా తండ్రిని తీసికొనిపోవుచున్నారు!' అని కేకలు వేసెను. అప్పుడు అతని భార్య, 'రోలండ్, రోలండ్: నీవెక్కడ ఉన్నావు?' అని కేకవేసెను; ఏలయనగా ఒకరినొకరు చూడలేనంత చీకటి ఉదయము అది. డాక్టరు టేలరు, 'ప్రియమైన భార్యా, నేనిక్కడ ఉన్నాను' అని చెప్పి ఆగెను. షరీఫు మనుష్యులు అతనిని ముందుకు తీసికొనిపోవలెనని చూచిరి గాని షరీఫు, 'అయ్యలారా, దయచేసి కొంచెము ఆగుడి, అతడు తన భార్యతో మాట్లాడనిండి' అనెను; కావున వారు ఆగిరి.

"అప్పుడు ఆమె అతనియొద్దకు వచ్చెను; అతడు తన కుమార్తె మేరీని తన చేతులలోనికి తీసికొనెను; అతడును అతని భార్యయు ఎలిజబెతును మోకరించి ప్రభువు ప్రార్థన చెప్పిరి. ఆ దృశ్యమును చూచి షరీఫు విస్తారముగా ఏడ్చెను; సమూహములో ఇంకా అనేకులును అట్లే ఏడ్చిరి. వారు ప్రార్థించిన తరువాత అతడు లేచి తన భార్యను ముద్దుపెట్టుకొని, ఆమె చేతిని కుదిపి, 'ప్రియమైన భార్యా, వీడ్కోలు: ధైర్యము తెచ్చుకొనుము; ఏలయనగా నా మనస్సాక్షియందు నేను నెమ్మదిగా ఉన్నాను. నా పిల్లలకు దేవుడు ఒక తండ్రిని లేపును' అనెను. తరువాత అతడు తన కుమార్తె మేరీని ముద్దుపెట్టుకొని, 'దేవుడు

"ఆ ప్రకారము అతడు వూల్‌సాక్‌కు తీసికొనిపోబడెను; అతని భార్య అతని వెంట వెళ్ళెను. వారు వూల్‌సాక్‌కు చేరినవెంటనే అతడు ఒక గదిలో ఉంచబడెను; అక్కడ నలుగురు రాజరక్షకభటులతోను షరీఫు మనుష్యులతోను అతడు కావలిలో ఉంచబడెను. డాక్టరు టేలరు ఆ గదిలోనికి వచ్చిన వెంటనే మోకాళ్లమీద పడి సంపూర్ణముగా ప్రార్థనకు తన్ను అప్పగించుకొనెను. అప్పుడు షరీఫు డాక్టరు టేలరు భార్యను అక్కడ చూచి, ఆమె తన భర్తతో ఇక ఎంతమాత్రమును మాట్లాడుటకు అనుమతింపక, దయతో తన ఇంటికి వెళ్ళి దానిని తన స్వంత ఇల్లుగా భావించుకొనవలెనని ఆమెను కోరి, ఆమెకు ఏ కొరతయు ఉండదని వాగ్దానము చేసి, ఆమెను అక్కడికి తీసికొనిపోవుటకు ఇద్దరు అధికారులను పంపెను. అయినను ఆమె తన తల్లి యొద్దకు వెళ్ళగోరెను; అధికారులు ఆమెను అక్కడికి తీసికొనిపోయి, తాము తిరిగి వచ్చువరకు ఆమెను అక్కడ ఉంచవలెనని ఆమె తల్లికి ఆజ్ఞాపించిరి."

లండన్ నుండి హాడ్లీకి రోలాండ్ టేలర్ చేసిన ప్రయాణాన్ని ఫాక్స్ సవిస్తరంగా వర్ణించాడు. ఆ కాలపు ఆచారం ప్రకారం అతడు గుఱ్ఱముపై ప్రయాణించి, బ్రెంట్‌వుడ్, చెమ్స్‌ఫర్డ్, లావెన్హామ్ అనే చోట్ల ఆగాడు. "దారి పొడవునా అతడు ఎంతో ఆనందముగా, ఉల్లాసముగా ఉండెను; తాను అతి మనోహరమైన విందుకైనా వివాహోత్సవమునకైనా వెళ్లుచున్నట్లు భావించెను." అయితే ఆ యోగ్యుడైన బలిసాక్షి చరిత్రలోని ముగింపు ఘట్టపు వివరముతో మనము తృప్తిపడవలెను; అది ఫాక్స్ మాటల్లోనే ఇవ్వబడుచున్నది:—

"1555వ సంవత్సరము ఫిబ్రవరి 9వ తేదీన (బిషప్ హూపర్ గ్లాస్టర్‌లో దహింపబడిన అదే దినమున) షెరీఫును అతని సంఘమును డాక్టర్ టేలర్‌ను హాడ్లీ వైపు నడిపించిరి; హాడ్లీకి రెండు మైళ్ల దూరమునకు వచ్చినప్పుడు, కొంచెము సేపు గుఱ్ఱము దిగుటకు అతడు కోరెను; అది జరిగిన తరువాత అతడు దూకి, మనుష్యులు సాధారణముగా నాట్యములో చేయునట్లు ఒకటి రెండు గెంతులు వేసెను. 'డాక్టరు గారూ, ఇప్పుడు ఎలా ఉన్నారు?' అని షెరీఫు అడిగెను. అందుకతడు, 'దేవునికి స్తోత్రము, షెరీఫు గారూ, ఎప్పటికంటె బాగున్నాను; ఏలయనగా నేను దాదాపు ఇంటికి చేరినట్లు ఇప్పుడు నాకు తెలియును. దాటవలసిన కంచె మెట్లు రెండు మాత్రమే మిగిలియున్నవి, వెంటనే నా తండ్రి ఇంట ఉందును. కాని షెరీఫు గారూ, మనము హాడ్లీ గుండా వెళ్లమా?' అని అనెను. 'అవును, మీరు హాడ్లీ గుండా వెళ్లెదరు' అని షెరీఫు చెప్పెను. అప్పుడతడు, 'ఓ మంచి ప్రభువా, నీకు కృతజ్ఞతలు! నేను చనిపోకముందు ఒక్కసారి, ప్రభువా, నేను హృదయపూర్వకముగా ప్రేమించి, సత్యముగా బోధించిన నా మందను నీవే ఎరుగుదువు గదా, వారిని చూచెదను. మంచి ప్రభువా, వారిని ఆశీర్వదించుము, నీ వాక్యములోను సత్యములోను వారిని స్థిరముగా కాపాడుము' అనెను.

"వారు హాడ్లీకి చేరి వంతెనపై స్వారీ చేసుకొని వచ్చినప్పుడు, వంతెన అడుగున ఐదుగురు చిన్న పిల్లలతో ఒక పేద మనుష్యుడు వేచియుండెను; అతడు డాక్టర్ టేలర్‌ను చూచినప్పుడు, అతడును అతని పిల్లలును మోకాళ్లమీద పడి చేతులెత్తి, గొప్ప స్వరముతో, 'ఓ ప్రియమైన తండ్రీ, మంచి కాపరీ, డాక్టర్ టేలర్, నీవు అనేక పర్యాయములు నాకును నా పేద పిల్లలకును సహాయము చేసినట్లే దేవుడు నీకు సహాయము చేయును గాక, నిన్ను ఆదుకొనును గాక' అని కేకలు వేసెను. దేవుని ఈ సేవకునికి తన జీవితకాలములో చేసిన సద్గుణయుక్తమైన కరుణగల దానముల విషయమై ఇట్టి సాక్ష్యము ఉండెను; ఏలయనగా అతని మంచి క్రియలను గూర్చి పేదలు సాక్ష్యమిచ్చుట అతనికి విశేష ఓదార్పుగాను, ఇతరులకు ఆదర్శముగాను, అతని హింసకులకును క్రూరులైన విరోధులకును సిగ్గుపరచునదిగాను ఉండవలెనని దేవుడు ఇప్పుడు సంకల్పించెను. అతనిని మరణమునకు నడిపించిన షెరీఫును ఇతరులును దీనిని చూచి ఆశ్చర్యపడిరి, ఆ పేదవాడు అట్లు కేకలు వేసినందుకు షెరీఫు అతనిని తీవ్రముగా గద్దించెను. హాడ్లీ వీధుల్లో రెండు వైపులా పట్టణములోను పల్లెల్లోను నుండిన స్త్రీపురుషులు అతనిని చూచుటకు వేచియుండిరి; అతడు అట్లు మరణమునకు నడిపింపబడుట చూచినప్పుడు కన్నీటి కన్నులతోను దుఃఖస్వరములతోను, ఒకరితో ఒకరు, 'అయ్యో, ప్రభువా, మనకు ఇంత నమ్మకముగా బోధించిన, తండ్రివలె మనలను ఆదరించిన, భక్తియుక్తముగా మనలను పరిపాలించిన మన మంచి కాపరి మనలను విడిచి వెళ్లుచున్నాడు. ఓ కనికరముగల దేవా! చెల్లాచెదరైన పేద గొఱ్ఱెపిల్లలమైన మేమేమి చేయుదుము? ఈ మహా దుష్టలోకమునకు ఏమి కలుగును? మంచి ప్రభువా, అతనిని బలపరచుము, ఆదరించుము' అని ఇట్టి దుఃఖకరమైన జాలి కలిగించు మాటలతో పలికిరి. అందువలన అతనిని నడిపించుచున్న షెరీఫును అతని మనుష్యులైన పోలీసులును ప్రజలను తీవ్రముగా గద్దించిరి. డాక్టర్ టేలరు మాత్రము ప్రజలతో, 'నేను మీకు దేవుని వాక్యమును సత్యమును బోధించితిని, నేడు దానిని నా రక్తముతో ముద్రించుటకు వచ్చితిని' అని పలుకుచుండెను.

"అతడు బాగుగా ఎరిగిన భిక్షాగృహముల యెదుటికి వచ్చినప్పుడు, తాను చెరసాలలో ఉన్న కాలములో మంచి ప్రజలు తనకిచ్చిన దానిలో మిగిలియున్న ధనమును ఆ మంచి ప్రజలకు విసిరెను. అతని జీవనాధారమునైతే, అతడు మొదట చెరసాలకు వెళ్లినప్పుడే వారు తీసివేసిరి; కావున చెరసాల కాలమంతయు అతనిని దర్శించిన మంచి ప్రజల కరుణగల దానములచేతనే అతడు పోషింపబడెను. కాబట్టి ఇప్పుడు మిగిలియున్న ధనమును అదే ఉద్దేశముతో ఒక చేతి తొడుగులో సిద్ధముగా ఉంచుకొనియుండి, చెప్పబడినట్లు, అతనిని చూచుటకు తమ ద్వారముల వద్ద నిలిచియున్న పేద భిక్షాగృహవాసులకు ఇచ్చెను. చివరి భిక్షాగృహము దగ్గరకు వచ్చినప్పుడు, ఇతరులవలె అక్కడ నివసించు పేదవారు తమ ద్వారముల యెదుట సిద్ధముగా లేకుండుట చూచి, 'ఇక్కడ నివసించు గ్రుడ్డి పురుషుడును గ్రుడ్డి స్త్రీయును ఇంకా బ్రతికియున్నారా?' అని అడిగెను. 'అవును, వారు లోపల ఉన్నారు' అని జవాబు వచ్చెను. అప్పుడతడు తొడుగుతో సహా ధనమును కిటికీ గుండా లోపలికి విసిరి, ముందుకు సాగెను.

"చివరకు ఆల్డ్‌హామ్ కామన్‌కు, అనగా అతడు బాధపడవలసిన స్థలమునకు, వచ్చి అక్కడ గొప్ప జనసమూహము గుమిగూడియుండుట చూచి, 'ఇది ఏ స్థలము, ఇంత జనులు ఇక్కడ ఎందుకు గుమిగూడియున్నారు?' అని అడిగెను. 'ఇది ఆల్డ్‌హామ్ కామన్, నీవు బాధపడవలసిన స్థలము, ప్రజలు నిన్ను చూచుటకు వచ్చియున్నారు' అని జవాబు వచ్చెను. అప్పుడతడు, 'దేవునికి స్తోత్రము, నేను నిజముగా ఇంటికి చేరితిని' అని పలికి, గుఱ్ఱము దిగి తలమీదనుండి టోపీని చింపివేసెను. ఆమె అతనితో ప్రార్థించెను, కాని వారు ఆమెను త్రోసివేసి, గుఱ్ఱములతో తొక్కించెదమని బెదిరించిరి; అయినను ఆమె తొలగక నిలిచి అతనితో కూడ ప్రార్థించెను. అతడు ప్రార్థించిన తరువాత కొయ్య వద్దకు వెళ్లి దానిని ముద్దుపెట్టుకొని, వారు తన నిమిత్తము ఉంచిన తారు పీపాలో నిలిచి, కొయ్యకు వీపును నిటారుగా ఆనించి, చేతులు ముడిచి, కన్నులు పరలోకము వైపు ఎత్తి, ఎడతెగక ప్రార్థించుచు నిలిచెను."

"అప్పుడు అతని తల వెంట్రుకలు వికారముగా ముడులు పడి యుండెను, ఒక మూర్ఖుని తల కత్తిరించునట్లు కత్తిరింపబడియుండెను; అతనిని పదభ్రష్టుని చేసినప్పుడు మంచి బిషప్ బోనర్ అతనికి చేసిన ఖర్చు అదే. కాని ప్రజలు అతని గౌరవనీయమైన పురాతన ముఖమును, పొడవైన తెల్లని గడ్డమును చూచినప్పుడు కన్నీరు కార్చుచు బిగ్గరగా ఏడ్చి, 'మంచి డాక్టర్ టేలర్, దేవుడు నిన్ను రక్షించును గాక! యేసుక్రీస్తు నిన్ను బలపరచును గాక; పరిశుద్ధాత్మ నిన్ను ఆదరించును గాక' అని, ఇట్టి ఇతర భక్తియుక్తమైన ఆశీర్వచనములతో అనిరి. అప్పుడతడు ప్రజలతో మాటలాడబోయెను, కాని కావలి సైనికులు అతని చుట్టు ఎంతగా తిరుగుచుండిరనగా, అతడు నోరు తెరచిన వెంటనే ఎవరో ఒకరు ఒక దండమును అతని నోటిలోనికి త్రోసి, అతనిని మాటలాడనీయలేదు.

"డాక్టర్ టేలర్, తనను మాట్లాడనివ్వరని గ్రహించి, కూర్చుండి, సోయిస్ అనువాడు కనబడగా అతనిని పిలిచి, 'సోయిస్, దయచేసి వచ్చి నా బూట్లను విప్పి, నీ శ్రమకు వాటిని తీసుకొనుము. నీవు చాలాకాలముగా వాటి కొరకు చూచుచున్నావు, ఇప్పుడు తీసుకొనుము' అనెను. అప్పుడతడు లేచి, తన చొక్కా వరకు తన వస్త్రములను తీసివేసి వాటిని ఇచ్చివేసెను; అది ముగిసిన తరువాత అతడు బిగ్గరగా, 'ప్రజలారా, నేను మీకు దేవుని పరిశుద్ధ వాక్యమును, దేవుని ధన్యమైన గ్రంథమైన పరిశుద్ధ బైబిలులోనుండి నేను గ్రహించిన పాఠములను తప్ప మరేమియు బోధింపలేదు; దానిని నా రక్తముతో ముద్రించుటకు నేను ఈ దినమున ఇక్కడికి వచ్చితిని' అనెను. ఆ మాట పలికిన వెంటనే, దారిపొడవునా డాక్టర్ టేలర్‌ను చాలా క్రూరముగా చూచిన రాజ కావలివారిలో ఒక యియోమాను ఒక కర్రతో అతని తలపై గట్టిగా కొట్టి, 'ఓ అపసిద్ధాంతీ, నీ వాగ్దానమును నిలుపుకొనుట ఇదేనా?' అనెను. అప్పుడతడు, తనను మాట్లాడనీయరని చూచి, మోకరించి ప్రార్థించెను; ప్రజలమధ్య ఉన్న ఒక పేద స్త్రీ ముందుకు వచ్చి

కొంత బాధాకరమైన ఆలస్యము తరువాత, సహాయకులుగా ఉన్న పోపు మతస్థుల దుర్భరమైన అవమానముల మధ్య, అగ్ని రగిలింపబడెను. అప్పుడు ఫాక్సు ఇట్లు వ్రాయుచున్నాడు: "డాక్టర్ టేలర్ తన రెండు చేతులను పైకెత్తి దేవునికి మొఱపెట్టి, 'పరలోకమందున్న కనికరముగల తండ్రీ, నా రక్షకుడైన యేసుక్రీస్తు నిమిత్తము నా ఆత్మను నీ చేతులలోనికి చేర్చుకొనుము' అనెను. అట్లు అతడు ఏడ్వకుండగాను కదలకుండగాను నిలిచియుండగా, ఒకడు కత్తి గొడ్డలితో అతని తలపై కొట్టగా అతని మెదడు బయటపడి, శవము అగ్నిలో పడెను."

ఈ విధముగా ఇంగ్లాండు హతసాక్షులలో అత్యుత్తములలో ధైర్యవంతులలో ఒకడు మరణించెను. ఒకప్పుడు ఆల్డ్‌హామ్ కామన్‌లో భాగమైయున్న ఒక కంచె వేయబడిన పొలము మధ్యలో, అతడు దహింపబడిన స్థలమును ఒక పాత గరుకైన రాయి ఇంకను సూచించుచున్నది. దానిపై విచిత్రమైనదైనను సారవంతమైన ఈ శాసనము ఉన్నది: -

"డాక్టర్ టేలర్, ఏది

మంచిదో దానిని సమర్థించుచు, ఈ

స్థలమున తన రక్తమును విడిచెను."

1819వ సంవత్సరమున అదే స్థలమున హాడ్లీ రెక్టరు వ్రాసిన సుదీర్ఘమైన పద్యరూప శాసనముతో మరొక, మరింత ఆడంబరమైన స్మారక చిహ్నము నిలుపబడెను. అయినను ఆ హతసాక్షి చరిత్ర రాళ్లు స్మారక చిహ్నముల సహాయము లేకయే ఆ సంఘములో ఇంకను జ్ఞాపకముగా ఉన్నది. "అతడు చనిపోయినను ఇంకను మాటలాడుచున్నాడు."

టేలర్ తన భార్యకు, కుటుంబమునకు, తన సంఘస్థులకు రాసిన చివరి వీడ్కోలు కోరికలు, తన హతసాక్షి మరణమునకు కేవలము ఐదు దినముల ముందు తన కుమారునికి వీడ్కోలు వారసత్వముగా ఇచ్చిన ఒక పుస్తకములో వ్రాయబడెను. అవి పాఠకునికి ఆసక్తికరముగా ఉండకపోవుట అరుదు.

"నా భార్యకును నా పిల్లలకును నేను చెప్పునదేమనగా: ప్రభువు మిమ్మును నాకిచ్చెను, ప్రభువే నన్ను మీనుండియు మిమ్మును నానుండియు తీసికొనెను; ప్రభువు నామము స్తుతింపబడును గాక! ప్రభువునందు మరణించువారు ధన్యులని నేను నమ్ముచున్నాను. దేవుడు పిచ్చుకలను గూర్చియు మన తలవెంట్రుకలను గూర్చియు శ్రద్ధ వహించుచున్నాడు. ఏ తండ్రి కంటెను ఏ భర్త కంటెను ఆయన మరింత నమ్మదగినవాడును దయగలవాడునైయున్నాడని నేను ఎల్లప్పుడును కనుగొంటిని. కాబట్టి మన ప్రియ రక్షకుడైన క్రీస్తు యోగ్యతల ద్వారా ఆయనయందే నమ్మిక యుంచుడి. ఆయనను విశ్వసించుడి, ప్రేమించుడి, భయపడుడి, లోబడుడి; ఆయనకు ప్రార్థించుడి, ఆయన సహాయము చేయుదునని వాగ్దానము చేసియున్నాడు. నన్ను చనిపోయినవానిగా ఎంచకుడి, నేను నిశ్చయముగా జీవించెదను, ఎన్నడును చనిపోను. నేను ముందు వెళ్లుచున్నాను, మీరు వెనుక వచ్చెదరు, మన నిత్యనివాసమునకు. నేను నా ఇతర పిల్లలైన సూసన్, జార్జ్, ఎల్లెన్, రాబర్ట్, జెకరీల యొద్దకు వెళ్లుచున్నాను. సర్వశక్తిమంతుడైన ఏకైకునికే మిమ్ములను అప్పగించితిని.

"హాడ్లీలోని నా ప్రియ స్నేహితులకును, నా ప్రసంగములను విన్న ఇతరులందరికిని నేను చెప్పునదేమనగా: నా సిద్ధాంతమును గూర్చి నెమ్మదిగల మనస్సాక్షితో నేను ఇక్కడినుండి వెళ్లుచున్నాను; దాని విషయమై నాతో కలిసి దేవునికి కృతజ్ఞతలు చెల్లించుడి. ఏలయనగా నా కొద్దిపాటి తలాంతు కొలది, దేవుని గ్రంథమైన ధన్యమైన బైబిలులోనుండి నేను సమకూర్చిన పాఠములను ఇతరులకు తెలియజేసితిని. 'కాబట్టి నేనైనను పరలోకమునుండి వచ్చిన దూతయైనను మీరు పొందిన సువార్తకు భిన్నమైన సువార్తను మీకు ప్రకటించినయెడల,' ఆ ప్రకటించువానిపై దేవుని గొప్ప శాపము పడును గాక!

"దేవుని నిమిత్తము జాగ్రత్తపడుడి, మీరు దేవుని విసర్జింపకుడి, విశ్వాస వాక్యమునుండి తొలగిపోకుడి; లేనియెడల దేవుడు మీనుండి తొలగిపోవును, మీరు నిత్యము నశించెదరు. దేవుని నిమిత్తము పోపు మతమునుండి జాగ్రత్తపడుడి; అది ఐక్యతగలదిగా కనబడినను, ఆ ఐక్యత వ్యర్థమును క్రీస్తు విరోధమునైయున్నది, క్రీస్తు విశ్వాసమునందును సత్యమునందును లేనిది.

"ఇంగ్లాండు అంతటికి ఇంత స్పష్టముగాను సరళముగాను యథార్థముగాను సంపూర్ణముగాను సామాన్యముగాను అట్టి వెలుగు తెరువబడిన తరువాత, పరిశుద్ధాత్మకు విరోధమైన పాపమునుండి జాగ్రత్తపడుడి.

"ప్రభువు అందరికిని తన మంచి పరిశుద్ధాత్మను, తన జ్ఞానవృద్ధిని, దుష్టలోకమును తృణీకరించుటను, దేవునితోను పరలోక సమూహముతోను ఉండవలెనను హృదయపూర్వక కోరికను అనుగ్రహించును గాక; మన ఏకైక మధ్యవర్తియు, ప్రతినిధియు, నీతియు, జీవమును, పరిశుద్ధీకరణయు, నిరీక్షణయునైన యేసుక్రీస్తు ద్వారా. ఆమేన్. ఆమేన్. ప్రార్థించుడి. ప్రార్థించుడి.

"రోలాండ్ టేలర్, నిత్య రక్షణ విషయమై ఏ సందేహము లేక, నిశ్చయమైన నిరీక్షణతో ఇక్కడినుండి వెళ్లుచున్నాడు. నా నిశ్చయమైన రక్షకుడైన యేసుక్రీస్తు ద్వారా పరలోకపు తండ్రియైన దేవునికి కృతజ్ఞతలు చెల్లించుచున్నాను. ఆమేన్. 1555వ సంవత్సరము, ఫిబ్రవరి 5వ తేదీ.

"'యెహోవా నాకు వెలుగును రక్షణయునై యున్నాడు, నేను ఎవరికి భయపడుదును? నీతిమంతులుగా తీర్చువాడు దేవుడే; శిక్షావిధి చేయగలవాడెవడు?' 'యెహోవా, నీయందు నమ్మిక యుంచితిని; నన్ను ఎన్నడును సిగ్గుపడనీయకుము.'"

రోమా సంఘము తప్పు చేయజాలనిదా అని తెలిసికొనగోరు ఎవరైనను రోలాండ్ టేలర్ వంటి హతసాక్షుల మరణముల చరిత్రను జాగ్రత్తగా పరిశీలించవలెను. రోమా సంఘము చేసిన తెలివితక్కువ, ఆత్మహత్యాసదృశమైన తప్పులన్నిటిలో సంస్కర్తలను సజీవదహనము చేయుటకంటె గొప్ప తప్పు మరొకటి లేదు. అది సంస్కరణ కార్యమును స్థిరపరచి, వేలకొలది ఆంగ్లేయులను ప్రొటెస్టెంటులుగా చేసెను. రోమా సంఘము ఇంత క్రూరమైన దుష్టత్వముతోను, ప్రొటెస్టెంటులు ఇంత ధైర్యముతోను ఉండుట సామాన్య ఆంగ్లేయులు చూచినప్పుడు, సత్యము ఏ పక్షమున ఉన్నదో వారికి సందేహము లేకపోయెను. ప్రభువు వచ్చు వరకు మన హతసాక్షులైన సంస్కర్తల జ్ఞాపకము ఇంగ్లాండులో ఎన్నడును మరువబడకుండును గాక!

హ్యూ లాటిమర్: అధ్యక్షుడును హతసాక్షియు

బిషప్ లాటిమర్ పేరు ఇంగ్లీషు సంఘ చరిత్రను చదివిన వారందరికీ సుపరిచితమే. మూడువందల సంవత్సరాల క్రితం ఇంగ్లాండుకు "రక్తపాతి మేరీ" అనే రాణి ఉండెననియు, ఆమె పరిపాలనలో ప్రొటెస్టెంటు మతమును విడిచిపెట్టనందున మనుష్యులు సజీవదహనము చేయబడిరనియు, అట్లు దహింపబడినవారిలో బిషప్ లాటిమర్ ఒకడనియు వినని లేక చదువని వారు బహుశా కొద్దిమందే ఉందురు. అయితే ఈ సంగతులను నేటి ఆంగ్లేయులు ఇంకా బాగా తెలిసికొనవలెనని నేను కోరుచున్నాను. ప్రముఖ ఇంగ్లీషు సంస్కర్తల జీవితములతోను, కార్యములతోను, అభిప్రాయములతోను వారు సంపూర్ణముగా పరిచయము కలిగియుండవలెనని నా ఆశ. వారి పేర్లు వేదికపై ఉపన్యాసమునకు అలంకారముగా వాడబడు అరిగిపోయిన మాటలుగాను, ఎక్సెటర్ హాలులో కరతాళధ్వనులు రాబట్టుటకు వేయబడు వాక్చాతుర్యపు ఉచ్చులుగాను ఉండక అంతకంటె మంచివిగా ఉండవలెను. వారి సూత్రములు ఇకపై "దూరమున కనబడు" అస్పష్టమైన, మసకబారిన నీడలుగా ఉండక, మన మనోనేత్రములయెదుట స్పష్టముగా, నిర్దిష్టముగా, తేటగా నిలిచియుండవలెను. ఈ దేశపు మేలైన ప్రయోజనములు ప్రొటెస్టెంటు మతముతో ముడిపడియున్నవని మనుష్యులు గ్రహించవలెననుట నా కోరిక. ఇంగ్లాండు క్షేమము వర్తకముపైనను, చతురులైన రాజనీతిజ్ఞులపైనను, ఆవిరిపైనను, సైన్యములపైనను, నౌకాదళములపైనను, బంగారముపైనను, ఇనుముపైనను, బొగ్గుపైనను, ధాన్యముపైనను ఆధారపడియుండదు గాని, ఇంగ్లీషు సంస్కరణ సూత్రములను నిలబెట్టుకొనుటపైనే ఆధారపడియున్నదని వారు తమ హృదయములపై వ్రాసికొనవలెననుట నా ఆకాంక్ష. మనము జీవించుచున్న కాలములు ఇంగ్లీషు సంఘ చరిత్రనుగూర్చిన జ్ఞానము వ్యాపింపవలెనని గట్టిగా పిలుపునిచ్చుచున్నవి. నేడు ధైర్యముగా ప్రకటింపబడుచున్న అభిప్రాయములు ఎంత ఆశ్చర్యకరమైనవనగా, మనుష్యుడు కన్నులు నులుముకొని "నేనెక్కడ ఉన్నాను?" అని అడుగునట్లు చేయును. రోమను మతమునుగూర్చియు ప్రొటెస్టెంటు మతమునుగూర్చియు మన మధ్య ఒక భావము పెరుగుచున్నది; అది, తక్కువగా చెప్పినను, అత్యంత అనారోగ్యకరమైనది. అది పెరిగినది, పెరుగుచున్నది, తగ్గింపబడవలసినది. కొన్ని స్పష్టమైన వాస్తవములను ముందుంచుటకంటె ఈ భావమును అరికట్టుటకు మరేదియు అంతగా తోడ్పడదు. స్కాట్లాండు వానిని ఒప్పింపవలెనంటే దీర్ఘమైన వాదము వినిపింపవలెనని చెప్పుదురు. ఆంగ్లేయుని ఒప్పింపవలెనంటే స్పష్టమైన వాస్తవములను చూపవలెను. ఈ జీవిత చరిత్ర వ్యాసములో నేను కూర్చినది ప్రధానముగా వాస్తవములనే. ఈ పుటలలో వ్యక్తిగత ఊహాగానములనుగాని, వాక్చాతుర్య ప్రదర్శనమునుగాని ఎవరైనను ఆశించినయెడల వారు నిరాశతో వెళ్లుదురేమో అని భయపడుచున్నాను; అయితే స్పష్టమైన వాస్తవములను ఇష్టపడువారికి కొన్నింటిని అందింపగలనని తలంచుచున్నాను. ఇంగ్లాండు సంఘములో నిజమైన సభ్యుడెవడో ఏ పాఠకునికైనను సందేహము కలదా? మూర్ఖముగా "సంఘ దృక్పథములు" అని పిలువబడువాని పుట్టుకయు, పురోగతియు మిమ్ములను కలవరపెట్టుచున్నవా? అయితే నేడు నాతో రండి, ఇంగ్లీషు సంఘ పితరులలో ఒకని దర్శింతము. ఇంగ్లీషు సంస్కరణ దినములలోని అత్యంత నిజాయితీపరులును, నిర్మొహమాటముగా మాట్లాడినవారునైన బిషప్పులలో ఒకని సాక్షి బోనులో నిలుపుదము. మంచివాడైన ఆ వృద్ధుడు లాటిమర్ జీవితమును, అభిప్రాయములను పరిశీలింతము. రోమను సంఘపు నిజస్వభావమేమో ఏ పాఠకునికైనను సందేహము కలదా? ఆంగ్లికన్ సంఘమునకును రోమను సంఘమునకును మౌలికమైన భేదమేమియు లేదని నమ్మకముగా చెప్పు కొందరు పెద్దమనుష్యులవలన మీరు గందరగోళములో పడియున్నారా? "కాథలిక్" బోధలోను, "కాథలిక్" ఆచారములలోను, "కాథలిక్" భక్తి గ్రంథములలోను, "కాథలిక్" నిర్మాణములోను కనబడుచు, దారితప్పిన కొందరు సంఘ సభ్యులను ప్రత్యేకింపజేయు "కాథలిక్" సూత్రములపట్ల తీవ్రమైన ఆ ఆరాటము మిమ్ములను అయోమయములో పడవేయుచున్నదా? అయితే నేడు నాతో రండి, ఇంగ్లీషు చరిత్రలోని కొన్ని పాత పుటలను తిరగవేయుదము. రోమను బోధకులు ఇంగ్లీషు ప్రజలకు బోధించి, సర్వము తమ ఇష్టప్రకారము నడిపించిన కాలమున ఇంగ్లాండు నిజముగా ఎట్లుండెనో చూతము. రోమను సంఘమునకు సంపూర్ణ అధికారము ఉన్నప్పుడు అది ఏమి చేయునో చూతము. తెరువబడిన బైబిలునకును, వ్యక్తిగత విచక్షణకును, విశ్వాసమువలన నీతిమంతులుగా తీర్చబడుటకును స్నేహితులైనవారిని అది ఎట్లు చూచునో చూతము. రోమను సంఘము బిషప్ లాటిమర్ను ఎట్లు చూచెనో చూతము. బిషప్ లాటిమర్ చరిత్రను పరిశీలించునప్పుడు, ఆయన జీవించిన కాలములు శ్రద్ధగా ఆలోచింపదగినవి. ఒక మనుష్యుని నడవడిని సరిగా అంచనా వేయవలెనంటే అతడు ఉంచబడిన పరిస్థితులను, అతడు ఎదుర్కొనవలసిన కష్టములను మనము ఎరిగియుండవలెను. ఇంగ్లీషు సంస్కర్తలు తమ పనిని ప్రారంభించినప్పుడు ఇంగ్లాండు వాస్తవముగా ఏ స్థితిలో ఉండెనో, ఆ పని ఎంత అపారమైన ప్రతికూలతల మధ్య సాగెనో తెలియనివాడు, ఆ శ్రేష్ఠమైన సంస్కర్తల సమూహమునకు మనము ఋణపడియున్న దాని పూర్తి విస్తీర్ణమును ఎరుగడు.

లాటిమర్ ఏడవ హెన్రీ పరిపాలనా కాలంలో జన్మించెను. అతడు ఎనిమిదవ హెన్రీ, ఆరవ ఎడ్వర్డ్ల పరిపాలనా కాలములలో జీవించి, రాణి మేరీ పరిపాలనలో మరణశిక్షకు గురియాయెను. ఈ దేశములో పోపు మతమే తిరుగులేని అధికారము చలాయించిన కాలములో అతడు జీవితారంభము చేసెను. ఎనిమిదవ హెన్రీకి రోమునకు మధ్య చీలిక ఆరంభమగుటను, ఇంగ్లాండులో మతపరమైన మధ్యంతర స్థితి నెలకొనుటను అతడు చూచెను. ఆరవ ఎడ్వర్డ్ కాలములో ప్రొటెస్టెంటు మతము సంపూర్ణముగా వికసించుటను, నేడు మనకున్న ఆరాధనా క్రమమునకును విశ్వాస ప్రమాణములకును (ఆర్టికల్స్) అతి స్వల్ప భేదముతో ఉన్న వాటి రచనను చూచుటకు అతడు జీవించెను. ఈ మూడు కాలములలో ప్రతిదానిని గూర్చి నేను కొన్ని మాటలు చెప్పవలెను. లాటిమర్ జీవితములో ఇంగ్లాండులో పోపు మతము సర్వాధికారముగా ఉన్న కాలము సంపూర్ణ ఆత్మీయ అంధకార కాలము. మన పూర్వీకులు ఎంతటి మూఢనమ్మకములో మునిగియుండిరో తలచుకొనినయెడల రోమములు నిక్కబొడుచుకొనును. ఆ దేశమంతట చెదరియున్న అనేకమంది లోల్లార్డులును, విక్లిఫ్ అనుయాయులును సత్యమును పట్టుకొని దేశమునకు ఉప్పువలె ఉండిరనుటలో సందేహము లేదు. కాని ఈ మంచి మనుష్యులపై సాధారణముగా వచ్చిన భయంకరమైన హింస వారు ఎక్కువ ప్రగతి సాధించకుండునట్లు చేసెను. వారు తమ స్థానమును అతి కష్టముతో నిలుపుకొనగలిగిరి. ఇక సామాన్య జనసమూహమునకు సంబంధించినంతవరకు, దట్టమైన అంధకారము వారి మనస్సులను కమ్మియుండెను. యాజకులలోను మత బోధకులలోను అనేకులు తాము తెలిసికొనవలసిన ప్రతి విషయమునందును స్వయముగా తీవ్రమైన అజ్ఞానములో ఉండిరి. విద్యను గూర్చియు నడవడిని గూర్చియు తగిన పరీక్ష లేకుండానే సాధారణముగా వారు నియమింపబడిరి. వారిలో అనేకులు తమ ప్రార్థనా గ్రంథములను చదువగలిగినను బైబిలును గూర్చి ఏమియు ఎరుగకుండిరి. చరిత్రకారుడైన స్ట్రైప్ చెప్పినట్లు, కొందరు ప్రభువు ప్రార్థనను కూడ చెప్పలేకుండిరి, మరి కొందరు పది ఆజ్ఞలను ఒప్పజెప్పలేకుండిరి. సంఘ ప్రార్థనలు లాటిన్ భాషలో జరుగుచుండెను, దానిని ఎవరును అర్థము చేసికొనలేకుండిరి. ప్రసంగములు దాదాపు లేనేలేవు, ఉన్నవి కూడ లేఖనములకు పూర్తిగా విరుద్ధమైనవియు ఏ మాత్రమును క్షేమాభివృద్ధి కలిగించనివియునై యుండెను. ఆశ్రమములు, మఠములు అను రూపములో నియమింపబడిన మనుష్యుల పెద్ద గుంపులు ఇంగ్లాండు నలుమూలలను వ్యాపించియుండెను. ఈ అందమైన భవనములలో నివసించినవారు అరుదుగా మాత్రమే పరిశుద్ధులుగాను ఆత్మనిరసన గలవారుగాను ఉండిరి; తరచుగా అత్యంత దుర్మార్గులును అపకీర్తి గల జీవితము గడిపినవారునై యుండిరి. "ఆహార సమృద్ధియు అలసత్వ విస్తారమును" వలన ఏమి ఆశించవచ్చునో వారి నడవడి సరిగా అదే. విద్యాభివృద్ధికి వారు దాదాపు ఏమియు చేయలేదు. నిజమైన మతము వ్యాపించుటకు వారు ఏమియు చేయలేదు. వారు రెండే విషయములను గూర్చి పట్టించుకొనిరి: ఒకటి తమ జేబులను నింపుకొనుట, రెండవది తమ అధికారమును నిలుపుకొనుట. మొదటి ఉద్దేశము కొరకు, బలహీనులను మరణశయ్యపై ఉన్నవారిని ఒప్పించి, అలా చేయుటవలన వారు శుద్ధీకరణ స్థలమునుండి విడిపింపబడుదురనియు, వారి విశ్వాసము వారి సత్క్రియలద్వారా రుజువగుననియు నమ్మబలికి, సంఘమునకు ధనమును భూమిని ఇప్పించిరి. రెండవ ఉద్దేశము కొరకు పరలోక రాజ్యపు తాళపుచెవులు తమ వద్దనే ఉన్నవని చెప్పుకొనిరి. పాపముల ఒప్పుకోలు వారికే చేయవలెను. వారి సంపూర్ణ విముక్తి లేకుండాను, అంతిమ తైలాభిషేకము లేకుండాను ఎవరును రక్షింపబడలేరు. వారి మాస్లు లేకుండా ఏ ఆత్మయు శుద్ధీకరణ స్థలమునుండి విమోచింపబడలేదు. సంక్షిప్తముగా, వారు ఆచరణలో క్రీస్తునకును మనుష్యునకును మధ్యవర్తులుగా ఉండిరి; వారికి హాని చేయుట అతి గొప్ప నేరమును పాపమునై యుండెను. ఉదాహరణకు, 1489లో ఒక ఇటాలియన్ "వడ్డీ వ్యాపారము, పదవుల అమ్మకము, దొంగతనము, నరహత్య, వ్యభిచారము, జారత్వము, మరియు యాజకులను కొట్టుట, పోపునకు విరుద్ధముగా కుట్ర చేయుట తప్ప మరి అన్ని నేరములనుండి ప్రజలకు విముక్తి ఇచ్చు అధికారము పోపు నుండి కలిగియుండి" ఇంగ్లాండులో అపారమైన ధనము సంపాదించెనని ముసలి ఫుల్లర్ మనకు చెప్పుచున్నాడు. (i. 532. టెగ్గ్ ముద్రణ.) పోపు మతము ఇంగ్లాండులో చివరిసారి విజృంభించిన లాటిమర్ యౌవన కాలములో రోమను యాజకులు ఇట్టివారే. వారు సాధారణముగా అజ్ఞానులును, లోభులును, ఇంద్రియాసక్తులును, మనుష్యుల ఆత్మలపైను శరీరములపైను నిరంకుశ దౌర్జన్యము చేయువారునై యుండిరని చెప్పుట సత్యముకంటె ఏ మాత్రమును ఎక్కువ కాదు. లాటిమర్ యౌవన కాలములో యాజకులు ఇట్టి స్వభావము గలవారైనప్పుడు, ప్రజలు నిజమైన మతమును గూర్చి పూర్తిగా అజ్ఞానులైయుండిరని వినుట మనకు ఆశ్చర్యము కలిగింపదు. వినుటకు యథార్థమైన ప్రసంగము గాని చదువుటకు బైబిళ్లు గాని లేనప్పుడు, అది వేరుగా ఉండినయెడల నిజముగా అద్భుతమే అయియుండెడిది. ఒక క్రొత్త నిబంధన గ్రంథము £2 16s. 3d. కంటె తక్కువకు దొరకదు, దానిని కొనినవాడు అపసిద్ధాంతిగా పరిగణింపబడు ప్రమాదములో ఉండెను. అత్యధిక సంఖ్యాకుల క్రైస్తవ్యము సహజముగానే కేవలము పేరుకును రూపమునకును మాత్రమై యుండెను. విశ్రాంతిదినము గంభీరమైన ఆరాధన దినముగా కాక క్రీడలకును వినోదములకును దినముగా ఉండెను. "రక్షణ పొందుటకు నేనేమి చేయవలెను" అను ప్రశ్నకు నూటిలో ఒకడైనను సరిగా జవాబు చెప్పగలిగియుండునో లేదో, నీతిమంతులుగా తీర్చబడుటను గూర్చియు, పునర్జన్మను గూర్చియు, పరిశుద్ధీకరణను గూర్చియు, క్రీస్తు పరిచర్యను గూర్చియు, పరిశుద్ధాత్మ కార్యమును గూర్చియు ఏ కొంచెమైనను వివరణ ఇవ్వగలిగియుండునో లేదో సందేహమే.

ఆత్మ. పరలోకమునకు వెళ్లే మార్గమును గూర్చి మనుష్యునికి సాధారణముగా ఉన్న ఏకైక ఆలోచన ఏమనగా, యాజకుడు చెప్పినట్లు చేయుట, మరియు "నిజమైన సంఘమునకు" చెందినవాడై యుండుట! ఈ విధముగా గ్రుడ్డివారు గ్రుడ్డివారిని నడిపించిరి, అందరును కలిసి గుంటలో పొర్లిరి. సామాన్య ప్రజలు కలిగియున్న ఆచరణాత్మక మతమంతయు కన్యమరియకును పరిశుద్ధులకును చేయు ప్రార్థనలలో, మాస్ చెప్పుటకై యాజకులకు చెల్లింపులు చేయుటలో, పుణ్యక్షేత్రములకు యాత్రలు చేయుటలో, విగ్రహములను అవశేషములను ఆరాధించుటలో ఇమిడియుండెను. వారి మూఢనమ్మకపు ఆచారముల జాబితా భయంకరమైన పట్టిక అగును. ఉరుములతో కూడిన తుఫాను రాకముందు వారు పవిత్రజలము కొరకు సంఘమునకు పరుగెత్తిరి. తెగులు వ్యాపించు కాలములలో వారు సెయింట్ రూక్‌ను ఆశ్రయించిరి. చలిజ్వరములో సెయింట్ పెర్నెల్‌కు ప్రార్థించిరి. వివాహము కోరిన యువతులు సెయింట్ నికోలస్ సహాయమును వెదకిరి. తమ భర్తలతో విసిగిన భార్యలు సెయింట్ అన్‌కంబర్‌ను ఆశ్రయించిరి. తమ ఆత్మలు పరలోకమునకు చేరుటకు సహాయపడునట్లు ఒక్క సంవత్సరములో లక్ష మంది యాత్రికులు కాంటర్బరీలోని సెయింట్ థామస్ ఎ బెకెట్ సమాధిని దర్శించిరి. కాంటర్బరీ ప్రధానాలయములో ఒక్క సంవత్సరములో క్రీస్తు బలిపీఠముపై అర్పణగా 3 పౌండ్ల 2 షిల్లింగుల 6 పెన్నీలు, కన్యమరియ బలిపీఠముపై 63 పౌండ్ల 5 షిల్లింగుల 6 పెన్నీలు, థామస్ ఎ బెకెట్ బలిపీఠముపై 832 పౌండ్ల 12 షిల్లింగుల 3 పెన్నీలు సమర్పింపబడెను. ఆరాధింపబడిన విగ్రహములు తరచుగా విగ్రహములే కాక స్థూలమైన మోసములు కూడా. ఆరాధింపబడిన అవశేషములు విగ్రహములవలె భయంకరమైనవి, అసంబద్ధమైనవి. పరిశుద్ధుల ఎముకలనగా, ఏళ్ల తరబడి పూజింపబడిన ఎముకల కుప్పలే ఉండెను; అవి చివరకు జింకల, పందుల ఎముకలని తేలెను. ఇవి చెప్పుటకు భయంకరమైన విషయములు, అయినను ఇవి తెలియబడవలెను. ఈ సంగతులన్నిటిని రోమా సంఘము ఎరిగియుండెను, చూచీచూడనట్లు ఊరకుండెను, అంగీకరించెను, సమర్థించెను, బోధించెను, తన సభ్యులపై బలవంతముగా రుద్దెను. ఇంగ్లాండులో ఆంగ్ల సంస్కర్తలు లేపబడిన మూడువందల ఏబది సంవత్సరముల క్రిందటి మతస్థితి ఇదియే. హ్యూ లాటిమర్ బాల్యమునందును యౌవనమునందును ఇంగ్లాండు క్రైస్తవము ఇదియే! లాటిమర్ జీవితములో రెండవ కాలమున, ఇంగ్లాండు రోమను మతమునకును ప్రొటెస్టెంటు మతమునకును మధ్య పరివర్తన స్థితిలో ఉండెను; ఇది అనేక విచిత్రమైన లక్షణములను చూపుచున్నది. ఒకవైపు, కనీసము చెప్పవలెనన్నను ఆత్మీయములు కాని ఉద్దేశములతో ఒక రాజు ప్రారంభించిన మత సంస్కరణను మనము చూచుచున్నాము. ఎనిమిదవ హెన్రీ వంటి ఇంద్రియాసక్తుడైన నిరంకుశుడు పోపు తన ఇష్టమునకు అడ్డుపడినందువలననే తప్ప మరి ఏ కారణముచేతనైనను పోపుతో తెగతెంపులు చేసికొనెనని తలంచుట అసంబద్ధము. ఆరగాన్ కేథరిన్‌తో తన వివాహమును గూర్చి అతడు నటించిన సందేహములు అతనిని క్రాన్మర్‌తోను లాటిమర్‌తోను సంబంధములోనికి తెచ్చుట మనము చూచుచున్నాము. ఒక సమయమున ఈ మంచి మనుష్యుల సలహాచేత అతడు ఎంతగా నడిపింపబడెననగా, హేరోదువలె అతడు సరియైనవియు సువార్త కార్యమును ముందుకు నడిపించునవియునైన అనేక సంగతులను చేసెను. అతడు క్రాన్మర్‌ను కాంటర్బరీ ప్రధాన అధ్యక్షునిగా నియమించెను, తన జీవితాంతము వరకు అతనికి అనుగ్రహము చూపెను. బైబిలు ఆంగ్లములో ముద్రింపబడుటకును సంఘములలో ఉంచబడుటకును అతడు అనుమతించెను. విగ్రహములను పగులగొట్టవలెనని ఆజ్ఞాపించి, అనేక స్థూలమైన మూఢనమ్మకములను అణచివేసెను. పోపు అధిపత్య సిద్ధాంతమును అతడు ధైర్యముగా నిరాకరించెను. ఆశ్రమములను రద్దుచేసి, వాటి నివాసుల దుష్టత్వమును బహిరంగముగా అవమానమునకు గురిచేసెను. ఇదంతయు మనము చూచి కృతజ్ఞులమై యున్నాము. మరియొక సమయమున అతడు పోపు మతపు సిద్ధాంతములను సమర్థించుటయు, అమరవీరుడైన లాంబర్ట్ వలె వాటిని నిరాకరించినవారిని కాల్చివేయుటయు మనము చూచుచున్నాము. ప్రసిద్ధమైన ఆరు అంశములను అతడు ప్రకటించుట చూచుచున్నాము; అవి రొట్టె ద్రాక్షారసములు క్రీస్తు శరీర రక్తములుగా మారునను సిద్ధాంతమును, ఏకాంత మాస్‌లను, మతగురువుల బ్రహ్మచర్యమును, పవిత్రత ప్రమాణములను, రహస్య పాప ఒప్పుకోలును, సామాన్య ప్రజలకు పాత్రను నిరాకరించుటను మరల స్థాపించెను. అన్నిటికంటె చెడ్డ సంగతి ఏమనగా, అతని జీవితమంతయు గర్వము, స్వేచ్ఛాచారము, ఇంద్రియాసక్తి గల మనుష్యుని లక్షణములు అతనిలో కనబడుచున్నవి; అతని హృదయము ఎప్పుడైనను దేవుని దృష్టిలో సరిగా ఉండెననుటకు ఏ ఆధారమును లేదు. ఇట్టి అసంగతములకు దోషియైన వ్యక్తిని దేవుని పనిని చేయుటకు వినియోగించుట దేవుని దైవసంరక్షణ యొక్క గూఢ సంగతులలో ఒకటి. మనము దానిని గ్రహింపలేము. మనము వేచియుండవలెను. మరొకవైపు, ఎనిమిదవ హెన్రీ నుండి మొదటి ఆంగ్ల సంస్కర్తల వైపు తిరిగి చూడగా, ఫుల్లర్ "సంధ్యాకాంతి మతము" అని పిలిచినదానికి బలమైన సూచనలు వారిలో కనబడుచున్నవి. ఎనిమిదవ హెన్రీ పాలనలో వారు గ్రంథములను ప్రకటించిరి; అవి రోమను బోధకంటె ఎంతో మెరుగుదలయు ముందడుగునై యున్నను, ఇంకను లేఖనమునకు అనుగుణములు కాని కొన్ని సంగతులను కలిగియుండెను. "అవసరమైన విద్య" మరియు "క్రైస్తవ మనుష్యుని స్థాపన" అట్టివే. అయినను వారు తమకే తెలియకుండగా, ముఖ్యముగా రొట్టె ద్రాక్షారసములు క్రీస్తు శరీర రక్తములుగా మారునను దోషమునుగూర్చి, క్రమక్రమముగా ఆత్మీయ జ్ఞానమునందు ఎదుగుచుండుట మనము చూచుచున్నాము. రాజు యొక్క నిరంకుశ ప్రవర్తన వలన కొంతవరకును, సంఘములోని పోపు మతపక్షముతో కలిసి పనిచేయుట యొక్క అపారమైన కష్టము వలన కొంతవరకును, పల్లె మతగురువుల గొప్ప అజ్ఞానము వలన కొంతవరకును వారు నిరంతరము అడ్డగింపబడుచు వెనుకకు నెట్టబడుచుండుట మనము చూచుచున్నాము. అయినను, ఎనిమిదవ హెన్రీ పాలన అంతమును ఆరంభముతో పోల్చి చూడగా, ఎంతో ముందడుగు వేయబడెనని స్పష్టమైన రుజువు కనబడుచున్నది. ఎనిమిదవ హెన్రీని నెబుకద్నెజరును సన్హేరీబును వినియోగించినట్లే తన ఉద్దేశములను నెరవేర్చుటకు వినియోగించగల దేవుని అధిగమించు శక్తిని మెచ్చుకొనుట మనము నేర్చుకొనుచున్నాము. చివరిగా, కానీ ముఖ్యముగా, సంస్కర్తల సహనపూర్వకమైన స్థిరత్వమును మెచ్చుకొనుట నేర్చుకొనుచున్నాము. వారికి కొంచెము బలమే ఉండినను దానిని వినియోగించిరి. వారికి చిన్న తలుపు మాత్రమే తెరువబడినను దానిగుండా ప్రవేశించిరి. వారికి ఒక్క తలాంతు మాత్రమే ఉండినను దానిని దేవుని కొరకు హృదయపూర్వకముగా వినియోగించిరి, నేలలో పాతిపెట్టలేదు. వారికి కొంచెము వెలుగు మాత్రమే ఉండినను దానికి పూర్తిగా అనుగుణముగా జీవించిరి. తాము కోరినది చేయలేకపోయినను, చేయగలిగినది చేసిరి, తమ కార్యమందు ఆశీర్వదింపబడిరి. లాటిమర్ జీవితములోని రెండవ కాలము ఇట్టిది. ఈ సమయమున ఇంగ్లాండు సంఘ పునాదులు త్రవ్వబడెననియు, వెనుక వచ్చు నిర్మాణకులకు అడ్డుగా నున్న అపారమైన చెత్తకుప్పలు తొలగింపబడెననియు ఎన్నడును మరచిపోకూడదు. ఈ దృష్టితో చూచినచో, సంఘ చరిత్ర విద్యార్థికి ఇది ఎల్లప్పుడును ఆసక్తికరమైన కాలమగును. లాటిమర్ జీవితములోని చివరి కాలము, అనగా ఆరవ ఎడ్వర్డ్ పాలన, నేను ఇంతకు ముందు ప్రస్తావించిన రెండు కాలములకంటె అనేక విషయములలో ఎంతో భిన్నమైనది. ఎడ్వర్డ్ యొక్క చిన్నదైనను విశేషమైన అధికార కాలమున ఆంగ్ల ప్రొటెస్టెంటు మతము అపారమైన ప్రగతిని సాధించెను. హూకర్ అతనిని గూర్చి, "అతడు చిన్నవయసులో మరణించెను, కాని జీవితమనగా కార్యము అయినచో దీర్ఘకాలము జీవించెను" అని సత్యముగా చెప్పెను. నిరంకుశుడైన రాజు జోక్యమను బంధకమునుండి విడుదల పొంది, క్రాన్మర్ మరియు అతని స్నేహితులు మత సంస్కరణ కార్యములో వేగముగా ముందడుగు వేసిరి. బోనర్‌ను గార్డినర్‌ను వారిని ఇక వెనుకకు నిలుపుటకు అనుమతింపబడలేదు. ఈ మంచి కార్యములో పాల్గొనుటకు నిరాకరించిన ఈ ఇద్దరు పోపు మతపు అధ్యక్షులు పదవీచ్యుతులై మౌనము వహించవలసివచ్చెను. రిడ్లీ, హూపర్ వంటి నమ్మకమైన మనుష్యులు అధ్యక్షుల ఆసనమున ఉంచబడిరి. పోపు మతపు ఆచారములు అపారముగా తొలగింపబడెను. మన ప్రస్తుత ప్రార్థనా గ్రంథమునకు చాలా స్వల్ప భేదము గల ఆరాధనా విధానము సంకలనము చేయబడెను. మన ముప్పది తొమ్మిది అంశములకు ఆధారమైన నలుబది రెండు మత అంశములు రచింపబడెను. ప్రసంగీకుల కొరతను తీర్చుటకై మొదటి ప్రసంగ గ్రంథము ప్రకటింపబడెను. అంతకుముందు ఎరుగబడని సిద్ధాంత వివరణలోని ఖచ్చితత్వమును స్పష్టతయు సాధింపబడెను.

బూసరు, పీటర్ మార్టిరు వంటి పండితులైన విదేశీయులు ఇంగ్లాండును సందర్శించడానికి ఆహ్వానించబడి, ఆక్స్‌ఫర్డు, కేంబ్రిడ్జి విశ్వవిద్యాలయాలలో రాజనియుక్త దైవశాస్త్ర ఆచార్యులుగా నియమించబడ్డారు. సంస్కర్తలకు సమయం ఉండి ఉంటే సంస్కరణ కార్యాన్ని ఇంకా ఎంత దూరం తీసుకువెళ్ళి ఉండేవారో ఇప్పుడు ఊహించడం వ్యర్థము. కొద్ది సంవత్సరాలలోనే వారు చేసిన మార్పులను బట్టి చూస్తే, ఎడ్వర్డు అకాల మరణం వారిని ఆపకపోయి ఉంటే, వారు మన సంఘమును దృశ్య సంఘము ఎంతవరకు పరిపూర్ణము కాగలదో అంతవరకు పరిపూర్ణము చేసి ఉండేవారు. అయితే ఎడ్వర్డు ఆరవ రాజు కాలపు సంస్కర్తలు సాధించలేని ఒక్క విషయం ఉంది. వారు స్థానిక సంఘ మతగురువుల హృదయాలను మార్చలేకపోయారు. క్రాన్మరు, అతని పక్షము చేసిన కార్యములతో ఏ మాత్రం సానుభూతి లేని వేలాది మతగురువులు ఇంగ్లాండు సంఘములో పదవులలో కొనసాగారు. ఈ పెద్దమనుషులను తొలగించే వీలు లేకపోయింది, ఎందుకంటే తమ జీవనాధారములను నిలబెట్టుకొనుటకు వారు దేనినైనా వాగ్దానము చేయుటకు, దేనిపైనైనా సంతకము చేయుటకు, దేనినైనా ప్రమాణము చేయుటకు సిద్ధముగా ఉండిరి. కానీ క్రాన్మరు ఆజ్ఞలకు, ఆదేశాలకు వారు పైకి లొంగినప్పటికీ, హృదయములో వారు కృపలేనివారు, అజ్ఞానులు, అర్ధ పోపు మతస్థులు. బిషప్పు హూపరు గ్లౌసెస్టరు పీఠమండలములోని డీను, ప్రెబెండరీలను, మతగురువులను తన మొదటి సందర్శనములో అడుగవలసి వచ్చిన ప్రశ్నలు, ఆయనకు లభించిన సమాధానాలు ఎడ్వర్డు ఆరవ రాజు కాలములోని ఇంగ్లీషు మతగురువుల దుస్థితికి విచారకరమైన ఉదాహరణను మనకు అందిస్తున్నాయి. ఇటువంటి సంగతులు బాధాకరమైనవి, ఆశ్చర్యకరమైనవి; అయినను మనము వాటిని తెలుసుకొనుట ఎంతో ప్రాముఖ్యము. రక్తపిపాసి మేరీ సింహాసనమునకు వచ్చినప్పుడు పోపు మతమును ఎంత సులభముగా తిరిగి నెలకొల్పగలిగెనో అవి వెంటనే వివరించును. ఇప్పుడు వర్ణించిన వంటి స్థానిక మతగురువులు ఆమె కోరికలకు ఎటువంటి ప్రతిఘటనను చూపే అవకాశం లేదు. ఇటువంటి సంగతులు క్రాన్మరు, ఎడ్వర్డు ఆరవ రాజు కాలపు సంస్కర్తల స్థితిపై గొప్ప వెలుగును ప్రసరింపజేయును. లోపల, వెలుపల వారిని చుట్టుముట్టిన అపారమైన కష్టములను గూర్చి బహుశా మనకు చాలా తక్కువ అవగాహన ఉన్నది. అన్నిటికంటే ముఖ్యముగా, ఇటువంటి సంగతులు లాటిమరు కాలములోని అత్యంత ప్రకాశవంతమైన భాగములో కూడా ఇంగ్లాండులో మత పరిస్థితి ఎట్లుండెనో మనకు కొంత అవగాహన ఇచ్చును. లాటిమరు వృద్ధుడైనప్పుడే ఇటువంటివి కనబడినచో, ఆయన యౌవనములో ఏమి కనబడి ఉండునో? ఎడ్వర్డు కాలములో ఇటువంటి అజ్ఞానము ప్రబలి ఉన్నచో

VI. కాలములో, ఎనిమిదవ హెన్రీ పాలనలో చీకటి ఎంత దట్టముగా ఉండి యుండునో గదా! లాటిమర్ కాలములను గూర్చి నేను ఇంకను ఎక్కువగా చెప్పను. ఈ విషయము హూపర్ జీవితచరిత్రలో ఇదివరకే సంపూర్ణముగా చర్చింపబడినది; పొడిగా, విసుగు పుట్టించునట్లు వాస్తవములను మరల చెప్పి నా పాఠకులను అలసటపరచుటకు నాకు ఇష్టము లేదు. అయితే ఇంగ్లాండు సంస్కరణను సరిగా అర్థము చేసికొనుటకు ఈ వాస్తవముల జ్ఞానము అత్యవసరమని నేను దృఢముగా నమ్ముచున్నాను; కావున నేను ఇచ్చిన కొద్ది వాస్తవములు నిష్ప్రయోజనములు కావని ఆశించుచున్నాను. ప్రశాంతముగా ఆలోచించినయెడల, ఈ నాడు కొందరు చెప్పునట్లు, పోపు మతమును వదలుకొనుటవలన ఈ దేశము నష్టపోయినదని చెప్పుట పరమ అవివేకమని నా పాఠకులు నాతో ఏకీభవింతురని నమ్ముచున్నాను. "పూర్వకాలపు ఆనందమయమైన ఇంగ్లాండు" గూర్చియు, "మధ్యయుగపు భక్తి" గూర్చియు, "విశ్వాసయుగములు" గూర్చియు, "మన కాథలిక్ పూర్వికుల భక్తిపరమైన అలవాట్లు" గూర్చియు చెప్పబడు అర్థరహితమైన మాటలు వినుట నిజముగా ఆశ్చర్యకరము. వాల్టర్ స్కాట్ ఆకర్షణీయమైన రచనలును, ప్యూజిన్ అందమైన నిర్మాణ రేఖాచిత్రములును ఇంగ్లాండులోని రోమను మతమునకు కపటమైన తళతళలను ఇచ్చి, మన సంస్కరణ నిజముగా లాభమేనా అని చాలామంది సందేహించునట్లు చేసినవి. స్కాట్ తన కలముతోను, ప్యూజిన్ తన కుంచెతోను ఒక్కొక్కప్పుడు ఎంతో ఆసక్తికరముగా చూపిన ఆనాటి ఇంగ్లాండు సమాజ స్థితి, నిజమునకు ఉండినదానికంటె కవితలలోను చిత్రములలోను ఎంతో అందమైనది. "దూరము దృశ్యమునకు మనోహరత్వము చేకూర్చును" అనుట నిశ్చయము. నెట్లీ, గ్లాస్టన్బరీ, బరీ, ఫౌంటెన్స్, మెల్రోజ్, బోల్టన్ అను మఠములు ఏడవ హెన్రీ కాలమున ఉపయోగపడినదానికంటె ఇప్పుడు శిథిలములుగా ఉండియే ఎక్కువ ప్రయోజనకరములని మనము తృప్తిపడవచ్చును. సంస్కరణవలన మనము ఎంత లాభము పొందితిమో చాలామంది ఇంగ్లీషువారికి ఏ మాత్రమైన ఆలోచన ఉండకపోవచ్చును. మనము వెలుగును, జ్ఞానమును, నీతిని, మత స్వాతంత్ర్యమును పొందితిమి. పోపు మతమను వృక్షము ఇంగ్లాండులో చివరిసారి వర్ధిల్లినప్పుడు దానిపై కాసిన ఫలములను గూర్చి కొద్దిమందికే స్పష్టమైన ఆలోచన ఉన్నది. ఆ ఫలములు అజ్ఞానము, మూఢనమ్మకము, అనైతికత, యాజక నిరంకుశత్వము. దేవుడు కోపించెను. ఆత్మలు నశించెను, అపవాది సంతోషించెను. ఎనిమిదవ హెన్రీ కాలమున ఇంగ్లాండు సంస్కర్తల కార్యములును రచనలును వారి పరిపక్వమైన అభిప్రాయములకు నిజమైన కొలబద్ద అని భావించుట మిక్కిలి అన్యాయమని నా పాఠకులు నాతో కూడ భావింతురని మరల నమ్ముచున్నాను. ఒక పెద్దవాని స్వభావమును అతడు బాలుడై యున్నప్పటి మాటలను పనులను బట్టి కొలుచుట ఎంత అన్యాయమో ఇదియు అంతే అన్యాయము. ఎనిమిదవ హెన్రీ పాలనలో క్రాన్మర్, అతని సహాయకులు ఆత్మీయ బాల్యావస్థలో ఉండిరి. మతములోని అనేక అంశములను వారు అద్దములో మసకగా చూచిరి. ఆరవ ఎడ్వర్డు పాలనలో మాత్రమే వారు బాల్య చేష్టలను విడిచిపెట్టిరి. కాబట్టి ఇంగ్లాండు సంస్కరణ ఆరంభమున ప్రచురింపబడిన గ్రంథములనుండి యుక్తిగా ఎన్నుకొనిన ఉదాహరణలచేత ఎవడైనను మనలను మోసపుచ్చకుండ జాగ్రత్తపడవలెను. సంస్కర్తలను తీర్పుతీర్చవలెనన్నయెడల ఆరవ ఎడ్వర్డు కాలపు వారి రచనలనుబట్టి తీర్పుతీర్చుడి; ఎనిమిదవ హెన్రీ కాలపు రచనలనుబట్టి కాదు. చివరిగా, తొలి ఇంగ్లాండు సంస్కర్తలు తగినంత దూరము వెళ్లని మనుష్యులని నిందించుట మిక్కిలి అన్యాయమని నా పాఠకులు నాతో ఏకీభవింతురని నమ్ముచున్నాను. ఇట్టి నిందలు సులభముగా మోపబడును; కాని వాటిని మోపువారు సంస్కర్తలు అధిగమింపవలసి వచ్చిన అపారమైన అడ్డంకులను, తొలగింపవలసి వచ్చిన అపారమైన చెడుతనములను అరుదుగా ఆలోచింతురు. పాత కట్టడముపై నాచును గీకివేసి, కొత్తగా సున్నము వేయుటకంటె వారికి వేరొక పని లేదని తలంచుట అర్థరహితము. వారు శిథిలమైన పాత ఇంటిని పడగొట్టి, పునాదినుండి మరల కట్టవలసి వచ్చెను. వారు నునుపైన సముద్రముపై, అనుకూలమైన గాలితో, స్పష్టమైన మార్గములో ప్రయాణించినట్లు వారి కార్యములను విమర్శించుట అర్థరహితము. దీనికి విరుద్ధముగా, వారు ప్రవాహమునకును గాలికిని అలలకును ఎదురుగా, ఇరుకైన కష్టమైన జలసంధిగుండా మతమును నడిపించవలసి వచ్చెను. వారి కష్టములన్నిటిని కలిపి చూడుడి — ఎనిమిదవ హెన్రీ యొక్క నిరంకుశమైన దుర్మార్గ స్వభావమును, ఆరవ ఎడ్వర్డు యొక్క లేత వయస్సును, ప్రజల సాధారణ అజ్ఞానమును, తమ ఆస్తులను పోగొట్టుకొనిన సన్యాసుల భిక్షువుల తీవ్ర శత్రుత్వమును, అనేకమంది అధ్యక్షుల బహిరంగ వ్యతిరేకతను, మతగురువులలో అత్యధిక భాగము యొక్క రహస్య ఉదాసీనతను — ఇవన్నియు కలిపి, బాగుగా తూచి చూచినయెడల, తొలి సంస్కర్తలు చేసిన పనిని మీరు తేలికగా ఎంచరని నేను తలంచుచున్నాను. నా విషయమై చెప్పవలెనంటే, వారు అంత కొంచెమే చేసిరని ఆశ్చర్యపడుటకు బదులు, వారు అంత ఎక్కువ చేసిరని నేను ఆశ్చర్యపడుచున్నాను. వారి దృఢత్వమునకు నేను విస్మయపడుచున్నాను. వారి విజయమునకు నేను ఆశ్చర్యపడుచున్నాను. తులనాత్మకముగా బలహీనమైన సాధనములచేత అపారమైన ఫలితములు కలుగుట నేను చూచుచున్నాను; "దేవుడు నిజముగా వారితో ఉండెను" అని చెప్పుట తప్ప దీనిని వివరించుటకు నాకు వేరొక మార్గము లేదు.

లాటిమర్ జీవితము.

నా విషయములో పాఠకుల దృష్టిని ఆకర్షింపజేయదలచిన తరువాతి భాగము అధ్యక్షుడైన లాటిమర్ జీవిత చరిత్ర. హ్యూ లాటిమర్ సుమారు 1485వ సంవత్సరమున లీసెస్టర్ షైర్ మండలములోని మౌంట్ సారెల్ దగ్గరనున్న థర్కాస్టన్ అను గ్రామమున జన్మించెను. ఆరవ ఎడ్వర్డు రాజు ఎదుట తాను చేసిన ఒక ప్రసంగములో తన తండ్రిని గూర్చియు తన కుటుంబమును గూర్చియు ఆయన ఎంత స్పష్టమైన వర్ణన ఇచ్చియున్నాడనగా, న్యాయరీత్యా దానిని ఆయన మాటలలోనే ఇవ్వవలసి యున్నది. ఆయన ఇట్లనెను: "మా తండ్రి ఒక రైతు; ఆయనకు సొంత భూములు లేవు. సంవత్సరమునకు మూడు నాలుగు పౌండ్ల కౌలుగల ఒక పొలము మాత్రమే ఆయనకు ఉండెను; దానిలో ఆయన ఆరుగురు మనుష్యులను పోషించునంత సేద్యము చేసెను. ఆయనకు నూరు గొఱ్ఱెలు మేయు స్థలము ఉండెను; మా తల్లి ముప్పది ఆవులకు పాలు పితికెడిది. రాజు ఇచ్చు జీతము తీసికొనుటకు నియమిత స్థలమునకు వచ్చునప్పుడు, ఆయన తన కవచమును తీసికొనివచ్చు సామర్థ్యము కలిగి, తానును తన గుఱ్ఱమును సహా రాజునకు సమర్పించెడివాడు. ఆయన బ్లాక్‌హీత్ యుద్ధభూమికి వెళ్ళినప్పుడు నేను ఆయన కవచమును బిగించిన సంగతి నాకు జ్ఞాపకమున్నది. ఆయన నన్ను పాఠశాలకు పంపించెను; లేనియెడల ఇప్పుడు రాజు సముఖమున ప్రసంగించుటకు నేను సమర్థుడను కాకపోవుదును. ఆయన నా సహోదరీలకు ఒక్కొక్కరికి అయిదు పౌండ్లు ఇచ్చి వివాహము చేసెను, వారిని భక్తిలోను దేవుని భయములోను పెంచెను. ఆయన తన పేద పొరుగువారికి ఆతిథ్యమిచ్చెను, పేదలకు కొంత దానధర్మములు చేసెను." (Works, i. 101. Parker's Soc. edition.) తన సొంత కుటుంబమును గూర్చి ఆ సత్పురుషుడైన అధ్యక్షుడు ఇచ్చిన సాధారణ వర్ణన ఇదియే. ఇంగ్లాండు తన లోపములన్నియు కలిగియున్నను, మనుష్యుడు మిక్కిలి తక్కువ స్థితిలో ప్రారంభించియు ఉన్నత స్థితికి ఎదుగగల దేశమని చూపు వేలకొలది ఉదాహరణలలో లాటిమర్ ఒకడని చెప్పుట న్యాయము. లాటిమర్ పదునాలుగు సంవత్సరముల వయస్సున కేంబ్రిడ్జికి పంపబడెను; 1509లో క్లేర్ హాల్‌లో ఫెలోగా ఎన్నుకొనబడెను. ముప్పది సంవత్సరముల వయస్సు వరకు తాను అత్యంత తీవ్రమైన మూర్ఖ పోపు మతస్థుడుగా ఉండెనను విశేషమైన సంగతిని ఆయన తానే మనకు తెలిపియున్నాడు; అది తప్ప ఆయన తొలి చరిత్ర గూర్చి మనకు చాలా తక్కువ తెలియును. పౌలు ఒకప్పుడు తాను "దూషకుడను హింసకుడను హానికరుడనై" యుండినని మనుష్యులకు చెప్పుటకు సిగ్గుపడలేదు; అట్లే ఆ వృద్ధ ప్రొటెస్టెంటు అధ్యక్షుడు కూడా తాను ఒకప్పుడు రోమునకు దాసుడుగా ఎట్లు ఉండెనో తరచుగా చెప్పుచుండెను. ఆయన తన ప్రసంగములలో ఒకదానిలో ఇట్లనెను: "నేను ఇంగ్లాండులో ఉన్న ఏ పోపు మతస్థునికంటెను తక్కువ మొండివాడను కాను; ఎంతగాననగా, నేను దైవశాస్త్రమున బ్యాచిలర్‌గా నియమింపబడబోవునప్పుడు నా ప్రసంగమంతయు ఫిలిప్ మెలాంక్థోనునకును అతని అభిప్రాయములకును వ్యతిరేకముగానే ఉండెను." (Works, i., 334.) మరియొక ప్రసంగములో ఆయన ఇట్లనెను: "పోపు మతస్థులందరును ధర్మశాస్త్రమువలన తాము రక్షింపబడుదుమని తలంచుదురు, నేనును

నాకు ముప్పది సంవత్సరముల వయస్సు వచ్చువరకు ఆ ప్రమాదకరమును, భయంకరమును, శాపగ్రస్తమునైన అభిప్రాయముగలవాడనే. ఇంత కాలము నేను అంధకారములోను మరణఛాయలోను నడచితిని." (i., 137.) ఆయన సర్ ఎడ్వర్డ్ బేంటన్‌నకు వ్రాసిన ఒక లేఖలో ఇట్లనెను: "నేను సన్యాసినై కాషాయ వస్త్రము ధరించి యుండిన యెడల నేను నరకమునకు పోవనని, మరణమునకు భయపడనవసరము లేదని పూర్వకాలమున తలంచితిని; ఆ కారణముచేత, ముఖ్యముగా నేను తీవ్రముగా రోగగ్రస్తుడనైనప్పుడు, అనేక సార్లు సన్యాసిగా నుండవలెనని ఉద్దేశించితిని. ఇప్పుడు నా ఆ మూఢనమ్మకపు వెర్రితనమును అసహ్యించుకొనుచున్నాను." (i., 332.) లాటిమర్ తన విషయమై ఇచ్చిన సాక్ష్యమును ఇతరులు కూడా బలపరచిరి. ఆయన సంస్కర్తలను గూర్చి ఎంత చెడుగా తలంచుచుండెనన, చివరి కాలములును, తీర్పు దినమును, లోకాంతమును సమీపించుచున్నవని ఆయన చెప్పుచుండెనని వ్రాయబడియున్నది. "భక్తిహీనత వేగముగా ప్రబలుచున్నది, మనుష్యులు పోపు తప్పు చేయడను సిద్ధాంతమునే ప్రశ్నింప మొదలుపెట్టినప్పుడు, వారు ఎంత దూరము పోవుదురో ఎవరు చెప్పగలరు" అని ఆయన అనుచుండెను. దైవశాస్త్ర అధ్యాపకుడైన స్టాఫర్డ్ కేంబ్రిడ్జిలో బైబిలుపై ఉపన్యాసములు ఇచ్చినప్పుడు, విద్యార్థులను భయపెట్టి తరిమివేయుటకు లాటిమర్ తప్పక అక్కడ ఉండునని బెకన్ పేర్కొనుచున్నాడు. వాస్తవమునకు పోపు మతముపట్ల ఆయన ఉత్సాహము అంత ప్రసిద్ధమైనదై యుండెను గనుక, విశ్వవిద్యాలయపు మతపరమైన ఊరేగింపులలో శిలువను మోయువాడుగా ఆయన ఎన్నుకొనబడెను; ఏడు సంవత్సరములు ఆయన ఆ పనిని తగిన గాంభీర్యముతో నెరవేర్చెను. తన పనికి తగిన శ్రేష్ఠమైన పాత్రగా దేవుడు తీర్చిదిద్దిన మట్టి అట్టిదే! ఆంగ్ల సంస్కర్తలలో అత్యుత్తముడును, అత్యంత ఉపయోగకరుడునైన ఒకని తొలి ఆరంభములు అట్టివే! ఈ తీవ్రమైన పోపు మతస్థుని క్రీస్తు సత్యజ్ఞానమునకు తెచ్చుటకు దేవుడు ఉపయోగించిన సాధనము బిల్నీ అను విద్యార్థి. బిల్నీ కేంబ్రిడ్జిలో లాటిమర్‌కు సమకాలికుడు; ఆయన కొంతకాలమునుండి సంస్కరణ సిద్ధాంతములను స్వీకరించియుండెను, చివరకు నార్విచ్‌లో హతసాక్షిగా కాల్చివేయబడెను. లాటిమర్ చిత్తశుద్ధి గలవాడును నిజాయితీపరుడునని ఆయన గ్రహించి, పోపు మతముపట్ల ఆయన ఉత్సాహము జ్ఞానలేమివలన కలిగియుండవచ్చునని దయతో తలంచెను. కావున మెలాంక్థోనుపై లాటిమర్ బహిరంగముగా దాడి చేసిన తరువాత, ఆయన ధైర్యముగా ఆయనయొద్దకు వెళ్లి, తన స్వంత విశ్వాసమును గూర్చి ఏకాంతముగా చెప్పుకొనుటకు అనుమతి ఇమ్మని వినయముగా కోరెను. ఈ ధైర్యమైన అడుగు సంపూర్ణ విజయము పొందెను. వృద్ధుడైన లాటిమర్ ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు: "అతని ఒప్పుకోలువలన నేను అంతకుముందు అనేక సంవత్సరములలో నేర్చినదానికంటె ఎక్కువ నేర్చితిని.

ఆ సమయము నుండి నేను దేవుని వాక్యపు సువాసనను గ్రహించసాగాను; పాఠశాల పండితులను, అట్టి మూర్ఖపు పనులను విడిచిపెట్టితిని." (i., 335.) ఈ సందర్భములో బిల్నీ ప్రవర్తన ఎంతయు ప్రశంసనీయమైనదిగా కనబడును. తన పొరుగువానికి మేలు చేయుటకు ప్రయత్నించునట్లు ప్రతివానిని అది ప్రోత్సహింపవలెను. "సమయమునకు తగినట్లు పలికిన మాట ఎంత మేలైనది!" అను సామెత యథార్థమని అది ప్రకాశమానమైన నిదర్శనము. హ్యూ లాటిమర్ దేనినీ అర్ధమనస్సుతో చేయు మనుష్యుడు కాడు. ఆయన ఉత్సాహవంతుడైన పోపు మతస్థుడుగా ఉండుట మానినవెంటనే ఉత్సాహవంతుడైన ప్రొటెస్టెంటు అయ్యెను; శరీరము, ఆత్మ, మనస్సు అన్నిటితో మేలు చేయు పనికి తన్ను తాను అర్పించుకొనెను. బిల్నీతో కూడి రోగులను, ఖైదీలను దర్శించెను. అంతవరకు కేంబ్రిడ్జిలో తెలియని రీతిలో విశ్వవిద్యాలయ ప్రసంగపీఠములలో ప్రకటింప ఆరంభించి, ఆ కాలపు అత్యంత ఆకర్షణీయులైన, శక్తిమంతులైన ప్రసంగీకులలో ఒకడుగా త్వరలోనే ప్రఖ్యాతి పొందెను. లేఖనములను పరిశోధించి రక్షణ మార్గమును గూర్చి విచారించునట్లు తన శ్రోతలలో వందలాది మందిని ప్రేరేపించెను. తరువాత క్రాన్మర్‌కు చాప్లెన్ అయిన బెకన్, తరువాత రిడ్లీకి చాప్లెన్ అయిన బ్రాడ్‌ఫర్డ్ ఇద్దరును తమ మారుమనస్సు ఆయన ప్రసంగములవలన కలిగెనని చెప్పిరి. ఆయన ప్రకటన ఫలితములను గూర్చి బెకన్ ఒక విశేషమైన వర్ణనను మనకు విడిచిపెట్టెను. ఆయన ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు: "హృదయమున మొండితనము గలవారు, సున్నతి పొందనివారు తప్ప, పాపమును గూర్చిన గొప్ప అసహ్యముతో కదిలింపబడకయు, సమస్త భక్తియందును సద్గుణమందును ప్రేరేపింపబడకయు దాని నుండి ఎవడును వెళ్లలేదు." (బెకన్ రచనలు, సం. ii. 224. పార్కర్ సొసైటీ ప్రచురణ.) పరిచారకుని బాధ్యతను ఇంత నమ్మకముగా నెరవేర్చుటవలన కలిగిన పర్యవసానములు అనుభవము మనచేత ఊహింపజేయునట్లే ఉండెను. లాటిమర్‌కు విరోధముగా హింస అను తుఫాను లేచెను. ఆయన పోపు మతస్థుడుగా సిలువను మోసినప్పుడు ఆయనను మెచ్చుకొనిన సన్యాసులు, పండితులు గుంపులుగా, ఆయన పౌలువలె సిలువను ప్రకటించినప్పుడు, ఏకమై ఆయనకు విరోధముగా లేచిరి. ఏలీ అధ్యక్షుడు కేంబ్రిడ్జి విశ్వవిద్యాలయ ప్రసంగపీఠములలో ఇక ప్రసంగింపకూడదని ఆయనను నిషేధించెను; అధ్యక్షుని అధికారమునుండి మినహాయింపు గల అగస్టీన్ సన్యాసుల సంఘమందిరములో ప్రసంగించుటకు డాక్టర్ బార్న్స్ నుండి అనుమతి ఆయనకు దొరకకపోయినట్లయిన, ఆయన పూర్తిగా మౌనము చేయబడియుండవచ్చును. అయితే ఆయన శత్రువుల ద్వేషము ఇక్కడితో ఆగలేదు. కార్డినల్ వుల్సీ ఎదుట ఆయనపై ఫిర్యాదులు చేయబడెను; అపసిద్ధాంతమను నేరారోపణలపై లండను అధ్యక్షుడైన టన్‌స్టాల్ ఎదుటను, ఆయన ఎదుటను ఒకటికంటె ఎక్కువసార్లు హాజరు కావలసి వచ్చెను. నిజమునకు ఆ కాలపు పరిస్థితులను ఆలోచించినపుడు, లాటిమర్ తన జీవితపు ఈ దశలో బిల్నీ గతి పొంది, కొయ్యకు కట్టబడి ప్రాణములు విడువకుండుట ఆశ్చర్యకరము. కాని మన కాలములు ఎవని చేతిలో ఉన్నవో ఆ ప్రభువు లాటిమర్ కొరకు ఇంకను చేయవలసిన పని కలిగియుండి, ఉన్నతస్థానములలో ఊహింపని స్నేహితులను ఆయనకు లేపెను. కేథరీన్ ఆఫ్ ఆరగాన్ నుండి ఎనిమిదవ హెన్రీ విడాకులకు అనుకూలముగా ఆయన స్థిరమైన అభిప్రాయములు కలిగియుండుట, రాజవైద్యుడైన డాక్టర్ బట్స్‌తో ఆయనకు సంబంధము కలిగించి, చివరకు రాజు యొక్క ప్రీతిని, ఆదరణను ఆయనకు సంపాదించెను. 1530వ సంవత్సరమున ఆయన రాజు యొక్క చాప్లెన్‌లలో ఒకడుగా నియమింపబడి, రాజు ఎదుట అనేకసార్లు ప్రసంగించెను. 1531వ సంవత్సరమున రాజానుగ్రహము వలన విల్ట్‌షైర్‌లోని చిప్పెన్‌హామ్ దగ్గర గల వెస్ట్ కింగ్టన్ సంఘ పోషణ ఆయనకు లభించెను; తన స్నేహితుడైన డాక్టర్ బట్స్ ఆక్షేపణలు ఉన్నను, ఆయన వెంటనే ఆస్థానమును విడిచి తన కాపరి బాధ్యతగల స్థలములో నివసింపగా వెళ్లెను. వెస్ట్ కింగ్టన్‌లో లాటిమర్ కేంబ్రిడ్జిలో ఇటీవల ఉండిన మనుష్యుడే; విశ్వవిద్యాలయములో సాతానును ఎంత చురుకైన విరోధిగా కనుగొనెనో, విల్ట్‌షైర్‌లోను అంతే చురుకైనవానిగా కనుగొనెను. కాపరి పనులలో ఆయన సమృద్ధిగా ఉండెను. ప్రకటనలో సమయమందును అసమయమందును తన సంఘములోను వెలుపలను ఆయన పట్టుదలతో ఉండెను. కేంబ్రిడ్జి విశ్వవిద్యాలయము నుండి సాధారణ అనుమతి ఉన్నందున దీనిని చేయుటకు ఆయనకు సంపూర్ణ అధికారము ఉండెను. కాని ఆయన ఎంత ఎక్కువ చేసెనో, వెస్ట్ కింగ్టన్ చుట్టుపట్ల ఉన్న సోమరులైన పోపు మతగురువులు అంత ఎక్కువగా కోపపడి, ఆయన కార్యములను ఆపుటకు అంత ఎక్కువగా ప్రయాసపడిరి. కాబట్టి మానవ స్వభావము అన్ని యుగములలో ఒక్కటేనను మాట ఎంత నిజము! కృపలేని పరిచారకునియందు సాధారణముగా తొట్టిలోని కుక్క స్వభావము ఉండును. తానును మేలు చేయడు, మరి ఎవరైనను తన కొరకు చేయుటను ఇష్టపడడు. పరిసయ్యుల విషయమున ఇట్లే ఉండెను: వారు "జ్ఞానపు తాళపుచెవిని తీసివేసికొనిరి; తామును ప్రవేశింపలేదు, ప్రవేశించువారిని ఆటంకపరచిరి." (లూకా 2:52.) పరిసయ్యుల దినములలో ఎట్లుండెనో లాటిమర్ దినములలోను అట్లే ఉండెను. ఒక సందర్భమున ఆయనకు చాలా స్నేహితులైన బ్రిస్టల్ నగరపు మేయరు, మేజిస్ట్రేట్లు ఈస్టర్ దినమున తమ ఎదుట ప్రసంగింపవలెనని ఆయనను నియమించిరి. బహిరంగ ప్రకటన ఇవ్వబడెను; లాటిమర్ బ్రిస్టల్‌లో బహు ప్రజాదరణ గలవాడు కనుక, ప్రతివారును ఆ ప్రసంగమును సంతోషముతో ఎదురుచూచుచుండిరి. అకస్మాత్తుగా అధ్యక్షుని అనుమతి లేకుండా బ్రిస్టల్‌లో ఎవరును ప్రసంగింపకూడదని ఆయన ఆజ్ఞ వెలువడెను. ఆ స్థలపు మతగురువులు లాటిమర్‌ను కలిసి, అధ్యక్షుని ఆజ్ఞను ఆయనకు తెలిపి, ఆయనకు అట్టి అనుమతి లేదని బాగుగా తెలిసి, "ఆయన నుండి ఒక ఉత్తమ ప్రసంగము వినుటయను సంతోషమును పోగొట్టుకొనుటకు తాము అత్యంత చింతించుచున్నామని" ఆయనతో చెప్పిరి. వారి కపటపు పొగడ్తలు, విచారములు దురదృష్టవశాత్తు సమయమునకు తగనివి. లాటిమర్ ఆ వ్యవహారపు చరిత్ర అంతయు విని యుండెను. ఆయన ప్రసంగించకుండునట్లు అధ్యక్షునికి వ్రాసినవారు ఈ మృదువుగా మాట్లాడు పెద్దలే అని ఆయనకు బాగుగా తెలియును. వెస్ట్ కింగ్టన్ కాపరిగా ఉన్న నాలుగు సంవత్సరములు ఆ మంచి మనుష్యుడు నిరంతరము చిన్నచిన్న వేధించు దాడులకును, ఆయన మేలు చేయకుండ ఆపుటకు చేయబడిన ప్రయత్నములకును గురియాయెను. ఆయన లండనుకు పిలువబడి ఆర్చ్‌బిషప్ వార్హామ్ ఎదుట నిలుపబడి, అనేక నెలలు ఇంటి నుండి నిర్బంధింపబడెను. ఆయన కాన్వకేషన్ ఎదుట పిలువబడి, బహిష్కరింపబడి, కొంతకాలము చెరసాలలో ఉంచబడెను. అయినను దేవుని సంరక్షణ ఎల్లప్పుడును ఆయన చుట్టు ఉన్నట్లు కనబడును. ఆయన శత్రువులు తమ ద్వేషమును అతి చివరి హద్దులకు తీసుకొనిపోకుండా అద్భుతముగా అడ్డుకొనబడినట్లు తోచును. చివరకు 1535లో రాజు ఆయనను వోర్సెస్టర్ అధ్యక్షునిగా చేసి వారి హింసను అకస్మాత్తుగా ఆపెను. అట్టి మనుష్యుడు అట్టి నియామకము చేయుట నిశ్చయముగా చాలా ఆశ్చర్యకరము. కొందరు దీనిని లార్డ్ క్రాంవెల్ ప్రభావమునకు, కొందరు రాణి అన్నే బోలిన్ ప్రభావమునకు, కొందరు డాక్టర్ బట్స్ ప్రభావమునకు, కొందరు ఎల్లప్పుడు లాటిమర్‌కు స్థిర స్నేహితుడైన క్రాన్మర్ ప్రభావమునకు ఆపాదించిరి. అట్టి ఊహలు మంచిగా చెప్పినను నిష్ప్రయోజనములే. "రాజు హృదయము యెహోవా చేతిలో నీటికాలువలవలె ఉన్నది; ఆయన తన ఇష్టమైన చోటికి దానిని త్రిప్పును." (సామె. 21:1.) ఒక మంచి మనుష్యునికి ఉన్నత పదవి ఇయ్యవలెనని దేవుడు సంకల్పించినప్పుడు, దానిని అతనికి చేర్చుటకు ఒక దర్యావేషును ఎల్లప్పుడును ఆయన లేపగలడు. లాటిమర్ అధ్యక్ష పదవి చరిత్ర క్లుప్తమైనది, సరళమైనది; అది నాలుగు సంవత్సరములు మాత్రమే నిలిచెను. అధ్యక్షుని భవనములోను ఆయన పల్లెటూరి కాపరి గృహములోనో కేంబ్రిడ్జి ప్రసంగపీఠములోనో ఉండిన అదే మనుష్యుడు. పదవి ఆయనను చెడగొట్టలేదు. అధ్యక్ష కిరీటము సువార్త కొరకైన ఆయన ఉత్సాహమును ఆర్పివేయలేదు. ఆయన ఎల్లప్పుడును నమ్మకస్థుడు, ఎల్లప్పుడును సరళమనస్కుడు, ఎల్లప్పుడును తన తండ్రి పనిలో ఉండినవాడు, ఎల్లప్పుడును ఆత్మల మేలు కొరకు ప్రయాసపడినవాడు. చరిత్రకారుడైన ఫాక్స్ "ఆయన యొక్క ప్రయాసలు, అధ్యయనము, సిద్ధపాటు, బోధించుటలో, ప్రకటించుటలో, హెచ్చరించుటలో, దర్శించుటలో, సరిచేయుటలో, సంస్కరించుటలో — తన శక్తికి తగినంత, లేదా దశమభాగములు భరింపగలంత — నిరంతరము శ్రద్ధగా ఉండుట" గూర్చి గొప్పగా చెప్పెను. కాని ఆయన ఇట్లు జోడించెను: "ఆ దినములు ఎంతో ప్రమాదకరమైనవి, మారుచుండునవి కనుక ఆయన అన్ని విషయములలో తాను కోరినది చేయలేకపోయెను. అయినను తాను చేయగలిగినదానిని తన బలమంతటితో నెరవేర్చెను; కాబట్టి పాత మూఢనమ్మకపు మిణుకుమిణుకు అవశేషములనన్నిటిని పూర్తిగా ఆర్పివేయలేకపోయినను, అవి తీసివేయబడలేకపోయినను, వీలైనంత తక్కువ హానితోను వీలైనంత ఎక్కువ లాభముతోను వాడబడునట్లు ఆయన పనిచేసెను." 1536లో అధ్యక్షుడైన లాటిమర్‌ను మతగురువుల కాన్వకేషన్ ఎదుట ప్రసంగించుటకు ఆర్చ్‌బిషప్ క్రాన్మర్ నియమించుట మనకు కనబడును. ఈ నియామకము ఆలోచించి చేయబడెనని సందేహము లేదు. ఆ సందర్భమునకు లాటిమర్ సరియైన మనుష్యుడని క్రాన్మర్‌కు బాగుగా తెలియును. ఆయన ప్రకటించిన ప్రసంగములు ఇప్పటికిని లభ్యములై, ఆర్చ్‌బిషప్ ఎంపికను పూర్తిగా సమర్థించుచున్నవి. నియమింపబడిన పరిచారకుల సమూహమునకు ఇంతకంటే నమ్మకమైన, మనస్సాక్షిని కదలించు రెండు ప్రసంగములు బహుశః ఎప్పుడును ఇయ్యబడలేదు. శ్రద్ధగా చదువుటకు అవి తగినవి. ఒకచోట ఆయన ఇట్లనెను: "మంచి సహోదరులారా, తండ్రులారా, మనము ఇక్కడ కూడియుండుటచేత, దేవుని ప్రేమ కొరకు, మనము వెలుగు పిల్లలమని తెలియబడునట్లు ఏదైనా చేయుదము. ఇంతవరకు లోక సంబంధులగా ఎంచబడిన మనము ఇంకను అట్లే ఉండకుండునట్లు ఏదైనా చేయుదము. మనుష్యులందరు మనలను ప్రభువులందురు; కాబట్టి మనము సభలో ఉన్నందున, మనము గౌరవమందును ఘనతయందును ప్రభువులమైనట్లే పరిశుద్ధతలో, దయాళుత్వములో, శ్రద్ధలో, చిత్తశుద్ధిలో కూడ ప్రభువులమగునట్లు మనలను మనము క్రమపరచుకొనుదము. "సహోదరులారా, మీ తలలెత్తి, మీ కన్నులతో చుట్టు చూచి, ఇంగ్లండు సంఘములో సంస్కరింపవలసిన సంగతులేవో కనిపెట్టుడి. మతగురువులలోను సామాన్యులలోను అనేక దుష్ప్రవర్తనలను చూచుట మీకు అంత కష్టమా, అంత గొప్ప విషయమా?" — అప్పుడు ఆయన అనేక స్పష్టమైన దుష్ప్రవర్తనలను పేరుపేరున పేర్కొనెను: ఆర్చెస్ కోర్టు, అధ్యక్షుల కన్సిస్టరీల స్థితి, అనేక మూఢనమ్మకపు ఆచారములు, పండుగ దినములు, ప్రతిమల ఆరాధన, శేషావశేషములను, పరిశుద్ధులను దర్శించుట, అబద్ధపు అద్భుతములు, మాస్‌ల అమ్మకము — వీటిని పరిగణించి సరిచేయవలెనని వారిని పిలిచెను. ప్రసిద్ధమైన దుష్ప్రవర్తనలను అధ్యక్షులు నిర్లక్ష్యము చేసినందుకు కలుగు పర్యవసానమును గూర్చిన గంభీరమైన హెచ్చరికతో ఆయన ముగించెను. — "దేవుడు వచ్చును," అని ఆయన అనెను. "దేవుడు వచ్చును; ఆయన ఎక్కువకాలము ఆలస్యము చేయడు. మనము ఏమాత్రము ఎదురుచూడని దినమున, మనకు తెలియని గడియలో ఆయన వచ్చును. ఆయన వచ్చి మనలను ముక్కలుగా నరికివేయును. కపటులకు చేయునట్లు ఆయన మనకు ప్రతిఫలమిచ్చును. ఏడ్పు ఉండు చోట, సహోదరులారా, పండ్లు కొరుకుట ఉండు చోట ఆయన మనలను ఉంచును. ఇవి లోకపు ముద్దుబిడ్డలకు సిద్ధపరచబడిన సున్నితమైన వంటకములు. ఇవి లోక సంబంధులైన ప్రభువులకు సమకూర్చబడిన తీపి పిండివంటలు: ఏడ్పును, పండ్లు కొరుకుటయును." — "సహోదరులారా, మీరు లోకస్థులైనయెడల ఎంత దుఃఖము, ఎంత శిక్ష మీకు సిద్ధపరచబడియున్నదో చూచుచున్నారు. అప్పుడు మీరు బాధపడకూడదనుకొనిన, లోకపు పిల్లలుగా ఉండకుడి. మీరు లోకపు పిల్లలుగా ఉండకూడదనుకొనిన, లోక సంబంధమైనవాటి ప్రేమచేత కొట్టబడకుడి; వాటిపై ఆనుకొనకుడి. మీరు నిత్యము చావకూడదనుకొనిన, లోక సంబంధులుగా జీవింపకుడి. రండి, వెళ్లుడి; మీ లాభమును ప్రేమించుట విడువుడి; క్రీస్తు మహిమ కొరకు, క్రీస్తు లాభము కొరకు అధ్యయనము చేయుడి; మీ ఆలోచనలలో క్రీస్తుకు సంబంధించిన సంగతులను వెదకుడి; చివరకు క్రీస్తును సంతోషపెట్టు ఏదైనా తీసుకొనిరండి. క్రీస్తు మందను పూర్ణ శ్రద్ధతో సున్నితముగా మేపుడి. దేవుని వాక్యమును సత్యముగా ప్రకటించుడి. వెలుగును ప్రేమించుడి, వెలుగులో నడువుడి; ఈ లోకములో ఉన్నంతకాలము వెలుగు పిల్లలుగా ఉండుడి; అప్పుడు రాబోవు లోకములో తండ్రితోను, కుమారునితోను, పరిశుద్ధాత్మతోను కూడ నక్షత్రములవలె ప్రకాశవంతముగా మీరు ప్రకాశించెదరు." (రచనలు, సం. i., పు. 50.) కాన్వకేషన్ ఎదుట లాటిమర్ చేసిన ప్రసంగము ఇట్టిది. 1587లో మత సత్యమును ప్రకటించు గ్రంథము ప్రచురించుటకు నియమింపబడిన పండితుల కమిషన్‌లో అధ్యక్షుడైన లాటిమర్ ఉంచబడుట మనకు కనబడును; ఆ కమిషన్ ఫలితమే "ఒక క్రైస్తవుని సంస్థాపనము." అదే సంవత్సరము ఆయన వోర్సెస్టర్ మఠపు ప్రియర్‌కు కొన్ని ఆజ్ఞలు ఇచ్చుట కనబడును (అది ఇంకను రద్దు కాని సన్యాసుల గృహము); వాటిలో ఇతర సంగతులతో పాటు, సంఘములో ఇంగ్లీషు బైబిలు పూర్తిగా గొలుసుతో కట్టి ఉంచవలెనని ప్రియర్‌కు ఆజ్ఞాపించెను. మఠములోని ప్రతి సభ్యుడు తన కొరకు ఇంగ్లీషు క్రొత్త నిబంధన సంపాదించుకొనవలెనని ఆజ్ఞాపించెను; ప్రతిదినము మఠములో లేఖనపు పాఠము చదువబడవలెననియు, మధ్యాహ్న రాత్రి భోజనముల సమయమున లేఖనము చదువబడవలెననియు నిర్దేశించెను. కొంతకాలమునకు తన పరిధిలోని మతగురువులకు ఆజ్ఞలను ప్రచురించి, వారిలో ప్రతివాడును తన కొరకు పూర్తి బైబిలును లేదా కనీసము క్రొత్త నిబంధనను సమకూర్చుకొనవలెననియు, ప్రతిదినము కనీసము ఒక అధ్యాయమును చదివి అధ్యయనము చేయవలెననియు ఆజ్ఞాపించెను. ఏ విధమైన ఆచారముల కొరకును, క్రతువుల కొరకును, ఊరేగింపుల కొరకును ప్రకటనను పక్కన పెట్టకూడదనియు నిషేధించి, తమ తమ సంఘములలోని పిల్లలకు బోధింపవలెనని ఆజ్ఞాపించెను. ఈ చిన్న సంగతులన్నియు లోతైన బోధను ఇచ్చును. ఎనిమిదవ హెన్రీ దినములలో ఇంగ్లీషు పరిధి ఎంతటి అపరిశుభ్రమైన గోశాల వంటిదో, సంస్కరణ చేయు అధ్యక్షుడు ఎంతటి అపారమైన కష్టములను జయింపవలసి వచ్చెనో అవి మనకు చూపును. 1538లో గ్రేట్ మాల్వెర్న్ మఠము పూర్తిగా రద్దు కాకుండునట్లు లాటిమర్ లార్డ్ క్రాంవెల్‌తో విజ్ఞాపన చేయుట మనకు కనబడును. అది "సన్యాస జీవనము కొరకు కాక" — దానిని దేవుడు నిషేధించుగాక అని ఆయన అనెను — "బోధన, ప్రకటన, అధ్యయనము, ప్రార్థన నిలుపుటకు" ఉంచబడవలెనని ఆయన సూచించెను; ప్రతి కౌంటీలో రెండు మూడు పాత సన్యాసుల గృహములను అట్టి ప్రయోజనముల కొరకు కేటాయించుట మంచి విధానము కాదా అని ఆయన అడిగెను. ఇది చాలా జ్ఞానవంతమైన రూపకల్పన, దేశపు అవసరములను గూర్చి గొప్ప దూరదృష్టిని చూపును. ఇది అమలు జరిగియుండినయెడల, డర్హామ్, సెయింట్ బీస్, లాంపీటర్, లండనులోని కింగ్స్ కాలేజీ, లండను కాలేజ్ ఆఫ్ డివినిటీ అవసరము ఉండకపోవును. రద్దు చేయబడిన మఠముల ఆస్తి కొరకు విపరీతమైన ఆకలి కలిగిన ఎనిమిదవ హెన్రీ ఆస్థాన పరివారము యొక్క దురాశ ఈ సూచనను నిష్ప్రయోజనము చేసెను. 1539లో పోపు మతపు ముఖ్య సిద్ధాంతములలో కొన్నిటిని అధికారముగా సమర్థించు, ఇంతకు ముందు పేర్కొనిన ఆరు వ్యాసముల చట్టముతో లాటిమర్ అధ్యక్ష పదవి అంతమయ్యెను. రాజునకును పార్లమెంటునకును విరుద్ధముగా ఈ చట్టము ఆమోదింపబడుటను ఆయన గట్టిగా ఎదిరించెను; దాని ఫలితముగా ఆయన తన అధ్యక్ష పదవిని విడిచిపెట్టవలసివచ్చెను. ఇది జరిగిన దినమున ప్రభువుల సభ నుండి తన వసతికి తిరిగి వచ్చినప్పుడు, ఆయన తన వస్త్రములను పారవేసి, గంతులేసి, తన చుట్టు నిలిచినవారితో, కొంతకాలముగా ఉన్నదానికంటె తాను తేలికగా ఉన్నట్లు తనకు అనిపించుచున్నదని ప్రకటించెనని చెప్పబడును. లాటిమర్ జీవితపు తరువాతి ఎనిమిది సంవత్సరములు బలవంతపు మౌనములోను ఏకాంతములోను గడిచినట్లు కనబడును. ఆయన చేసిన దేనిని గూర్చియు మనము ఎక్కువగా చదువము. ఆయన తన కాలమును ఎక్కడ గడిపెనో, తన పాత వెస్ట్ కింగ్టన్ సంఘమునకు తిరిగి వెళ్లెనో లేదో మనకు సరిగా తెలియదు. ఆయన ప్రమాదకరమైన, అనుమానింపబడిన మనుష్యునిగా పరిగణింపబడి, తన ప్రాణమును కాపాడుకొనుటలో చాలా కష్టము ఎదుర్కొనెనని అనిపించును. మనకు తెలిసిన ఏకైక నిశ్చయమైన సంగతి ఏమనగా, చివరకు ఆయన అపసిద్ధాంతిగా చెరసాలకు అప్పగింపబడి, ఎనిమిదవ హెన్రీ పరిపాలన చివరి సంవత్సరమును టవర్‌లో నిర్బంధములో గడిపెను. 1547లో ఆరవ ఎడ్వర్డ్ సింహాసనమెక్కినప్పుడు, లాటిమర్ వెంటనే చెరసాల నుండి విడుదల చేయబడి, ప్రతి విధమైన గౌరవ సూచనలతో ఆదరింపబడెను. ఆయన పాత వోర్సెస్టర్ అధ్యక్ష పదవి ఆయనకు ఇయ్యబడెను; ఆయన మరల నియమింపబడవలెనని ప్రొటెక్టర్ సోమర్సెట్‌కు కామన్స్ సభ ఆసక్తితో విజ్ఞాపన సమర్పించెను. వృద్ధాప్యమును పెరుగుచున్న బలహీనతలును లాటిమర్‌ను ఆ ఘనతను తిరస్కరించునట్లు చేసెను; ఆయన తన జీవితపు తరువాతి ఆరు సంవత్సరములను ఏ పదవియు లేకుండా గడిపెను, కాని నిశ్చయముగా సోమరిగా కాదు. ఈ ఆరు సంవత్సరములలో ఆయన ముఖ్య నివాసము తన పాత స్నేహితుడును మిత్రుడునైన ఆర్చ్‌బిషప్ క్రాన్మర్‌తో, లాంబెత్ ప్యాలెస్ ఆతిథ్యపు పైకప్పు క్రింద ఉండెను. ఇక్కడ ఉన్నప్పుడు ప్రొటెస్టెంటు సంస్కరణను ముందుకు తీసికొనిపోవుటకు తీసికొనబడిన అన్ని చర్యలలో ఆయన చురుకైన భాగము వహించెను. హోమిలీల మొదటి గ్రంథమును రచించుటలో క్రాన్మర్‌కు సహాయపడెను; మరియు సంఘ ధర్మశాస్త్రమును సంస్కరించుటకు నియమింపబడిన పండితులలో ఒకడుగా ఉండెను; ఆ పని ఎన్నడును పూర్తి కాలేదు. ఈ కాలమంతయు ఆయన సాధారణముగా ప్రతి ఆదివారము రెండుసార్లు ప్రసంగించెను. ఆరవ ఎడ్వర్డ్ పరిపాలన పూర్వ భాగములో ఆయన రాజు ఎదుట నిరంతరము ప్రసంగించెను. తరువాతి భాగములో తన సేవలు ఎక్కువగా అవసరమగు స్థలములలో, ముఖ్యముగా లింకన్‌షైర్‌లో, ప్రకటించుచు ఇంగ్లండు మధ్యప్రాంత కౌంటీలలో అటు ఇటు తిరిగెను. ఇది బహుశః ఆయన జీవితపు అత్యంత ఉపయోగకరమైన కాలము. సంస్కర్తలలో ఎవరును మధ్య, క్రింది తరగతుల వారిలో లాటిమర్ వలె విశాలముగాను ఫలవంతముగాను సరియైన ప్రొటెస్టెంటు సిద్ధాంత బీజములను విత్తలేదు. కీర్తి శేషుడైన మిస్టర్ సౌతీ దీనికి సాక్ష్యమిచ్చును: ఆయన ఇట్లు చెప్పెను: "లాటిమర్ ఇతర ఎవరికంటెను తన ప్రకటనద్వారా సంస్కరణను ముందుకు తీసికొనిపోయెను." ఆరవ ఎడ్వర్డ్ అకాల మరణమును, 1553లో రాణి మేరీ ఇంగ్లండు సింహాసనమునకు వచ్చుటయును సువార్త పక్షమున లాటిమర్ యొక్క చురుకైన ప్రయత్నములను అంతమొందించెను. ఇప్పటినుండి ఆయన చేయుటవలన కాక బాధపడుటవలన క్రీస్తును మహిమపరచుటకు పిలువబడెను. ఆయన బాధల కథయును, వాటిని ఆయన భరించిన ఉదాత్తమైన ధైర్యమును "ఫాక్స్ హుతసాక్షులు" అను గ్రంథములో అద్భుతముగా చెప్పబడినవి — ఈ దినములలో సంఘ సభ్యులందరు అధ్యయనము చేయవలసిన గ్రంథమిది.

మేరీ రాణి సింహాసనమునకు వచ్చిన వెంటనే ఆమె ప్రభుత్వము చేసిన మొదటి చర్యలలో ఒకటి ఇంగ్లాండు సంస్కర్తలలో ప్రముఖులను అరెస్టు చేయుట; వారిలో వారెంటు జారీ చేయబడిన మొదటివారిలో లాటిమర్ ఒకడు. రాణి దూత అతనిని వార్విక్‌షైరులో తన యజమానుని పనిని, అనగా ప్రసంగకునిగా పనిని చేయుచుండగా కనుగొనెను; అయితే అతడు చెరసాలకు సంపూర్ణముగా సిద్ధపడియుండెను. రాబోవుచున్న దానిని గూర్చి దూత రాకముందు ఆరు గంటల ముందే కేర్‌లెస్ అనే ఒక మంచి మనుష్యుడు అతనికి తెలియజేసెను; అతడు సులభముగా తప్పించుకొనగలిగియుండెను; కానీ ఆ అవకాశమును వినియోగించుకొనుటకు అతడు నిరాకరించెను. అతడు ఇట్లనెను: "నా రాజు పిలుపు మేరకు నా సిద్ధాంతమును గూర్చి లెక్క అప్పగించుటకు నేడు లండన్‌కు వెళ్లుట నాకు లోకములో నేను ఎక్కడికైనా వెళ్లిన దానికంటే ఇష్టపూర్వకముగానే యున్నది. దేవుడు తన వాక్యమును ఇద్దరు శ్రేష్ఠమైన రాజులకు ప్రకటించుటకు నన్ను యోగ్యునిగా చేసినట్లు, మూడవ రాజు ఎదుట కూడ అదే విషయమునకు సాక్ష్యమిచ్చుటకు ఆయన నన్ను బలపరచునని నేను సందేహించను." ఈ మనస్సుతో అతడు సంతోషముగా గుఱ్ఱముపై లండన్‌కు సాగిపోయి, అపసిద్ధాంతులను సాధారణముగా కాల్చు స్మిత్‌ఫీల్డ్ గుండా వెళ్లుచుండగా, "స్మిత్‌ఫీల్డ్ చాలా కాలముగా నా కొరకు మూల్గుచున్నది" అనెను. లాటిమర్‌ను వెంటనే క్రాన్మర్, రిడ్లీ, బ్రాడ్‌ఫర్డులతో కలిపి టవర్‌లో బంధించిరి; స్థలము లేనందున ఆ నలుగురిని ఒకే గదిలో ఉంచిరి. అక్కడ ఈ నలుగురు హతసాక్షులు, ముసలి లాటిమర్ మాటలలో చెప్పవలెనన్న, "కొత్త నిబంధనను గొప్ప ఆలోచనతోను శ్రమతో కూడిన అధ్యయనముతోను కలిసి చదివిరి"; మరియు పదార్థ పరివర్తన సిద్ధాంతము అందులో కనబడదని ఏకగ్రీవముగా అంగీకరించిరి. టవర్ నుండి ఆ ముగ్గురు అధ్యక్షులను 1554లో ఆక్స్‌ఫర్డుకు తరలించిరి; అక్కడ 1555లో లాటిమర్, రిడ్లీ మొండి అపసిద్ధాంతులుగా కొయ్యకు కట్టబడి సజీవముగా దహింపబడిరి. చెరసాలలో ఆ ముసలి అధ్యక్షుని ప్రవర్తన అతని పూర్వ జీవితమునకు తగినట్లే ఉండెను. రెండు సుదీర్ఘ సంవత్సరములు అతడు ధైర్యమును ఎన్నడును కోల్పోలేదు, అతని విశ్వాసమునకు గాని సహనమునకు గాని లోపము కలుగలేదు. అతని సమయములో ఎక్కువ భాగము బైబిలు చదువుటలో గడచెను. అతడే ఇట్లు చెప్పెను: "నేను చెరసాలలో ఉన్నప్పుడు కొత్త నిబంధనను ఏడుసార్లు చదివితిని." అతని సమయములో ఎక్కువ భాగము ప్రార్థనలో గడచెను. అతని నమ్మకమైన సేవకుడు ఆగస్టిన్ బెర్న్హర్ మనకు తెలియజేయునదేమనగా, అతడు తరచుగా ఎంత సేపు మోకరించి యుండెనంటే సహాయము లేకుండా మోకాళ్ల నుండి లేవలేకపోవుచుండెను. ఈ కాలములో అతడు తన ప్రార్థనలలో ప్రత్యేకముగా మూడు విషయములను ప్రస్తావించుచుండెను. ఒకటి, దేవుడు తనను తన వాక్యమునకు ప్రసంగకునిగాను బోధకునిగాను నియమించినట్లు, తన మరణము వరకు ఆయన సిద్ధాంతమునకు కట్టుబడియుండుటకు తనకు కృపను అనుగ్రహించవలెనని. రెండవది, దేవుడు తన కనికరముతో క్రీస్తు సువార్తను ఈ రాజ్యమునకు "మరల ఒకసారి" పునరుద్ధరించవలెనని; ఈ రెండు మాటలను, "మరల ఒకసారి" అని, అతడు తరచు పలుకుచుండెను. మూడవది, దేవుడు రాకుమారి ఎలిజబెతును కాపాడి, ఆమెను ఇంగ్లాండుకు ఆదరణగా చేయవలెనని. ఈ మూడు ప్రార్థనలును సంపూర్ణముగా నెరవేరెనన్న సంగతి గమనార్హమైనది. పోపు మతస్థులైన హింసకుల ఎదుట తన వివిధ విచారణలలోను పరీక్షలలోను లాటిమర్ ప్రవర్తన కొన్ని విషయములలో ఇతర హతసాక్షుల ప్రవర్తనకంటే వివేకవంతమైనదిగాను శ్రేష్ఠమైనదిగాను ఉండెను. తన మరణము నిర్ణయింపబడెనని అతనికి బాగుగా తెలియును, అతడు సరిగానే గ్రహించెను. వించెస్టర్ పోపు మతస్థుడైన అధ్యక్షుడు గార్డినర్, "చెట్టు వేరున గొడ్డలి పెట్టబడవలెను; అధ్యక్షులును అత్యంత శక్తిగల ప్రసంగకులును తప్పక చావవలెను" అని బహిరంగముగా చెప్పియుండెను. లండన్ పోపు మతస్థుడైన అధ్యక్షుడు బోనర్, "ఆ అపసిద్ధాంతులలో ఒకడైనను నా చేతిలోనుండి తప్పించుకొనినయెడల దేవుడు బోనర్‌కు అట్లే, ఇంకా ఎక్కువగా చేయును గాక" అని చెప్పియుండెను. ఈ అభిప్రాయముతో లాటిమర్ విచారణకు ముందు రిడ్లీతో తాను కొంచెమే మాట్లాడవలెనని చెప్పెను. అతడు ఇట్లనెను: "వారు స్వేచ్ఛాయుత వాదము గూర్చి మాట్లాడుదురు, కానీ వారి వాదము వారి పితరుల వాదమువలెనే ఉండును: 'మనకు ఒక ధర్మశాస్త్రము ఉన్నది, ఆ ధర్మశాస్త్రము ప్రకారము వాడు చావవలెను.'" ఈ అభిప్రాయముతో అతడు తన వివిధ విచారణలలో తన విశ్వాసమును సరళముగా ప్రకటించుటకంటే ఎక్కువ ఏమియు చేయలేదు. క్రాన్మర్, రిడ్లీ వలె పితరుల అభిప్రాయములను గూర్చి సుదీర్ఘ చర్చలలోనికి లాగబడుటకు అతడు నిరాకరించెను. "పితరులు కొన్ని అంశములలో మోసపోయియుండవచ్చును" అనియు, వారు సత్యము పలికినప్పుడును లేఖనము వారికి తోడుగా ఉన్నప్పుడును మాత్రమే తాను వారిని నమ్ముదుననియు అతడు తన న్యాయాధిపతులతో స్పష్టముగా చెప్పెను! పితరులను గూర్చి దీనికంటే వివేకవంతమైన, సత్యమైన మాట బహుశా ఎన్నడును చెప్పబడలేదు. ముసలి లాటిమర్ మరణమును ఫాక్స్ ఎంత అందముగా వర్ణించెనంటే, నేను దాని విషయములో ఆయన మాటలనే సాధ్యమైనంత దగ్గరగా ఇచ్చుటకంటే మెరుగైనది ఏమియు చేయలేను. నా స్వంత చేర్పులతో దానిని పాడుచేయుటకు నేను ఖచ్చితముగా ప్రయత్నించను, అయితే దానిని గణనీయముగా సంక్షిప్తము చేయవలసియున్నది. "ఉరితీత కొరకు నియమింపబడిన స్థలము (అని ఫాక్స్ చెప్పును) ఆక్స్‌ఫర్డుకు ఉత్తరపు వైపున, బాలియల్ కళాశాలకు ఎదురుగా ఉన్న కందకములో ఉండెను. దహనమునకు అడ్డుపడునట్లు ఏదైన అల్లరి రేగునేమోనన్న భయముతో, లార్డ్ విలియమ్సును నగరపు గృహస్థులును తగినంతగా ఆయుధములు ధరించి సహాయపడవలెనని రాణి లేఖ ద్వారా ఆజ్ఞాపింపబడిరి; సమస్తము సిద్ధమైనప్పుడు ఖైదీలను 1555 అక్టోబరు 16న కలిపి బయటికి తెచ్చిరి. "రిడ్లీ మొదట వచ్చెను, అతడు అధ్యక్షునిగా ధరించుటకు అలవాటుపడిన బొచ్చు నల్లని అంగీని ధరించియుండెను. అతని తరువాత లాటిమర్ వచ్చెను; అతడు పూర్తిగా అరిగిపోయిన బ్రిస్టల్ గరుకు వస్త్రపు పేద చొక్కాతో, గుండీల టోపీతో, తలపై రుమాలుతో, కాళ్ల వరకు వ్రేలాడు పొడవైన క్రొత్త శవవస్త్రముతో ఉండెను. "రిడ్లీ వెనుకకు చూచి లాటిమర్ వెనుక వచ్చుచుండుట చూచి, 'ఓహో, మీరు అక్కడ ఉన్నారా?' అనెను. 'అవును!' అనెను లాటిమర్ గారు, 'నేను అనుసరించగలిగినంత వేగముగా.' చివరకు వారు ఒకని తరువాత ఒకడు కొయ్య వద్దకు వచ్చిరి. రిడ్లీ మొదట ఆ స్థలములో ప్రవేశించి, రెండు చేతులను ఆసక్తిగా పైకెత్తి పరలోకము వైపు చూచెను. కొంతసేపటికి లాటిమర్‌ను చూచి, అతని వద్దకు పరుగెత్తి, అతనిని కౌగిలించుకొని ముద్దుపెట్టుకొని, 'ధైర్యముగా ఉండుము సహోదరా, దేవుడు మంటల తీవ్రతను తగ్గించును, లేదా దానిని సహించుటకు మనలను బలపరచును' అనెను. "అంతట అతడు కొయ్య వద్దకు వెళ్లి, దాని ప్రక్కన మోకరించి, దానిని ముద్దుపెట్టుకొని ప్రార్థించెను; అతని వెనుక లాటిమర్ మోకరించి ఆసక్తితో దేవునికి మొఱ్ఱపెట్టెను. వారు లేచిన తరువాత ఒకరితో ఒకరు కొంచెము సేపు మాట్లాడిరి, కానీ వారు ఏమి మాట్లాడిరో ఫాక్స్ ఎవరి వద్దనుండియు తెలుసుకొనలేకపోయెను. "అంతట స్మిత్ అనే ఒక మతభ్రష్ట యాజకుడు 'నా శరీరమును కాల్చుటకు అప్పగించినను ప్రేమ లేనియెడల నేను వ్యర్థుడను' అను వాక్యభాగముపై చేసిన ప్రసంగమును వినుటకు వారు బలవంతము చేయబడిరి. ఈ దౌర్భాగ్యమైన ప్రసంగములోని అసత్య ప్రకటనలకు జవాబిచ్చుటకు వారు ప్రయత్నించిరి, కానీ అనుమతింపబడలేదు. రిడ్లీ, 'సరే, అయితే సమస్తమును నిష్పక్షపాతముగా తీర్పు తీర్చు సర్వశక్తిమంతుడైన దేవునికి మన వ్యాజ్యమును అప్పగించుచున్నాను' అనెను. లాటిమర్ తన వచనమును చేర్చెను: 'మరుగైనది ఏదియు బయలుపరచబడకుండ ఉండదు'; మరియు 'తనకు అనుమతి ఇచ్చినయెడల స్మిత్‌కు సరిపడినంత జవాబు చెప్పగలనని' అనెను. "ఇది అయిన తరువాత వారు వెంటనే సిద్ధపడవలెనని ఆజ్ఞాపింపబడిరి; వారు సంపూర్ణమైన సాత్వికముతో లోబడిరి. రిడ్లీ తన బట్టలను, తన వద్ద ఉన్న వస్తువులను ప్రక్కన నిలుచున్నవారికి ఇచ్చెను; అతని నుండి ఏదైన ఒక గుడ్డ ముక్కను పొందగలిగినవాడు సంతోషించెను. లాటిమర్ ఏమియు ఇవ్వలేదు, కానీ తన కావలివాడు తన మేజోళ్లను, తన అతి సామాన్యమైన ఇతర బట్టలను విప్పుటకు నిశ్శబ్దముగా అనుమతించెను. ఇప్పుడు శవవస్త్రము వరకు విప్పబడినవాడై, అతడు చూచుచున్నవారికి చూడదగినంత సుందరమైన వ్యక్తిగా కనబడెను. అతడు తన బట్టలలో వాడిపోయిన వంగిన ముసలివానిగా కనబడినను, ఇప్పుడు పూర్తిగా నిటారుగా నిలిచెను. "అప్పుడు కమ్మరి ఒక ఇనుప గొలుసు తీసుకొని రిడ్లీ, లాటిమర్ ఇద్దరి నడుములకు ఒకే కొయ్యకు బిగించెను. అతడు ఒక కొక్కెమును కొట్టుచుండగా, రిడ్లీ గొలుసును చేతులలో పట్టుకొని కమ్మరితో, 'మంచివాడా, గట్టిగా కొట్టుము, శరీరము తన గతిని అనుసరించును' అనెను. ప్రతి ఒక్కరి మెడ చుట్టును ఒక తుపాకిమందు సంచి కట్టబడెను. వారి చుట్టు కొరకంచుల కట్టలు పేర్చబడెను, భయంకరమైన సన్నాహములు ముగిసెను. "అప్పుడు వారు నిప్పంటించిన ఒక కొరకంచును తెచ్చి రిడ్లీ పాదముల వద్ద ఉంచిరి; అప్పుడు లాటిమర్ అతనితో ఇట్లు చెప్పెను: 'ధైర్యముగా ఉండుము సహోదరా రిడ్లీ, పురుషునివలె ప్రవర్తించుము; దేవుని కృపచేత మనము నేడు ఇంగ్లాండులో ఒక దీపమును వెలిగించెదము, అది ఎన్నడును ఆరిపోదని నేను నమ్ముచున్నాను.' "అగ్ని రాజుకొనగా, మంటలు తనవైపు ఎగసి వచ్చుట రిడ్లీ చూచినప్పుడు, 'ప్రభువా, నీ చేతికి నా ఆత్మను అప్పగించుచున్నాను; ప్రభువా, నా ఆత్మను చేర్చుకొనుము!' అని బిగ్గరగా కేకవేసి, తరువాతి భాగమును తరచు మరల పలికెను. లాటిమర్ కొయ్యకు అవతలి వైపున అంతే తీవ్రతతో, 'పరలోకమందున్న తండ్రీ, నా ఆత్మను చేర్చుకొనుము!' అని కేకవేయుచు, మంటను కౌగిలించుకొనుచున్నట్లుగా స్వీకరించెను. తన ముఖమును చేతులతో రాచుకొని, వాటిని అగ్నిలో కొంచెము స్నానము చేయించినట్లుగా చేసిన తరువాత, అతడు వెంటనే, కనబడినంతవరకు, చాలా స్వల్ప బాధతో మరణించెను." "దేవుని ఈ ముసలి ధన్య సేవకుడైన అధ్యక్షుడు లాటిమర్ అంతమును గూర్చి ఇంతవరకు చెప్పబడెను; అతని శ్రమతో కూడిన సేవలను బట్టియు, ఫలభరితమైన జీవితమును బట్టియు, స్థిరమైన మరణమును బట్టియు రాజ్యమంతయు సర్వశక్తిమంతుడైన దేవునికి గొప్ప కృతజ్ఞతలు చెల్లించుటకు కారణము కలిగియున్నది" అని ఫాక్స్ చెప్పును.

లాటిమర్ అవివాహితుడుగానే జీవించి మరణించాడు; ఈ రోజు ఏ ఆంగ్ల కుటుంబమైనా అతనితో తనకు సంబంధముందని చెప్పుకొనుచున్నదని నాకు తెలియదు. అయితే కుమారులు కుమార్తెల పేరుకంటె ఎంతో శ్రేష్ఠమైన పేరును అతడు వదిలిపోయెను; లోకము నిలిచియున్నంత కాలము నిజమైన ఆంగ్ల ప్రొటెస్టెంటులందరిచే ఆ పేరు గౌరవింపబడును. ఫుల్లర్ ఇట్లనెను: "మేరీ కాలపు హతసాక్షులందరిలో, మిస్టర్ ఫిల్పాట్ ఉత్తమ వంశములో పుట్టిన పెద్దమనిషి, బిషప్ రిడ్లీ అత్యంత లోతైన పండితుడు, మిస్టర్ బ్రాడ్‌ఫర్డ్ అత్యంత పరిశుద్ధుడును భక్తిపరుడును, ఆర్చిబిషప్ క్రాన్మర్ అత్యంత సాత్వికమైన సాధుస్వభావము గలవాడు, బిషప్ హూపర్ అత్యంత కఠినమైన కఠోర స్వభావము గలవాడు, డాక్టర్ టేలర్ అత్యంత ఉల్లాసమైన హాస్యచతురత గలవాడు, కానీ మిస్టర్ లాటిమర్ అత్యంత స్పష్టమైన సరళమైన హృదయము గలవాడు."

లాటిమర్ అభిప్రాయములు.

ఇప్పుడు నేను లాటిమర్ జీవిత విషయము నుండి అతని అభిప్రాయముల వైపునకు తిరుగుచున్నాను. అతని పుట్టుక నుండి మరణము వరకు అతని చరిత్రను సంక్షిప్తముగా చెప్పితిని. అనేక విషయములను చెప్పకుండా వదిలితినని నా పాఠకులు సులభముగా నమ్ముదురు. ఆ మంచి మనుష్యుని ప్రసంగము గురించి నేను ఎక్కువగా చెప్పవచ్చును. ఆంగ్ల సమాజమునకు అతడు చేసినంత ప్రభావవంతముగా ప్రసంగించినవారు బహుశా అరుదు. అతని ప్రసంగములు ఇప్పుడు లభించుచున్నవి గానీ, అవి ఆధునిక అభిరుచికి తగవని నిస్సందేహము. వాటిలో విచిత్రమైనవి, వింతైనవి, ముతకవైనవి అనేకములున్నవి. అవి చాలా పరిచితమైనవి, అస్తవ్యస్తముగా సాగునవి, విషయాంతరములకు పోవునవి, తరచుగా కబుర్ల కథలతో నిండినవి. అయినను, ప్రసంగము ఎట్లుండవలెనో తీర్పు చెప్పుటలో ఈ దినములలో మనము బలహీనులము. ఆధునిక ప్రసంగము తరచుగా నీరసమైన, నిస్తేజమైన, మొనలేని మతసంబంధమైన వ్యాసము; కొలతగా అమర్చిన గుండ్రని వాక్యములతోను, జాన్సన్ శైలి ఆంగ్లముతోను, మొక్కవోయిన మాములు మాటలతోను, భయపడుతూ చెప్పిన ప్రకటనలతోను, శ్రమపడి తయారు చేసిన పాలునీళ్ల మిశ్రమముతోను నిండియుండును. అది మొన గానీ పదును గానీ లేని సీసపు ఖడ్గము; బరువైన ఆయుధము, ఎక్కువ నష్టము కలిగించునట్లు కనబడదు. అయితే నిలకడైన సువార్త సిద్ధాంతము, సాదా సాక్సన్ భాష, ధైర్యము, చైతన్యము, సూటిదనము, సరళతల కలయిక ఒక ప్రసంగీకుని చేయగలిగినయెడల, పాత లాటిమర్‌తో సమానులైనవారు అరుదని నా అనుమానము. పరిచారకునిగా అతని ధైర్యమునకును నమ్మకత్వమునకును అనేక రుజువులను చూపవచ్చును. ఎవరి పాపములనైనను ఖండించుటకు అతడు వెనుకాడలేదు, అవి రాజు పాపములైనను సరే. ఎనిమిదవ హెన్రీ బైబిలు వ్యాప్తిని ఆపినప్పుడు, లాటిమర్ ఇంకా బిషప్ కాకముందే, అతని ప్రవర్తనను గూర్చి అభ్యంతరము చెప్పుచు అతనికి స్పష్టముగా మాట్లాడు ఉత్తరము వ్రాసెను. అతడు దేవునికి భయపడెను, మరి దేనికిని భయపడలేదు. తన ప్రసంగములలో ఒకదాని ఆరంభమున అతడు ఇట్లు అనెను: "లాటిమర్, లాటిమర్, నీవు ఉన్నతుడును శక్తిమంతుడునైన రాజైన ఎనిమిదవ హెన్రీ ఎదుట మాట్లాడబోవుచున్నావు; అతడు తగినదని తలచినయెడల నీ ప్రాణము తీయగలవాడు. నీవు ఏమి చెప్పుదువో జాగ్రత్త పడుము. అయితే లాటిమర్, లాటిమర్, నీవు రాజులకు రాజును ప్రభువులకు ప్రభువునైనవాని ఎదుట కూడ మాట్లాడబోవుచున్నావని జ్ఞాపకముంచుకొనుము. ఆయనను అసంతోషపరచకుండునట్లు జాగ్రత్త పడుము." అతని లోకాతీత స్వభావమును గూర్చి చెప్పవచ్చును. మనస్సాక్షి నిమిత్తము అతడు ధనవంతమైన అధ్యక్ష పదవిని వదలి, ఏ సణుగుడు లేకుండా ప్రైవేటు జీవితమునకు విరమించెను. అదే అధ్యక్ష పదవిని అతడు మరల తిరస్కరించెను; "సరే" అని చెప్పినయెడల అది అతనికి దక్కియుండేది, కానీ దాని బాధ్యతలను నిర్వర్తించుటకు తాను చాలా వృద్ధుడనని భావించెను. అతని నిజమైన దయగల హృదయమును గూర్చి చెప్పవచ్చును. అతడు ఎల్లప్పుడును దరిద్రులకును బాధితులకును స్నేహితుడు. లాంబెత్‌లో ఉన్నంతకాలము అతని సమయములో ఎక్కువ భాగము సహాయము కోరి తనవద్దకు వచ్చినవారి సంగతులను పరిశీలించుటలో గడిచెను. అతని శ్రద్ధను గూర్చి చెప్పవచ్చును. తన జీవిత చరమ దినము వరకు అతడు రాత్రి రెండు గంటలకు లేచి చదువుటయు అధ్యయనమును ఆరంభించుచుండెను. ఈ జీవిత చరిత్రలో మరిన్ని వివరములలోనికి పోయినయెడల, ఇదంతయును, ఇంకా ఎంతో చెప్పవచ్చును. అయినను ఆ మనుష్యుడు ఎట్టివాడో కొంత మసకబారిన భావమును ఇచ్చుటకు చాలిన సంగతులను చెప్పితినని నమ్ముచున్నాను. ఈ దేశమునకు లభించిన ఉత్తమ అధ్యక్షులలో అతడొకడని, ఇంగ్లాండు సంఘ అధ్యక్షులు ఎక్కువ మంది బిషప్ లాటిమర్ వంటివారైనయెడల ఎంతో మేలుగా ఉండెడిదని నా పాఠకులు నాతో ఏకీభవింతురని నమ్ముచున్నాను. అతని జీవిత చరిత్రను గూర్చి ఆలోచించునప్పుడు, దేవుని కృప చేయగల అద్భుతములకు అతడు ఒక మహిమాన్వితమైన ఉదాహరణమని మనము ఎన్నడును మరువకుందము. పరిశుద్ధాత్మ మూర్ఖుడును క్రూరుడునైన పోపు మతస్థుని తీసికొని నమ్మకమైన ప్రొటెస్టెంటుగా చేయగలడు. ప్రభువు హస్తము ఎక్కడ ఉన్నదో అక్కడ ఏదియు అసాధ్యము కాదు. సువార్తను మిక్కిలి వ్యతిరేకించుచున్న ఏ స్నేహితుడైనను, బంధువైనను, సహచరుడైనను నిజమైన క్రైస్తవుడు కాలేడని మనము ఎన్నడును తలంచకుందము. ఆ తలంపును విడువుము! సువార్త క్రింద నిరాశాజనకమైన సందర్భములు లేవు. జ్ఞాపకముంచుకొందము

లాటిమరు, ఎన్నడును నిరాశ చెందకుడి. ఈ అంశములన్నియు ఎంత ఆసక్తికరమైనవైనను, నేను వాటిని విడిచి, నేటి దినములలో ఇంకా ఎక్కువ ప్రాముఖ్యమైన ఒక అంశమునకు వచ్చుచున్నాను. ఆ అంశము లాటిమరు యొక్క వేదాంత అభిప్రాయముల స్వభావమే. ఈ అంశమును గూర్చి కొంత విపులముగా చెప్పినందుకు నేను క్షమాపణ కోరను. మనము జీవించుచున్న కాలపు పరిస్థితులు ఈ విషయమునకు సాధారణమైన దానికంటె ఎక్కువ ప్రాముఖ్యమును కలుగజేయుచున్నవి. ఇంగ్లాండు సంఘపు నిజమైన సిద్ధాంతములను గూర్చి కొన్ని వర్గములలో చాల విచిత్రమైన ప్రకటనలు చేయబడుచున్న దినములలో మనము ఉన్నాము. విశ్వాసమునకు ప్రమాణమును గూర్చి, నీతిమంతులుగా తీర్చబడుటను గూర్చి, పునర్జన్మను గూర్చి, సంస్కారములను గూర్చి, ప్రకటనను గూర్చి అర్ధ-పోపు మతపు అభిప్రాయములు సంఘములయందు నిరంతరము నొక్కి చెప్పబడుచున్నవి; ఈ అభిప్రాయముల సమర్థకులును బోధకులును తామే యథార్థమైన సంఘ సభ్యులమని చల్లగా చెప్పుకొనుచున్నారు. ఈ అర్ధ-పోపు మతపు అభిప్రాయములను తిరస్కరించువారు వాటిని లేఖనము ద్వారా రుజువు చేయుడని వారి సమర్థకులను సవాలు చేసినను ప్రయోజనము లేదు. ఈ అభిప్రాయములు లేఖనానుసారమైనవైనను కాకపోయినను, అవి "సంఘ అభిప్రాయములే" అనుటలో సందేహము లేదని వెంటనే సిద్ధమైన జవాబు ఇవ్వబడును. ఇంగ్లాండు సంఘపు వ్యాసములు, ఆరాధనా క్రమము, ఉపదేశ పత్రికలు నిజాయితీగాను స్థిరముగాను వ్యాఖ్యానింపబడినప్పుడు వాటిలో ఈ అభిప్రాయములు కనబడవని మనము చెప్పినను ప్రయోజనము లేదు. ఈ విషయమును గూర్చి మనకేమియు తెలియదని మనకు నెమ్మదిగా చెప్పబడుచున్నది. మనము మందబుద్ధులము! మనము జడులము! మనము గ్రుడ్డివారము! మనము అజ్ఞానులము! సామాన్యమైన ఆంగ్లమును కూడ మనము అర్థము చేసికొనము! వారే నిజమైనవారు! వారి అభిప్రాయములే నిజమైన "సంఘ అభిప్రాయములు"; మనము వారితో ఏకీభవింపకపోతే మనమే పూర్తిగా తప్పు! సంక్షేపముగా, మనము నిజాయితీపరులమును స్థిరచిత్తులమునైనయెడల, మన ప్రియమైన పాత సంఘమును విడిచి దానిని ఆచారవాదులకు అప్పగింపవలెనని మనము ఊహించుకొనవలెనన్నమాట. కన్నులు తెరచి జీవించుచు, కాలపు సూచనలను గమనించు ప్రతి వ్యక్తి అనుభవమునకు నేను విజ్ఞప్తి చేయుచున్నాను. దేశమంతటను జరుగుచున్న సంగతులనే నేను వర్ణించుచున్నానని నా పాఠకులకు బాగుగా తెలియును. ఇప్పుడు, సంగతులు ఈ స్థితికి వచ్చినందున, 300 సంవత్సరముల వెనుకకు చూచి ఈ విషయముపై కొంత వెలుగు ప్రసరింపజేయగలమేమో చూతము. ఇంగ్లాండు సంఘపు పునాదులను వేసినవారును, వ్యాసములకు, ఉపదేశ పత్రికలకు, ఆరాధనా క్రమమునకు జనకులని ప్రసిద్ధికెక్కినవారునైన పురుషుల అభిప్రాయములు ఏవో విచారింతము. పాత లాటిమరును నేడు సాక్షి బోనులో నిలబెట్టి, వివాదాస్పదములైన అంశములపై ఆయన అభిప్రాయములు ఏవో చూతము. సంఘ సిద్ధాంతములు మొదటిసారి రూపమును ఆకారమును పొందిన కాలమున ఇంగ్లాండు సంఘములో గౌరవనీయుడైన సభ్యుడు, ప్రధాన అధ్యక్షుడు క్రాన్మరుకు సన్నిహిత ప్రియ స్నేహితుడును సలహాదారుడును, ఉపదేశ పత్రికల మొదటి గ్రంథ రచనలో సహాయకుడు, తన సమకాలీనులలో ఎవరును ఒక్క క్షణమైనను ఆయన సరైన బోధను, స్థిరత్వమును ప్రశ్నింపని అధ్యక్షుడు — నిజమైన సంఘ సభ్యుడు ఏమి నమ్మవలెనో ఎవడైన ఎరిగిన యెడల, అధ్యక్షుడైన లాటిమరే ఆ వ్యక్తి అయి యుండవలెను. ఆయన అభిప్రాయములు నిజమైన "సంఘ" అభిప్రాయములు కానియెడల, ఇంకెవరివి అయినవో నాకు తెలియదు! కాబట్టి లాటిమరు రచనలనుండి కొన్ని ఉదాహరణలను నేను ఇచ్చునంతవరకు కొద్ది నిమిషములు నన్ను సహించుడని నా పాఠకులను కోరుచున్నాను. పాత రచయితల ఉదాహరణలు విసుగు కలిగించునవనియు, అరుదుగా చదువబడునవనియు నాకు బాగుగా తెలియును. అయితే నేటి ప్రాముఖ్యమైన ప్రశ్న విషయమై, అనగా నిజమైన సంఘ సభ్యుడు ఎవడు, కాని వాడు ఎవడు అను ప్రశ్న విషయమై, ఇంగ్లీషు ప్రజల మనస్సులకు తెలియజేయవలెనని నేను కోరుచున్నాను. (1) మొట్టమొదట, లేఖనమును గూర్చి అధ్యక్షుడైన లాటిమరు ఏమని తలంచెను? నిజమైన మతము యొక్క ఉనికియే దీనితో ముడిపడియున్నది. ఆరవ వ్యాసము ఉన్నప్పటికిని, బైబిలు ఒక్కటే విశ్వాసమునకు ప్రమాణము కాదనియు, రక్షణకు మనుష్యుని జ్ఞానవంతునిగా చేయ సామర్థ్యము దానికి లేదనియు కొందరు సంఘ సభ్యులు నేడు మనకు చెప్పుచున్నారు. కాదు! అది బైబిలును పితరులును కావలెను, లేక బైబిలును సార్వత్రిక పారంపర్యమును, లేక బైబిలును సంఘమును, లేక ప్రార్థనా గ్రంథము వివరించు బైబిలు, లేక అధ్యక్ష హస్తనియామకము పొందిన వ్యక్తి వివరించు బైబిలు కావలెను, గాని బైబిలు ఒక్కటే కాదు. ఇప్పుడు అధ్యక్షుడైన లాటిమరు చెప్పునది వినుదము. ఆరవ ఎడ్వర్డు ముందు చేసిన ఒక ప్రసంగములో ఆయన ఇట్లనెను: "ఈ దేశపు ఒక అధ్యక్షుడు ఒకప్పుడు నాతో ఏమి చెప్పెనో మీకు చెప్పెదను. ఆయన నన్ను పిలువనంపి, ప్రకటింపబడిన అట్టి పారంపర్యములకు నేను సమ్మతింపకపోవుట చూచి ఆశ్చర్యపడెను. నేను ఆయనకు జవాబిచ్చుచు, దేవుని గ్రంథముచేత నేను నడిపింపబడుదునని, దానినుండి ఒక్క చుక్క తప్పుటకంటె అడవి గుఱ్ఱములచేత చీల్చబడుదునని చెప్పితిని. మా సంభాషణలో ప్రభు రాత్రి భోజనమును గూర్చి పేర్కొనుట తటస్థించెను. ఛీ! అని అధ్యక్షుడు అనెను. ప్రభు రాత్రి భోజనము అని మీరు దేనిని అనుచున్నారు? ఇదేమి కొత్త పదము? ఆయన ప్రక్కన డాక్టరు డబ్బరు అనువాడు నిలిచియుండెను. అతడు వెంటనే ఆయనను సమర్థించి, ఈ పదము పండితుల గ్రంథములలో అరుదుగా చదువబడునని అనెను. అందుకు నేను, ఆ పండితులందరును వారి పక్షమున ఉన్నను, వారి పదములను అనుసరించుటకంటె పౌలు వాడిన పదములనే అనుసరింతునని జవాబిచ్చితిని." (రచనలు, i., 121.) రిడ్లీతో జరిగిన సంభాషణలో ఆయన మరల ఇట్లనెను: "దేవునియందు భయభక్తులుగల సామాన్యుడు, ఏ గర్వియైన అహంకారియైన యాజకునికంటెను, తన యాజక వస్త్రములలో ఎంత గొప్పవాడై ప్రకాశించుచున్నను ఆ అధ్యక్షునికంటెను, పరిశుద్ధ లేఖనమును గ్రహించుటకు ఎంతో యోగ్యుడు. అయితే పితరులను గూర్చి ఏమి చెప్పవలెను? వారిని ఎట్లు ఎంచవలెను? పునీతుడైన అగస్టీను ఈ నియమము నిచ్చుచు జవాబిచ్చుచున్నాడు: వారు పరిశుద్ధతయందును విద్యయందును ఎంత మించియున్నను, వారు చెప్పిరి గనుక అది సత్యమని మనము తలంపకూడదు; కాని వారు తమ మాటను ప్రమాణ లేఖనమునుండియైనను, యుక్తమైన సంభావ్య హేతువులనుండియైనను నిరూపింపగలిగిన యెడల తలంపవలెను; పరిశుద్ధ లేఖనములనుండి సరియైన సేకరణ, గ్రహింపు ద్వారా క్రమముగా అనుసరించు దానినే సంభావ్య హేతువని ఆయన ఉద్దేశ్యమని నేను తలంచుచున్నాను. "పోపు మతస్థులు తమ పొడవైన విశ్వాసముతో పోవుదురుగాక. వ్రాయబడిన దేవుని వాక్యములో మనకు బయలుపరచబడిన పరిశుద్ధుల సంక్షిప్త విశ్వాసముతో మీరు తృప్తిపడుడి. పోపు మతపు సమస్త భ్రమలకు వీడ్కోలు. ఆమేన్! లేఖనమును దానితోపాటు యుక్తమైన హేతువును కలిగిన ఒక్క మనుష్యుడు, అట్టి వేయి మంది ఒకచోట కూడినను, ఒకరి తరువాత ఒకరు వచ్చినను, వారికంటె ఎక్కువగా ఎంచబడదగినవాడు. పితరులయందు మంచి మూలికలును కలుపు మొక్కలును రెండును ఉన్నవి; పోపు మతస్థులు సాధారణముగా కలుపు మొక్కలను సేకరించి మూలికలను విడిచిపెట్టుదురు." (రిడ్లీ రచనలు, పు. 114. పార్కరు ముద్రణ.) ఈ భాగములపై నేను వ్యాఖ్యానము చేయను — అవి తమకు తామే మాటలాడుచున్నవి. (2) తరువాత, విశ్వాసముచేత నీతిమంతులుగా తీర్చబడుటను గూర్చి అధ్యక్షుడైన లాటిమరు ఏమని తలంచెను? ఇది ఒక సంఘము నిలుచునో కూలునో తెలుపు గీటురాయి అని లూథరు యథార్థముగా పిలిచిన సిద్ధాంతము. మన సంఘపు పదునొకండవ వ్యాసము ఉన్నప్పటికిని, బాప్తిస్మమును, ప్రభు రాత్రి భోజనమును, మన స్వంత క్రియలను, ఇంకా ఏమేమో దానితో కలిపి కలగజేసి, ఈ సిద్ధాంతమును మరుగుపరచుటకు ఇప్పుడు అనేకులు ప్రయత్నించుచున్నారు. ఇప్పుడు అధ్యక్షుడైన లాటిమరు చెప్పునది వినుదము.

ఆయన లింకన్‌షైర్‌లోని గ్రిమ్స్‌తోర్ప్‌లో బోధించిన ఒక ప్రసంగములో ఇలా అంటున్నాడు: "తనయందు విశ్వాసముంచి, తనయందు నమ్మిక, ఆశ, భరోసా ఉంచు వారందరినీ క్రీస్తు దేవుని యెదుట నీతిమంతులుగా, పరిశుద్ధులుగా, అంగీకారయోగ్యులుగా ఎంచుచున్నాడు. తాను అనుభవించిన శ్రమ ద్వారా, తనయందు విశ్వసించు వారందరూ ఎన్నడును ఏ పాపమును చేయనట్లుగా, ధర్మశాస్త్రమును సంపూర్ణముగా నెరవేర్చినట్లుగా తనద్వారా నీతిమంతులుగా తీర్చబడునట్లు ఆయన యోగ్యతను సంపాదించెను. ఆయన లేకుండా మనము ధర్మశాస్త్రశాపము క్రింద ఉన్నాము. ధర్మశాస్త్రము మనలను శిక్షించుచున్నది. ధర్మశాస్త్రము మనకు సహాయము చేయజాలదు. అయినను లోపము ధర్మశాస్త్రములో లేదు, మనలోనే ఉన్నది. ధర్మశాస్త్రము పరిశుద్ధమైనది, మంచిది; కానీ మనము దానిని పాటింపజాలము, కాబట్టి ధర్మశాస్త్రము మనలను శిక్షించుచున్నది. అయితే క్రీస్తు తన మరణముచేత ధర్మశాస్త్రశాపమునుండి మనలను విడిపించెను. ఆయన మనలను స్వతంత్రులనుగా చేసి, మనము ఆయనయందు విశ్వసించినయెడల మనము నశింపమనియు, ధర్మశాస్త్రము మనలను శిక్షింపదనియు వాగ్దానము చేసెను. కాబట్టి క్రీస్తునందు విశ్వసించుటకు ప్రయత్నింతము. మన ఆశ, నమ్మిక, భరోసా అంతటినీ ఆయనయందు మాత్రమే ఉంచుదము. ఆయనకు దేనినీ జోడింపవద్దు; నేను మీకు ముందే చెప్పినట్లు, మన యోగ్యతలు నిత్యజీవమును సంపాదింపజాలవు. అది మనుష్యుడు సంపాదించుటకు అతి విలువైన విషయము. అది ఆయన పని మాత్రమే. మనకు విమోచకుడుగా ఉండుటకును, మనకు నిత్యజీవమును ఇచ్చుటకును దేవుడు ఆయనను మనకు అనుగ్రహించెను." (ii. 125.) ఆయన మరొక ప్రసంగములో మరల ఇలా అంటున్నాడు: "క్రీస్తును ఆయన పదవినుండి త్రోసివేయ ప్రయత్నించు పోపు మతస్థుల అతి అసహ్యకరమును ప్రమాదకరమునైన విషమును అసహ్యించుకొనుట నేర్చుకొనుడి. పోపు మతమంతటినీ విడిచిపెట్టి, క్రీస్తు కేవలము న్యాయాధిపతి మాత్రమే కాక నీతిమంతులుగా తీర్చువాడును, రక్షణ ఇచ్చువాడును, పాపమును తొలగించువాడునని బోధించు దేవుని వాక్యమునకు మాత్రమే హత్తుకొనుటకు నేర్చుకొనుడి, అని నేను చెప్పుచున్నాను. ఆయన తన బాధాకరమైన మరణము ద్వారా మన రక్షణను సంపాదించెను; పౌలు మనకు బోధించునట్లు, 'విశ్వాసముద్వారా ఉచితముగా నీతిమంతులుగా తీర్చబడుచున్నారు' అని, ఆయనయందు విశ్వసించుట ద్వారా మనము దానిని పొందుచున్నాము. పౌలు యొక్క ఈ మాటలలో క్రియల యోగ్యతలన్నియు, వాటి విలువయంతయు పూర్తిగా తొలగింపబడెను. ఏలయనగా అది మన క్రియల నిమిత్తమైనయెడల అది ఉచితముగా ఉండదు; అయితే పౌలు ఉచితముగా అని చెప్పుచున్నాడు. ఇప్పుడు మీరు పౌలును నమ్ముదురా, పోపు మతస్థులను నమ్ముదురా?" (ii. 147.) ఆయన మరొక ప్రసంగములో మరల ఇలా అంటున్నాడు: "విశ్వసించు వారందరి నిమిత్తము పాపక్షమాపణను, నీతిమంతులుగా తీర్చబడుటను, నిత్య భాగ్యమును క్రీస్తు మాత్రమే సంపాదించెను, మరి ఎవడును కాదు. దానిని విశ్వసింపని వారు దానిని పొందరు; ఏలయనగా విశ్వసించుము, పొందుము—అంతకంటే ఎక్కువ ఏమియు లేదు." (i. 421.) మరల చెప్పుచున్నాను, ఈ భాగములకు నా వ్యాఖ్యానము అవసరము లేదు. అవి తమంతటవే మాట్లాడుచున్నవి. (3) తరువాత, పునర్జన్మ గూర్చి బిషప్ లాటిమర్ ఏమి తలంచెను? ఇది, మీ అందరికీ తెలిసినట్లు, నేటి గొప్ప వివాదములలో ఒక దానికి సంబంధించిన విషయము. పదునేడవ నిబంధనకును, పెంతెకొస్తు ఆదివారపు ప్రసంగమునకును వ్యతిరేకముగా, అనేకమంది సంఘ సభ్యులు బాప్తిస్మము పొందిన వారందరును తప్పనిసరిగా పునర్జన్మ పొందినవారేననియు, బాప్తిస్మము పొందిన క్షణమునే కృపను పరిశుద్ధాత్మను పొందుదురనియు వాదించుచున్నారు. ఒక్క మాటలో, బాప్తిస్మము పొందిన ప్రతి పురుషుడును, స్త్రీయును, బిడ్డయును పునర్జన్మను కూడా పొందెననియు, ఇంగ్లాండు సంఘములోని ప్రతి సమాజమును పునర్జన్మ పొందినవారి సభగా సంబోధింపబడవలెననియు వారు మనకు చెప్పుచున్నారు. ఇప్పుడు బిషప్ లాటిమర్ మాటలు వినుదము. ఆయన లింకన్‌షైర్‌లో బోధించిన ఒక ప్రసంగములో ఇలా అంటున్నాడు: "మనుష్యులు రెండు రకములవారు ఉన్నారు. కొందరు నీతిమంతులుగా తీర్చబడనివారు, పునర్జన్మ పొందనివారు, ఇంకను రక్షణ స్థితిలో లేనివారు, అనగా దేవుని సేవకులు కానివారు. వారికి నూతనత్వము లేదా పునర్జన్మ లేదు. వారు ఇంకను క్రీస్తు వద్దకు రాలేదు." (ii. 7.) ఆరవ ఎడ్వర్డు రాజు ముందు బోధించిన ఒక ప్రసంగములో ఆయన ఇలా అంటున్నాడు: "క్రీస్తు చెప్పుచున్నాడు, 'ఒకడు పైనుండి పుట్టితేనే గాని దేవుని రాజ్యమును చూడలేడు.' వానికి పునర్జన్మ కలుగవలెను. ఈ పునర్జన్మ అనగా ఏమి? ఆ కొరవులు దానిని వివరించునట్లు అది కేవలము నీటిలో క్రైస్తవ నామము పొందుట కాదు, అంతకంటే వేరేమియు కాదు. అయితే దానిని ఎలా వివరింపవలెను? లేఖనములోని ఒక భాగము మరొక భాగమును వివరించునని పేతురు చూపించుచున్నాడు. లేఖనము స్పష్టమగునది భాగముల సందర్భము, సమన్వయము వలననే. పేతురు చెప్పుచున్నాడు, మనము మరల జన్మించితిమి; ఎలా? నశించు విత్తనమువలన కాక, నశింపని విత్తనమువలన. ఆ నశింపని విత్తనము ఏది? జీవముగల దేవుని వాక్యము వలన: ప్రకటింపబడి విప్పి చెప్పబడిన దేవుని వాక్యము వలన. ఈలాగున మన నూతన జన్మ కలుగుచున్నది." (i. 202.) మరొక లింకన్‌షైర్ ప్రసంగములో ఆయన ఇలా అంటున్నాడు: "ప్రసంగము దేవుని సాధనము; దాని ద్వారా ఆయన మన హృదయములలో విశ్వాసమును పుట్టించుచున్నాడు. మన రక్షకుడు నీకొదేముతో చెప్పెను, 'ఒకడు క్రొత్తగా జన్మించితేనే గాని దేవుని రాజ్యమును చూడలేడు.' అయితే ఈ పునర్జన్మ ఎలా కలుగును? దేవుని వాక్యమును వినుట ద్వారాను నమ్ముట ద్వారాను; పేతురు అలాగే చెప్పుచున్నాడు." (i. 471.)

మరొక్కసారి చెప్తున్నాను, ఈ వాక్యభాగాలకు నా వ్యాఖ్యానం అవసరం లేదు. అవి తమకుతామే మాట్లాడుతున్నాయి. (4) తరువాత, ప్రభు రాత్రి భోజనమును గూర్చి అధ్యక్షుడైన లాటిమర్ ఏమి తలంచాడు? ఈ విషయమును గూర్చి నేటి దినములలో ప్రొటెస్టెంటు సిద్ధాంతమునకు విరుద్ధమైన బోధ తరచుగా చేయబడుచున్నదని నేను చెప్పనవసరం లేదు. మన చుట్టూ ఉన్న కొందరు, ఇరువది ఎనిమిదవ వ్యాసమునకు ఎదురుగా, ఈ సంస్కారమును గూర్చి ఇట్లు మాట్లాడుచున్నారు, వారి సిద్ధాంతమునకును పోపు మతపు ట్రాన్సబ్స్టాన్షియేషన్‌కును లేదా మాస్ బలికిని మధ్య భేదము కనుగొనుట కష్టము. ఇప్పుడు అధ్యక్షుడైన లాటిమర్ ఏమి చెప్పుచున్నాడో వినుదము. ఆక్స్‌ఫర్డ్‌లో జరిగిన తన వాదనలో ఆయన ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు: "ఈ సంస్కారములో ఆత్మసంబంధమైన సన్నిధి తప్ప క్రీస్తు యొక్క మరి యే సన్నిధియు అవసరము లేదు. క్రైస్తవునికి ఈ సన్నిధి చాలును; ఏలయనగా మనము నిజమైన సువార్తయందు స్థిరముగా నిలిచినయెడల, నిత్యజీవమును పొందుటకు మనము క్రీస్తునందును క్రీస్తు మనయందును నిలిచియుండు సన్నిధి ఇదియే. విశ్వసించు విశ్వాసికి క్రీస్తు యొక్క వాస్తవమైన ఆత్మసంబంధమైన శరీరము ఉన్నందున ఈ సన్నిధిని వాస్తవ సన్నిధి అని పిలువవచ్చును." (ii. 252.) అదే వాదనలో ఆయన ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు: "క్రీస్తు బలి అర్పించుటను గూర్చియైనను మాస్ చెప్పుటను గూర్చియైనను ఎన్నడును ఒక్క మాటయైనను పలుకలేదు; త్వరగా మారుమనస్సు పొందితేనే తప్ప, వినువారికి విగ్రహారాధకులతో కూడ సాతానుతోను వాని దూతలతోను పొందు బహుమానము తప్ప మరి యే బహుమానమును వాగ్దానము చేయలేదు. కాబట్టి బలులు అర్పించు యాజకులు ఇక ఎప్పటికీ నిలిచిపోవలెను; ఏలయనగా ఇప్పుడు ప్రతి మనుష్యుడు తన సొంత శరీరమును దేవునికి సజీవమైన, పరిశుద్ధమైన, ఇష్టమైన బలిగా అర్పించవలెను. ప్రభువు రాత్రి భోజనము మనము కృతజ్ఞతాస్తుతులు చెల్లించునట్లు మనలను ప్రేరేపించుటకును, ఆయన తిరిగి వచ్చు వరకు ఆయన మరణమును సువార్త ప్రకటన ద్వారా జ్ఞాపకము చేసికొనునట్లు మనలను రేకెత్తించుటకును నియమింపబడెను." (ii. 256.) తన చివరి విచారణలో ఆయన ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు: "రొట్టెలోను ద్రాక్షారసములోను మార్పు కలదు; అయితే అది దేవుని సర్వశక్తి తప్ప మరి ఏ శక్తియు చేయలేని మార్పు, అనగా ఇంతకుముందు రొట్టెగా ఉన్నది ఇప్పుడు క్రీస్తు శరీరమును సూచించు ఘనతను పొందుట. అయినను రొట్టె ఇంకను రొట్టెగానే ఉన్నది, ద్రాక్షారసము ఇంకను ద్రాక్షారసముగానే ఉన్నది. ఏలయనగా ఆ మార్పు స్వభావములో కాదు, ఘనతలోనే." (ii. 286.) తన లింకన్‌షైర్ ప్రసంగములలో ఒకదానిలో ఆయన ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు: "ఎవడైనను క్రీస్తు నియమించిన ప్రకారము యోగ్యముగా ఆ మర్మార్థమైన రొట్టెను తిని ఆ మర్మార్థమైన ద్రాక్షారసమును త్రాగునో, వాడు తన ఆత్మకు ఎంతో ఓదార్పుకరముగా క్రీస్తు యొక్క నిజమైన శరీరమును రక్తమును ఆత్మసంబంధముగా నిశ్చయముగా పొందును. వాడు తన ఆత్మ యొక్క నోటితో భుజించును, తన ఆత్మ యొక్క కడుపుతో క్రీస్తు శరీరమును జీర్ణించుకొనును. సంక్షిప్తముగా చెప్పవలెనంటే, క్రీస్తునందు విశ్వసించి, ఆయనయందు తన ఆశను, నమ్మికను, ధైర్యమును ఉంచు ప్రతివాడు ఆయనను భుజించి త్రాగుచున్నాడు. ఏలయనగా నిత్యజీవమునకు నడిపించునది ఆత్మసంబంధమైన భుజించుటయే, శరీరసంబంధమైన భుజించుట కాదు." (i. 459.) మరొక్కసారి చెప్పుచున్నాను, ఈ వాక్యభాగములపై నేను వ్యాఖ్యానము చేయుటలేదు. అవి తమకుతామే మాట్లాడుచున్నవి. అవసరమైనను, కోరదగినదైనను, ఈ రకమైన ఉద్ధరణలను అంతులేనంతగా పెంచుట సులభమే. లాటిమర్ అధ్యక్షుని స్పష్టమైన, లేఖనానుసారమైన, వివేకవంతమైన, సరియైన అభిప్రాయమును నేను ఇయ్యలేని వివాదాస్పద విషయము నేటి దినములలో దాదాపు ఏదీ లేదు. ప్రసంగించు విధిని గూర్చి ఆయన ఏమి తలంచెనో నా పాఠకులు తెలిసికొనగోరుదురా? నేటి దినములలో కొందరు చేయునట్లు, ఆయన దానిని అల్పముగా భావించి, సంస్కారములకును ఆరాధన క్రమములకును చాలా తక్కువైన కృపాసాధనముగా పరిగణించెనా? లేదు! నిజముగా ఆయన అట్లు చేయలేదు. ఆయన దానిని "రక్షణ యొక్క పరిచర్య, పునర్జన్మ యొక్క పరిచర్య" అని పిలుచుచున్నాడు. ఆయన ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు, "ప్రసంగమును తీసివేసినయెడల రక్షణను తీసివేసినట్టే." ఆయన ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు, "మనందరిని రక్షించుటకు దేవుడు నియమించిన ఏకైక సాధారణ మార్గము ఈ ప్రసంగించు పరిచర్యయే. దీనిని కాపాడుదము, నేను మరి యే మార్గమును ఎరుగను." ఆయన ఇట్లు ప్రకటించుచున్నాడు, "సాతాను అన్నిటికంటె ఎక్కువగా పోరాడినది ప్రసంగమునకు వ్యతిరేకముగానే. ఈ పరిచర్యను ఖండించుటయే వాని అధ్యయనమంతయు. వాడు తనకు సాధ్యమైనంత మేరకు దానికి విరుద్ధముగా పనిచేయుచున్నాడు. వాడు ప్రసంగింపని అధిపతులను సృష్టించి, అపసిద్ధాంతము అను నెపముతో ఈ పరిచర్యను హింసించుటకు వారిని గుంపులు గుంపులుగా రెచ్చగొట్టెను." (i. 203, 155, 306, 349, 302.) సంఘములలో ఆడంబరమైన ఆచారములను గూర్చియు కొవ్వొత్తులను గూర్చియు ఆయన ఏమి తలంచెనో నా పాఠకులు వినగోరుదురా? ఇవి సాతాను నుండి వచ్చునవని ఆయన స్పష్టముగా చెప్పుచున్నాడు. "సాతాను నివసించి తన నాగలిని నడిపించు చోట, గ్రంథమును తొలగించి కొవ్వొత్తులను ఎత్తుదురు; బైబిలును తొలగించి జపమాలలను ఎత్తుదురు; సువార్త వెలుగును తొలగించి కొవ్వొత్తుల వెలుగును ఎత్తుదురు, అవును, మధ్యాహ్నమందే. సాతాను నివసించు చోట, వాడు విజయము పొందునట్లు, సమస్త మూఢనమ్మకమును విగ్రహారాధనయు, ధూపము వేయుటయు, ప్రతిమలకు రంగులు వేయుటయు, కొవ్వొత్తులు, తాటాకు కొమ్మలు, బూడిద, పవిత్ర జలము, మనుష్యులు కనిపెట్టిన క్రొత్త ఆరాధన క్రమములు ఎత్తబడును." (i. 71.)

సంస్కరణ సమయంలో విదేశాలలోని సంస్కర్తల గురించి ఆయన ఏమనుకున్నాడో నా పాఠకులు తెలుసుకోవాలనుకుంటారా? వారికి అధ్యక్షత్వ పద్ధతి లేదని ఈ కాలంలో కొందరు వారిని తేలికగా చూసినట్లు ఆయన కూడా చూశాడా? కానే కాదు! ఆయన ఇలా అంటున్నాడు: "ఆ గొప్ప పండితుడైన మెలాంక్తన్ ఇక్కడికి రానున్నాడని విన్నాను. అతనికీ, అతనివంటి వారికీ సంవత్సరానికి రెండు వందల పౌనులు ఇవ్వాలని నా కోరిక. రాజుకు అది ఎన్నటికీ లోటు కాదు. మన మధ్య ఇప్పటికే పీటర్ మార్టిర్, బెర్నార్డ్ ఓకిన్ అనే ఇద్దరు గొప్ప విద్వాంసులున్నారు; వారిలో ఒక్కొక్కరికి వంద మార్కులు ఉన్నాయి. ఆ విధమైన వారికి రాజు వెయ్యి పౌనులు ఇవ్వాలని నా కోరిక." (i. 141.) ఐక్యత గురించి ఆయన ఏమనుకున్నాడో నా పాఠకులు తెలుసుకోవాలనుకుంటారా? ఈ కాలంలో కొందరు భావిస్తున్నట్లు అదే అవసరమైన ఒకే ఒక్క విషయమనీ, దాన్ని సాధించడానికి సమస్తాన్నీ విడిచిపెట్టాలనీ ఆయన అనుకున్నాడా? కానే కాదు! ఆయన ఇలా అంటున్నాడు: "ఐక్యత దేవుని పరిశుద్ధ వాక్యానికి అనుగుణంగా ఉండాలి; లేకపోతే శాంతి కంటే యుద్ధమే మేలు. ఐక్యతకై దేవుని వాక్యాన్ని విడిచిపెట్టేంతగా మనం దాన్ని ఎన్నడూ ఎంచకూడదు." (i. 487.) సంఘ మహాసభలు, సంఘ సమావేశాల గురించి ఆయన ఏమనుకున్నాడో నా పాఠకులు తెలుసుకోవాలనుకుంటారా? "సభా నిర్ణయాలు కావాలి, లేకపోతే మేము నశిస్తాము" అని మన చుట్టూ ఉన్నవారు కేకలు వేసినట్లు, సంఘ సంబంధమైన సకల రుగ్మతలకు అవి సర్వరోగ నివారిణి అని ఆయన భావించాడా? ఆయన రిడ్లీతో ఇలా అంటున్నాడు: "సంఘ మహాసభలు, సమావేశాల విషయంలో, మన స్వదేశపు పార్లమెంటులు, సమావేశాల గురించి ఆలోచించడానికి మీ స్వంత అనుభవాన్నే చూడమని చెప్తున్నాను. నా కాలంలో మెజారిటీ ఆరు అంశాలను పుట్టించింది. తర్వాత మెజారిటీయే వాటిని రద్దు చేసింది. ఇప్పుడు ఆ అంశాలే మళ్ళీ పునరుద్ధరించబడ్డాయి. ఓహ్, ఇది ఎంత అస్థిరత!" మరొక చోట ఆయన ఇలా అంటున్నాడు: "దేవుని పరిశుద్ధ వాక్యాన్ని తనకు అండగా కలిగియున్న ఒక్క మనుష్యునికి, వాక్యం లేని పదివేలమంది కంటే ఎక్కువ నమ్మకం ఇవ్వాలి. అది దేవుని వాక్యానికి అనుగుణంగా ఉంటే అంగీకరించాలి. అనుగుణంగా లేకపోతే, ఒక సభ దాన్ని నిర్ణయించినా అంగీకరించకూడదు." (Ridley, 130; Latim. i. 288.) సంపూర్ణమైన ప్రొటెస్టెంటు ప్రకటన గురించి ఆయన ఏమనుకున్నాడో నా పాఠకులు తెలుసుకోవాలనుకుంటారా? ఈ కాలంలో కొందరు భావిస్తున్నట్లు, ఒక ప్రసంగంలో చాలా సత్యం ఉంటే కొద్దిపాటి తప్పుడు సిద్ధాంతాన్ని క్షమించి అనుమతించవచ్చని ఆయన అనుకున్నాడా? కానే కాదు! ఆయన ఇలా అంటున్నాడు: "అనేకులు దేవుని వాక్యాన్ని ప్రకటిస్తారు, మిక్కిలి మంచి భక్తిగల ప్రసంగాన్ని కూడా చేస్తారు; కాని చివరికి తమ స్వంత లాభం, మహిమ కోసం తమ మాటకు మసాలా వేయడానికి ఒక తెల్లని బాదంపప్పు వంటి పోపు మతపు చిన్న ముక్కను అతికిస్తారు. వారు దేవుని మార్గాన్నీ మనుష్యుల మార్గాన్నీ కలిపి, నా దేశంలో పందులకు పెట్టే కలగూరగంప వంటి గందరగోళం చేస్తారు." (i. 290.) ఈ ఉదాహరణలను నేను ఇంకా పెంచను, అలా చేయడం సులభమే అయినప్పటికీ. పార్కర్ సొసైటీ ప్రచురించిన లాటిమర్ రచనలను ఎన్నడూ చదవనివారికి తాము ఎంత నష్టపోయారో ఎంతమాత్రం తెలియదు. అవి సారవంతమైన, సూటియైన ప్రొటెస్టెంటు సత్యాలతో పొంగిపొర్లుతున్నాయి. నేను ఎవరి మాటలను ఉదహరిస్తున్నానో, అవి ఎప్పుడు పలుకబడ్డాయో నా పాఠకులు బాగా జ్ఞాపకం ఉంచుకోవాలని మాత్రమే కోరుతున్నాను. ఈ మాటలు గత సంవత్సరం పలికినవి కావు. ఆధునిక సువార్తిక లేదా లో చర్చి మతగురువుల నోటినుండి వచ్చినవి కావు. చెల్సియాలోని పార్క్ చాపెల్, పోర్ట్‌మన్ చాపెల్, లాక్, బెల్‌గ్రేవ్ చాపెల్ పరిచారకులు పలికినవి కావు; ఎక్సెటర్ హాల్‌లోని ఏ వేదిక వక్త పలికినవీ కావు. కాదు: నేను ఉదహరించిన మాటలు మూడు వందల సంవత్సరాల క్రిందివి. ఇంగ్లాండు సంఘము ఎన్నడైనా కలిగియున్న శ్రేష్ఠమైన అధ్యక్షులలో ఒకని మాటలు ఇవి. మన మొదటి ప్రబోధ గ్రంథాన్ని రూపొందించడంలో సహాయపడిన వాని మాటలు ఇవి. ఆర్చిబిషప్ క్రాన్మర్ స్నేహితుడు, సలహాదారుడైనవాని మాటలు ఇవి. రాజు, పార్లమెంటు గౌరవించడానికి ఆనందించినవాని మాటలు ఇవి. ఈ మాటలు పలికినవాడు ఇంగ్లాండు సంఘములో నుండి ఎందుకు బయటికి వెళ్ళగొట్టబడలేదు? అతడు ఎందుకు మందలించబడలేదు? తక్కువ స్థాయి, సంఘానుచిత్యం లేని అభిప్రాయాలు గలవాడని అతడు ఎందుకు దూషించబడలేదు? అతని అభిప్రాయాల కోసం అతనిపై ఎందుకు చర్య తీసుకొని హింసింపబడలేదు? అతడు పోపు మతస్థులచేత మాత్రమే హింసింపబడి, ప్రొటెస్టెంట్లచేత ఎల్లప్పుడూ గౌరవింపబడడం ఎలా జరిగింది? బోన్నర్, గార్డినర్, రక్తపిపాసి మేరీ చేత హింసింపబడి, క్రాన్మర్, రిడ్లీ, ఆరవ ఎడ్వర్డ్ చేత గౌరవింపబడడం ఎలా? ఈ ప్రశ్నలకు నేను సూటిగా సమాధానం చెప్తాను. మూడు వందల సంవత్సరాల క్రితం, లాటిమర్ అభిప్రాయాలే ఇంగ్లాండు సంఘము యొక్క నిజమైన అభిప్రాయాలనే విషయంలో స్పృహ గల ఏ మనుష్యుడూ సందేహించలేదని చెప్పి వీటికి సమాధానమిస్తాను. ఇంకా ముందుకు వెళ్ళి నేను ధృవీకరిస్తున్నాను: అత్యంత నిజమైన, శ్రేష్ఠమైన సభ్యులు

ఇంగ్లాండు సంఘములో నేడు మంచివాడైన అధ్యక్షుడు లాటిమరు అభిప్రాయములతో అత్యధికముగా ఏకీభవించువారు ఎవరో, వారే. లాటిమరుతో ఏకీభవించుచున్నారు గనుక, లాడ్‌తో ఏకీభవించుట లేదు గనుక వారు నిజమైన సంఘ సభ్యులు కారని, ఇంగ్లాండు సంఘమును అత్యంత ప్రేమించువారితో చెప్పుట వారిపై మిక్కిలి అన్యాయమైన, అనుచితమైన నింద మోపుటయే అని నేను చెప్పుచున్నాను. ఇప్పుడు లాటిమరు జీవిత చరిత్రను రెండు ఆచరణాత్మక సూచనలతో ముగించెదను. మొదటిది: నా పాఠకులను వ్యక్తిగతముగా నేను గంభీరముగా హెచ్చరించునది ఏమనగా, ఇంగ్లాండు సంఘములో సువార్త సంబంధమైన భావములు అని పిలువబడు వాటిని కలిగియుండుటకు ఎన్నడును సిగ్గుపడకుడి. ఒక వైపున, మీరు తమవలె ఉన్నత సంఘీయులు కానియెడల అసలు సంఘీయులే కారని మిమ్మును నమ్మింపజూచు గర్వాత్ములైన పెద్దమనుష్యుల మాట వినకుడి. మరొక వైపున, స్థాపిత సంఘము ఒక పోపు మతపు వ్యవహారమే అనియు, దానిని వెంటనే విడిచిపెట్టవలెననియు మిమ్మును ఒప్పించజూచు అతి దయగల మిత్రుల మాటలును వినకుడి. ఈ రెండును పురాతనమైన ఎత్తుగడలే. ఈ రెండింటి విషయములో జాగ్రత్తగా ఉండుడి. మీరు కేవలము సహింపబడుచున్న వర్గము మాత్రమే అనియు, తన ప్రక్కన మీకు స్థానము లేదనియు ఉన్నత సంఘీయుడు చేయు వాదనకు బెదిరి ఇంగ్లాండు సంఘమును విడిచిపోకుడి. మీరు అభిప్రాయములకు గొప్ప స్వేచ్ఛ అనుమతింపబడిన సహవాసములో జీవించుచున్నారనుటలో సందేహము లేదు. అయినను సువార్త భావములుగల వారిని కేవలము సహింపబడుచున్నవారని చెప్పుట సంస్కర్తల జ్ఞాపకమును ఘోరముగా అవమానించుటయే. అట్లు చెప్పువారికి మనము ఇట్లు జవాబు చెప్పుదము: వారు లాటిమరును, మూడు వందల సంవత్సరముల క్రితపు సంగతులను మరచిపోయియుండవచ్చును గాని, మనము మరచిపోలేదు. దేవుని స్వాస్థ్యముపై అధికారము చెలాయించి, సమస్తము తమ ఇష్టప్రకారమే జరుగవలెనని కోరు మనుష్యులను సంతోషపరచుటకై మేము లాటిమరు సంఘమును విడిచి వెళ్లము అని చెప్పుదము. ఒకవేళ బలమే న్యాయముపై గెలిచి, లాటిమరు స్నేహితులు బలవంతముగా సంఘములోనుండి వెలుపలికి నెట్టివేయబడి, కామన్సు సభ దానిని ఆమోదించునంత పిచ్చిగా ప్రవర్తించినయెడల, వెలుపలికి నెట్టబడినవారే వెనుక ఉండిపోయినవారికంటె మంచి సంఘీయులై యుందురని నేను నిశ్చయముగా ఎరుగుదును. వెలుపలనున్న మనుష్యుల వాదనలకు లొంగి సంఘమునుండి వెళ్లిపోకుడి; వారు దారి కనబడినయెడల బహుశా లోపలికి రాగోరువారే. పాత కథలో నక్క ద్రాక్షపండ్లను అందుకొనలేక అవి పులుపు అని చెప్పెను. మరొక కథలో నక్క ఉచ్చులో తన తోకను పోగొట్టుకొని, నక్కలు తోకలు లేకయే మేలుగా ఉండునని తన స్నేహితులను నమ్మించి, వారును తమ తోకలను వదిలించుకొనవలెనని సలహా ఇచ్చెను. ఆ కథలోని నీతిని మరువకుడి; మీ తోకలను మీరే కొరికివేసికొనునట్లు ప్రలోభపడకుడి. ఇంగ్లాండు సంఘమునకు దాని సకల తప్పులు, లోపములు ఉన్నను, తన సభ్యులకు అర్పించుటకు అత్యంత ఉన్నతమైన ప్రత్యేక హక్కులు ఉన్నవని నిశ్చయముగా ఎరుగుడి. ఆ ప్రత్యేక హక్కులను గూర్చి బాగుగా ఆలోచింపుడి. ఎల్లప్పుడును లోపములనే పరిశీలించుచుండకుడి. ఆ ప్రత్యేక హక్కులను తేలికగా విసర్జించరాదని నిశ్చయించుకొనుడి. అన్నిటికంటె ముఖ్యముగా, సువార్త భావములు సిద్ధాంతరీత్యా సరియైనవియు, సంస్కర్తల మనస్సునకు అనుకూలమైనవియు మాత్రమే కాక, ఇంగ్లాండు సంఘ ఉనికికే అత్యవసరమైనవియు అని ఎన్నడును, ఎన్నడును మరువకుడి. సువార్త భావములు అడుగంటి, దాదాపు మరువబడిన కాలమున మన ప్రియమైన సంఘము ఈ దేశములో ఎన్నడును ఇంత దీనస్థితిలో లేదు. లాటిమరు, సంస్కర్తల భావములు యథార్థముగా ప్రకటింపబడి ఆచరింపబడినప్పుడు ఆమె ఎన్నడును ఇంత ఉన్నత స్థితిలో ఉండలేదు. సువార్త అభిప్రాయములనుగూర్చి సిగ్గుపడుటకు బదులు, వాటిని నిలబెట్టుకొనుట మీ స్వంత సహవాసమునకు జీవమరణ విషయముగా వేగముగా మారుచున్నదని మీరు తృప్తిపడవచ్చును. లాటిమరు భావములను తొలగించినయెడల, వెలుపలి ఒత్తిడికి ఈ స్థాపిత సంఘమంతయు కూలి నేలమట్టమగునని నేను దృఢముగా నమ్ముచున్నాను. రెండవది: ఈ చరిత్రను చదువు ఆంగ్ల పాఠకులందరిని నేను వేడుకొనునది ఏమనగా, ఈ దేశములో రోమను సంఘము వైపు జరుగు ఏ తిరోగమన ఉద్యమమునకైనను మద్దతు ఇచ్చుటలో జాగ్రత్తగా ఉండుడి; అది ఏ వైపునుండి వచ్చినను సాధ్యమైన ప్రతి విధముగా దానిని ఎదిరింపుడి. ఈ హెచ్చరిక కాలము గట్టిగా కోరుచున్నదని నేను నిశ్చయముగా ఎరుగుదును. గత కొన్ని సంవత్సరములలో రోమను సంఘము మన మధ్య నూతన బలముతో లేచియున్నది. కోల్పోయిన గ్రహమైన ఇంగ్లాండు త్వరలోనే కాథలిక్కు అనబడు వ్యవస్థలోని తన కక్ష్యను తిరిగి చేపట్టి, వాటికన్ కేంద్రము చుట్టూ గ్రుడ్డి విధేయతతో మరల తిరుగునని ఆశించుటను అది దాచుటలేదు. అజ్ఞానులైనవారి కన్నులను తన నిజ స్వభావమునుండి కప్పివేయుటలో అది కృతకృత్యమైనది. మన స్వంత స్థాపిత సంఘములోని త్రోవతప్పిన మనుష్యుల ఊహించని సహాయమును పొందుటలోను కృతకృత్యమైనది. ప్రమాదము ఎంత వాస్తవమైనదో మన చుట్టునున్న వందలాది చిన్న చిహ్నములు చెప్పుచున్నవి. లాడును, ప్రమాణము చేయని వారిని పొగడుచున్నారు; లాటిమరును, సంస్కర్తలను తిరస్కరించుచున్నారు. రక్తపిపాసి మరియను ప్రశంసించి, ప్రొటెస్టెంటు ఎలిజబెతును నిందించు చరిత్ర గ్రంథములు శ్రద్ధగా ప్రచారము చేయబడుచున్నవి. రోమను మతస్థులపట్ల రోగగ్రస్తమైన మృదుత్వమును, అసమ్మతివాదులపట్ల విషపూరితమైన చేదును ప్రక్కప్రక్కనే పుట్టుకొచ్చినవి. మధ్యయుగపు అభిరుచి అనబడు దానిపై అనారోగ్యకరమైన శ్రద్ధ చూపబడుచున్నది. వేలకొలది కరపత్రములు దేశమంతట విస్తారముగా చల్లబడుచున్నవి; వాటిలో ప్రధానముగా కనబడు మూడు మాటలు సాధారణముగా "యాజకుడు," "కాథలిక్కు," "సంఘము" అను అశుభసూచకములైన పదములే. జపమాల వాడుక, చెవిలో చేయు పాపసంకీర్తనము, చనిపోయినవారి కొరకు ప్రార్థనలు, "మరియా, నీకు వందనము" అను జపములు ఇంగ్లాండు సంఘ సభ్యులకు ఉద్దేశపూర్వకముగా సిఫారసు చేయబడుచున్నవి. క్రమక్రమముగా పోపు మతమునుగూర్చిన ఆంగ్లేయుల భావన పదును కోల్పోయి మొద్దుబారుచున్నదని నేను భయపడుచున్నాను. రోమను సంఘమునుగూర్చి జాగ్రత్తపడవలెనని నా పాఠకులకు చెప్పుటకు నాకు నిశ్చయముగా తగిన కారణము ఉన్నది. అది చివరిసారి సర్వోన్నత అధికారము కలిగియున్నప్పుడు రోమ్ ఇంగ్లాండును ఏ అంధకారములో ఉంచెనో జ్ఞాపకము చేసికొనుడి. అధ్యక్షుడు లాటిమరు యౌవనకాలమున నెలకొనియున్న ఘోర అజ్ఞానమును, దిగజార్చు మూఢనమ్మకములను జ్ఞాపకము చేసికొనుడి. ఇవి పురాతన సంగతులనియు, రోమ్ మారిపోయెననియు ఒక్క క్షణమైనను తలంచకుడి. త్రీవ్స్ పరిశుద్ధ అంగీ, రిమినిలోని కన్ను గీటు చిత్రపటము, పోపు రాష్ట్రములు చిక్కియున్న మానసిక బానిసత్వము, పరిశుద్ధ పట్టణములో నేటివరకు జరుగుచున్న ప్రసిద్ధమైన ఆచారములు, ఇవన్నియు రోమ్‌కు అధికారము ఉన్నప్పుడు అది ఏమాత్రమును మారదనుటకు సాక్ష్యములు. దీనిని జ్ఞాపకము చేసికొని జాగ్రత్తగా ఉండుడి. రోమ్ ఈ దేశములో నియంత్రణ లేని పెత్తనము కలిగియుండినప్పుడు నిజమైన మతముపై అది జరిపిన భయంకరమైన హింసలను జ్ఞాపకము చేసికొనుడి. రక్తపిపాసి మరియ దినములకు అపకీర్తి తెచ్చిన క్రూరకృత్యములను, అధ్యక్షుడు లాటిమరును కాల్చివేసినదానిని జ్ఞాపకము చేసికొనుడి. రోమ్ మారిపోయెనని ఒక్క క్షణమైనను తలంచకుడి. మడీరాలో బైబిలు చదువువారిపై జరిగిన హింస, మడియాయిని చెరసాలలో వేయుట, మూడు వందల సంవత్సరముల తరువాత కూడా రోమ్ యొక్క పాత హింసాత్మక స్వభావము ఏమాత్రమును తగ్గక అంత బలముగానే ఉన్నదనుటకు తిరుగులేని నిదర్శనములు. దీనిని కూడా జ్ఞాపకము చేసికొని జాగ్రత్తగా ఉండుడి.

ఇటువంటి వాస్తవాలను ఎదుర్కొన్న తరువాత కూడా, మన పూర్వీకులు బంధింపబడియున్న ఆ దాస్యమునకు మనము తిరిగి వెళ్లుదమా? మన బైబిళ్లను విడిచిపెట్టుదమా, లేదా వాటిని చదువుటకు యాజక అనుమతి కొరకు వేడుకొనుటతో తృప్తి చెందుదమా? ఇటలీ యాజకులకు దీనులమై లోబడుదమా? పాపసంకీర్తన పెట్టెలకును, మాస్ అను విగ్రహారాధనా బలికిని తిరిగి వెళ్లుదమా? దేవుడు నిషేధించును గాక! నేనైతే చెప్పుచున్నాను — దేవుడు నిషేధించును గాక! కుక్క తన కక్కుకు తిరిగి పోవును గాక. కడుగబడిన పంది బురదలో పొర్లుటకు తిరిగి పోవును గాక. బుద్ధిహీనుడైన ఖైదీ తన సంకెళ్లకు తిరిగి పోవును గాక. కాని ఇశ్రాయేలు ఐగుప్తునకు తిరిగి వెళ్లుట దేవుడు నిషేధించును గాక! ఇంగ్లాండు రోమ్ చేతులలోనికి తిరిగి పోవుట దేవుడు నిషేధించును గాక! ముసలి లాటిమర్ దీపము ఎప్పటికీ ఆర్పబడుట దేవుడు నిషేధించును గాక! అటువంటి దుర్భరమైన పరిణామమును నివారించవలెనంటే మనలో ప్రతివాడును కృషి చేయవలెను. స్వదేశములోను విదేశములోను శుద్ధమైన, లేఖనానుసారమైన, సువార్తసంబంధమైన మతము వ్యాపించుటకు శ్రమించి పనిచేయుదము. యూదులలోను, రోమన్ కాథలిక్కులలోను, అన్యజనులలోను దానిని వ్యాపింపజేయుటకు ప్రయాసపడుదము. మన స్వంత సంఘములో సమస్త రాజ్యాంగబద్ధ మార్గముల ద్వారా దానిని కాపాడి నిలబెట్టుటకు కూడా అంతకన్న తక్కువగా ప్రయాసపడకుందము. రోమన్ మతము వృద్ధి చెందకుండా నివారించవలెనంటే మనలో ప్రతివాడును, ఏ పేరుతో పిలువబడినను, సనాతన ప్రొటెస్టెంటులందరి పట్ల సహోదరభావమును పెంపొందించుకొనవలెను. ఇంగ్లాండు సంఘము డిసెంటుకును రోమునకును మధ్యన మధ్యస్థ స్థానమును, అనగా వయా మీడియాను, ఆక్రమించియున్నదను పాత పనికిమాలిన అభిప్రాయమును విసర్జించుడి; అది తప్పు గనుక దానిని పారవేయుడి. ఐల్ ఆఫ్ వైట్ ఇంగ్లాండుకును ఫ్రాన్సుకును మధ్యలో ఉన్నదని చెప్పినట్లే అది యుండును. మనకును రోమునకును మధ్య ఒక అగాధమున్నది, అది విశాలమైనదియు లోతైనదియు. మనకును సనాతన ప్రొటెస్టెంటు డిసెంటుకును మధ్య ఉన్నది కేవలము ఒక పల్చని విభజన గోడ మాత్రమే. మనకును రోమునకును మధ్య భేదములు ముఖ్యమైన సిద్ధాంతములను గూర్చియు, రక్షణకు అత్యవసరమైన విషయములను గూర్చియు ఉన్నవి. మనకును డిసెంటుకును మధ్య విభజన ప్రాముఖ్యము లేని విషయములను గూర్చినది; అట్టి విషయములలో మనుష్యుడు పొరబడినను రక్షింపబడగలడు. రోమ్ బహిరంగముగా శత్రువైయున్నది; అది మన మతము యొక్క పునాదినే దాడి చేయుచున్నది. డిసెంటు మిత్రపక్షముగాను స్నేహశక్తిగాను ఉండవలెను; మన యూనిఫారము ధరించనిదియు, మనము తలంచునట్లు మన అంతగా సన్నద్ధమై యుండనిదియు అయినను, ఇంకను మిత్రపక్షమే, అదే వైపున పోరాడుచున్నది. ఈ సూచన వ్యర్థము కాకుండును గాక! మనవలె అదే రక్షకుని ప్రేమించుచు, అదే సిద్ధాంతములను నమ్ముచు, అదే బైబిలును గౌరవించుచున్న వారందరి పట్ల దయగల సహోదరభావమును కొనసాగించుదము. చివరిగా, రోమన్ మతము వృద్ధి చెందకుండా నివారించవలెనంటే మనలో ప్రతివాడును ప్రార్థించుదము — దేవుడు ఈ దేశమును పోపు మతమునుండి కాపాడుచు, దాని పాపములనుబట్టి దానిని శిక్షింపకుండును గాక అని రాత్రింబగళ్లు ప్రార్థించుదము. మంచి రాజైన ఆరవ ఎడ్వర్డ్ మరణశయ్యపై చేసిన దాదాపు చివరి ప్రార్థన ఇట్టిదే అనుట గమనార్హమైన విషయము: "నా ప్రభువైన దేవా, ఈ రాజ్యమును పోపు మతమునుండి కాపాడుము, నీ సత్యమతమును నిలబెట్టుము." 1549లో మన ప్రార్థనా పుస్తకములోని లిటనీలో ఒక ప్రార్థన ఉండెను; దానిని ఎన్నడును తొలగించి యుండకూడదని నేను తలంచుచున్నాను: "సమస్త రాజద్రోహమునుండియు, రహస్య కుట్రనుండియు, — రోమ్ అధ్యక్షుని దౌర్జన్యమునుండియు, అతని అసహ్యమైన సమస్త దుర్నీతులనుండియు, — సమస్త అబద్ధ సిద్ధాంతమునుండియు అపసిద్ధాంతమునుండియు, — హృదయ కాఠిన్యమునుండియు, నీ వాక్యమును ఆజ్ఞలను తృణీకరించుటనుండియు, మంచి ప్రభువా, మమ్మును విడిపించుము!" ఆ ప్రార్థనకు ఆమేన్, ఆమేన్ అని మనము ఎప్పటికీ హృదయపూర్వకముగా చెప్పగలుగుదుము గాక!

జాన్ బ్రాడ్‌ఫర్డ్: హతసాక్షి

ప్రసిద్ధ ఇంగ్లీషు సంస్కర్తయైన జాన్ బ్రాడ్‌ఫర్డ్ రాణి మేరీ కాలములో క్రీస్తు సత్యము కొరకు స్మిత్‌ఫీల్డులో దహింపబడెను; ఆయన రచయితగా కంటె హతసాక్షిగానే ఎంతో బాగా ప్రసిద్ధుడు. ఆయన మరణ మహిమ ఆయన కలము చేసిన పనిని మరుగుపరచెను. ఆయన సాహిత్య అవశేషములలో ఇంగ్లీషు వేదాంతశాస్త్రము యొక్క ఎంతటి సంపన్నమైన నిధి దాచబడియున్నదో ఎరిగినవారు బహుశా కొద్దిమందే.

ఇది ఇట్లుండకూడదు. పార్కర్ సొసైటీ ప్రచురించిన అనేక చక్కని గ్రంథములలో కొన్ని, నా అనుమానము ప్రకారము, తెరువబడకయు కత్తిరింపబడకయు గ్రంథాలయపు అరలపై నిశ్శబ్దముగా నిద్రించుచున్నవి. ప్రాచీన యుద్ధాయుధముల వలె అవి మన కాలపు అభిరుచికి మరీ బరువైనవి. వూల్విచ్ ఆయుధాగారములోని తుపాకులు, గుండ్ల వలె, ప్రత్యేక అవసర సమయములలో మాత్రమే వాడవలసిన నిల్వలుగా ఎంచబడుచున్నవి. అయినను ఈ గ్రంథములలో కొన్ని పంతొమ్మిదవ శతాబ్దములో కూడా శ్రద్ధగా చదివినవారికి గొప్ప ప్రతిఫలమిచ్చును. లాటిమర్, హూపర్, జ్యువెల్ అను ముగ్గురిని ఎన్నడును ఉపేక్షింపకూడదు. ఈ ముగ్గురి ప్రక్కనే బ్రాడ్‌ఫర్డ్ యొక్క "రచనలు మరియు అవశేషములు" అను రెండు సంపుటములను ఉంచదగినవిగా నేను తలంచుచున్నాను; ఈ వ్యాసము ముగింపులో వాటినుండి కొన్ని ఎంపిక చేసిన భాగములను ఇవ్వదలచుచున్నాను.

బ్రాడ్‌ఫర్డ్ జీవితమునకును మరణమునకును సంబంధించిన కొంత వృత్తాంతము, నేను ఆయన రచనలనుండి ఇవ్వబోవు ఉద్ధరణములకు తగిన పీఠికగా ఉండును. ఇది అనేకులకు పాత కథ, బాగా తెలిసినదే; అయినను ఇట్టి దినములలో ఇంగ్లీషు సంస్కరణ యొక్క వీరులను జ్ఞాపకము చేయుట ద్వారా మనుష్యుల మనస్సులను రేపుట మంచిది. నేను ఇచ్చు సమాచారములో అధిక భాగమునకు, రెవ. ఆబ్రే టౌన్‌సెండ్ వ్రాసి పార్కర్ సొసైటీ ప్రచురించిన బ్రాడ్‌ఫర్డ్ రచనల ముద్రణ ముందు చేర్చబడిన బ్రాడ్‌ఫర్డ్ జీవిత చరిత్రకు నేను ఋణపడియున్నాను.

సెయింట్ పాల్స్ ప్రిబెండరీయు, బిషప్ రిడ్లీ యొక్క చాప్లెయిన్యు అయిన జాన్ బ్రాడ్‌ఫర్డ్ సుమారు 1520వ సంవత్సరములో మాంచెస్టరుకు సమీపమున బ్లాక్లీలో జన్మించి, మొదట మాంచెస్టర్ గ్రామర్ స్కూలులో విద్యనభ్యసించెను. ఆయన "బాల్యమునుండియే సద్గుణములోను మంచి విద్యలోను పెంచబడెను; ఆయన మంచి విద్యాభ్యాసపు ఫలములలో ముఖ్యమైన వరముగా తెలివిగాను వేగముగాను వ్రాయు నైపుణ్యమును సంపాదించెను; ఆ విద్య ఆయనకు అలంకారముగా మాత్రమే గాక, ఆయన జీవనమునకు అవసరమైన ఆధారమునకు సహాయముగా కూడా ఉండెను" అని ఫాక్స్ నమోదు చేసెను. లంకాషైర్ కౌంటీ చరిత్రకారుడైన బైన్స్ కూడా, 1519లో మరణించిన బిషప్ ఓల్డ్‌హామ్ స్థాపించిన మాంచెస్టర్ ఉచిత గ్రామర్ స్కూలులో బ్రాడ్‌ఫర్డ్ ఉదార విద్యను పొంది, అక్కడ లాటిన్‌లోను గణితములోను గణనీయమైన ప్రావీణ్యతను సాధించెనని గమనించెను.

"బ్రాడ్‌ఫర్డ్ తన జీవితపు ఈ తొలి కాలమును గూర్చి, మేరీ దినములలో చెరసాలనుండి వ్రాయుచు, హృదయపూర్వకముగా ప్రస్తావించెను: —

"నా తల్లిదండ్రుల విషయమునకును, ఉపాధ్యాయుల విషయమునకును, నీవు ఎవరి శిక్షణలో నన్ను ఉంచితివో ఆ ఇతరుల విషయమునకును నేను నీకు ఎక్కువగా కృతజ్ఞత చెప్పవలసినవాడనని చెప్పక తప్పదు. నా శైశవములోను, బాల్యములోను, యౌవనములోను, మధ్య వయస్సులోను, ఇంతవరకు ఎల్లప్పుడును నేను పొందిన ప్రత్యేక మేలులను ఏ కలమును వ్రాయజాలదు. ... నా వెనుక లెక్కలేనన్ని మేలులను నేను లెక్కింపగలను, నా ముందు కొద్దిమాత్రమే; ఇంతవరకు నేను ఎంతగా ఆదరింపబడితినో, ఎంతగా కాపాడబడితినో."

"తరువాతి కాలములో బ్రాడ్‌ఫర్డ్ 'రట్లాండ్‌షైర్‌లోని ఎక్స్‌టన్‌కు చెందిన నైట్ సర్ జాన్ హారింగ్టన్‌కు సేవకుడయ్యెను; ఆయన ఎనిమిదవ హెన్రీ, ఆరవ ఎడ్వర్డ్ రాజుల గొప్ప కార్యములలో, అనగా బౌలోన్‌లో వివిధ సమయములందు రాజుల సైనిక శిబిరములకును నిర్మాణములకును కోశాధికారిగా ఉండి చేపట్టిన పనులలో, బ్రాడ్‌ఫర్డ్ వ్రాతపనిలోని చురుకుదనమును, లెక్కలు పరిశీలించు విద్యలోని నైపుణ్యమును, అతని నమ్మకమైన విశ్వసనీయతను చూచి, ఆ పనులలో మాత్రమే కాక తన అనేక సొంత వ్యవహారములలో కూడ అతనిని ఎంతగా నమ్మెననగా, అందరికంటె అతని నమ్మకమైన సేవనే ఎక్కువగా ఉపయోగించుకొనెను' అని ఫాక్స్ వ్రాయుచున్నాడు. విశేషముగా, 1544వ సంవత్సరములో డ్యూక్ ఆఫ్ నార్ఫోక్ నాయకత్వమున ఇంగ్లీషు సైన్యము చేసిన మాంట్రూయిల్ ముట్టడిలో, బ్రాడ్‌ఫర్డ్ సర్ జాన్ హారింగ్టన్ క్రింద జీతములు చెల్లించు అధికారిగా పనిచేసెను.

"మూడు సంవత్సరముల తరువాత, ఆరవ ఎడ్వర్డ్ పట్టాభిషిక్తుడైన కొంతకాలమునకే, అనగా 1547వ సంవత్సరము ఏప్రిల్ 8వ తేదీన, బ్రాడ్‌ఫర్డ్ సాధారణ న్యాయశాస్త్రమును అభ్యసించు విద్యార్థిగా ఇన్నర్ టెంపుల్‌లో చేరెను. అప్పుడు అతని స్వభావము పూర్తిగా మారిపోయెను. ఇరువది ఏడు సంవత్సరముల తరువాత, టెంపుల్‌లో అతని స్నేహితుడును సహవిద్యార్థియునైన సాంప్సన్ (ఉన్నతమైన శక్తి క్రింద ఆ గొప్ప పరివర్తనకు మానవ సాధనము ఇతడే అని చెప్పబడినది) బ్రాడ్‌ఫర్డ్ రచనలకు వ్రాసిన ముందుమాటలో ఇట్లు వ్రాయుచున్నాడు: 'దేవుడు తన ప్రభావవంతమైన పిలుపు ద్వారా, మన రక్షకుడైన క్రీస్తు యొక్క అతి పరిశుద్ధమైన సువార్త యొక్క నిజమైన జ్ఞానమునకును విధేయతకును అతని హృదయమును ఎప్పుడు, కొంతవరకు ఎట్లు త్రిప్పెనో నేను ఎరుగుదును; దేవుడు అతనికి అట్టి పరలోక సంబంధమైన పట్టును సజీవమైన అనుభూతిని అనుగ్రహించెను గనుక, తనకు అనేక పాపములు క్షమింపబడెనని అతడు అప్పుడు ఎరిగినట్లే, అతడు "ఎక్కువగా ప్రేమించెను" అని తన క్రియల ద్వారా నిశ్చయముగా చూపెను. ఏలయనగా, లౌకికమైన ప్రాపంచిక వ్యవహారములలో లాభదాయకముగా తనను తాను నియోగించుకొనుటకు అతనికి వరములును పిలుపును ఉన్నను, క్రీస్తు పట్ల అతని ప్రేమయు ఆయన మహిమగల సువార్తను వ్యాపింపజేయు ఆసక్తియు ఎంతటివనగా, ఆ స్త్రీ (లూకా 7) చేసినట్లు అతడు తన పూర్వ జీవిత విధానమును మార్చుకొనుట మాత్రమే కాక, పౌలు తన పూర్వ వృత్తిని అభ్యాసమును మార్చుకొనినట్లు తన పూర్వ అధ్యయనమును కూడ మార్చుకొనెను.

"'మొదటి విషయమును గూర్చి చెప్పవలెనంటే, దేవుడు ఆ పరిశుద్ధమైన ఫలవంతమైన పిలుపుతో అతని హృదయమును స్పృశించిన తరువాత, అతడు ముందు ధరించుచుండిన తన బంగారు గొలుసులను, ఉంగరములను, బ్రోచీలను, ఆభరణములను అమ్మివేసి, తన పూర్వపు వ్యర్థతకు వచ్చిన ఆ ధనమును, రోగముతో లేక దారిద్ర్యముతో క్షీణించుచున్నట్లు తాను వినిన లేక కనుగొనిన క్రీస్తు దరిద్ర అవయవముల అవసరమైన సహాయమునకు వినియోగించెను. రెండవ విషయమును గూర్చి చెప్పవలెనంటే, తాను రుచిచూచిన యేసుప్రభువు మంచితనమును రక్షణ స్వస్థతను బట్టి ఆయన మహిమను ప్రోత్సహించుటలో అతడు ఎంతటి గొప్ప ఆసక్తిని ప్రేమను కనుపరచెననగా, ఆయన పరిశుద్ధ వాక్యపు పరిచర్య ద్వారా దేవుని రాజ్యమును వృద్ధిచేయుటకు అద్భుతమైన అభిమానముతో తన్ను తాను పూర్తిగా పరిశుద్ధ లేఖనముల అధ్యయనమునకు అర్పించుకొనెను. ఈ తన ఉద్దేశ్యమును మరింత చక్కగా నెరవేర్చుకొనుటకు, లౌకిక న్యాయశాస్త్రము అభ్యసించబడు లండనులోని టెంపుల్ను విడిచి, దేవుని ధర్మశాస్త్రము ద్వారా ప్రభువు ఆలయ నిర్మాణమును ఎట్లు ముందుకు నడిపించవలెనో నేర్చుకొనుటకు కేంబ్రిడ్జి విశ్వవిద్యాలయమునకు వెళ్లెను.'"

"అతడు లండనులో ఉన్నప్పుడు ఒక సంఘటన జరిగి అతనికి గాఢమైన ఆందోళన కలిగించెను. అతడు 'ఆ ప్రసిద్ధ ప్రసంగీకుడైన మాస్టర్ లాటిమర్ ఆరవ ఎడ్వర్డు రాజు ముందు చేసిన ఒక ప్రసంగమును విని, అందులో ఆయన అన్యాయముగా సంపాదించిన వస్తువులను తిరిగి చెల్లించవలసిన అవసరమును గూర్చి ఆసక్తితో మాట్లాడెను.' తన యజమానియైన సర్ జాన్ హారింగ్టన్ చేసిన ఒక మోసమును బట్టి ఇది 'అతని హృదయమును గాఢముగా తాకెను'; ఆ మోసము 'రాజును వంచించుటకు' సంబంధించినది, బ్రాడ్‌ఫర్డు దానిని దాచి ఉంచినట్లు కనబడును; అందువలన 'అదే మాస్టర్ లాటిమర్ సలహా ప్రకారము తిరిగి చెల్లింపు జరుగువరకు అతడు ఎన్నడును నెమ్మది పొందలేకపోయెను.' ఈ మోసములో అతడు లాభము పొందినవాడు కాడని, 1555 జనవరి 30వ తేదీన బిషప్ గార్డినర్‌కు అతడు చెప్పిన మాటలవలన తెలియును: 'అయ్యా, నేను నా యజమానిని ఎప్పుడైనను మోసగించితినని ఎవడైనను ముందుకు వచ్చి నా ముఖము ఎదుట న్యాయముగా నిరూపించగలిగినయెడల, వాడెవడైనను సరే, వాని పాదమునకు నా పాదమును ఆనించి నిలుచుచున్నాను; మరియు మీరు ఇంగ్లాండులో పదవిరీత్యా ప్రధాన న్యాయాధిపతి కనుక, దానిని నిరూపించలేక నన్ను ఇట్లు దూషించువారిపై న్యాయము జరిగించవలెనని కోరుచున్నాను.' ఇది ఒక సవాలు; అతడు స్వయముగా ప్రభుత్వమును మోసగించినవాడైతే దీనిని చేయుటకు ధైర్యపడియుండడు. వాస్తవమునకు అతని దృఢత్వము వలననే సర్ జాన్ హారింగ్టన్ 1549, 1550 అను వరుస రెండు సంవత్సరములలో అన్యాయముగా పొందిన మొత్తములను రాజునకు తిరిగి చెల్లించవలసి వచ్చెను."

1548వ సంవత్సరములో బ్రాడ్‌ఫర్డు కేంబ్రిడ్జిలో విద్యార్థి అయ్యెను; మొదట కేథరిన్ హాలులోను, తరువాత పెంబ్రోక్ హాలులోను చేరెను, అక్కడ అతడు ఫెలో అయ్యెను. అతని ఫెలోషిప్‌ను వర్ణించు అతని లేఖ ఆసక్తికరమైనది, ఆసక్తిని రేకెత్తించునది. "'నేను ఇప్పుడు పెంబ్రోక్ హాలులో ఫెలోను; దాని కొరకు నేనైనను నా పక్షమున మరెవరైనను ఎన్నడును విన్నపము చేయలేదు; అంతేకాక, నన్ను ఎవరు పొందవలెనను విషయమై కేథరిన్ హాలు మాస్టరు (సాండిస్)కును, పెంబ్రోక్ హాలు మాస్టరైన రోచెస్టరు బిషప్‌కును మధ్య వివాదము కూడ కలిగెను. . . . ఇక్కడ నా ఫెలోషిప్ సంవత్సరమునకు ఏడు పౌండ్లు విలువ గలది; ఏలయనగా నాకు వారమునకు పద్దెనిమిది పెన్నీలును, సంవత్సరమునకు ముప్పది మూడు షిల్లింగులు నాలుగు పెన్నీల వరకు నగదును, దీనికి తోడు నా గదియు, చాకలియు, క్షురకుడు మొదలైనవియు అనుమతింపబడెను; సంవత్సరములో ఒకటి రెండు పర్యాయములు ఒక సమస్యను చర్చించుట తప్ప నేను మరి దేనికిని బద్ధుడను కాను. ఈలాగున దేవుడు నాకు ఎంత మంచి ప్రభువో మీరు చూచుచున్నారు.'

"అతని స్నేహితుడైన సాంప్సన్ ఈ కాలములో బ్రాడ్‌ఫర్డు దేవునితో నడచిన పరిశుద్ధమైన నడకను స్పష్టముగా వర్ణించుచున్నాడు: 'అతని అలవాటు ఏమనగా, తన అజ్ఞాన జీవితములో తాను చేసిన అతి ఘోరమైన, అతి భయంకరమైన పాపములన్నిటి జాబితాను తన కొరకు తయారుచేసికొని, రహస్య ప్రార్థనకు వెళ్లినప్పుడు దానిని తన కన్నుల ఎదుట ఉంచుకొనుట; ఆ పాపములను చూచుటవలనను జ్ఞాపకము చేసికొనుటవలనను విరిగి నలిగిన హృదయమను బలిని దేవునికి అర్పించుటకును, క్రీస్తునందు విశ్వాసముచేత రక్షణ నిశ్చయతను వెదకుటకును, దుష్టమార్గముల నుండి తనను పిలిచినందుకు దేవునికి కృతజ్ఞతలు చెల్లించుటకును, దేవునికి ఇష్టమైనట్టియు ఆయనకు ప్రీతికరమైనట్టియు పరిశుద్ధ జీవితమునందు నడిపింపబడునట్లు అధికమైన కృపను అడుగుటకును అతడు పురికొల్పబడునట్లు. రహస్య ప్రార్థనలో అతనికి మనస్సాక్షి యొక్క అటువంటి నిరంతర సాధన ఉండెను గనుక, పాపమునుబట్టి హృదయములో కొంత పొడుపు, విశ్వాసముచేత ఆ గాయమునకు కొంత స్వస్థత కలిగినప్పుడు తప్ప, అనగా క్రీస్తు యొక్క రక్షణకరమైన ఆరోగ్యమును అనుభవించుచు, పాపమును అసహ్యించుకొను మనస్సుగాను దేవుని మంచి చిత్తమునకు లోబడు ప్రేమగాను కొంత మార్పు కలిగినప్పుడు తప్ప, తాను తృప్తికరముగా ప్రార్థించితినని అతడు ఎంచుకొనకుండెను. . . . అటువంటి అంతరంగ ప్రార్థనా సాధన లేకుండ మన బ్రాడ్‌ఫర్డు తన పూర్ణ తృప్తికి ప్రార్థించకుండెను; ఇది ఇందువలన తేటపడెను: అతడు ఉదయమున తానున్న కళాశాలలో సామాన్య ప్రార్థనకు వెళ్లుట అలవాటు, ఆ తరువాత తన శిష్యులతో కలిసి తన గదిలో కొంత ప్రార్థన చేయుట అలవాటు; అయితే దీనితో తృప్తి చెందక, తన మనస్సునకు ఇంకను ప్రార్థించనివానివలె, తన రహస్య ప్రార్థనకును ఒంటరిగా ప్రార్థనలో సాధన చేయుటకును తిరిగి వెళ్లెను; ఏలయనగా తన సన్నిహితులతో, "నా శిష్యులతో కలిసి ప్రార్థించితిని, కానీ నాతో నేను ఇంకను ప్రార్థించలేదు" అని చెప్పుట అతనికి అలవాటు."

"' అతని మరొక సాధన ఇది: అతడు తన కొరకు ఒక దినచర్య పుస్తకమును, అనగా జర్నలును ఏర్పరచుకొని, గడచిన ప్రతి దినమున తాను చూచిన లేదా విన్న గమనార్హమైన సంగతులన్నిటినీ అందులో వ్రాయుచుండెను. కానీ తాను ఏది విన్నను ఏది చూచినను, ఆ పుస్తకములో అతని నలిగిన హృదయపు గుర్తులను మనుష్యుడు చూడగలుగునట్లు దానిని వ్రాయుచుండెను. ఏలయనగా, ఎవనియందైనను ఏదైనా మంచిని చూచినను వినినను, ఆ చూపువలన తనయందు అది లేకపోవుటను కనుగొని దానిని గుర్తించి, సరిచేసికొనుటకు కనికరమును కృపను వేడుకొనుచు ఒక చిన్న ప్రార్థనను చేర్చుచుండెను. ఏదైనా తెగులును లేదా దుఃఖమును విన్నను చూచినను, దానిని తన స్వంత పాపములవలన తెచ్చుకొనినదిగా గుర్తించి, "Domine miserere mei" అనగా "ప్రభువా, నన్ను కరుణింపుము" అని ఎల్లప్పుడును చేర్చుచుండెను. అదే పుస్తకములో తనయందు పుట్టిన చెడు తలంపులను కూడ వ్రాయుచుండెను; ఉదాహరణకు ఇతరుల మేలును చూచి అసూయపడుట, కృతజ్ఞత లేమి, దేవుని క్రియలలో ఆయనను గమనింపకపోవుట, ఇతరులు కదిలింపబడి చలించుటను చూచినప్పుడు తన హృదయము కఠినముగాను స్పందన లేనిదిగాను ఉండుట వంటివి. ఈ విధముగా అతడు తన కొరకు, తన గూర్చి, మారుమనస్సు యొక్క దినదిన సాధనల పుస్తకమును తయారుచేసికొనెను.'"

కేంబ్రిడ్జిలో బ్రాడ్‌ఫర్డు బూసర్, సాండిస్, రిడ్లీలతో సన్నిహితుడాయెను; తరువాత కాంటర్బరీ ఆర్చిబిషప్ అయిన విట్‌గిఫ్ట్‌కు బోధకుడుగా ఉండెను. 1550లో రిడ్లీ చేత అతడు అభిషేకింపబడెను; అతని గొప్ప ప్రతిభను భక్తిని బట్టి ఆరవ ఎడ్వర్డు రాజునకు గట్టిగా సిఫారసు చేయబడెను. కొద్ది కాలమునకే, రిడ్లీ సలహాపై, సంస్కరణ సిద్ధాంతములను ప్రకటించుటకు ఒక విధమైన సంచార అధికారముతో ఇంగ్లాండు అంతటా పంపబడిన ఆరుగురు రాజ చాప్లిన్లలో ఒకనిగా రాజు అతనిని నియమించెను. బ్రాడ్‌ఫర్డునకు ఆ కౌంటీలతో సంబంధము ఉండుటవలన అతని నియామకము లాంకషైర్, చెషైర్లలో ప్రకటించుటకు; మరియు అతడు తన బాధ్యతను అసాధారణమైన సామర్థ్యముతోను ఫలితముతోను నెరవేర్చినట్లు కనబడును. అతడు మాంచెస్టర్, లివర్‌పూల్, బోల్టన్, బరీ, విగాన్, ఆష్టన్, స్టాక్‌పోర్ట్, మిడిల్టన్, చెస్టర్‌లలో నిరంతరము ప్రకటించెను; ప్రొటెస్టెంటు పక్షమునకు గొప్ప మేలు కలుగునట్లును, మనుష్యుల ఆత్మలపై గొప్ప ప్రభావము కలుగునట్లును.

"1552 చివరిలో బ్రాడ్‌ఫర్డు మాంచెస్టర్‌లో ఉన్నప్పుడు 'నోవహు జలప్రళయమును గూర్చి బోధించి,' 'రాబోవు తెగుళ్ళను' గూర్చి ప్రజలను తరచుగా హెచ్చరించెను. డిసెంబరు ఇరువది ఆరవ తేదీన, సెయింట్ స్టీఫెన్ దినమున, 'వారితో ఉన్న చివరి సమయమున' అతడు మత్తయి 23వ అధ్యాయమునుండి ఒక విశేషమైన ప్రసంగమును చేసెను. ఆ దినపు సువార్త భాగమైన చివరి ఆరు వచనములనే అతడు ఆ సందర్భమున తన వచనముగా ఎన్నుకొనియుండును — అతడు అప్పుడు ఇచ్చిన గంభీరమైన ప్రవచనాత్మక హెచ్చరికకు అది ఎంతో సూచనాత్మకమైన భాగము. మాంచెస్టర్‌కు ఆ చివరి సందర్శనములో బ్రాడ్‌ఫర్డు మోకరించి సర్వశక్తిమంతుడైన దేవునికి గంభీరముగా విన్నపము చేసిన స్థలమును బ్లాక్లీలో ఇప్పటికిని స్థానిక సంప్రదాయము చూపించును అని ఆ ప్రాంతపు ప్రజలు చెప్పుదురు. కృపాసనము ఎదుట అతని విన్నపము ఏమనగా, నిత్యమైన సువార్త బ్లాక్లీలో కాలాంతము వరకు దైవబోధ పొందిన పరిచారకులచేత ప్రకటింపబడవలెననియు, వారు మందను జ్ఞానముతోను తెలివితోను మేపవలెననియు. ఆ స్థలమున దాదాపు ఎటువంటి మినహాయింపు లేకుండ నమ్మకమైన మనుష్యులు కొనసాగుటవలన ఆ బలిదానుని ప్రార్థనకు జవాబు వచ్చినదని చెప్పుదురు.

"సాంప్సన్ మనకు తెలుపునదేమనగా, బ్రాడ్‌ఫర్డు లండనులోను పౌల్స్ క్రాస్ వద్దను దేశములోని పలు స్థలములలోను, విశేషముగా లాంకషైర్‌లోను తరచుగా ప్రకటించుటయే గాక, ఆరవ ఎడ్వర్డు రాజు పరిపాలన యొక్క చివరి సంవత్సరమున ఉపవాస కాలములో రాజు ఎదుట రెండవ కీర్తనమీద ప్రసంగించెను; ఆ ప్రసంగములో, సువార్తను తృణీకరించినందుకు దేవుని తీర్పు సమీపించుచున్నదనుటకు గుర్తులను చూపుచు — ఏమనగా, కొందరు పెద్దమనుష్యులు విశ్రాంతి దినమున ఎలుగుబంటి పోరాటము చూచుటకు పారిస్ గార్డెన్‌కు చిన్న పడవలో వెళ్లుచుండగా మునిగిపోయిరనియు, లుడ్‌గేట్ వద్ద ఒక కుక్క చనిపోయిన శిశువు ముక్కను నోటిలో కరచుకొని కనబడెననియు — అతడు బలమైన ప్రవచనాత్మక ఆత్మతో ఇట్లనెను,

"మీ అందరినీ, మీలో ప్రతి తల్లి బిడ్డనూ, దేవుని తీర్పునకు పిలుచుచున్నాను; అది సమీపముగా ఉన్నది" అని ఆయన పలికెను; అది రాజైన ఎడ్వర్డు మరణములో కొద్ది కాలమునకే నెరవేరెను. జాన్ నాక్సు తన 1554వ సంవత్సరపు 'భక్తిగల లేఖ'లో చక్కగా వర్ణించిన సందర్భము బహుశా ఇదియే: 'బ్రాడ్ఫర్డు గారు ... గర్విష్ఠులలో ఎవరిని విడిచిపెట్టక, అప్పటి అధికారులు నిత్యుడైన దేవుని సత్య వాక్యమును అసహ్యించుకొని తిరస్కరించిరి గనుక దేవుని ప్రతీకారము త్వరలో వారిని కొట్టునని ధైర్యముగా ప్రకటించెను; మరియు అనేక ఇతర విషయములతోపాటు, ఇటీవల మరణించిన సోమర్సెట్ ప్రభువును ఉదాహరణముగా తీసికొనవలెనని వారిని కోరెను; ఆయన దేవుని వాక్యమును వినుటలో ఎంత చల్లబడెనంటే, తాను చివరిగా పట్టుబడుటకు ముందు సంవత్సరము తన తాపీ పనివారిని చూడబోవునుగాని, ప్రసంగము వినుటకై తన మేడ నుండి హాలుకు వెళ్లుటకు మనస్సు చేయడు. "దేవుడు ఆయనను శిక్షించెను," అని ఆ భక్తిగల ప్రసంగీకుడు అనెను, "అదియును ఆకస్మికముగా; మరి రెట్టింపు దుర్మార్గులైన మిమ్మును ఆయన విడిచిపెట్టునా? విడిచిపెట్టడు. మీరు కోరినను కోరకపోయినను ప్రభువు ఉగ్రత పాత్రలోనిది మీరు త్రాగెదరు. Judicium Domini, judicium Domini! ప్రభువు తీర్పు, ప్రభువు తీర్పు!" అని అతడు దుఃఖభరితమైన స్వరముతో, కన్నీళ్లు కార్చుచు రోదించెను.'

"మేరీ పరిపాలనలో చెరసాల నుండి వ్రాయుచు, బిషప్ రిడ్లీ గారు బ్రాడ్ఫర్డు, లాటిమరు, లీవరు, నాక్సుల గూర్చి చెప్పుచు, ఎడ్వర్డు ఆస్థానికులతో వారు మాట్లాడిన ధైర్యమును, నమ్మకత్వమును గూర్చి అత్యంత బలమైన సాక్ష్యము ఇచ్చెను: 'వారి నాలుకలు ఎంత పదునైనవి అనగా, అంతులేని లోభత్వము, అపవిత్రమైన శరీరాశ, భోగలాలసత, సహింపరాని ఆశయము, గర్వము, పేదల వ్యాజ్యములను వినుటకును దేవుని వాక్యమును వినుటకును భక్తిహీనమైన అసహ్యము అను మురికి వారి హృదయములలో చీముపట్టియుండగా, దానిని శుద్ధిచేయవలెనని, గాయపడిన వారి వీపులలోనికి అంత లోతుగా చీల్చిరి; అందుచేత అప్పటి న్యాయాధికారులందరిలో వీరిని మాత్రము వారు ఎప్పుడును సహింపలేకపోయిరి.'

"సాంప్సన్ గారు బ్రాడ్ఫర్డు వ్యక్తిగత జీవిత అలవాట్లను బలముగా చిత్రించెను: -

"'ఆయనతో పరిచయము గలవారు, ఆయన వారి సహవాసములో ఉండగా తరచుగా అకస్మాత్తుగా లోతైన ధ్యానములో పడిపోవుటను చూచియుండవచ్చును; అందులో ఆయన స్థిరమైన ముఖముతోను, కదిలిన ఆత్మతోను కూర్చుండి, చాలా సేపు ఏమియు మాట్లాడకుండును. కొన్నిసార్లు ఈ మౌనపు కూర్చుండుటలో ఆయన చెంపలమీద కన్నీళ్లు ధారలుగా కారును; కొన్నిసార్లు ఆయన అందులో కూర్చుండి చిరునవ్వు ముఖముతో బయటకు వచ్చును. అనేక ప్రసంగీకులకును ప్రభువైన యేసు సేవకులకును ఆశ్రయమిచ్చిన ఆ భక్తిగల వ్యక్తి, అనగా ఎల్సింగ్ గారి ఇంట, నేను ఆయనతోకూడ భోజనముకును రాత్రి భోజనముకును తరచు కూర్చుంటిని; అప్పుడు, ఏదో సంభాషణ వలనగాని, ప్రస్తుతము కలిగిన దేవుని ఉపకారములను చూచుటవలనగాని, తన స్వంత అంతరంగ ఆలోచనవలనగాని, ఆయన ఈ లోతైన ఆలోచనలలో పడిపోవును; తుదకు వాటిని గూర్చి ఆయన నాకు ఇలాంటి వివరములు చెప్పును, ఆయన కన్నీళ్లు కొన్నిసార్లు ఆనందముచేతను దుఃఖముచేతను కళ్లనుండి కారెనని నేను గ్రహించితిని. ఆయన తనలో మారుమనస్సును ఆచరించువాడు మాత్రమే కాక, ఇతరులను కూడ నిరంతరము దానికి పురికొల్పువాడు, బహిరంగ ప్రకటనలో మాత్రమే కాక వ్యక్తిగత సంభాషణలోను సహవాసములోను కూడ. ఆయన వెళ్లిన ప్రతి సమూహములోను ఎవరిలో పాపమును దుష్ప్రవర్తనను కనబడినను, ముఖ్యముగా ప్రమాణములు చేయువారిని, అసభ్యముగా మాట్లాడువారిని, పోపు మతపు వాగుడుకాయలను ధైర్యముగా గద్దించును. అట్టివారెవరును ఆయన సహవాసమునుండి గద్దింపబడకుండ వెళ్లలేదు. ఆయన దీనిని దైవికమైన కృపతోను క్రైస్తవ గాంభీర్యముతోను చేయువాడు; అందుచేత ఎదిరించువారి నోళ్లను ఎల్లప్పుడును మూయించెను. ఆయన శక్తితో మాట్లాడినను అంత మధురముగా మాట్లాడెను, వారు తమ చెడుతనము చెడ్డదనియు తమకు హానికరమనియు చూడగలిగిరి, మరియు దేవునియందు తాను వారిని ఎటువైపు లాగుటకు ప్రయాసపడెనో అది నిజముగా మంచిదని గ్రహింపగలిగిరి.'"

ఎడ్వర్డు ఆరవ రాజు మరణించిన వెంటనే, సంస్కరణ సూత్రము కొరకు బ్రాడ్ఫర్డు చూపిన ఉత్సాహము యొక్క పర్యవసానములు ఎదురుచూడదగినవే. రాణి మేరీ సింహాసనమెక్కిన నెలలోపే, క్రాన్మరు, రిడ్లీ, లాటిమరు, హూపరులవలె, ఆయన చెరసాలలో వేయబడెను; కాల్చబడువరకు ఎన్నడును బయటకు రాలేదు. ఆయన యౌవనము, అసాధారణమైన పరిశుద్ధత, గొప్ప ప్రసంగీకుడన్న ఖ్యాతి ఆయన చెరసాలలో ఉన్నప్పుడు ఆయనను గొప్ప ఆసక్తికి పాత్రునిగా చేసెను; ఆయనను ప్రొటెస్టెంటు మతమునుండి తప్పించి రోమను సంఘమునకు మళ్లించుటకు అపారమైన ప్రయత్నములు జరిగెను. అయినను ఈ ప్రయత్నములన్నియు వ్యర్థమాయెను. ఆయన ఎట్లు జీవించెనో అట్లే మరణించెను.

శిక్షావిధి 1555 జనవరి 31న ప్రకటింపబడెను. మొదట ఆయనను వెంటనే డెర్బీ ప్రభువునకు అప్పగించి, లంకాషైరునకు తీసికొనిపోయి, తాను పుట్టిన మాంచెస్టరు పట్టణములో కాల్చవలెనని అనుకొనిరి. ఆ మొదటి ఉద్దేశ్యము తరువాత విడిచిపెట్టబడెను. రోమను మత బిషప్పులు, బ్రాడ్ఫర్డు స్నేహితులకు రహస్యముగా భయపడినందువలనో (బ్రాడ్ఫర్డు తన ప్రజలలో అభిమానము గలవాడు), లేక ఆయన అభిప్రాయమును జయింపగలమను ఏదో మరింత రహస్యమైన నమ్మకము వలనో, కొన్ని నెలలు ఆయనను లండనులోనే ఉంచి, ఆ కాలమంతయు తరచు సంభాషణలతోను రాయబారములతోను ఆయనను వెంబడించిరి. మరియు ఆయన రచనల మునుపటి సంపుటములో ఆయన విచారణల నుండి మొదట పునర్ముద్రింపబడిన కొన్ని పుటలనుండి, డెర్బీ ప్రభువు ఆయన విషయములో గొప్ప ఆసక్తి చూపెననియు, ఆయన 'తన పుస్తకములను, వాటిని చదువుటకు తగినంత సమయమును పొందవలెను' అను రాయితీని రాణినుండి పొందెననియు (అని చెప్పబడెను) తెలియుచున్నది.

బ్రాడ్ఫర్డును ఉరితీయు దినమున, 1555 జూలై 1వ తేదీ ఉదయము సుమారు తొమ్మిది గంటలకు, ఆయనను న్యూగేటునుండి స్మిత్ఫీల్డునకు తీసికొనివెళ్లిరి; అంతకుముందుగాని తరువాతగాని ఎన్నడును చూడని అంత జనసమూహము మధ్య. తొంబది ఆరు ఏండ్ల వయస్సువరకు జీవించి సుమారు 1620లో మరణించిన హనీవుడ్ అను ఒక స్త్రీ, ఆయన కాల్చబడుటను చూడ వెళ్లినది తనకు జ్ఞాపకమున్నదనియు, జనసమూహము త్రొక్కిడిలో తన చెప్పులు ఊడిపోయి లుడ్గేట్ హిల్లు వరకు చెప్పులు లేకుండ నడువవలసివచ్చెననియు తన స్నేహితులతో తరచు చెప్పెడిది.

ఆయన హతసాక్షి మరణ వృత్తాంతమును ఫాక్స్ వర్ణించినట్లు ఎంతో హృదయస్పర్శిగా ఉన్నది గనుక, ఆ హతసాక్షుల చరిత్రకారుని మాటలలోనే దానిని ఇచ్చెదను. జూన్ 30వ తేదీ మధ్యాహ్నమున, "ఇంతలో కావలివాని భార్య, సగము విస్మయముతో, ఎంతో కలత చెందినదై, ఊపిరి సలపక పైకి వచ్చి, 'ఓ బ్రాడ్ఫర్డు అయ్యా, మీకు విచారకరమైన వార్త తెచ్చితిని' అని చెప్పెను. 'అదేమి?' అని అతడు అడిగెను. 'అయ్యో,' అని ఆమె, 'రేపు మిమ్మును కాల్చివేయవలసి యున్నది, మీ గొలుసు ఇప్పుడే కొనబడుచున్నది, త్వరలోనే మీరు న్యూగేటుకు వెళ్లవలెను' అనెను. అప్పుడు బ్రాడ్ఫర్డు తన టోపీని తీసి, కన్నులు పరలోకమువైపు ఎత్తి, 'దీనికై దేవునికి కృతజ్ఞతలు; ఇది నేను చాలా కాలమునుండి ఎదురుచూచుచున్నాను; కాబట్టి ఇది ఇప్పుడు నాకు అకస్మాత్తుగా వచ్చినది కాదు, ప్రతిదినము ప్రతి గడియ ఎదురుచూచుచున్న సంగతియే; దీనికి నన్ను యోగ్యునిగా చేయుము ప్రభువా' అని చెప్పి, ఆమె దయకు ఆమెకు వందనములు తెలిపి, తన గదిలోనికి వెళ్లి, తన స్నేహితుని తనతో పిలిపించెను. అతడు అక్కడికి రాగా, తాను ఒంటరిగా రహస్యముగా చాలాసేపు వెళ్లి ప్రార్థించెను. అది ముగించిన తరువాత, గదిలో ఉన్న అతని యొద్దకు మరల వచ్చి, అనేక వ్రాతలను పత్రములను అతనికి అప్పగించి, ఆ సంగతులలో తాను ఏమి జరుగవలెనని కోరుచున్నాడో తన మనస్సును అతనికి తెలిపెను; మరియు మధ్యాహ్నమునుండి రాత్రివరకు అటువంటి అనేక రకములైన సంగతులలో గడిపిన తరువాత, చివరకు అతని స్నేహితులు మరి ఆరుగురు అతని యొద్దకు వచ్చిరి; వారితో కలిసి ఆ సాయంకాలమంతయు ప్రార్థనలోను ఇతర మంచి సాధనములలోను ఎంత అద్భుతముగా గడిపెనంటే, అతని చర్యలను వినుటయు చూచుటయు ఆశ్చర్యకరముగా ఉండెను."

"ఆయన కంపెటరునుండి బయలుదేరుటకు కొంచెము ముందు, ఎన్నో కన్నీళ్లతోను, ప్రార్థనా ఆత్మ సమృద్ధితోను తన వీడ్కోలు ప్రార్థనను చేసెను; అది వినువారి మనస్సులను పరవశింపజేసెను. మరియు తన దహనమునకై ఏర్పాటైన శుభ్రమైన చొక్కాను (అతనికి మంచి సేవకురాలును అత్యంత మంచి స్నేహితురాలును అయిన మాస్టరు వాల్టరు మార్లరు భార్య దానిని చేయించెను) ధరించుచుండగా, పెండ్లి వస్త్రమును గూర్చి ఒక ప్రార్థన చేసెను; అక్కడ ఉన్నవారిలో కొందరు ఎంత ఆశ్చర్యపడిరంటే, వారి చెవులు ఆయన ప్రార్థన వినుటకు చోటిచ్చినట్లే, వారి కన్నులు ఆయనను చూచుటలో నిండియుండెను. ఆ గదినుండి బయలుదేరునపుడు కూడ ఒక ప్రార్థన చేసి, ఇంటి ప్రతి సేవకునికి అధికారికి డబ్బిచ్చి, దేవునికి భయపడి ఆయనను సేవించవలెనని, సమస్త చెడును విడిచిపెట్టుటకు నిరంతరము ప్రయాసపడవలెనని వారిని హెచ్చరించెను. అది ముగించి, గోడవైపు తిరిగి, తన మాటలు వ్యర్థముగా పలుకబడకుండ, ప్రభువు తన క్రీస్తు నిమిత్తము వారిలో వాటిని ప్రభావవంతముగా నెరవేర్చునట్లు తీవ్రముగా ప్రార్థించెను. తరువాత క్రింద ప్రాంగణమున ఉండగా, ఖైదీలందరు ఆయనను పిలిచి, ఇంటిలోని మిగిలినవారు ముందు చేసినట్లే కన్నీళ్లతో వీడ్కోలు చెప్పిరి.

"వారు ఆయనను న్యూగేటుకు తీసికొని వెళ్లిన సమయము రాత్రి సుమారు పదకొండు లేక పన్నెండు గంటలు; ఆ వేళ ఎవరును బయట తిరుగరని అనుకొనిరి; అయినను ఆ విషయమై వారి ఆశకు విరుద్ధముగా, చీప్సైడులోను కంపెటరుకును న్యూగేటుకును మధ్యనున్న ఇతర స్థలములలోను ఆయనను చూచుటకు గొప్ప జనసమూహము వచ్చియుండెను; వారు ఎంతో సౌమ్యముగా ఆయనకు వీడ్కోలు చెప్పి, దుఃఖకరమైన జాలిగల కన్నీళ్లతో ఆయన కొరకు ప్రార్థించిరి; ఆయన కూడ వారికి అంత సౌమ్యముగానే వీడ్కోలు చెప్పి, వారి క్షేమము కొరకు పూర్ణహృదయముతో ప్రార్థించెను. ఇది రాణి నుండియు ఆమె సభనుండియు వచ్చిన ఆజ్ఞయో, లేక బోనరు అతని అనుచరులనుండి వచ్చినదో, లేక లండను లార్డు మేయరు, ఆల్డర్మను, షెరీఫులు మాత్రమే పన్నిన పన్నాగమో, కాదో నేను చెప్పలేను; కాని బ్రాడ్ఫర్డు మరునాడు ఉదయము నాలుగు గంటలకు, అది ఎక్కువమందికి తెలియకముందే, స్మిత్ఫీల్డులో కాల్చబడునని ఆ రాత్రి పట్టణమంతట అనేకులవలన గొప్ప వదంతి వ్యాపించెను ... కాని ... జనులు అనుమానించిన ఆ పన్నాగమును అడ్డగించిరి; ఏలయనగా మరునాడు,' సోమవారము, జూలై 1న,' ఆ నాలుగు గంటల వేళకు స్మిత్ఫీల్డులో ఎందరో స్త్రీపురుషులు కూడియుండిరి; ఇంత తక్కువ సమయములో ఇంతమందికి ఆయన మరణ హెచ్చరిక అందియుండుట సర్వశక్తిగల దేవుని విశేష దైవసంరక్షణవలననే గాని సాధ్యము కాదని చాలామంది ఆశ్చర్యముతో తలంచిరి. "ఇది జనులు తలంచినట్లు జరుగలేదు; ఏలయనగా ఆ ఉదయము తొమ్మిది గంటలయ్యెను, అప్పుడు గాని మాస్టరు బ్రాడ్ఫర్డు స్మిత్ఫీల్డులోనికి తేబడలేదు; ఆయన అటువైపు న్యూగేటు గుండా వెళ్లుచుండగా, తాను ప్రేమించిన ఒక స్నేహితుడు కావలివాని ఇంటివైపు వెళ్లు దారికి ఒక ప్రక్కన నిలిచియుండుట చూచి, జనుల మీదుగా తన చేయిని చాపి అతనిని తన యొద్దకు లాగి, తన తలమీది వెల్వెట్ రాత్రి టోపీని, తన రుమాలును, ఇతర వస్తువులను అతనికి అప్పగించెను ... అతనితో కొద్దిసేపు రహస్యముగా మాట్లాడిన తరువాత, వారిద్దరు ఒకరినొకరు విడిచి వెళ్లిరి; వెంటనే రోజర్ బెస్విక్ అను ఆయన బావమరిది ఆయన యొద్దకు వచ్చెను; అతడు బ్రాడ్ఫర్డు చేయి పట్టుకొనగానే, లండను షెరీఫులలో ఒకడైన వుడ్రోఫ్ అనువాడు తన కఱ్ఱతో వచ్చి ఆ రోజరు తలను పగులగొట్టెను, రక్తము అతని భుజములమీద కారెను; బ్రాడ్ఫర్డు ఆ దృశ్యమును దుఃఖముతో చూచి, తన తమ్ముని వీడ్కోలు చెప్పి, తన తల్లికిని తన ఇతర స్నేహితులకును తన వందనములు చెప్పుమని, వెంటనే ఏదైనా శస్త్రవైద్యుని వద్దకు వెళ్లుమని చెప్పెను; ఆ విధముగా వారు విడిపోయిరి, వారి మధ్య మాట్లాడుట దాదాపు జరుగలేదు. తరువాత ఆయనను ఆయుధములు ధరించిన గొప్ప సమూహము అక్కడికి నడిపించెను; ఎవరి దహనమునకును అట్టిది కనబడలేదు; స్మిత్ఫీల్డులోని ప్రతి మూలలోను, కొయ్య చుట్టు నిలిచినవారు గాక, ఇంకను కొందరుండిరి. బ్రాడ్ఫర్డు ఆ స్థలమునకు చేరి, నేలమీద బోర్లపడి, సర్వశక్తిగల దేవునికి రహస్యముగా ప్రార్థన చేసెను.' ఆయన 'కొయ్యకు ఒక ప్రక్క సాగిలపడియుండగా,' ఆయనతో కూడ హింసపొందిన జాన్ లీఫ్ అను ఒక యువకుడు, ఒక శిష్యుడు, 'మరొక ప్రక్క' ఉండెను; వారు ముఖములు నేలకు ఆనించి, ఒక గడియలో ఒక నిమిషమంత సేపు తమలో తాము ప్రార్థించిరి. అప్పుడు షెరీఫులలో ఒకడు మాస్టరు బ్రాడ్ఫర్డుతో, 'లెమ్ము, ముగించుము; ఏలయనగా జనసమూహపు ఒత్తిడి అధికముగా ఉన్నది' అనెను."

"' ఆ మాట విని వారిద్దరూ లేచి నిలబడిరి; అప్పుడు మాస్టర్ బ్రాడ్‌ఫర్డ్ ఒక కట్టె చేత పట్టుకొని దానిని ముద్దు పెట్టుకొనెను, అదే విధముగా ఆ కొయ్యను కూడ ముద్దు పెట్టుకొనెను. అట్లు చేసిన తరువాత, తన సేవకునికి తన వస్త్రములను ఇయ్యవలెనని షెరీఫులను కోరెను; "ఏలయనగా," అని అతడు, "వానికి ఇచ్చుటకు నా వద్ద మరేమియు లేదు, అదియుగాక వాడు పేదవాడు" అనెను. షెరీఫు అవి వానికి ఇయ్యబడునని చెప్పెను. వెంటనే మాస్టర్ బ్రాడ్‌ఫర్డ్ తన వస్త్రములను తీసివేసి కొయ్య వద్దకు వెళ్లి, చేతులెత్తి, ముఖమును పరలోకము వైపు ఎత్తి ఇట్లనెను: "ఓ ఇంగ్లాండా, ఇంగ్లాండా, నీ పాపములనుబట్టి మారుమనస్సు పొందుము, నీ పాపములనుబట్టి మారుమనస్సు పొందుము. విగ్రహారాధనను గూర్చి జాగ్రత్తపడుము, అబద్ధపు క్రీస్తువిరోధులను గూర్చి జాగ్రత్తపడుము: వారు మిమ్మును మోసపుచ్చకుండ చూచుకొనుడి." అతడు ఈ మాటలు పలుకుచుండగా, అతడు ఊరకుండనియెడల అతని చేతులను కట్టివేయుమని షెరీఫు ఆజ్ఞాపించెను. "ఓ మాస్టర్ షెరీఫూ," అని మాస్టర్ బ్రాడ్‌ఫర్డ్, "నేను నెమ్మదిగానే ఉన్నాను: మాస్టర్ షెరీఫూ, దీనిని దేవుడు మీకు క్షమించును గాక" అనెను. అగ్ని సిద్ధము చేయుచున్న అధికారులలో ఒకడు, మాస్టర్ బ్రాడ్‌ఫర్డ్ షెరీఫుతో ఆ విధముగా మాటలాడుట విని, "నీకు దీనికంటె మంచి విద్య లేనియెడల నీవు కేవలము మూర్ఖుడవు, నీవు మౌనముగా ఉండుటయే మేలు" అనెను. ఈ మాటలకు మాస్టర్ బ్రాడ్‌ఫర్డ్ ఏ ప్రత్యుత్తరమును ఇయ్యక, లోకమంతటి క్షమాపణను వేడుకొని, లోకమంతటిని క్షమించి, తన కొరకు ప్రార్థన చేయుడని ప్రజలను కోరి, తనతో పాటు హింసింపబడుచున్న యువకుని వైపు తన తలను త్రిప్పి, "సహోదరుడా, ధైర్యముగా ఉండుము; ఏలయనగా నేడు రాత్రి మనము ప్రభువుతో ఆనందకరమైన విందు ఆరగింతుము" అనెను; ఆ తరువాత ఎవరికీ వినబడునట్లు మరేమియు మాటలాడక, రెల్లును కౌగలించుకొని ఇట్లనెను: "నిత్యరక్షణకు పోవు మార్గము ఇరుకైనది, ద్వారము ఇరుకైనది, దానిని కనుగొనువారు కొద్దిమందియే."'"

సంస్కర్తలందరిలో ఎవరికంటెను మించి బ్రాడ్‌ఫర్డ్ స్వభావములో ప్రత్యేకముగా మనోహరమును ఆకర్షణీయమునైన ఏదో ఒకటి ఉన్నట్లు కనబడుచున్నది. "ఫుల్లర్ ఇట్లు వ్యాఖ్యానించెను: 'అతడు మధురమైన స్వభావము గలవాడని ఇది నాకు రుజువు; ఏలయనగా ప్రొటెస్టెంటునకు ఒక మంచి మాట కూడ చెప్పుటకు ఇష్టపడని పార్సన్సు, అతడు "తన తోటివారిలో అనేకులకంటె మృదువైన సాత్వికమైన స్వభావము గలవాడుగా కనబడెను" అని చెప్పెను. నిజముగా అతడు మిక్కిలి పరిశుద్ధుడును ఇంద్రియనిగ్రహము గలవాడునైయుండెను; అతడు తన గదిలో రహస్యముగా తన పాపములనుబట్టి ఎంతగా ఏడ్చుచుండెనంటే, అతడు ఇక ఎన్నడును నవ్వడని ఎవరైనను తలంచియుందురు; మరల బహిరంగముగా కనబడినప్పుడు అతడు ఎవరికీ హాని చేయని ఆనందము గలవాడై, అతడు ఎన్నడును ఏడ్చియుండలేదని ఎవరైనను తలంచునట్లు ఉండెను.'

"దుష్టక్రియలు చేసినవారిని మరణదండన స్థలమునకు కొనిపోవుట చూచినప్పుడు, 'దేవుని కృప లేకుండిన యెడల అదిగో జాన్ బ్రాడ్‌ఫర్డ్ పోవుచున్నాడు' అని అతడు అనుచుండెననెడి సుపరిచితమైన కథ, కాలము గడచినను నిలిచియున్న సార్వత్రిక సంప్రదాయము. 1653లో వ్రాయుచున్న వెన్నింగ్, 'ఇతరుల పాపములను చూచుట వలన మనుష్యులు తమ స్వంత పాపమయ స్థితిని, భ్రష్టమైన హృదయమును గూర్చి విలపించుట నేర్చుకొనవచ్చునని' చూపగోరి, బ్రాడ్‌ఫర్డ్ ఉదాహరణను ఇచ్చెను; అతడు 'ఎవరైనను మత్తులో ఉండుట చూచినప్పుడు గాని, ఎవరైనను ప్రమాణము చేయుట వినినప్పుడు గాని, తనను తాను నిందించుకొనుచు, "ప్రభువా, నాకు మత్తు పట్టిన తల ఉన్నది; ప్రభువా, నాకు ప్రమాణము చేయు హృదయము ఉన్నది" అని విలపించుచుండెను.'

"అతని వ్యక్తిగత రూపమును దినచర్యను ఫాక్స్ స్పష్టముగా వర్ణించెను. 'అతడు రూపములో పొడవైన మనుష్యుడు, సన్నని మరియు కృశించిన శరీరము గలవాడు, కొంచెము పాలిన రక్తవర్ణము గలవాడు, ఎరుపు గోధుమ వర్ణపు గడ్డము గలవాడు. అతడు సాధారణముగా రాత్రికి నాలుగు గంటలకంటె ఎక్కువ నిద్రపోవువాడు కాడు; మరియు నిద్ర వచ్చువరకు తన పడకలో అతని చేతి నుండి గ్రంథము తొలగెడిది కాదు.... అతని శ్రమతో కూడిన పట్టుదల, చదువు, ప్రార్థన—వాటినే అతని జీవితమంతయు అని నేను దాదాపు పరిగణింపవచ్చును. అతడు దినమునకు ఒక భోజనమునకంటె ఎక్కువ భుజించువాడు కాడు, అది కూడ తీసికొనినప్పుడు మిక్కిలి కొద్దిగానే ఉండెడిది; అతని నిరంతర అధ్యయనము మోకాళ్లమీదనే ఉండెడిది. భోజనము మధ్యలో అతడు తరచుగా తన టోపీని కన్నులపై ఉంచుకొని తనలో తాను ధ్యానించుచుండెడివాడు, అప్పుడు సాధారణముగా సమృద్ధిగా కన్నీళ్లు అతని పళ్లెము మీద కారుచుండెడివి. అతడు పురుషునితోను బాలునితోను మిక్కిలి సౌమ్యముగా ఉండెడివాడు.... అతని ముఖ్యమైన విశ్రాంతి ఏ ఆటలోను ఇతర వినోదములోను కాక, యోగ్యమైన సహవాసములోను, మర్యాదగల సంభాషణలోను మాత్రమే ఉండెను; భోజనము తరువాత బల్ల వద్ద కొద్ది విరామ సమయమును దానిలో గడిపి, తరువాత ప్రార్థనకును తన గ్రంథమునకును తిరిగి వెళ్లెడివాడు. తన కలముతోగాని, అధ్యయనముతోగాని, ఇతరులకు చేయు ప్రోత్సాహముతోగాని ఏ మేలును చేయని గంటను అతడు వ్యర్థముగా గడచిన గంటగా ఎంచెడివాడు." మిస్టర్ టౌన్సెండ్ తన శ్రేష్ఠమైన జీవిత చరిత్రను ఈ క్రింది భాగముతో ముగించెను; అది నిజమును మంచిదియునై ఉన్నందున దానిని పూర్తిగా ఇచ్చుచున్నాను. "అతడు స్వల్పకాలములో దీర్ఘజీవితము జీవించెనని చెప్పవచ్చును. డీకనుగా ఆజ్ఞాపత్రము పొందినప్పటి నుండి హతసాక్షి మరణపు గడియ వరకు అతడు ఐదు సంవత్సరములు మాత్రమే పరిచర్య ఉద్యోగమును నిర్వహించుటకు అనుమతింపబడెను, అందులో రెండు సంవత్సరములు చెరసాలలో గడచెను. సమస్త హృదయముల రహస్యములు బయలుపరచబడు ఆ మహాదినము వరకు, ఈ అంకితభావముగల మనుష్యుని శ్రమలకును ప్రార్థనలకును ఇంగ్లాండు ఎంతవరకు ఋణపడియున్నదో పూర్తిగా తెలియదు. 'నిశ్చయముగా అతడు ఇంగ్లీషు సంఘ పితరులలో అతి తక్కువ సామర్థ్యము గలవాడును కాడు, అతి తక్కువ పాండిత్యము గలవాడును కాడు.' అతడు తీర్పును 'పాండిత్యము, వాక్చాతుర్యము, స్వభావమాధుర్యము, దేవునియెడల గాఢమైన భక్తి'తో సంతోషకరముగా జతపరచెను:.... మరియు అతని విలువను పోపు మతస్థులే ఎంతగా గ్రహించిరంటే, వారు ఇతరుని కంటె ఎక్కువగా అతనిని మత విశ్వాసము నుండి తప్పించుటకు శ్రమపడిరి.' ఎడ్వర్డు ఇంగ్లాండు సింహాసనముపై ఇంకా ఎక్కువ కాలము ఉండినయెడల బ్రాడ్‌ఫర్డ్ అధ్యక్షుల పీఠమునకు ఎత్తబడియుండును. అతడు ఆత్మల మహా అధ్యక్షుని నుండి అంతకంటె ఉన్నతమైన పదవిని పొందెను. అతని జీవిత పరిశుద్ధతవలనను అతని వ్రాతల సాక్ష్యమువలనను 'అతడు ఇంకను మాటలాడుచున్నాడు.' హతసాక్షి మరణపు అగ్నిజ్వాలల వలన 'సంస్కరింపబడిన ఇంగ్లాండు సంఘమునకు నాలుగు ముఖ్య స్తంభములైన బ్రాడ్‌ఫర్డ్, లాటిమర్, క్రాన్మర్, రిడ్లీ' దేవుని కృపవలన ఈ దేశములో ఎన్నడును ఆరిపోనటువంటి దీపమును వెలిగించిరి."

బ్రాడ్‌ఫర్డు సాహిత్య అవశేషములు సుమారు 1100 పేజీలు ఉండి, పార్కరు సొసైటీ వారి ప్రచురణ వరుసలో రెండు 8vo సంపుటములను నింపుచున్నవి. వాటిలో ముఖ్యముగా ప్రసంగములు, చిన్న గ్రంథములు, ధ్యానములు, ప్రార్థనలు, ప్రకటనలు, ప్రబోధములు, లేఖలు ఉన్నవి. అన్నియు మంచివే; అన్నియు చదువదగినవే. ఆయన రచనలలో ప్రత్యేకముగా మంచివాటిని ఎంచవలసి వచ్చినయెడల, "రోము మతపు కొన్ని సిద్ధాంతముల ఖండన", "మాస్ వినుటవలని హాని" అను ఆయన వాదాత్మక గ్రంథములను; మారుమనస్సు గూర్చియు ప్రభు రాత్రి భోజనము గూర్చియు ఆయన చేసిన ప్రసంగములను; మరణభయమునకు వ్యతిరేకముగా ఆయన వ్రాసిన గ్రంథములను; లండనుకును, కేంబ్రిడ్జికిని, లంకాషైరుకును, చెషైరుకును మొదలైనవాటికిని ఆయన పలికిన వీడ్కోలు సందేశములను పేర్కొందును. అన్నిటికంటె ఎక్కువగా, స్నేహితులకు ఆయన వ్రాసిన 100 లేఖలను సిఫార్సు చేయుచున్నాను. పైన చెప్పిన రచనలలో దేనినైనను చదివి తన ఆత్మ లోలోపల కదలించబడనివాడు సంతృప్తికరము కాని స్థితిలో ఉన్నవాడే అయియుండవలెను. నా దృష్టిలో, బ్రాడ్‌ఫర్డు వ్రాసినదంతటిలో లేఖనానుసారమైన సత్యసమ్మతత్వము మాత్రమే కాక, ఒక విశేషమైన అగ్ని, అభిషేకపు ప్రభావము, ఆత్మీయ ఉష్ణత, ముక్కుసూటితనము ఉన్నవి; అవి క్రైస్తవ గ్రంథకర్తలలో ఆయనను అత్యున్నత స్థానమునకు అర్హునిగా చేయుచున్నవి. ఆయన ఇంకను ఎక్కువకాలము జీవించి ఇంకను ఎక్కువగా వ్రాసియుండినయెడల అది సంఘమునకు అపారమైన ఆశీర్వాదమై యుండెడిదని ఊహింపవచ్చును.

నా మొదటి ఉద్ధరణ బ్రాడ్‌ఫర్డు వ్రాసిన "మరణభయమునకు వ్యతిరేకముగా గ్రంథము" నుండి తీసుకొనబడినది. (సంపుటము 1, పేజీ 342, పార్కరు సొసైటీ ముద్రణ.)

"ఒకడు ఇట్లనవచ్చును: అయ్యా, ఈ దయనీయమైన జీవితమునుండి అంత గొప్ప భాగ్యమునకు నేను వెళ్లెదనని నాకు నిశ్చయముగా తెలిసినయెడల, మీరు కోరినట్లు నేను నిజముగా సంతోషించి ఆనందించి, మరణమునకు స్వాగతము పలుకగలను. కాని నేను పాపిని; దేవుని చిత్తమునకు ఘోరముగా విరోధముగా అతిక్రమించితిని; కావున నిత్య దుఃఖమునకును నాశనమునకును దురవస్థకును నేను పంపబడుదునేమో అని భయపడుచున్నాను.

"ఇక్కడ, నా సహోదరుడా, నీవు పాపివని, నిత్యమరణమునకు పాత్రుడవని ఒప్పుకొనుట మంచిదే; ఏలయనగా, 'మనము పాపము లేనివారమని చెప్పుకొనినయెడల మనలను మనమే మోసపరచుకొనువారమగుదుము, మనలో సత్యము లేనివారమగుదుము.' ఒక్క రాత్రి వయస్సుగల శిశువు కూడా దేవుని దృష్టికి పవిత్రుడు కాడు. పాపములో మనము పుట్టితిమి, 'స్వభావముచేత మనము ఉగ్రతకు పాత్రులమైన పిల్లలము,' నరకాగ్నికి కొరవులము; కావున మనము పాపులమని ఒప్పుకొనవలసినదే; ఏలయనగా 'ప్రభువా, నీవు అపరాధములను లెక్కచూచినయెడల ఎవడు నిలువగలడు?' అవును, 'ప్రభువా, తీర్పులోనికి రావద్దు; నీ దృష్టికి శరీరధారియైన ఏ మనుష్యుడును నిర్దోషి కాడు' అని మనమందరము మొరపెట్టవలసినదే. కాబట్టి ఈ విషయములో నీవు పాపివని ఒప్పుకొని మంచి పని చేసితివి."

"అయితే ఇప్పుడు నీవు నీ పాపక్షమాపణ విషయమై సందేహములో నిలిచి, దానివలన శిక్షావిధికి భయపడుచుండగా, నా ప్రియ సహోదరుడా, నీవు నాకు ఒక ప్రశ్నకు జవాబు చెప్పవలెనని కోరుచున్నాను, అదేమనగా, 'నీవు క్షమాపణను కోరుచున్నావా లేదా; నీవు మారుమనస్సు పొందుచున్నావా లేదా; నీవు బ్రదికియుండినయెడల నీ జీవితమును సరిదిద్దుకొనవలెనని నిష్కపటముగా ఉద్దేశించుచున్నావా లేదా?' నీవు దేవుని యెదుట అట్లు ఉద్దేశించి, ఆయన కనికరమును అట్లు కోరినయెడల, నా మంచి సహోదరుడా, ప్రభువు నీతో ఏమి చెప్పుచున్నాడో ఆలకింపుము:—

"'నా నిమిత్తమే నీ అతిక్రమములను తుడిచివేయువాడను నేనే.' 'మీ పాపములు రక్తమువలె ఎర్రనివైనను అవి హిమమువలె తెల్లబడును;' ఏలయనగా 'చచ్చువాని చావులో నాకు ఇష్టము లేదు.' 'నా జీవముతోడు, నీవు చావవలెనని కాక, నీవు మారుమనస్సు పొంది బ్రదుకవలెనని నా కోరిక.' నేను 'లోకమును ఎంతో ప్రేమించితిని,' అందువలన నా స్వభావ సారూప్యమును నా మహిమ తేజస్సును అయినవాడును, 'ఎవనివలన సమస్తము కలిగెనో,' ఎవనిద్వారా సమస్తము ఇయ్యబడెనో, ఆ నా ప్రియతమ కుమారుని నేను విడిచిపెట్టలేదు; ఆయనను నీ కొరకు ఇచ్చితిని, నరుడగుటకు మాత్రమే కాక, నీ స్వభావమును ధరించి, దానిని మర్త్యత్వమునుండియు పాపమునుండియు సమస్త భ్రష్టత్వమునుండియు శుద్ధిచేసి, తన స్వంత వ్యక్తియందు మాత్రమే కాక నీయందును నీ నిమిత్తమును దానిని అమరత్వముతోను నిత్యమహిమతోను అలంకరించి సంపన్నము చేయుటకును ఇచ్చితిని; దీనిని నీవు ఇప్పుడు విశ్వాసముచేత నిశ్చయముగా నమ్మవలెనని నేను కోరుచున్నాను, చివరకు నీవు దానిని నిజముగా అనుభవించి సంపూర్ణముగా నిత్యము అనుభవింతువు. నా ఈ కుమారుని నేను మరణమునకు అప్పగించితిని, అదియును 'సిలువమరణమను' అతి అవమానకరమైన మరణమునకు, నీ కొరకు, 'మరణమును నాశనము చేయుటకు,' నీ పాపముల విషయమై నా న్యాయమును తృప్తిపరచుటకు; కావున 'నమ్ముము,' 'నీ విశ్వాసము చొప్పున నీకు కలుగును గాక.'

"నా కుమారుడే నీతో ఏమి చెప్పుచున్నాడో ఆలకింపుము: 'ప్రయాసపడి భారము మోసికొనువారలారా, అందరు నా యొద్దకు రండి, నేను మీకు విశ్రాంతి కలుగజేతును;' 'నేను లోకమునకు తీర్పు తీర్చుటకు కాక, లోకమును రక్షించుటకే వచ్చితిని.' 'నేను నీతిమంతులను కాక, పాపులను మారుమనస్సునకు పిలుచుటకే వచ్చితిని.' ఆయన, 'నేను ఈ నా అపొస్తలుల కొరకు మాత్రమే కాక, వారి ప్రకటన ద్వారా నాయందు విశ్వాసముంచు వారందరి కొరకును ప్రార్థించుచున్నాను' అనెను. అట్టివారి కొరకు ఆయన ఏమని ప్రార్థించెను? ఆయన, 'తండ్రీ, నేనెక్కడ ఉందునో అక్కడ వారును ఉండవలెనని, నాకు నీయొద్ద ఉన్న, ఎల్లప్పుడు ఉండిన మహిమను వారు చూచి అనుభవింపవలెనని నా కోరిక. తండ్రీ, వారిని రక్షించి నీ సత్యమందు వారిని కాపాడుము' అనెను. ఆయన, 'తండ్రీ, నేను వారి కొరకు నన్ను పరిశుద్ధపరచుకొనుచున్నాను, నన్ను అర్పించుకొనుచున్నాను' అనెను. చూడుము, నా కుమారుడు నీ కొరకు ఇట్లు ప్రార్థించుచున్నాడని నీవు వినుచున్నావు."

ఇప్పుడు నా అపొస్తలుడైన పౌలు ఏమి చెప్పుచున్నాడో గమనించుము: 'మన రక్షకుడైన క్రీస్తు ప్రార్థనలు ఆలకింపబడినవని మనకు తెలియును' అనియు, 'పాపులను రక్షించుటకు యేసుక్రీస్తు లోకమునకు వచ్చెను అనునది నమ్మదగిన మాట' అనియు అతడు చెప్పుచున్నాడు. చెరసాల అధికారితో అతడు చెప్పినదానిని ఆలకింపుము: 'ప్రభువైన యేసుక్రీస్తు నందు విశ్వాసముంచుము, నీవు రక్షింపబడుదువు'; ఏలయనగా ఆయన తానే 'మన పాపములకు ప్రాయశ్చిత్తము చేసెను.' పేతురు ఇట్లనెను: 'ఆయనయందు విశ్వాసముంచు ప్రతివాడును ఆయన నామమువలన పాపక్షమాపణ పొందునని ప్రవక్తలందరును ఆయననుగూర్చి సాక్ష్యమిచ్చుచున్నారు.' 'నమ్ముము' మనుష్యుడా. 'ప్రభువా, నా అవిశ్వాసమునకు సహాయము చేయుము' అని ప్రార్థింపుము; 'ప్రభువా, మా విశ్వాసమును వృద్ధిపరచుము' అని ప్రార్థింపుము. 'అడుగుడి, మీకియ్యబడును.' యోహాను ఏమి చెప్పుచున్నాడో ఆలకింపుము: 'మన పాపములను ఒప్పుకొనిన యెడల, ఆయన నమ్మదగినవాడును నీతిమంతుడునై యుండి, మన పాపములను క్షమించును; మన ప్రభువైన యేసుక్రీస్తు రక్తము మన పాపములన్నిటినుండి మనలను శుద్ధీకరించును'; ఏలయనగా, 'మనము పాపము చేసిన యెడల తండ్రియొద్ద మనకు ఒక న్యాయవాది యున్నాడు, ఆయన నీతిమంతుడైన యేసుక్రీస్తే; ఆయనే మన పాపములకు శాంతికరమైయున్నాడు' అని అతడు చెప్పుచున్నాడు. క్రీస్తుకు ఇవ్వబడిన పేరును ఆలకింపుము: 'ఆయనకు యేసు అను పేరు పెట్టుము,' అని దూత చెప్పెను, 'ఏలయనగా ఆయన తన ప్రజలను వారి పాపములనుండి రక్షించును'; కాబట్టి 'పాపము విస్తరించిన చోట కృప అత్యధికముగా విస్తరించెను.' ప్రభువు నామము, నీ పాపములనిమిత్తము తప్ప మరి దేనినిమిత్తమును మరణమునకు భయపడు నీవు, వాటి క్షమాపణనుగూర్చి నిశ్చయత పొందునట్లును, మరణమును ప్రియమిత్రునివలె కౌగిలించుకొని, దాని భయమును, కాటును, శక్తిని ఎగతాళి చేయుచు, 'మరణమా, నీ ముల్లెక్కడ? పాతాళమా, నీ జయమెక్కడ?' అని పలుకునట్లును ఉన్నది. ప్రభువు కనికరమును సందేహించుటవలె లోకములో ప్రభువునకు అసంతోషము కలిగించునది మరొకటి లేదు. ఇద్దరు ముగ్గురు సాక్షుల నోట సంతృప్తి పొందవలెను; కాబట్టి నీవు ఇంతమంది సాక్షులనుగూర్చి వినియున్నందున, ప్రభువునొద్ద కనికరమును కోరువాడు వట్టిచేతులతో పంపివేయబడడని తెలిసికొని దానిని నమ్ముము, మరియు పరిశుద్ధురాలైన కన్యక మరియతో కలిసి, 'ఇదిగో ప్రభువా, నీ దాసుడను; నీ మాటచొప్పున నాకు జరుగును గాక' అని పలుకుము.

కాబట్టి ఇట్లనుము: 'నా మీద నేరము మోపువాడెవడు? దేవుడే నన్ను నిర్దోషినిగా తీర్చుచున్నాడు; నన్ను శిక్షింపగలవాడెవడు? మృతి పొందినవాడు క్రీస్తే, నా పాపముల నిమిత్తము మృతి పొందెను; అంతేకాక నా నీతి నిమిత్తము లేచెను, తండ్రి కుడిపార్శ్వమున ఆసీనుడై నా కొరకు విజ్ఞాపన చేయుచున్నాడు.' కాబట్టి నీ పాపక్షమాపణ విషయమై నిశ్చయముగాను స్థిరముగాను ఉండుము; నిత్యజీవము విషయమై నిశ్చయముగాను స్థిరముగాను ఉండుము. 'అగాధములోనికి దిగువాడెవడు?' అని నీ హృదయములో అనుకొనకుము; అనగా నీ పాపక్షమాపణనుగూర్చి సందేహింపకుము, అది క్రీస్తును పైకి రప్పించుటయే. 'పరలోకమునకు ఎక్కి పోవువాడెవడు?' అని కూడ అనకుము; అనగా నిత్యానందమును గూర్చి సందేహింపకుము, అది క్రీస్తును పరలోకమునుండి బయటకు నెట్టివేయుటయే. అయితే ప్రభువు నీతో చెప్పుచున్నది గమనించుము: 'వాక్యము నీకు సమీపముగా, నీ నోటియందును నీ హృదయమునందును ఉన్నది; అది మేము ప్రకటించు విశ్వాసవాక్యమే: యేసుక్రీస్తు ప్రభువని నీ నోటితో ఒప్పుకొని, దేవుడు ఆయనను మృతులలోనుండి లేపెనని నీ హృదయమందు విశ్వసించిన యెడల నీవు రక్షింపబడుదువు.' నీవు 'యేసుక్రీస్తు మృతిపొంది తిరిగి లేచెనని విశ్వసించిన' యెడల, 'క్రీస్తుతోకూడ మృతిపొందిన నిన్ను నేను ఆయనతోకూడ తిరిగి తీసికొనివత్తును' అని ప్రభువైన దేవుడు చెప్పుచున్నాడు గనుక నీవు నిశ్చయత పొందుదువు.

ఇట్లు, ప్రియ సహోదరుడా, నీకు వ్రాయుట మంచిదని తలంచితిని,

నా రెండవ ఉద్ధరణము బ్రాడ్‌ఫర్డ్ వ్రాసిన "లాంకషైర్, చెషైర్ ప్రాంతములకు వీడ్కోలు" నుండి తీసికొనబడినది. (సంపుటి 1, పుట 449.)

"నా శిక్షావిధికి కారణమును నేను ఆలోచించునప్పుడు, నేను ఉన్నదానికంటె ఎక్కువగా ఆనందింపకుండుటకు విచారింపక తప్పదు, ఏలయనగా అది దేవుని యథార్థతయు సత్యమునై యున్నది. ఆ శిక్షావిధి కేవలము బ్రాడ్‌ఫర్డునకు విధింపబడినది కాదు, అది క్రీస్తునకును ఆయన సత్యమునకును విధింపబడిన శిక్షావిధియే. బ్రాడ్‌ఫర్డు ఒక సాధనము మాత్రమే, అతనియందు క్రీస్తును ఆయన సిద్ధాంతమును శిక్షింపబడుచున్నవి; కావున నా ప్రియులారా, ఆనందింపుడి, ఆనందింపుడి, నాతోకూడను నా నిమిత్తమును కృతజ్ఞతలు అర్పింపుడి, ఏలయనగా దేవుడు మన దేశమునకు ఇంత గొప్ప మేలు దయచేసెను; అందరికంటె అయోగ్యుడైన నన్ను (అనగా నన్నే) ఎన్నుకొని, నా ద్వారా ఎట్టి బాధనైనను సహింపజేయుట ఆయనకు ఇష్టమాయెను; విశేషముగా, ఆయన నిమిత్తము మీ అందరితోకూడ నా కొరకు సిద్ధపరచబడినట్లు నేను గ్రహించు ఈ హింసాత్మక మరణమును సహింపజేయుట ఆయనకు ఇష్టమాయెను. మన ప్రభువైన యేసుక్రీస్తు ద్వారా నాపట్ల ఆయన చూపిన ఈ అత్యధిక కనికరమునకు మన తండ్రియైన దేవునికి సమస్త మహిమయు స్తుతియు కలుగును గాక. ఆమేన్.

"అయితే మీరు బహుశా నాతో ఇట్లందురు: 'నీవు ఏ కారణమునిమిత్తము శిక్షావిధి పొందితివి? నీవు ఆయన పరిశుద్ధ భోజనమందు క్రీస్తు సన్నిధిని అంతయు నిరాకరించి, దానిని కేవలము ఒక గుర్తుగాను సామాన్య రొట్టెగాను చేయుచున్నావని, అంతకంటె మరేమియు కాదని మేము వినుచున్నాము.' నా ప్రియులారా, నన్నుగూర్చి చెప్పబడునదియు చెప్పబడబోవునదియు నేను చెప్పజాలను. మాస్టర్ పెండిల్టన్ మీకు ప్రసంగింపవలెనని వెళ్లెనని నాకు తెలుపబడెను; అతడు ఒకప్పుడు తన మాటను ఉపసంహరించుకొనినట్లు కాదు (నేను మీ మధ్యకు రాకముందు అతడు తన మునుపటి బోధకు విరుద్ధముగా ప్రసంగించిన విధము మీ అందరికి తెలియును), గాని తాను ఉపసంహరించుకొనినదానిని మరల ఉపసంహరించుకొనుటకే. నేను రాకముందును, నేను వచ్చినప్పుడును, నేను కాల్చబడినప్పుడును అతడు నన్నుగూర్చి ఎట్లు మాటలాడునో ఎట్లు తెలుపునో నేను అంతగా లక్ష్యపెట్టను; ఏలయనగా ఇంత అస్థిరుడై తనకు విరుద్ధముగా ఇన్నిసార్లు మాటలాడువాడు, తన ఉద్దేశమునకును లాభమునకును అనుకూలమైనప్పుడు తప్ప నన్నుగూర్చి మంచిగా మాటలాడునని నేను తలంపజాలను; దీనిగూర్చి ఇంతే చాలును.

"నిజముగా, నేను అపసిద్ధాంతినిగా శిక్షింపబడుటకు ప్రధాన కారణము, నేను బలిపీఠపు సంస్కారమును నిరాకరించుటయే; అది క్రీస్తు భోజనము కాదు, దానిని స్పష్టముగా వక్రీకరించుటయే (పోపు మతస్థులు ఇప్పుడు దానిని వాడుచున్న రీతిగా, రొట్టె ద్రాక్షారసముల రూపముల క్రింద క్రీస్తు శరీరరక్తముల యథార్థమైన, సహజమైన, దేహసంబంధమైన సన్నిధిగా వాడుట): అనగా నేను పదార్థాంతరీకరణను నిరాకరించుచున్నాను; అది అపవాది ముద్దుబిడ్డయు, క్రీస్తు విరోధి మతమునకు కుమార్తెయు వారసురాలునై యున్నది; దానివలన మాస్ నిలుపబడుచున్నది, క్రీస్తు భోజనము వక్రీకరింపబడుచున్నది, పరిచర్య తొలగింపబడుచున్నది, మారుమనస్సు తిరస్కరింపబడుచున్నది, నిజమైన భక్తి అంతయు విడువబడుచున్నది.

"మన ప్రభువు రాత్రి భోజనమందు, లేక క్రీస్తు శరీరరక్తముల సంస్కారమందు, పూర్ణ క్రీస్తు, దేవుడును మనుష్యుడునైనవాని యథార్థమైన నిజ సన్నిధి, పొందువాని విశ్వాసమునకు ఉన్నదని (దగ్గర నిలిచి చూచువాని విశ్వాసమునకు కాదు) నేను ఒప్పుకొనుచు నమ్ముచున్నాను; దానిలో పాలుపొందువాని ఇంద్రియములకు రొట్టె ద్రాక్షారసముల యథార్థమైన నిజ సన్నిధి ఉన్నట్లే. దేవుని వాక్యముతోను, పోపు మతపు సంఘము హింసించుచున్న క్రీస్తు సంఘము యొక్క నిజమైన సాక్ష్యముతోను అంగీకరించు ఈ విశ్వాసమును ఈ సిద్ధాంతమును నేను విడువను; కావున నేను అపసిద్ధాంతినిగా శిక్షింపబడుచున్నాను, కాల్చబడుదును.

"కాని నా ప్రియులారా, నేను బోధించినదియు మీరు అంగీకరించినదియు, నేను నమ్మినదియు ఇప్పటికిని నమ్ముచున్నదియు, దేనికొరకు నా ప్రాణమునే అర్పించుచున్నానో ఆ సత్యము దేవుని విరోధులందరి శిరస్సు ఎంత ఆగ్రహించినను ఎన్నడును కాల్చబడదనియు, బంధింపబడదనియు, జయింపబడదనియు, అది విజయము పొంది జయోత్సాహముతో స్వేచ్ఛగా నిలుచుననియు దేవునియందు నమ్మిక కలిగియున్నాను. ఏలయనగా ప్రభువునకు విరోధముగా ఏ ఆలోచనయు లేదు; 'అవిశ్వాసపు పుత్రులు' అయి సత్యమును 'ప్రేమింపక' అబద్ధములను నమ్మునట్లు అప్పగింపబడినవారియందు తప్ప మరి ఎవరియందును మనుష్యుల ఏ ఉపాయమును సత్యమును ఓడింపజాలదు. ఈ తెగులు నుండి కనికరముగల ప్రభువు మిమ్మును ఈ రాజ్యమంతటిని విడిపించునట్లు, ప్రభువునందు నా ప్రియులారా, ఆయన కనికరమును వినయముగా వేడుకొనుచున్నాను. ఆమేన్."

నా మూడవది, చివరిదియు అయిన ఉద్ధరణ, 1551వ సంవత్సరములో బ్రాడ్‌ఫర్డు బెడ్‌ఫర్డు ప్రభువగు ఫ్రాన్సిస్ రస్సెల్‌కు వ్రాసిన లేఖ నుండి తీసికొనబడినది. (బ్రాడ్‌ఫర్డు రచనలు, సంపుటి II, పుట 79.)

"నా ఘనమైన ప్రభువా, మీరు కృతజ్ఞులై యుండుటకు కారణము కలదు. మీ పిలుపును గమనించి, ఇంగ్లాండు రాజ్యమందలి ఎందరు ప్రభువులయొక్క కుమారులయెడలను, ప్రభువులయెడలను, సర్దారులయెడలను, గౌరవనీయులయెడలను దేవుడు ఇట్లు వ్యవహరించెనో చెప్పుడి. దీనికి మీరు అర్హులైతిరని మీరు తలంపరని నేను ధైర్యముగా చెప్పుదును. యిర్మీయా కాలమున ఎబెద్మెలెకుపట్ల, అహాబు కాలమున ఓబద్యాపట్ల, క్రీస్తు కాలమున అరిమత్తయియ యోసేపుపట్ల, అపొస్తలుల కాలమున సెర్గియ పౌలుపట్ల, రాణియైన కందాకే కంచుకియెడల ఆయన చేసినట్లే, క్రీస్తునందలి దేవుని కనికరమే దీనిని మీయందు నెరవేర్చెను. ఇప్పుడు కృతజ్ఞులై యుండుడి; నా ఘనమైన ప్రభువా, క్రీస్తును ఒప్పుకొనుటయందు కొనసాగుడి, కొనసాగుడి, కొనసాగుడి. మనుష్యుల యెదుట ఆయనను గూర్చి సిగ్గుపడకుడి; అప్పుడు ఆయన మిమ్మును గూర్చి సిగ్గుపడడు. ఇప్పుడు ఆయన మిమ్మును పరీక్షించును: ఆయనను గట్టిగా పట్టుకొనుడి, ఆయన మిమ్మును గట్టిగా పట్టుకొనును; ఆపత్కాలమున ఆయన మీతో ఉండి మిమ్మును విడిపించును. కాని మీరు ఆయనకు మొఱపెట్టవలెను, ఏలయనగా ఇట్లు జరుగును: 'అతడు నాకు మొఱపెట్టెను, నేను ఆలకించితిని; ఆపత్కాలమున నేను అతనితో ఉంటిని.'

"వెనుకకు తిరిగి చూచిన లోతు భార్యను జ్ఞాపకము చేసికొనుడి; ఫ్రాన్సిస్ స్పీరాను జ్ఞాపకము చేసికొనుడి; 'నియమప్రకారము పోరాడని యెవడును కిరీటము పొందడు' అని జ్ఞాపకము చేసికొనుడి. మీకు కలిగినదంతయు క్రీస్తు ఆజ్ఞకు లోబడినదని జ్ఞాపకము చేసికొనుడి.

మీరు ఆయన కొరకు పోగొట్టుకొనగలిగిన దానికంటె ఆయన మీ కొరకు ఎక్కువ పోగొట్టుకొనెనని జ్ఞాపకము చేసికొనుడి. ఆయన నిమిత్తము పోగొట్టుకొనినది మీరు పోగొట్టుకొనినది కాదని జ్ఞాపకము చేసికొనుడి, ఏలయనగా ఇక్కడను ఇతరచోట్లను మీరు అంతకంటె ఎక్కువగా పొందెదరు. మీరు చచ్చెదరని జ్ఞాపకము చేసికొనుడి; ఎప్పుడో, ఎక్కడో, ఎట్లో మీరు చెప్పలేరు. పాపుల మరణము మిక్కిలి భయంకరమని జ్ఞాపకము చేసికొనుడి. దేవుని పరిశుద్ధుల మరణము ఆయన దృష్టికి విలువైనదని జ్ఞాపకము చేసికొనుడి. జనసమూహము దుఃఖమునకు త్రిప్పు విశాలమైన మార్గమున వెళ్లుచున్నదని జ్ఞాపకము చేసికొనుడి. మహిమకు తీసికొనిపోవు ఇరుకు ద్వారమున ప్రయాణించువారు కొద్దిమందియేనని జ్ఞాపకము చేసికొనుడి. అందులో ప్రవేశించుటకు పోరాడుడని క్రీస్తు మీకు ఆజ్ఞాపించుచున్నాడని జ్ఞాపకము చేసికొనుడి. ప్రభువునందు నమ్మిక యుంచువాడు తన శత్రువుల దాడులన్నిటికి ఎదురుగా నిలుచుటకు బలము పొందునని జ్ఞాపకము చేసికొనుడి.

"మీ తలవెండ్రుకలన్నియు లెక్కింపబడియున్నవని నిశ్చయముగా తెలిసికొనుడి. మీ మంచి తండ్రి హద్దులను నియమించియున్నాడనియు, వాటివైపు చూచుటకైనను అపవాది తెగింపడనియు నిశ్చయముగా తెలిసికొనుడి. మిమ్మును ఆయనకు అప్పగించుకొనుడి; ఆయన మీ కాపరియై యున్నాడు, యుండెను, యుండును; మీ చింతను ఆయనపై వేయుడి, ఆయన మీ విషయమై చింతించును. క్రీస్తు మీ లక్ష్యమును గురియునై యుండవలెను; ఆయన మీరు పని చేయుటకు మాదిరియై యుండవలెను; ఆయన మీరు అనుసరించుటకు ఆదర్శమై యుండవలెను: మీ హృదయముతో పాటు మీ చేతిని, మీ మనస్సుతో పాటు మీ నాలుకను, మీ విశ్వాసముతో పాటు మీ పాదములను ఆయనకు ఇచ్చుడి; మతమునకు సంబంధించిన సమస్త విషయములలో ఆయన వాక్యము మీ ముందు నడుచు దీపమై యుండవలెను.

"ఈ పోపు మతపు ప్రార్థనలకు పోనివాడును, వాటియొద్ద నిలువనివాడును, వాటియొద్ద కూర్చుండనివాడును ధన్యుడు. ఆత్మయందును శరీరమునందును దేవుని మహిమపరచుడి. క్రీస్తుతో కూడ పోగుచేయనివాడు చెదరగొట్టును. ప్రార్థన చేయుడి; అడిగి దాని తరువాత నిశ్చయముగా నిరీక్షించువారికి సమీపములో నున్న దేవుని సహాయము కొరకు కనిపెట్టుడి. ఆ ప్రార్థనయందు మీ ప్రభువు మమ్మును జ్ఞాపకము చేసికొనవలెనని హృదయపూర్వకముగా కోరుచున్నాను; దేవునికి స్తోత్రము, మేము మీతో కూడ సంతోషముగా వెళ్లుచున్నాము, అయినను దేవుని చిత్తమైనయెడల మీరు మమ్మును వెంబడించెదరని ఆశించుచు మేము మీ ముందు వెళ్లుటకు చూచుచున్నాము."

ఈ ఉద్ధరణలపై వ్యాఖ్యానము అనవసరమని నా పాఠకులు ఒప్పుకొందురని తలంచుచున్నాను. అవి తమ కొరకు తామే మాటలాడుచున్నవి. స్థలము చాలినయెడల ఇట్టి ఇంకను అనేక భాగములను సులభముగా ఎన్నుకొనవచ్చును. కాని చాలును, అది విందువలె తృప్తి కలిగించును. బ్రాడ్‌ఫర్డు సాహిత్య అవశేషములు చదువదగినవని రుజువు చేయుటకు బహుశః ఇంతవరకు ఉదాహరించినది చాలును.

ఇంగ్లాండు సంస్కరణ సంఘము యొక్క పునాదులు జాన్ బ్రాడ్‌ఫర్డు వంటి మనుష్యులచే వేయబడినందుకు దేవునికి కృతజ్ఞతలు చెల్లింతము. హతసాక్షులైన మన సంస్కర్తలు ఎట్టి మనుష్యులో, ఎట్టి సిద్ధాంతములను వారు అవలంబించిరో, ఎట్టి జీవితములను వారు జీవించిరో స్పష్టముగా గ్రహింతము. ఇంగ్లాండు సంఘము కొరకు వారు చేసిన పని ఎన్నడును తృణీకరింపబడకుండునట్లును తక్కువగా ఎంచబడకుండునట్లును ప్రార్థింతము. అన్నిటికంటె ముఖ్యముగా, హతసాక్షుల దీపమును ప్రకాశముగా వెలుగుచుండునట్లు చేసి, నిజమైన సంస్కరణ సూత్రములను మన పిల్లల పిల్లలకు అందించు ఇంగ్లీషు మతగురువుల నిరంతర పరంపర మన మధ్య ఎన్నడును కొరవడకుండునట్లు ప్రార్థింతము.

నికోలస్ రిడ్లీ: అధ్యక్షుడు మరియు

హతసాక్షి

అతని జీవితము, కాలములు, రచనలు.

అధ్యక్షుడును హతసాక్షియునైన నికోలస్ రిడ్లీ పేరు నిజమైన హృదయముగల ఇంగ్లీషు సంఘస్థులందరి మధ్య ఇంటింటి పేరై యుండవలెను. ఇంగ్లీషు సంస్కర్తల ఘనమైన సేనలో రిడ్లీ కంటె ఉన్నత స్థానమునకు అర్హుడు మరి ఎవడును లేడు. క్రాన్మర్, లాటిమర్, హూపర్‌లతో కూడ, ఆయన మన ధన్యకరమైన సంస్కరణ యొక్క ఘనులలో మొదటి శ్రేణిని ఆక్రమించెను, నిజమైన యోగ్యతయందు ఎవరికిని తక్కువవాడు కాడు. రిడ్లీ సుమారు 1500వ సంవత్సరమున, స్కాట్లాండు సరిహద్దునకు సమీపమున నార్తంబర్లాండులోని విల్లీమాంట్స్‌విక్‌లో జన్మించెను. ఆయన తొలి విద్య న్యూకాజిల్-ఆన్-టైన్‌లోని ఒక పాఠశాలలో పొందెను, 1518వ సంవత్సరమున ఆయన కేంబ్రిడ్జిలోని పెంబ్రోక్ కళాశాలకు పంపబడెను. ఇక్కడ ఆయన అసాధారణమైన శ్రద్ధయు సామర్థ్యమును గల విద్యార్థిగా త్వరలో ప్రసిద్ధి చెందెను, విశ్వవిద్యాలయమున ఉన్నత స్థానమునకు వేగముగా ఎదిగెను. ఆయన 1524లో పెంబ్రోక్ ఫెలో అయ్యెను, 1533లో సీనియర్ ప్రాక్టర్, 1534లో విశ్వవిద్యాలయ చాప్లెయిన్ మరియు పబ్లిక్ ఆరేటర్, 1540లో పెంబ్రోక్ మాస్టర్ అయ్యెను.

రిడ్లీ స్థిరమైన ప్రొటెస్టెంటు విశ్వాసపు ఆరంభములు కొంత అస్పష్టతతో కప్పబడియున్నవి. క్రాన్మర్ వలె ఆయన కూడా క్రమక్రమముగా లేఖనసత్యపు పూర్ణకాంతిలోనికి వచ్చినట్లును, విశ్వాసమందలి సంపూర్ణ పరిపక్వతను ఒక్కసారిగా పొందలేదనియు కనబడుచున్నది. 1534వ సంవత్సరములో పోపు అధికారమునకు వ్యతిరేకమైన నిర్ణయముపై ఆయన సంతకము చేసెను. 1537లో ఆయన ఆర్చిబిషప్పు క్రాన్మర్‌కు గురుపరిచారకుడయ్యెను; 1538లో ఆయన ద్వారా తూర్పు కెంటులోని హీమ్ అను గ్రామపు సంఘ బాధ్యతకు నియమింపబడెను. ఇక్కడ, ఒక ప్రశాంతమైన పల్లెటూరి గృహమందలి ఏకాంతవాసములో, ప్రభు రాత్రి భోజనమును గూర్చి రాత్రాము లేక బెర్త్రాము వ్రాసిన ప్రసిద్ధ గ్రంథమును ఆయన మొదటిసారి చదివెను; అది ఆయనను లేఖనములను పరిశోధించుటకును, పితరుల రచనలను ముందెన్నడును లేనంత జాగ్రత్తగా పరిశీలించుటకును నడిపించెను. ఫలితముగా, ప్రభు రాత్రి భోజనమును గూర్చిన రోమను సిద్ధాంతపు సత్యమును గూర్చి ఆయనకు తీవ్రమైన సందేహములు కలుగసాగెను. ఈ సందేహములను తన స్నేహితుడును ఆదరణకర్తయునగు ఆర్చిబిషప్పునకు ఆయన తెలియజేసెను. చివరకు అంగీకరింపబడిన ద్రవ్యపరిణామ సిద్ధాంతము లేఖనవిరుద్ధమైనదియు, క్రొత్తదియు, దోషభరితమైనదియునని క్రాన్మర్‌కును రిడ్లీకిని నిశ్చయము కలిగెను. అయినను 1545వ సంవత్సరము వరకు సంస్కారమందు క్రీస్తు శరీరరక్తముల భౌతికమైన ఉనికి అను సిద్ధాంతమును రిడ్లీ సంపూర్ణముగా విడిచిపెట్టలేదు. ఆ కాలమున ఫ్రిత్, లాంబర్ట్ మొదలగువారి వాదములును, శ్రమలును హీమ్ వద్ద తనకు కలిగిన అభిప్రాయములను స్థిరపరచెను; ఆయన ఇంగ్లాండు సంఘమునందు ఇప్పుడు అంగీకరింపబడిన ప్రభు రాత్రి భోజన సిద్ధాంతమును సందేహము లేక అంగీకరించి, మరణము వరకు దాని నుండి ఏమాత్రమును తొలగలేదు.

1540లో రిడ్లీ ఎనిమిదవ హెన్రీకి గురుపరిచారకుడయ్యెను; తరువాత వేగముగా ఒక్కొక్క గౌరవప్రదమైన, ప్రభావవంతమైన పదవి నుండి మరొకదానికి ఎదిగెను. 1541లో కాంటర్బరీకి ప్రెబెండరీగాను, 1545లో వెస్ట్‌మినిస్టరుకు ప్రెబెండరీగాను నియమింపబడెను. 1547లో సోహామునకు సంఘ బాధ్యతగా నియమింపబడెను; అదే సంవత్సరమున ఎనిమిదవ హెన్రీ ఆయనను రోచెస్టరు అధ్యక్షునిగా నామినేట్ చేసెను. 1550లో ఆరవ ఎడ్వర్డు ఆయనను లండను అధ్యక్షునిగా చేసెను; 1553లో డరం అధ్యక్షునిగా నామినేట్ చేయబడెను. అయితే ఈ చివరి మార్పు ఎప్పుడును జరుగలేదు. యువరాజైన ఎడ్వర్డు శోచనీయ మరణము రిడ్లీ లౌకిక గౌరవములన్నిటికిని పూర్తిగా ముగింపు పలికెను. 1553లో రక్తపాతియైన రాణి మేరీ, ఆయనపై ప్రత్యేకమైన ద్వేషము కలిగియుండి, క్షమాభిక్ష నుండి ఆయనను పేరుపెట్టి మినహాయించెను, ఆయనను టవరులో బంధించెను.

ఆరవ ఎడ్వర్డు మరణమునకు ముందు రిడ్లీ రాణి మేరీతో నేరుగా తలపడిన సందర్భములను ఫాక్సు ఎంత స్పష్టముగా వర్ణించెనంటే, వాటిని ఆ హుతసాక్షి చరిత్రకారుని మాటలలోనే ఇచ్చుట ఉత్తమమని నేను తలంచుచున్నాను: -

"1552వ సంవత్సరము సెప్టెంబరు ఎనిమిదవ తేదీ ప్రాంతమున, అప్పటి లండను అధ్యక్షుడైన డాక్టరు రిడ్లీ, హర్ట్‌ఫర్డ్‌షైరులోని హాడ్‌హామ్ వద్ద తన గృహమున ఉండి, రెండు మైళ్ల దూరమున హన్స్‌డన్ వద్ద ఉన్న లేడీ మేరీని దర్శించుటకు వెళ్లెను; సర్ థామస్ వార్టన్ మరియు ఆమె ఇతర అధికారులు దాదాపు పదకొండు గంటల వరకు ఆయనను మర్యాదగా ఆదరించిరి. అప్పుడు లేడీ మేరీ తన సభాగృహములోనికి వచ్చెను; ఆ అధ్యక్షుడు ఆమెను వందనము చేసి, ఆమె మహిమకు ఈ కర్తవ్యము నెరవేర్చుటకు తాను వచ్చితినని చెప్పెను. అప్పుడు ఆమె ఆయన శ్రమకై కృతజ్ఞత తెలిపి, పావుగంట సేపు ఆయనతో ఎంతో ఆహ్లాదముగా మాటలాడెను; ఆయన తన తండ్రి యొద్ద గురుపరిచారకుడుగా ఉండినప్పుడు రాజసభలో ఆయనను ఎరుగుదునని, ఇప్పటి లేడీ క్లింటన్ వివాహ సందర్భమున సర్ ఆంథోనీ బ్రౌనుతో జరిగిన వేడుకలో తన తండ్రి ఎనిమిదవ హెన్రీ ఎదుట ఆయన చేసిన ప్రసంగము తనకు బాగుగా జ్ఞాపకమున్నదని చెప్పి, ఆయనను తన అధికారులతో భోజనమునకు పంపెను. భోజనము ముగిసిన తరువాత, లేడీ మేరీ పిలిపించగా, అధ్యక్షుడు మరల ఆమె సన్నిధికి వెళ్లెను; వారిద్దరి మధ్య ఈ సంభాషణ జరిగెను. మొదట అధ్యక్షుడు ఈ విధముగా ప్రారంభించెను: 'అమ్మా, నేను మీ మహిమను దర్శించి నా కర్తవ్యము నెరవేర్చుటకు మాత్రమే కాక, మీకు సమ్మతమైనయెడల వచ్చు ఆదివారమున మీ యెదుట ప్రసంగించుటకు నన్ను నేను సమర్పించుకొనుటకును వచ్చితిని.'

"దీనితో ఆమె ముఖభావము మారెను; కొంతసేపు మౌనముగా ఉండి ఆమె ఇట్లు జవాబిచ్చెను: 'ప్రభువా, ఈ చివరి విషయమునకు మీరే జవాబు చెప్పుకొనుడి.'

"రిడ్లీ. - 'అమ్మా, నా పదవిని, పిలుపును దృష్టిలో ఉంచుకొనగా, మీ యెదుట ప్రసంగించుటకు ఈ విధముగా నన్ను సమర్పించుకొనుట నా బాధ్యత.'

"మేరీ. - 'సరే, నేను చెప్పినట్లు ఈ విషయమునకు మీరే జవాబు చెప్పుకొనుడి; ఆ జవాబు మీకు బాగుగా తెలియును; కాని మీకు నేనే జవాబు చెప్పవలసి వచ్చినయెడల, మీ జవాబు ఇదియే: ప్రక్కనున్న గ్రామసంఘ ద్వారము మీకై తెరవబడి యుండును, మీరు వచ్చి, ఇష్టమైనయెడల ప్రసంగించవచ్చును; కాని నేను గాని, నా వారిలో ఎవరైనను గాని మీ మాట వినము.'

"రిడ్లీ. - 'అమ్మా, మీరు దేవుని వాక్యమును తిరస్కరింపరని నమ్ముచున్నాను.'

"మేరీ. - 'దేవుని వాక్యమని మీరు దేనిని పిలుచుచున్నారో నాకు తెలియదు - నా తండ్రి దినములలో దేవుని వాక్యమైనది ఇప్పుడు దేవుని వాక్యము కాదు.'

"రిడ్లీ. - 'దేవుని వాక్యము అన్ని కాలములలో ఒక్కటే; కాని కొన్ని యుగములలో అది ఇతరములకంటె మెరుగ్గా అర్థము చేసికొనబడి ఆచరింపబడెను.'

"మేరీ. - 'నా తండ్రి దినములలో మీరిప్పుడు చెప్పుచున్నదానిని దేవుని వాక్యమని చెప్పుటకు మీ చెవులు పోవునేమో అను భయముతో మీరు సాహసించి యుండరు; మీ క్రొత్త పుస్తకములలో దేనినైనను నేను చదివియుండలేదు, దేవునికి కృతజ్ఞతలు; నేను ఎన్నడును చదువలేదు, ఎన్నడును చదువను.'

"అప్పుడు స్థాపింపబడిన మతరూపమునకు వ్యతిరేకముగాను, రాజ్యపాలనకు వ్యతిరేకముగాను, తన సహోదరుని బాల్యవయస్సులో చేయబడిన చట్టములకు వ్యతిరేకముగాను ఆమె అనేక కఠినమైన మాటలు పలికి - తన సహోదరుడు పరిపూర్ణ వయస్సునకు వచ్చు వరకు వాటికి లోబడుటకు తాను బద్ధురాలను కానని, అప్పుడు వాటికి లోబడెదనని ఆమె చెప్పెను - అధ్యక్షుడు సభాసభ్యులలో ఒకడా అని అడిగెను. ఆయన 'కాదు' అని జవాబిచ్చెను. 'ఈ దినములలో సభ నడుచుచున్న తీరునుబట్టి చూడగా మీరు కావచ్చును' అని ఆమె అనెను. ఇంకను ఆమె ఇట్లు ముగించెను: 'ప్రభువా, మీరు దయతో వచ్చి నన్ను చూచినందుకు కృతజ్ఞతలు; కాని నా యెదుట ప్రసంగించెదనని మీరు సమర్పించుకొనినందుకు నేనేమాత్రమును కృతజ్ఞత చెప్పను.'"

"అప్పుడు ఆ అధ్యక్షుడిని సర్ థామస్ వార్టన్ వారు భోజనము చేసిన స్థలమునకు తీసుకొనివచ్చి, త్రాగుమని కోరెను; అతడు త్రాగిన తరువాత కొంతసేపు ఆగి, చాలా విచారముతో చూచుచు, హఠాత్తుగా ఈ మాటలు పలికెను, - 'నిశ్చయముగా నేను తప్పు చేసితిని.' 'ఎందుకు?' అని సర్ థామస్ వార్టన్ అడిగెను. అందుకతడు, 'దేవుని వాక్యము అర్పింపబడి తిరస్కరింపబడిన చోట నేను త్రాగితిని; నా కర్తవ్యమును జ్ఞాపకము చేసికొనినయెడల, నేను వెంటనే వెళ్లిపోయి, ఈ ఇంటికి విరుద్ధముగా సాక్ష్యముగా నా పాదరక్షల ధూళిని దులిపివేసియుండవలసినది' అనెను. ఆ అధ్యక్షుడు ఈ మాటలను అంతటి తీవ్రతతో పలికెను, వినినవారిలో కొందరు తరువాత తమ తలవెండ్రుకలు నిక్కబొడుచుకొనెనని ఒప్పుకొనిరి. ఇది ముగిసిన తరువాత ఆ అధ్యక్షుడు బయలుదేరి తన ఇంటికి తిరిగి వెళ్లెను."

టవర్ నుండి రిడ్లీని 1554లో ఆక్స్‌ఫర్డుకు పంపిరి; అక్కడ ఒక అబద్ధపు వాదప్రతివాదములో అతడిని వేధించి అవమానపరచిరి; చివరకు రెండు సంవత్సరముల చెరసాల తరువాత, 1555 అక్టోబరు 16న వృద్ధుడైన లాటిమర్‌తో కలిసి ఆక్స్‌ఫర్డులో అతడు కాల్చబడెను. ఆశ్చర్యకరముగా, తాను ఎట్టి చావు చనిపోవునో అతనికి ముందుగానే సూచన కలిగినట్లు కనబడును. హంఫ్రీ తన "జ్యూయెల్ జీవితచరిత్ర"లో ఈ గాథను నమోదు చేసెను: - "ఒక సందర్భమున రిడ్లీ గొప్ప తుఫానులో అటుఇటు విసరబడుచుండగా, భయపడిన తన సహచరులను ఈ మాటలతో ప్రోత్సహించెను, 'ధైర్యముగా ఉండుడి, తెడ్లు వేయుడి; ఈ పడవ ఒక అధ్యక్షుడిని మోయుచున్నది, అతడు మునుగడు గాని కాల్చబడును.'"

రిడ్లీ అధ్యక్షుడైన దినము నుండి, ఇంగ్లాండు సంఘ సంస్కరణను స్థాపించి సుస్థిరము చేయుటలో ఆర్చిబిషప్ క్రాన్మర్‌కు సహాయపడుటలో అతడు పూర్తిగా నిమగ్నుడైనట్లు కనబడును. ఈ గొప్పదియు భయంకరమైనదియు అగు పనికి అతని సుప్రసిద్ధ పాండిత్యము అతనిని విశేషముగా తగినవానిగా చేసెను. మన ఉత్తమ ఆర్టికల్సుకును ప్రార్థనా క్రమమునకును సంస్కర్తలలో మరి ఎవరికంటెను రిడ్లీకే మనము ఎక్కువగా ఋణపడియుందుము. ఎలిజబెత్ రాణి కాలమున అవి నిస్సందేహముగా మార్చబడి కొంత మెరుగుపరచబడినను, వాటి ప్రాథమిక రూపమున అవి మొదట ఎడ్వర్డ్ కాలపు సంస్కర్తల నుండియే రూపమును స్థిరత్వమును పొందినవని, ఆ ఎడ్వర్డ్ కాలపు సంస్కర్తలలో బహుశా ఎవరును అధ్యక్షుడైన రిడ్లీ కంటె ఎక్కువ భాగము పని చేయలేదని మనము ఎన్నడును మరువకూడదు. వాస్తవమునకు, ఆంగ్ల సంస్కరణలో అతని పని యొక్క ప్రాముఖ్యతను అతని ప్రముఖ ప్రత్యర్థులలో ఒకని మాట వలన గ్రహింపవచ్చును: "లాటిమర్ క్రాన్మర్‌పై ఆధారపడును, క్రాన్మర్ రిడ్లీపై ఆధారపడును, రిడ్లీ తన అసాధారణ బుద్ధిపై ఆధారపడును." ఆరవ ఎడ్వర్డ్ మనస్సుపై రిడ్లీ కంటె ఎక్కువ ప్రభావము మరి ఎవరికిని ఉండలేదని నిశ్చయముగా కనబడును. అతని సూచన వలననే ఆ ఉన్నతమనస్కుడైన యువరాజు క్రైస్ట్స్ హాస్పిటల్‌తో సహా పదహారు వ్యాకరణ పాఠశాలలను స్థాపించెను; తన ప్రాణము నిలిచియుండినయెడల యువకుల విద్య కొరకు పన్నెండు కళాశాలలను నిర్మింప సంకల్పించెను. దీనికి తోడు, స్మిత్‌ఫీల్డులోని సెయింట్ బార్తొలొమ్యూస్ ఆసుపత్రి యను ఉన్నత సంస్థ రాజునకు రిడ్లీ ఇచ్చిన సలహా వలననే మొదట ధనసహాయము పొంది ఉనికిలోనికి వచ్చెను.

ఎడ్వర్డ్ ఆరవవాడు సెయింట్ బార్తొలొమ్యూస్ ఆసుపత్రిని స్థాపించిన సందర్భములను గూర్చి రిడ్లీ రచనలకు ముందు ఉంచబడిన జీవితచరిత్రలో మిస్టర్ క్రిస్మస్ ఇచ్చిన వృత్తాంతము ఎంతో ఆసక్తికరమైనది కనుక దానిని సంపూర్ణముగా ఇచ్చెదను: -

"రిడ్లీ సలహాల శుభఫలితమునకు ఒక గొప్ప ఉదాహరణ ఎడ్వర్డ్ ఆరవవాని కాలమున మూడు సంస్థల స్థాపనలో కనబడును; అవి కాలమును బట్టి సంస్కరణ యొక్క ప్రథమఫలములని చెప్పవచ్చును. ఆ ప్రముఖ అధ్యక్షుడు మంత్రిసభ గదిలోను పీఠము నుండియు తన కాలపు దేవాలయ ద్రవ్యాపహరణ ప్రవృత్తిని ఎదిరించెను; ఆ యువరాజు అవినీతి ప్రవాహమును కొంతమట్టుకే ఎదిరింపగలిగినను, రిడ్లీ సూచనపై పదహారు వ్యాకరణ పాఠశాలలను స్థాపించెను, తన ప్రాణము నిలిచియుండినయెడల యువత విద్య కొరకు పన్నెండు కళాశాలలను నిర్మింప సంకల్పించెను. తన మరణమునకు కొంచెము ముందు అతడు అధ్యక్షుని పిలిపించి, మన తోటి మనుష్యుల దారిద్ర్యమును అజ్ఞానమును తీర్చవలసిన కర్తవ్యమును గట్టిగా నొక్కి చెప్పిన ఒక ప్రసంగమునకు కృతజ్ఞతలు తెలిపి ఇట్లనెను: 'దేవుడు నాకిచ్చిన సామర్థ్యములను బట్టియు, ఆయన నా నుండి కోరబోవు ఆదర్శమును బట్టియు, మీ మాట నన్ను ప్రత్యేకముగా తాకినదని భావించితిని; ఏలయనగా రాజ్యములో నేను దేవుని క్రిందివాడను కనుక, మేలులోను కనికరములోను ఆయనకు అత్యంత సమీపముగా నేను చేరవలెను; మన దుఃఖములు ఆయన సహాయమును అత్యధికముగా అవసరపరచునట్లు, మనము అందరికంటె గొప్ప ఋణగ్రస్తులము - దీనులైన వారందరికి ఋణగ్రస్తులము, అందులో మన నిర్వహణకు అత్యధిక లెక్క చెప్పవలసినవారము; కావున నా ప్రభువా, మీరు నాకు ఈ సాధారణ హెచ్చరికను ఇచ్చినందుకు మీకు వందనములు; ఏ ప్రత్యేక కార్యముల ద్వారా నేను ఈ విషయమున నా కర్తవ్యమును ఉత్తమముగా నెరవేర్చగలనో నాకు సూచింపుడి.' అట్టి కోరికకు సిద్ధపడని అధ్యక్షుడు ఆలోచించుటకును, పేదల స్థితిగతులు బాగుగా ఎరిగినవారితో సంప్రదించుటకును సమయము కోరెను. లండను లార్డ్ మేయరు, అల్డర్‌మెన్‌ల సలహా తీసికొని, అతడు కొద్దికాలములో రాజు వద్దకు తిరిగి వచ్చి, పేదలలో మూడు వేర్వేరు తరగతులు కనబడుచున్నవని విన్నవించెను. కొందరు స్వభావసిద్ధమైన అశక్తతచేత పేదవారు, అనగా తండ్రిలేని చిన్నపిల్లలు, వృద్ధ అశక్తులు, బుద్ధిహీనులు, కుంటివారు మొదలగువారు; వీరికి విద్య, పోషణ అవసరము; వారి కొరకు రాజు నూగేట్ మార్కెట్ దగ్గరి గ్రే ఫ్రైయర్స్ సంఘ భవనమును, అనగా ఇప్పుడు క్రైస్ట్స్ హాస్పిటల్ అని పిలువబడు దానిని ఇచ్చెను. మరికొందరు శరీర శక్తి రీత్యా పేదవారని అతడు గమనించెను, అనగా గాయపడిన సైనికులు, వ్యాధిగ్రస్తులు, రోగులు; వీరికి స్వస్థతయు ఉపశమనమును అవసరము; వారి ఉపయోగము కొరకు రాజు స్మిత్‌ఫీల్డు దగ్గరి సెయింట్ బార్తొలొమ్యూస్‌ను ఇచ్చెను; మూడవ రకమువారు సోమరితనము వలనను దుబారా వలనను పేదవారైనవారు, అనగా దేశదిమ్మరులు, తిరుగుబోతులు మొదలగువారు; వీరిని శిక్షించి చక్కని క్రమమునకు తేవలెను; వీరి కొరకు రాజు అనేక ఆంగ్ల రాజుల ప్రాచీన నివాసమైన బ్రైడ్‌వెల్ వద్దగల తన భవనమును నియమించెను."

రిడ్లీ అధ్యక్షత్వపు స్వల్పకాలమున అతని అంతరంగ జీవితమును అలవాట్లను ఫాక్స్ తన "ఆక్ట్స్ అండ్ మాన్యుమెంట్స్"లో ఎంతో అందముగా వర్ణించెను; కనుక ఆ భాగమును సంపూర్ణముగా ఇచ్చుటకు నేను క్షమాపణ కోరను: -

"తన పిలుపులోను, తన అధికారములోను అతడు క్రీస్తు యొక్క యథార్థమైన హితకరమైన సిద్ధాంతమును ప్రకటించుటయందును బోధించుటయందును ఎంతగా శ్రమించి నిమగ్నుడాయెనంటే, ఏ మంచి బిడ్డయు తన ప్రియమైన తల్లిదండ్రులచేత ప్రేమింపబడినంతకంటే అధికముగా అతడు తన మందచేతను తన పీఠ పరిధిలోని ప్రజలచేతను ప్రేమింపబడెను. ప్రతి పండుగ దినమునను ఆదివారమునను, ముఖ్యమైన పనులవలన గాని వ్యవహారములవలన గాని ఆటంకపరచబడిన సమయములో తప్ప, అతడు ఏదో ఒక స్థలములో ప్రసంగించుచుండెను. అతని ప్రసంగములకు ప్రజలు తేనెటీగలవలె అతని చుట్టు గుంపులుగా కూడి, అతడు ప్రకటించుటయే గాక తన జీవితముచేత కూడ ప్రదర్శించిన ఫలభరితమైన ఆ సిద్ధాంతము యొక్క మధురమైన పుష్పములను హితకరమైన రసమును ఆశించుచుండిరి; అతని జీవితము గ్రుడ్డివారి కన్నులకును ఇంద్రియములకును ప్రకాశించు దీపమువలె ఉండెను. అతడు అంత నిర్మలమైన క్రమముతోను పవిత్రమైన జీవితముతోను (చెడు కోరికలనుండియు దుష్టవాంఛలనుండియు తొలగి) నడచుకొనెను గనుక అతని శత్రువులైనను అందులో ఒక్క చుక్కంతైనను అతనిని నిందింపలేకపోయిరి.

"ఇదియుగాక, అతడు మిక్కిలి విద్యావంతుడు. అతని జ్ఞాపకశక్తి గొప్పది; అతని పఠనమును అంతటిది గనుక మన కాలమునందలి శ్రేష్ఠులతో సరిపోల్చబడుటకు అతడు నిజముగా అర్హుడు. అతని అనేక ఘనమైన రచనలును, సారవంతమైన ప్రసంగములును, రెండు విశ్వవిద్యాలయములలోని వివిధ వాదప్రతివాదములును, అతని విరోధులును కూడ దీనికి సాక్ష్యము చెప్పగలరు; వారందరును దీనికంటె తక్కువగా చెప్పజాలరు.

"ఇదియంతయు గాక, అతడు ఆలోచనలో వివేకి, బుద్ధిలో లోతైనవాడు, తన క్రియలన్నిటిలోను మిక్కిలి నీతిజ్ఞుడు. మొండివైన పోపు మతస్థులను వారి తప్పుడు అభిప్రాయములనుండి మరలించుటకును, సాత్వికముచేత వారిని సత్యమునకు సంపాదించుటకును అతడు ఎంత కనికరముగలవాడును శ్రద్ధగలవాడునై యుండెనో, ఎడ్వర్డు రాజు కాలమున తనతోపాటు తన ఇంట ఒక సంవత్సరము ఖైదీగా ఉండిన యార్కు పూర్వపు ప్రధానాధ్యక్షుడైన డాక్టరు హీత్‌ను అతడు సాత్వికముగా నడిపించిన తీరును మర్యాదతో ఆదరించిన విధమును చాలినంతగా తెలియజేయుచున్నది. సంక్షేపముగా, అతడు ఇట్టి అధ్యక్షుడును, అన్ని విషయములలోను ఎంతో మంచివాడును, భక్తిపరుడును, ఆత్మసంబంధియైన మనుష్యుడునై యుండెను గనుక, ఇంతటి యోగ్యమైన నిధిని కోల్పోయినందుకు ఇంగ్లాండు న్యాయముగా విచారింపవలెను. ఇంతవరకు ఈ ప్రజా సంబంధమైన సంగతులను గూర్చి.

"ఇప్పుడు అతని వ్యక్తిత్వమును గుణగణములను గూర్చి ఇంకను కొంత విశేషముగా చెప్పెదను. అతడు వర్ణములోను శరీరాకృతిలోను సర్వవిధముల చక్కని రూపముగలవాడును చక్కగా తీర్చిదిద్దబడిన దేహము గలవాడునైయుండెను. అతడు సమస్తమును మంచి భావముతోనే స్వీకరించువాడు; హృదయములో ఏ ద్వేషమునైనను పగనైనను ఉంచుకొనక, తనకు జరిగిన సమస్త అపకారములను నేరములను వెంటనే మరచిపోవువాడు. తన బంధువులయెడల అతడు మిక్కిలి దయగలవాడును స్వాభావికమైన ప్రేమగలవాడునైయుండెను; అయినను న్యాయము కోరు దానికి వేరుగా వారి విషయములో దేనినైనను సహించువాడు కాడు. తన సొంత సహోదరునికిని సహోదరికిని సైతము అతడు ఎల్లప్పుడును ఒక సాధారణ నియమమును చెప్పుచుండెను: వారు చెడుగా ప్రవర్తించినయెడల తన వలన వారు ఏమియు ఆశింపకూడదు, వారు తనకు పరులవలెను అన్యులవలెను ఉండవలెను; నిజాయితీని భక్తిగల జీవన విధానమును అనుసరించువారే తనకు సహోదరులును సహోదరీలునని చెప్పువాడు.

"అతడు తన్ను తాను అణచుకొనుటకు సర్వవిధములైన మార్గములను అవలంబించుచు, అధికముగా ప్రార్థనయందును ధ్యానమునందును నిమగ్నుడైయుండెను; ప్రతిదినము ఉదయమున వస్త్రములు ధరించిన వెంటనే తన పడకగదిలోనికి వెళ్లి, మోకాళ్లమీద అరగంటసేపు ప్రార్థన చేయువాడు. అది ముగిసిన వెంటనే (వేరే పని ఏదియు అడ్డురాని యెడల) తన అధ్యయన గదికి వెళ్లి పది గంటలవరకు అక్కడనే గడుపువాడు; ఆ తరువాత తన ఇంటిలో ప్రతిదినము జరుగు సామూహిక ప్రార్థనకు వచ్చువాడు. ప్రార్థనలు ముగిసిన పిమ్మట భోజనమునకు వెళ్లువాడు; అక్కడ అతడు కొద్దిగా మాత్రమే మాటలాడువాడు, ఎవరివలననైనను ఏదైన సందర్భము కలిగినయెడల తప్ప; అప్పుడు అతని మాటలు గంభీరముగాను వివేకముతోను జ్ఞానముతోను ఉండెను, కొన్నిసార్లు సందర్భమునుబట్టి వినోదముగా కూడ ఉండెను.

"భోజనము ముగిసిన తరువాత, అది మిక్కిలి సేపు కొనసాగదు, అతడు ఒక గంటసేపు లేదా దాదాపు అంతసేపు కూర్చుండి మాటలాడుచు లేదా చదరంగము ఆడుచు గడుపువాడు. అది ముగిసిన తరువాత తన అధ్యయన గదికి తిరిగి వెళ్లువాడు; అర్జీదారులు గాని బయటి పనులు గాని అందుకు విరుద్ధముగా కారణమైనయెడల తప్ప, రాత్రి ఐదు గంటలవరకు అక్కడనే ఉండువాడు; అప్పుడు మధ్యాహ్నమునకు ముందువలెనే సామూహిక ప్రార్థనకు వచ్చువాడు; అది ముగిసిన తరువాత రాత్రి భోజనమునకు వెళ్లి, ముందటి భోజనమునందువలెనే ప్రవర్తించువాడు. రాత్రి భోజనము తరువాత ఒక గంటసేపు చదరంగము ఆడి విశ్రాంతి పొందిన పిమ్మట తన అధ్యయన గదికి తిరిగి వెళ్లి, రాత్రి పదకొండు గంటలవరకు అక్కడ ఉండువాడు; అదియే అతడు పడుకొను సాధారణ సమయము; అప్పుడు ఉదయమున లేచినప్పుడువలెనే మోకాళ్లమీద తన ప్రార్థనలు చెప్పువాడు. తన ఫుల్హామ్ ఎస్టేటులో అతడు అనేకసార్లు ఉండువాడు; అక్కడ ఉన్నప్పుడు సామూహిక ప్రార్థన సమయమున తన ఇంటివారికి ప్రతిదినము ఒక పాఠము చదివి వినిపించువాడు; అపొస్తలుల కార్యములతో ఆరంభించి పౌలు పత్రికలన్నిటిగుండా సాగిపోవుచు, చదువగలిగిన ప్రతి వ్యక్తికి ఒక క్రొత్త నిబంధనను ఇచ్చువాడు; అంతేకాక కొన్ని ముఖ్య అధ్యాయములను, విశేషముగా అపొస్తలుల కార్యములు 13వ అధ్యాయమును, కంఠస్థము చేయుటకు వారికి డబ్బు ఇచ్చి నియమించువాడు; తన ఇంటివారికి 101వ కీర్తనను కూడ తరచుగా చదివి వినిపించువాడు; తన ఇంటివారి విషయమై అద్భుతమైన శ్రద్ధ గలవాడై, వారు ఇతరులకు సర్వ సద్గుణమునకును నిజాయితీకిని ఒక దృష్టాంతముగా ఉండవలెనని కోరువాడు. సంక్షేపముగా, అతడు తానే భక్తిపరుడును సద్గుణవంతుడునైనట్లు, అతని ఇంటిలో సద్గుణమును భక్తియు తప్ప మరేదియు పరిపాలించలేదు; మన రక్షకుడైన యేసుక్రీస్తు ఆహారముతో వారిని పోషించుచుండెను."

"ఇప్పుడు లండన్ అధ్యక్షుడైన డాక్టర్ బోనరు తల్లి, మిస్ట్రెస్ బోనరు అనే వృద్ధురాలి విషయంలో ఆయన (రిడ్లీ) చూపిన సౌమ్య స్వభావమును, దయార్ద్ర కనికరమును గూర్చి ఒకటి రెండు మాటలు చెప్పవలసియున్నది. డాక్టర్ రిడ్లీ యొక్క అరుదైన దయను, డాక్టర్ బోనరు యొక్క అయోగ్యమైన క్రూరత్వమును కృతఘ్న స్వభావమును కూడ చూపుటకు దీనిని ప్రస్తావించుట మంచిదని తలంచితిని. అధ్యక్షుడైన రిడ్లీ తన ఫుల్హాము భవనమందున్నప్పుడు, తన ఇంటికి ఆనుకొనియున్న ఇంటిలో నివసించు మిస్ట్రెస్ బోనరును, బోనరు సహోదరియైన మిస్ట్రెస్ మంగీని భోజన సమయములందు ఎల్లప్పుడును పిలిపించుచు, 'మా తల్లి బోనరును పిలుచుకొనిరండి' అనుచుండెను. ఆమె వచ్చినప్పుడు, ఆయన తన స్వంత తల్లి కడుపున పుట్టినవాడువలె ఆమెను మృదువుగా ఆదరించి స్వాగతించి, ఎల్లప్పుడును బల్ల చివరనున్న కుర్చీలో కూర్చుండబెట్టుచుండెను; రాజు మండలి సభ్యులు అక్కడ ఉన్నప్పటికిని (అనేకమారులు ఉండిరి) ఆమె స్థానమునుండి ఆమెను ఎన్నడును తొలగింపలేదు; వారిలో ఎవరైనను ఉన్నప్పుడు, 'ప్రభువుల దయతో, ఈ స్థలము హక్కుగాను ఆచారముగాను నా తల్లి బోనరుకే చెందినది' అనుచుండెను. కాని ఈ ఆయన అసాధారణ సౌమ్యతకును కనికరమైన దయకును తరువాత ఆ డాక్టర్ బోనరు చేతిలో ఆయనకు ఎంత ప్రతిఫలము దొరికెనో, నేలపై నడచు చిన్నబిడ్డయు చెప్పగలడు. ఎందుకనగా ఆ తరువాత బోనరును అతని వారిని మించి రిడ్లీకి శత్రువు ఎవడుండెను? ఆయన నాశనమును కోరి వెదకినవాడు ఎవడు? ఆయన సౌమ్యతకు మిక్కిలి క్రూరత్వముతో ప్రతిఫలమిచ్చినవాడు ఎవడు? రిడ్లీ స్వంత సహోదరిని ఆమె భర్త జార్జి షిప్సైడును ఎప్పటికప్పుడు అతడు కఠినముగా వేధించినదానిని బట్టి ఇది స్పష్టమాయెను. రిడ్లీ సౌమ్యత బోనరు తల్లి, సహోదరి, ఇతర బంధువులు బోనరు వలన తమకు కలిగినదంతయు ప్రశాంతముగా అనుభవించుటకు అనుమతించుటయే కాక, వారిని తన ఇంటిలో ఆదరించి, నిత్యము వారియెడల గొప్ప మర్యాదను స్నేహమును చూపెను. మరియొక వైపు, అధ్యక్షుడైన బోనరు మరల తన స్థానమునకు పునరుద్ధరింపబడినప్పుడు, అధ్యక్షుడైన రిడ్లీ సహోదరుని స్వంత సహోదరిని ఇతర మిత్రులను తమ సహోదరుడైన అధ్యక్షుడు రిడ్లీ ద్వారా వారికి కలిగినదానిని అనుభవింపనీయకుండుటయే కాక, ఏ న్యాయవిధానమును ఏ మర్యాదయును లేకుండా కుక్కవలె బలాత్కారముతో వారి జీవనోపాధులన్నిటిని వారినుండి లాగుకొనెను.

"అయినను దానితో తృప్తిపడక, పైన చెప్పిన షిప్సైడును చంపించుటకు తాను చేయగల ఉపాయములన్నియు వెదకెను; 'పన్నెండు మంది ధర్మసాక్షులను అతనిపైకి పంపెదను' అని చెప్పెను. అతడు ఆక్స్ఫర్డులో ఖైదీగా ఉన్నప్పుడు ఇది నిజముగా జరిగియుండెడిది, అయితే అప్పటి వూర్సెస్టరు అధ్యక్షుడైన డాక్టర్ హీత్ ద్వారా దేవుడు ఆయనకు వేరుగా విడుదల కలుగజేసెను.

"దీనివలన ఈ ఇద్దరి స్వభావములలో ఎంత గొప్ప భేదము ఉండెనో నిష్పక్షపాతులైన మంచి పాఠకులందరికిని స్పష్టముగా తెలియును. ఒకడు కనికరములోను దయలోను అధికుడైనట్లే, మరియొకడు కఠినమైన కృతఘ్నతలోను ద్వేషపూరిత తిరస్కారములోను అంతకంటె అధికుడాయెను. అయితే ఈ విషయము చాలు."

రిడ్లీ జీవితములోని ముగింపు ఘట్టమైన ఆయన ప్రసిద్ధ హతసాక్షి మరణము, 1555 అక్టోబరు 16న జరిగెను. దానిని ఫాక్సు ఎంతో హృదయస్పర్శియైన నిపుణమైన సరళతతో వర్ణించెను; కావున నా పాఠకులకు ఆ హతసాక్షుల చరిత్రకారుని స్వంత మాటలలోనే దానిని అందించుట మంచిదని తలంచుచున్నాను: -

"ఆక్స్ఫర్డు పట్టణమునకు ఉత్తరపు వైపున, బేలియోలు కళాశాలకు ఎదురుగానున్న కందకములో ఉరితీత స్థలము నిర్ణయింపబడెను; కలుగగల ఏ గందరగోళమునకైనను భయపడి, వారిని కాల్చుటకు అడ్డుపడకుండునట్లు, రాణి ఉత్తరముల ద్వారా లార్డు విలియమ్సు ఆదేశింపబడెను, మరియు పట్టణపు గృహయజమానులు తగినట్లు సిద్ధపడి సహాయముగా అక్కడ ఉండవలెనని ఆజ్ఞాపింపబడిరి. అంతయు సిద్ధమైనప్పుడు, ఖైదీలను నగర మేయరును బైలీఫులును బయటకు తీసికొనివచ్చిరి.

"మాస్టర్ రిడ్లీ అధ్యక్షుడుగా ఉండినప్పుడు ధరించుటకు అలవాటుపడిన విధముగా, ఫోయిన్సు బొచ్చుతో అంచు కట్టిన మంచి నల్లని అంగీని, మెడచుట్టు అదే విధముగా బొచ్చుతో కూడిన వెల్వెట్టు టిప్పెట్టును, తలపై వెల్వెట్టు రాత్రి టోపిని దానిపై మూలల టోపిని ధరించి, చెప్పులతో మేయరు మరియు ఒక ఆల్డర్మన్ మధ్య నడచుచు కొయ్య వైపునకు వెళ్లెను.

"ఆయన వెనుక మాస్టర్ లాటిమరు, బాగా అరిగిపోయిన పేద బ్రిస్టల్ ఫ్రైజ్ అంగీతో, బొత్తాములుగల టోపీతో, తలపై రుమాలుతో, అగ్నికి సిద్ధముగా వచ్చెను; కాళ్ల వరకు వేలాడుచున్న కొత్త పొడవైన కఫన్ వస్త్రము ధరించియుండెను. ఇదంతయు మొదటి చూపులోనే మనుష్యుల హృదయములను కదలించి వారిపై జాలి కలిగించెను; ఒక వైపున వారికి ఒకప్పుడు ఉన్న ఘనతను, మరియొక వైపున వారు పడిన విపత్తును చూచుచుండిరి.

"అప్పుడు మాస్టర్ రిడ్లీ వెనుకకు చూచి మాస్టర్ లాటిమరు వెనుక వచ్చుచుండుటను గమనించి, 'ఓహో, మీరు అక్కడ ఉన్నారా?' అని అనెను. 'అవును,' అని మాస్టర్ లాటిమరు, 'నేను వీలైనంత వేగముగా మీ వెనుక వచ్చుచున్నాను' అనెను. ఆయన కొంత దూరము వెనుక నడచుచుండగా, చివరకు ఇద్దరును ఒకరి వెనుక ఒకరు కొయ్య వద్దకు వచ్చిరి; అక్కడ మొదట డాక్టర్ రిడ్లీ ఆ స్థలములో ప్రవేశించి, అద్భుతమైన ఆసక్తితో రెండు చేతులెత్తి పరలోకము వైపు చూచెను. అనంతరము కొద్దిసేపటికే మాస్టర్ లాటిమరును చూచి, ఆశ్చర్యకరమైన సంతోష ముఖముతో ఆయన వద్దకు పరుగెత్తి ఆలింగనము చేసికొని ముద్దుపెట్టుకొనెను; దగ్గర నిలిచినవారు చెప్పినట్లు, ఆయనను ఓదార్చుచు, 'సహోదరుడా, ధైర్యముగా ఉండుము; ఏలయనగా దేవుడు అగ్ని జ్వాల తీవ్రతను తగ్గించును, లేదా దానిని సహింపుటకు మనలను బలపరచును' అని చెప్పెను.

"అంతట ఆయన కొయ్య వద్దకు వెళ్లి, దాని యొద్ద మోకరించి, దానిని ముద్దుపెట్టుకొని, ఆసక్తితో ప్రార్థించెను; ఆయన వెనుక మాస్టర్ లాటిమరు కూడ అంతే ఆసక్తితో దేవుని వేడుకొనుచు మోకరించెను. వారు లేచిన తరువాత ఒకరితో ఒకరు కొంచెము మాట్లాడిరి; ఆ సమయములో ఉరితీతను చూచుటకు నియమింపబడినవారు ఎండనుండి తొలగిపోయిరి. వారేమి చెప్పిరో ఎవరి వలనను నేను తెలిసికొనజాలను.

"స్మిత్ అను మతభ్రష్ట ప్రసంగీకుడు ప్రసంగించిన తరువాత (దానికి వారు జవాబిచ్చుటకు అనుమతింపబడలేదు), వారిని సిద్ధపడుమని ఆజ్ఞాపించిరి; వారు సంపూర్ణ సాత్వికముతో లోబడిరి. మాస్టర్ రిడ్లీ తన అంగీని టిప్పెట్టును తన బావమరిది మాస్టర్ షిప్సైడుకు ఇచ్చెను; ఆయన ఖైదులో ఉన్న కాలమంతయు, తనను చూచుటకు అనుమతింపబడకపోయినను, తన స్వంత ఖర్చులతో అక్కడే ఉండి ఆయనకు కావలసినవి సమకూర్చి, కావలివాడైన సార్జెంటు ద్వారా ఎప్పటికప్పుడు పంపుచుండెను. ఆయన వస్త్రములలో కొంచెము విలువైన వేరే కొన్నిటిని ఇతరులకు ఇచ్చివేసెను; మిగిలినవి బైలీఫులు తీసికొనిరి.

"ఇవిగాక దగ్గర నిలిచియున్న పెద్దమనుష్యులకు అనేక చిన్న వస్తువులను ఇచ్చెను; వారిలో అనేకులు జాలితో ఏడ్చుచుండిరి. సర్ హెన్రీ లీకి ఒక కొత్త గ్రోట్ నాణెమును, లార్డ్ విలియమ్స్ గారి పెద్దమనుష్యులలో అనేకులకు కొన్ని చేతిగుడ్డలను, జాజికాయలను, అల్లపు ముక్కలను, తన సూర్యఘడియను, తన యొద్దనున్న ఇతర వస్తువులను తన దగ్గర నిలిచిన ప్రతి ఒక్కరికిని ఇచ్చెను. కొందరు అతని మేజోళ్ళ బంధములను లాగుకొనిరి. అతని యొక్క ఒక్క గుడ్డపీలికనైనను సంపాదింపగలిగినవాడు ధన్యుడు.

"మాస్టర్ లాటిమర్ ఏమియు ఇయ్యలేదు; అతడు తన కాపలావాడు తన మేజోళ్ళను, తన యితర వస్త్రములను తీసివేయుటకు ఊరకుండెను; ఆ వస్త్రములు చూచుటకు మిక్కిలి సాదాసీదాగా ఉండెను; కఫను వస్త్రము మాత్రమే మిగులునట్లు విప్పబడినప్పుడు, అక్కడ ఉన్నవారికి అతడు ఎవరైనను అరుదుగా చూడగల అంత సొగసైన మనుష్యునిగా కనబడెను; తన వస్త్రములలో ఉన్నప్పుడు ఎండిపోయి వంగిన బలహీనుడైన ముసలివానిగా కనబడినవాడు, ఇప్పుడు నిటారుగా నిలిచి, ఎవరైనను అరుదుగా చూడగల అంత సొగసైన పెద్దగా కనబడెను.

"అప్పుడు మాస్టర్ రిడ్లీ ఇంకను తన పైవస్త్రములో నిలిచియుండి తన సహోదరునితో, 'నేను ఈ వస్త్రములోనే వెళ్ళుట మంచిది' అనెను. 'వద్దు, అది మీకు ఎక్కువ బాధ కలిగించును; ఈ వస్త్రము ఒక పేదవానికి మేలు చేయును' అని అతని సహోదరుడు అనెను. అందుకు మాస్టర్ రిడ్లీ, 'దేవుని నామమున అట్లే కానిమ్ము' అని చెప్పి దానిని విప్పుకొనెను. తరువాత చొక్కాతో ఉండి, పైన చెప్పిన రాయిమీద నిలిచి, చేయి యెత్తి, 'ఓ పరలోకపు తండ్రీ, మరణమువరకు నీ విశ్వాసిగా ఉండుటకు నన్ను పిలిచినందున నీకు హృదయపూర్వకముగా వందనములు చెల్లించుచున్నాను. ప్రభువైన దేవా, ఇంగ్లాండు రాజ్యముపై కనికరము చూపి, దాని శత్రువులందరినుండి దాని విడిపింపుమని వేడుకొనుచున్నాను' అనెను.

"అప్పుడు కమ్మరి ఒక యినుప గొలుసు తెచ్చి డాక్టర్ రిడ్లీ నడుమునకును మాస్టర్ లాటిమర్ నడుమునకును చుట్టెను; అతడు ఒక మేకును కొట్టుచుండగా, డాక్టర్ రిడ్లీ ఆ గొలుసును చేతిలో పట్టుకొని ఊపెను, ఏలయనగా అది అతని కడుపును బిగించుచుండెను; అతడు పక్కకు చూచి కమ్మరితో, 'మంచివాడా, గట్టిగా కొట్టుము, శరీరము తన స్వభావమును చూపును' అనెను. అప్పుడు అతని సహోదరుడు ఒక సంచిలో తుపాకి మందును తెచ్చి దానిని అతని మెడకు కట్టబోయెను. మాస్టర్ రిడ్లీ అది ఏమని అడిగెను. అతని సహోదరుడు 'తుపాకి మందు' అనెను. 'అయితే దానిని దేవుడు పంపినదిగా భావించెదను; కాబట్టి ఆయన పంపినదిగానే దానిని స్వీకరించెదను. నా సహోదరునికి కూడా మీ యొద్ద ఉన్నదా?' అని అనెను, అనగా మాస్టర్ లాటిమర్ను ఉద్దేశించెను. 'అవును అయ్యా, ఉన్నది' అని అతని సహోదరుడనెను. 'అయితే ఆలస్యమగుటకు ముందే వెంటనే అతనికి ఇమ్ము' అని అతడు చెప్పెను. అప్పుడు అతని సహోదరుడు వెళ్లి ఆ తుపాకి మందులో కొంత మాస్టర్ లాటిమర్ యొద్దకు తీసికొనిపోయెను.

"అప్పుడు వారు నిప్పంటించిన ఒక కట్టెల మోపును తెచ్చి డాక్టర్ రిడ్లీ పాదముల యొద్ద పెట్టిరి. అప్పుడు మాస్టర్ లాటిమర్ అతనితో ఇట్లనెను: 'మాస్టర్ రిడ్లీ, ధైర్యముగా ఉండుడి, పురుషునివలె నిలువుడి. దేవుని కృపచేత ఈ దినమున ఇంగ్లాండులో మనము ఒక దీపమును వెలిగించెదము; అది ఎన్నటికిని ఆరిపోదని నమ్ముచున్నాను.'

"ఆ విధముగా వారికి నిప్పంటింపబడినప్పుడు, డాక్టర్ రిడ్లీ అగ్ని తనవైపునకు మండుకొని వచ్చుట చూచి, మిక్కిలి గొప్ప కంఠముతో, 'ప్రభువా, నీ చేతులకు నా ఆత్మను అప్పగించుచున్నాను; ప్రభువా, నా ఆత్మను చేర్చుకొనుము' అని కేక వేసెను. తరువాత ఈ చివరి భాగమును ఇంగ్లీషులో తరచుగా, 'ప్రభువా, ప్రభువా, నా ఆత్మను చేర్చుకొనుము' అని ఉచ్చరించెను; మాస్టర్ లాటిమర్ అవతలి పక్కన అంతే తీవ్రముగా, 'ఓ పరలోకపు తండ్రీ, నా ఆత్మను చేర్చుకొనుము!' అని కేకలు వేయుచు, ఆ మంటను కౌగిలించుకొనుచున్నట్లుగా స్వీకరించెను.

"అతడు తన చేతితో తన ముఖమును నిమురుకొని, మంటలో కొంచెము స్నానము చేయుచున్నట్లుగా ఉండి, అతి స్వల్ప బాధతో లేక బాధ లేకుండగా వెంటనే మరణించెను (అట్లు కనబడెను). దేవుని యొక్క ఈ వృద్ధుడును ధన్యుడునగు సేవకుడైన మాస్టర్ లాటిమర్ యొక్క అంతమును గూర్చి ఇంతవరకే; అతని కష్టభరితమైన ప్రయాసలకును ఫలభరితమైన జీవితమునకును స్థిరమైన మరణమునకును సర్వశక్తిగల దేవునికి ఈ రాజ్యమంతయు గొప్ప కృతజ్ఞతలు చెల్లింపవలసియున్నది.

"అయితే మాస్టర్ రిడ్లీకి అగ్ని చెడుగా పేర్చబడుటవలన, అనగా చెక్క కట్టెలు కంపచెట్ల చుట్టు పెట్టబడి అతి ఎత్తుగా పేర్చబడుటవలన, మంట మొదట క్రింద మండెను, కట్టెలచేత అణచబడుచుండెను; అతడు అది గ్రహించి, క్రీస్తు నిమిత్తము అగ్ని తనయొద్దకు రానిమ్మని వారిని వేడుకొనెను. అతని బావమరిది అది విని, సరిగా గ్రహింపక, అతనిని బాధనుండి విడిపింపగోరి (ఆ నిమిత్తమే అతడు సేవ చేయుచుండెను), అట్టి దుఃఖములో ఏమి చేయుచున్నాడో బాగుగా ఆలోచింపక, అతనిమీద ఇంకను కట్టెలు కుప్పగా వేసి, అతనిని పూర్తిగా కప్పివేసెను; దానివలన క్రింద మంట ఇంకను తీవ్రమై, పై భాగమును తాకకమునుపే అతని క్రింది భాగమంతయు కాలిపోయెను; అందువలన అతడు కట్టెల క్రింద ఎగిరిపడుచు, అగ్ని తనయొద్దకు రానిమ్మని వారిని తరచుగా వేడుకొనుచు, 'నేను కాలుటలేదు' అని చెప్పెను. అది నిజముగా కనబడెను; ఏలయనగా అతని కాళ్ళు కాలిపోయిన తరువాత, బాధతో అతడు కొట్టుకొనుటవలన (దాని నుండి దేవునియందలి తన తృప్తి తప్ప మరి ఏ విడుదలయును అతనికి లేకుండెను) అతడు ఆ ప్రక్కను చొక్కాతో సహా మంట తాకకుండగా మాకు పూర్తిగా కనబడునట్లు చేసెను. అయినను ఈ బాధ అంతటిలోను అతడు దేవునికి మొర్రపెట్టుటను మరువలేదు; 'ప్రభువా, నన్ను కనికరింపుము' అని నోటితో పలుకుచు, 'అగ్ని నా యొద్దకు రానిమ్ము, నేను కాలుటలేదు' అను కేకను కలుపుచుండెను. ఈ వేదనలో అతడు ప్రయాసపడుచుండగా, దగ్గర నిలిచినవారిలో ఒకడు తన కొడవలితో పైనున్న కట్టెలను లాగివేసెను; అతడు అగ్ని మండుట చూచిన చోటికి ఆ వైపునకు తనను తాను తిప్పుకొనెను. మంట తుపాకి మందును తాకినప్పుడు అతడు ఇక కదలుట కనబడలేదు, ఇంకొక వైపు కాలుచు మాస్టర్ లాటిమర్ పాదముల యొద్ద పడెను; ఇది గొలుసు విడిపోవుటచేత జరిగెనని కొందరు చెప్పిరి; అతని శరీరపు బరువువలనను, క్రింది అవయవముల బలహీనతవలనను అతడు గొలుసుమీద పడెనని మరికొందరు చెప్పిరి.

"కొందరు చెప్పినదేమనగా, ఆయన కొయ్యమీది నుండి పడిపోవునట్లుండగా, తమ కత్తులతో తనను దానికి అదిమిపట్టుకొనుడని వారిని కోరెను. ఏమైనను, ఆ భయంకరమైన దృశ్యమును చూచి వందలాదిమంది కన్నీళ్లు విడిచిరన్నది నిశ్చయము; ఏలయనగా, మానవత్వమును కనికరమును పూర్తిగా విడనాడినవారు తప్ప, ఆ మంటల ఉగ్రత వారి శరీరములమీద అట్లు చెలరేగుటను చూచి విలపింపనివారు ఎవరును లేరని నేను తలంచుచున్నాను. ప్రతి పక్కనుండి దుఃఖ సూచనలు కనబడెను. కొందరు తాము ఎంతో ప్రియముగా ఎంచిన వారి మరణములను చూచి మిగుల వ్యధ చెందిరి; కొందరు తమ ఆత్మలకు ఆ సంగతి అక్కరలేదని తలంచిన ఆ వ్యక్తులను చూచి జాలిపడిరి. అతని సహోదరుడు తన దురవస్థను చూచి అనేకులను కదిలించెను; అతని అంతమును త్వరపరచుటయే అతనికి గొప్ప సేవయని తలంచునంతటి దుర్భాగ్యమునకు అతడు లోనగుట చూచి (నేను చెప్పుచున్నాను) అనేకులు కదలిరి. అతనిని ఎంతో ప్రేమించి అతని విడుదలను వెదకినవాని ప్రయత్నము అతనికి మరింత వేదనగాను హెచ్చు బాధగాను పరిణమించుటను చూచి కొందరు దురదృష్టమును గూర్చి కేకలు వేసిరి. అయితే గతకాలమున వారికి లభించిన ఉన్నతపదవులను, ఈ దేశములో వారు ఒకప్పుడు వహించిన గౌరవ స్థానములను, తమ రాజుల యెదుట వారు పొందిన అనుగ్రహమును, తాము చదివిన విశ్వవిద్యాలయమున వారికి కలిగిన విద్యాప్రతిష్ఠను ఆలోచించినవాడు, ఇంత గొప్ప ఘనతయు గౌరవమును మన్ననయు, ఒకప్పుడు అంత అవసరమైన అవయవములుగా ఎంచబడినవారును, ఎన్నో దైవభక్తి సద్గుణములును, ఎన్నో సంవత్సరముల అధ్యయనమును, అట్టి శ్రేష్ఠమైన విద్యయును అగ్నిలో వేయబడి ఒక్క క్షణములో భస్మమగుటను చూచి కన్నీళ్లతో దుఃఖింపకుండ ఉండలేడు. సరే: వారు మరణించిరి, ఈ లోకపు ప్రతిఫలమును వారు ఇప్పటికే పొందిరి. పరలోకమున వారికి మిగిలియున్న ప్రతిఫలమేదో, ప్రభువు తన పరిశుద్ధులతో కూడ వచ్చు ఆయన మహిమ దినము త్వరలో తెలియజేయునని నమ్ముచున్నాను."

ఇక రిడ్లీ రచనలను గూర్చి కొంత వివరము ఇవ్వవలసియున్నది. అవి సంఖ్యలో తక్కువ; పార్కర్ సొసైటీ వారి గ్రంథమాలలో ఒక్క సంపుటమును మాత్రమే ఆక్రమించుచున్నవి. వాటిలో ముఖ్యముగా పదార్థాంతరీకరణ సిద్ధాంతమునకును ప్రతిమారాధనకును వ్యతిరేకముగా వ్రాసిన చిన్న గ్రంథములు; లాటిమర్‌తోను బోర్న్‌తోను జరిపిన సంభాషణలు; 1549లో సంస్కారమును గూర్చి జరిగిన వాదము; ఆయన హతసాక్షి మరణమునకు కొంచెము ముందు ఆక్స్‌ఫర్డ్‌లో జరిగిన వాదములును విచారణయును; లండను పీఠాధికార ప్రాంతమునకు ఆయన ఇచ్చిన ఆజ్ఞలు; ముఖ్యముగా ఆయన ఖైదులో ఉన్న కాలమున వ్రాయబడిన ముప్పది ఐదు ఉత్తరములు ఉన్నవి. ఇంతటి గొప్ప దైవజ్ఞుని నుండి ఈ సాహిత్య అవశేషములు స్వల్పమైనను, అవి ఆయన కలమునకు తగినవే; ఆయన ఇంకా ఎక్కువ వ్రాసియుండినయెడల బాగుండునని మనకు అనిపించును. అయితే ఈ యోగ్యుడైన అధ్యక్షునికి వ్రాయుటకు తీరిక తక్కువయని నిస్సందేహము. పనిచేయుటయు, ప్రసంగించుటయు, ఆలోచన చెప్పుటయు, సాక్ష్యమిచ్చుటయు, శ్రమపడుటయు, దేవుని సత్యము కొరకు మరణించుటయు ఆయనకు నియమింపబడిన భాగము. ఆయన స్వల్ప జీవితమును మహిమగల మరణమును ఇంగ్లాండులో క్రీస్తు సత్యమునకు యాభై పెద్ద గ్రంథ సంపుటముల కంటె ఎక్కువ మేలు చేయలేదని చెప్పుటకు ఎవడు తెగించును?

రిడ్లీ రచనల నుండి ఈ క్రింది ఉద్ధరణలు ఆసక్తికరముగా ఉండునని నేను భావించుచున్నాను.

(1) నా మొదటి ఉద్ధరణ రిడ్లీ మరియు లాటిమర్‌ల సంభాషణ నుండి తీసికొనబడినది (పార్కర్ సొసైటీ ప్రచురణ, పే. 145):—

"స్కాటిష్ సరిహద్దులకు దూరము కాని టైన్‌డేల్‌లో నేను పుట్టిన స్థలమున, నా దేశస్థులు రాత్రింబవళ్లు తమకు ఉన్న కవచములతో, అనగా తమ జాకులతోను చేతులలో ఈటెలతోను (వారిని మీరు ఉత్తర ప్రాంతపు గాడ్‌లని పిలుతురు) కావలి కాయుటను నేను చూచియున్నాను; స్కాటులు వచ్చుచున్నారని వారికి రహస్య హెచ్చరిక వచ్చినప్పుడు ముఖ్యముగా అట్లు చేసిరి. అట్టి ప్రతి పోరాటమున వారిలో కొందరు తమ ప్రాణములను కోల్పోయినను, అట్టి మార్గముల ద్వారా వారు శూరులవలె తమ దేశమును కాపాడిరి. అట్లు మరణించినవారు దేవుని యెదుట మంచి వివాదములో మరణించిరని నేను తలంచుచున్నాను; వారి సంతతిని వంశమును వారి తండ్రుల నిమిత్తము దేశమంతయు ఎక్కువగా ప్రేమించెను.

"మన రక్షకుడైన క్రీస్తు ఉద్దేశ్యమున, ఆయన తన దివ్య నియమముల సంరక్షణలో — వాటి ద్వారా ఆయన మనకు జీవమును అమరత్వమును ఇచ్చుచున్నాడు — అవును, మన నిత్య రక్షణ ఆధారపడియున్న విశ్వాసము క్రైస్తవ మతము ఉద్దేశ్యమున మనము కావలి కాయవద్దా? గర్జించు సింహమువలె ఎవని మింగుదునా అని వెదకు మన విరోధి మన సోమరితనము వలన మన మీదికి వచ్చునని ఎల్లప్పుడును ఎదురుచూచుచు మనము ఆయుధములు ధరించియుండవద్దా? మనలను మనము ఎరుగనిసమయమున అతడు మనలను అణచివేయగలిగినయెడల మనకు శ్రమ; మనము నిద్రించుచుండుట చూచినయెడల నిస్సందేహముగా అట్లే చేయును. కావున మనము మేల్కొందము; ఏలయనగా దొంగ ఏ గడియకు వచ్చునో ఇంటి యజమానునికి తెలిసియుండిన యెడల, అతడు తప్పక మేల్కొని ఉండి తన ఇల్లు కన్నము వేయబడనియ్యడు. కావున మేల్కొందము, నేను చెప్పుచున్నాను, మన ఇల్లు కన్నము వేయబడనియ్యకుందము. 'అపవాదిని ఎదిరించుడి, అప్పుడు వాడు మీయొద్దనుండి పారిపోవును' అని యాకోబు చెప్పుచున్నాడు. కావున ధైర్యముగా వానిని ఎదిరింతము; మన భుజములమీద సిలువను ఎత్తుకొని మన నాయకుడైన క్రీస్తును వెంబడింతము; ఆయన తన స్వరక్తముచేత తండ్రియొద్దకు, అనగా ఏ మనుష్యుడును చేరలేని వెలుగునొద్దకు, నిత్యానందములకు ఊటయొద్దకు నడిపించు మార్గమును ప్రతిష్ఠించి పవిత్రము చేసెను. ఆయన మనలను పిలుచు చోటికి ఆకర్షించు చోటికి వెంబడింతము; బంగారమును అగ్నిలో శోధించునట్లు ఆయన మన విశ్వాసమును శోధించు ఈ క్షణికమైన శ్రమల తరువాత, మన ప్రభువును రక్షకుడునైన యేసుక్రీస్తు ద్వారా తండ్రి మహిమలో మనము ఆయనతో కూడ నిత్యము ఏలుచు విజయోత్సవము చేయుదుము; ఆయనకు తండ్రితోను పరిశుద్ధాత్మతోను కూడ ఇప్పుడును ఎల్లప్పుడును సకల ఘనతయు మహిమయు కలుగును గాక. ఆమేన్. ఆమేన్."

(2) నా రెండవ ఉద్ధరణ 1550వ సంవత్సరమున లండను పీఠాధికార ప్రాంతమునకు రిడ్లీ ఇచ్చిన ఆజ్ఞల నుండి తీసికొనబడినది. (పార్కర్ సొసైటీ ప్రచురణ, పే. 319):—

"ఏ పరిచారకుడును పోపు మతపు మాస్‌ను అనుకరింపకూడదని ఆజ్ఞాపింపబడుచున్నది: ప్రభువు బల్లను ముద్దుపెట్టుకొనుట; సువార్త పఠనము తరువాత గాని పరిశుద్ధ సహవాసమును స్వీకరించునప్పుడు గాని చేతులను లేదా వ్రేళ్లను కడుగుకొనుట; గ్రంథమును ఒక చోటినుండి మరియొక చోటికి మార్చుట; సహవాసము తరువాత పాత్రను క్రింద పెట్టి నాకుట; దాని వస్త్రముతో గాని పళ్ళెముతో గాని తన కన్నులను దీవించుకొనుట, లేదా సంస్కారమును స్వీకరించిన తరువాత చూపుడు వ్రేళ్లను బొటన వ్రేళ్లను కలిపి తల కణతల వైపు ఉంచి తన తలమీద సిలువ గుర్తు వేసుకొనుట; రొట్టెమీద లేదా పాత్రమీద ఊదుట; సహవాసమునకు ముందు అగ్నూసు పలుకుట; పంచిపెట్టుటకు ముందు సంస్కారమును బహిరంగముగా చూపుట లేదా దానిని పైకెత్తుట; పవిత్రీకరణ గంటను మ్రోగించుట; ప్రభువు బల్లపై ఏదైనా దీపము ఉంచుట. చివరిగా, పరిశుద్ధ సహవాస సమయమున పరిచారకుడు సామాన్య ప్రార్థన గ్రంథమున నియమింపబడిన ఆచారములను భంగిమలను మాత్రమే వాడవలెను, వేరేవి వాడకూడదు; తద్వారా వాటిలో పోపు మతపు మాస్‌ను అనుకరించుట ఏమాత్రమును కనబడకుండవలెను.

"మరియు కొన్ని స్థలములలో కొందరు ప్రభువు బల్లను బల్ల ఆకారములోను, కొందరు బలిపీఠ ఆకారములోను ఉపయోగించుచున్నారు; దీనివలన నేర్చుకొనని వారిలో కలహము పుట్టుచున్నట్లు కనబడుచున్నది; కావున మా పీఠాధిపత్య ప్రాంతమంతటను దైవభక్తిగల ఐక్యత పాటింపబడవలెనని కోరుచు, పోపు మతపు మాస్ విషయమైన పాత మూఢనమ్మకపు అభిప్రాయములనుండి సామాన్యులను మరల్చుటకును ప్రభు రాత్రి భోజనము యొక్క సరియైన ఉపయోగమునకు తెచ్చుటకును బల్ల ఆకారము ఎక్కువ సహాయపడునని భావించి, ఇక్కడ ఉన్న కాపరులను, సంఘ కాపలాదారులను, సంఘ పెద్దలను మేము హెచ్చరించునదేమనగా: పరిచారకులును సహవాసమును స్వీకరించువారును తక్కిన జనులనుండి వేరుగా తమ స్థానమును కలిగియుండునట్లు, గాయకుల స్థలమున లేదా సంఘ ముఖ్యభాగమున వారి వివేకముచేతను ఏకాభిప్రాయముచేతను అత్యంత తగినదని తోచిన చోట, ప్రభువు బల్లను మర్యాదగా వస్త్రముతో కప్పబడిన యోగ్యమైన బల్ల ఆకారములో నిలిపి ఉంచవలెను; మరియు ఇతర ప్రక్క బలిపీఠములను బల్లలను తొలగించి రద్దు చేయవలెను."

(3) నా మూడవ ఉద్ధరణ రిడ్లీ తన చెరసాలలో, మరణమును ఎదురుచూచుచున్న హూపరునకు వ్రాసిన లేఖనుండి తీసుకొనబడినది. ఈ ఇద్దరు ప్రసిద్ధ సంస్కర్తలు ఒకప్పుడు వస్త్రధారణ విషయమై ఎంతో భేదించిరని జ్ఞాపకము చేసికొనినప్పుడు ఇది గొప్ప విశేషమైన లేఖ. (పార్కర్ సొసైటీ ముద్రణ, పుట 355):—

"ప్రభువునందు నేను గౌరవించు నా ప్రియమైన సహోదరుడా, తోటి పెద్దా, నన్ను క్షమింపుము; మీ చెరసాల నాటినుండి నా చెరసాల నాటినుండి ఇంతవరకు నేను మీకు లేఖల ద్వారా వందనములు చెప్పలేదు; మీ సౌమ్యతవలన మీరు వేరు వేరు సమయములలో నాకు రెండు లేఖలు పంపిరని నేను నిజముగా ఒప్పుకొనుచున్నాను; కాని ఆ సమయములలో నేను మీకు తిరిగి వ్రాయుటకు అనుమతింపబడలేదు; లేదా వ్రాయగలిగినను, నా లేఖలు మీ చేతులకు క్షేమముగా చేరవేమో అని మిక్కిలి సందేహించితిని. అయితే ఇప్పుడు, నా ప్రియ సహోదరుడా, నేనింకను పైపైన మాత్రమే చూచిన మీ రచనలనుండి, ఈ దినములలో లోకము ఇంత క్రూరముగా ఎదిరించుచున్న మన మత విశ్వాసమునకు పునాదులును ముఖ్యాంశములునైన విషయములలో మనము సంపూర్ణముగా ఏకీభవించుచున్నామని గ్రహించితిని; గతకాలమున మత విషయములోని చిన్న సంగతులలోను సందర్భములలోను మీ జ్ఞానమును నా అల్పబుద్ధియు కొన్ని విషయములలో వేరుపడినవని నేను ఒప్పుకొందును; ఇప్పుడు మాత్రము, దేవుడు సాక్షిగా, క్రీస్తు అంతరంగమునందు నా పూర్ణహృదయముతో నేను మిమ్మును ప్రేమించుచున్నానని, మనయందు నిలిచియున్న సత్యమును బట్టి యథార్థముగా ప్రేమించుచున్నానని నిశ్చయముగా ఎరుగుడి; ఆ సత్యము (నాకు నమ్మకము కలదు) దేవుని కృపవలన మనతో నిరంతరము నిలిచియుండును. మరియు సహోదరుడా, నేను గ్రహించినట్లు లోకము తన వేషము వేయుట మానదు, శక్తిమేరకు మన రక్షకుడైన క్రీస్తునకు విరోధముగా వ్యగ్రతతో కుట్ర పన్నుచున్నది, దేవుని జ్ఞానమునకు విరోధముగా ఉన్నతమైనవాటిని లేవనెత్తుచున్నది; కావున క్రీస్తునందు కలిసి చేయి చేయి కలుపుదము; వాటిని కూల్చలేకపోయినను, మన శక్తి కొలది, మనలో ఉన్నంత మేరకు, శరీరసంబంధమైన ఆయుధములతో కాక ఆత్మసంబంధమైన ఆయుధములతో వాటిని కదలింతము; మరియు సహోదరుడా, దానితో పాటు మన వియోగ దినమునకు సిద్ధపడుదము; ఈ శరీర బాధ యొక్క కొద్దికాలము తరువాత, మన ప్రభువైన యేసుక్రీస్తు కృపవలన ఆయనతో కూడ నిత్యమహిమలో జయోత్సవము చేయుదుము."

(4) నా చివరి ఉద్ధరణ క్రీస్తు నిమిత్తము చెరసాలలో ఉన్నవారికి రిడ్లీ వ్రాసిన వీడ్కోలు లేఖనుండి తీసుకొనబడినది. (పార్కర్ సొసైటీ ముద్రణ, పుట 425):—

"క్రైస్తవులమైన మనము మరణమునకు ఎందుకు భయపడవలెను? మన సమస్త ఆదరణయు ఆనందమును జీవమునునైన క్రీస్తునుండి మరణము మనలను వేరుచేయగలదా? కాదు, నిజముగా కాదు. అయితే దానికి విరుద్ధముగా, ఆత్మను బరువుగా కుంగదీయుచు పరలోక సంగతులను చక్కగా గ్రహింపనీయకుండ చేయు ఈ మర్త్య శరీరమునుండి మరణము మనలను విడిపించును; ఆ శరీరమున మనము నివసించినంత కాలము దేవునికి దూరముగా ఉన్నాము.

"కావున మనము క్రైస్తవులమైయున్న మన స్థితిని గ్రహించి, మన భూసంబంధమైన గృహమైన ఈ మర్త్య శరీరము లయమైనను, చేతులతో చేయబడని, పరలోకమందు నిత్యమైన గృహము, కట్టడము మనకు కలదని ఎరిగి ధైర్యముగా ఉన్నాము; మనము శరీరమందున్నంతకాలము దేవునికి దూరముగా ఉన్నామని ఎరుగుదుము; ఏలయనగా మనము విశ్వాసమునుబట్టి నడుచుచున్నాము గాని స్పష్టమైన దృష్టినిబట్టి కాదు. అయినను మనము ధైర్యము కలిగి, శరీరమునుండి వేరై దేవునియొద్ద ఉండుటకు ఇష్టపడుచున్నాము. కావున ఇంటియొద్ద ఉన్నను, ప్రవాసమున ఉన్నను, ఎల్లప్పుడును ఆయనను సంతోషపరచుటకు ప్రయత్నించుచున్నాము.

"మన రక్షకుడైన క్రీస్తునందు నిజమైన విశ్వాసము కలిగినవాడై, క్రీస్తు మన రక్షకుడు ఎవరో కొంతవరకు సత్యముగా ఎరిగినవాడు—ఆయన దేవుని నిత్యకుమారుడనియు, జీవమును వెలుగును తండ్రి జ్ఞానమునై యున్నాడనియు, సమస్త మంచితనమును సమస్త నీతియు, హృదయము కోరదగిన ప్రతి మంచి వస్తువును, వీటన్నిటి అనంతమైన సమృద్ధిని (మనుష్యుని హృదయము ఊహించగలదానికంటే మించి) తనయందు కలిగినవాడనియు (ఆయనయందు దైవత్వముయొక్క సంపూర్ణత శరీరముగా నివసించుచున్నది), మరియు ఆయన తండ్రిచేత మనకు అనుగ్రహింపబడెననియు, 'దేవునిచేత మనకు జ్ఞానమును నీతియు పరిశుద్ధతయు విమోచనమునునైయున్నాడనియు' ఎరిగినవాడు—ఇది నిజముగా నమ్మువాడు తన ప్రభువైన క్రీస్తుతో కూడ ఉండుటకు ఇష్టపడనివాడెవడు? పౌలు ఈ జ్ఞానమునుబట్టియే శరీరమునుండి విడిపింపబడి క్రీస్తుతో ఉండగోరెను; అది తనకు మరి ఎంతో మేలని యెంచి, బ్రతుకుటకంటె విడిపింపబడుటయే మేలని భావించెను. కావున సిలువపై నున్న దొంగ ఆయనను కనికరము అడుగగా క్రీస్తు పలికిన 'నేడే నీవు నాతోకూడ పరదైసులో ఉందువు' అనే ఈ మాటలు ఓదార్పుతోను ఆదరణతోను నిండియుండెను. క్రీస్తు సువార్తను కాపాడుటకై మరణించుట క్రీస్తునకును మన పొరుగువారికిని మనము చెల్లింపవలసిన బాధ్యత. క్రీస్తునకు, ఎందుకనగా ఆయన మనకొరకు చనిపోయి, తిరిగి లేచెను, తాను అందరికి ప్రభువగుటకే. ఆయన మనకొరకు చనిపోయెను గనుక 'మనముకూడ (అని పరిశుద్ధ యోహాను చెప్పుచున్నాడు) మన సహోదరులకొరకు మన ప్రాణములను పణముగా పెట్టవలెను, ఇయ్యవలెను.' ఇట్లు ఇచ్చుటయు కోల్పోవుటయు నిజముగా పొందుటయు గెలుచుటయే; ఏలయనగా ఇట్లు తన ప్రాణమును ఇచ్చువాడు లేక కోల్పోవువాడు దానిని ఎప్పటికిని పొందును, గెలుచును. కావున 'ప్రభువునందు మరణించువారు ధన్యులు;' వారు ప్రభువు పనిలో మరణించినయెడల అందరికంటె అత్యధిక ధన్యులు.

"కావున మనము మరణమునకు భయపడవద్దు; అది శరీరమును ఒక క్షణము బాధపెట్టుటయేగాని మనకు మరి ఏ హానియు చేయజాలదు; ఏలయనగా దేవుని వాక్యమునకు దృఢముగా కట్టబడి స్థిరపరచబడిన మన విశ్వాసము, మరణమైన వెంటనే మనము దేవుని చేతులలో సమాధానముతోను ఆనందముతోను ఆదరణతోను ఉందుమనియు, మరణమునుండి నేరుగా జీవములోనికి వెళ్లుదుమనియు మనకు చెప్పుచున్నది. ఏలయనగా పరిశుద్ధ యోహాను, 'నాయందు జీవించుచు నమ్ముచున్నవాడు ఎన్నడును చనిపోడు' అనియు, మరియొక స్థలమున, 'అతడు మరణమునుండి జీవములోనికి దాటిపోవును' అనియు చెప్పుచున్నాడు. కావున క్రైస్తవుని మరణమును మరణమని పిలువరాదు, అది నిత్యజీవములోనికి ద్వారము లేక ప్రవేశమనియే పిలువవలెను. అందువలన పౌలు దానిని కేవలము విడిపోవుటయనియు విప్పబడుటయనియు పిలుచును; పేతురును పౌలును ఇద్దరును దానిని ఈ గుడారమును లేక నివాసగృహమును విడిచిపెట్టుటయని పిలుతురు; దీనిచేత ఈ లోకములో ఆత్మ కొద్దికాలము నివసించు మర్త్య శరీరమును సూచించుచున్నారు. అవును, ఈ మరణమును క్రైస్తవునికి సమస్త దుఃఖముల అంతమని పిలువవచ్చును. ఏలయనగా మనము ఇక్కడ జీవించినంతకాలము 'పరలోకరాజ్యములో ప్రవేశించుటకు ముందు అనేక శ్రమల గుండా వెళ్లవలెను.' ఇప్పుడు మరణము తన బాణమును వేసిన తరువాత క్రైస్తవుని శత్రువులందరు చేయగలిందంతయు చేసియున్నారు, ఆ తరువాత వారికి చేయుటకు ఏమియు లేదు. 'ధనవంతుని గుమ్మము దగ్గర పడియున్న పేద లాజరును' ఏది బాధించగలదు, హాని చేయగలదు? అతని పూర్వపు దారిద్ర్యమా, దీనమైన భిక్షాటనమా, భయంకరమైన పుండ్లు, రోగమా? మరణము తన బాణముతో అతనిని కొట్టిన వెంటనే దేవదూతలు వచ్చి అతనిని నేరుగా అబ్రాహాము రొమ్మునకు తీసుకొనిపోయిరి. దుఃఖమునుండి బాధనుండి దూతల పరిచర్యచేత ఆనందమును ఆదరణయు గల స్థలములో ఉంచబడినవాడు మరణమువలన ఏమి కోల్పోయెను?

"ప్రియ సహోదరులారా, శెలవు, శెలవు! సమస్త శ్రమలలోను మరణములోను దేవుని వాక్యముతో మన హృదయములను ఆదరించుకొందము: ఏలయనగా భూమ్యాకాశములు గతించిపోవును గాని ప్రభువు వాక్యము నిత్యము నిలుచును.

శామ్యూల్ వార్డ్

శామ్యూల్ వార్డ్ సఫోక్ ప్రాంతపు ఒక ప్రసిద్ధ దైవజ్ఞుడు, పదిహేడవ శతాబ్దపు ప్యూరిటన్లలో అత్యంత ప్రఖ్యాతి గాంచినవారిలో ఒకడు; అయినను ఆంగ్ల వేదాంత పాఠకులలో చాలామందికి ఆయన పేరు అంతగా తెలియదు. దీనికి కారణము సులభముగా తెలియుచున్నది. ఆయన వ్రాసినది చాలా తక్కువ, వ్రాసినదియు ఇటీవలి వరకు మరల ముద్రింపబడలేదు. ఓవెన్, బాక్స్టర్, గర్నాల్, చార్నాక్, గుడ్విన్, ఆడమ్స్, బ్రూక్స్, వాట్సన్, గ్రీన్హిల్, సిబ్స్, జెంకిన్, మాంటన్, బరోస్, బోల్టన్ మొదలగువారి రచనలు పూర్తిగాను పాక్షికముగాను మరల ముద్రింపబడినవి. శామ్యూల్ వార్డ్ విషయమై, నేను తెలుసుకొనగలిగినంతవరకు, రెండువందల సంవత్సరములకు పైగా ఒక్కమాటయైనను మరల ముద్రింపబడలేదు. శామ్యూల్ వార్డ్ ప్రసంగములు ఈ నిర్లక్ష్యమునకు ఎంతవరకు అర్హమైనవో, అవి ఎవరి చేతికి చిక్కునో ఆ వేదాంత విద్యార్థులందరి తీర్పునకే విడిచిపెట్టుటకు నేను సంతృప్తి చెందుచున్నాను. కాని పాత వేదాంత గ్రంథములను మరల ముద్రించువారి విచక్షణకు ఇది అంత గౌరవము తేదని అభిప్రాయపడుటకు సాహసించుచున్నాను; ఏలయనగా శామ్యూల్ వార్డ్ వంటి రచయిత ఇంతకాలము విస్మరింపబడెను. అయితే ఆయన విషయము ఒక్కటే కాదు. స్విన్నాక్ రచనలు, యోహాను సువార్తపై ఆరోస్మిత్, హెబ్రీయులకు పత్రికపై గౌజ్, ఫిలిప్పీయులకు పత్రికపై ఏరే, 1 పేతురుపై జాన్ రోజర్స్, 1 యోహానుపై హార్డీ, సిరియా దేశస్థుడైన నయమానుపై డేనియల్ రోజర్స్ (మాంటన్, బ్రూక్స్ రచనలలో కొన్ని అత్యుత్తమమైనవి మాట అటుంచి) మొదలగునవి ఇటీవలనే మరల ముద్రించదగినవిగా యెంచబడినప్పుడు, వార్డ్ విషయములో జరిగిన వ్యవహారమునకు మనము ఆశ్చర్యపడకూడదు. సఫోక్ పరిచారకుడనైనందున, ప్యూరిటన్ వేదాంతమును పూర్తిగా ప్రేమించువాడనైనందున, ఈ జీవిత చరిత్ర వ్యాసములో వార్డ్ను గూర్చి కొంత సమాచారము అందింప కోరుచున్నాను. ఆయన జీవితమును పరిచర్యను గూర్చిన సంపూర్ణ చరిత్ర వ్రాయగలిగి ఉన్నయెడల నేను ప్రత్యేకముగా సంతోషించియుందును. అయితే ఆయనను గూర్చిన వృత్తాంతమును సంకలనము చేయుటకు ఆధారముగా ఉన్న సామగ్రి మిక్కిలి స్వల్పమనియు, ఆయనను గూర్చి తెలిసిన సంగతులు తులనాత్మకముగా కొద్దియనియు చెప్పవలసి వచ్చుటకు విచారించుచున్నాను. దురదృష్టవశాత్తు ఈ ఒక్క కష్టమే కాదు నేను ఎదుర్కొనవలసినది. ఇది ఒక విచిత్రమైన సంగతి: "ఎస్.

వార్డ్" పదిహేడవ శతాబ్దపు ప్రథమార్ధములో జీవించిరి; వారందరును కేంబ్రిడ్జిలోని సిడ్నీ కళాశాల సభ్యులు! ఈ ముగ్గురు ఎవరనగా: సిడ్నీ కళాశాల అధిపతియు, డోర్ట్ సభలో ఇంగ్లాండు ప్రతినిధులలో ఒకడును, ఆర్చిబిషప్ అషర్‌తో ఉత్తరప్రత్యుత్తరములు జరిపినవాడునైన డాక్టర్ శామ్యూల్ వార్డ్; క్రమముగా ఎక్సెటర్‌కును సాలిస్బరీకిని అధ్యక్షుడుగా ఉండిన సేత్ వార్డ్; మరియు ఇప్స్‌విచ్‌కు చెందిన శామ్యూల్ వార్డ్ — ఇతని ప్రసంగములే ఇప్పుడు పునర్ముద్రింపబడుచున్నవి. ఈ ముగ్గురిలో ఇద్దరు "శామ్యూళ్లు" నిస్సందేహముగా అత్యంత విశేష పురుషులు; కాని వారి పేర్ల సామ్యమువలన ఇంతవరకు వారి జీవితచరిత్రలు ఎంతో గందరగోళమునకు లోనైనవి. ఈ పేరుకుపోయిన ఇబ్బందులన్నిటి మధ్య, చిక్కుపడిన దారపు కండెను విడదీసి, పాఠకునికి సరియైన సమాచారమును అందించుటకు నేను చేయగలిగినంత ప్రయత్నము చేసితినని మాత్రమే చెప్పగలను. శామ్యూల్ వార్డ్ జీవితకథ త్వరలోనే చెప్పబడును. అతడు 1577వ సంవత్సరమున సఫోక్‌లోని హేవర్‌హిల్‌లో జన్మించెను; ఆ పట్టణమున సువార్త పరిచారకుడైన రెవ. జాన్ వార్డ్ యొక్క జ్యేష్ఠ కుమారుడు. శామ్యూల్ వార్డ్ తండ్రియైన జాన్ వార్డ్ పరిచారకునిగాను ప్రసంగీకునిగాను గొప్ప పేరుప్రతిష్ఠలు గలవాడైనట్లు కనబడుచున్నది. ఫుల్లర్ (సఫోక్ ప్రసిద్ధులు అను గ్రంథమున) ఆ ముగ్గురు కుమారుల సామర్థ్యములన్నియు కలిపినను వారి తండ్రి సామర్థ్యమునకు సరిపోవని చెప్పెను. హేవర్‌హిల్ సంఘమందలి అతని సమాధిపై ఉన్న ఈ శాసనము తప్పక చదువదగినది: —

యోహానెస్ వార్డ్.

Quo si quis scivit scitius, Aut si quis docuit doctius, At rarus vixit sanctius, Et nullus tonuit fortius.

ఉరుము కుమారుడా, పావురము కుమారుడా, తీక్షణమైన ఆసక్తితో నిండినవాడా, నిజమైన ప్రేమతో నిండినవాడా;

సత్యమును ప్రకటించుటలో, నీతిగా జీవించుటలో, - మండుచున్న దీపము, ప్రకాశించు వెలుగు.

ఇక్కడ వెలుగు. ఇకమీదట నక్షత్రములు.

యోహాను వార్డు, ఆత్మ యొక్క గొప్ప సాక్ష్యముతోను శక్తితోను, విస్తారమైన ఫలముతోను, సఫోక్ ప్రాంతములోని హావరిల్‌లోను బరీలోను ఇరువది యైదు సంవత్సరములు సువార్తను ప్రకటించిన తరువాత, ఇక్కడ తన పితరులతో చేర్చబడెను. అతని విధవరాలైన సూసన్, వెదర్స్‌ఫీల్డులోని ఆ యోగ్యుడైన కాపరి రోజర్సును వివాహము చేసికొనెను. అతడు ముగ్గురు కుమారులను విడిచెను: సామ్యుయేలు, నాతనియేలు, యోహాను; వీరు ప్రసంగీకులు. తమకును తమ వారికిని, క్రీస్తు రాకడ వరకు అదే సువార్తను విశ్వసించుచు ప్రకటించుచు నిలిచియుండుటకంటె గొప్ప ఆశీర్వాదమును వారు కోరరు. ప్రభువైన యేసూ, రమ్ము, త్వరగా రమ్ము.

మెలకువగా ఉండుము. మరణము జీవములోనికి మన ప్రవేశము. వార్డు.

ఈ జీవిత చరిత్రకు విషయమైన సామ్యుయేలు వార్డు, 1594 నవంబరు 6వ తేదీన లార్డ్ బర్లీ నామినేషనుపై, లేడీ మార్గరెట్ స్థాపించిన నిధి క్రింద కేంబ్రిడ్జిలోని సెయింట్ జాన్స్ కళాశాలలో విద్యార్థిగా చేర్చుకొనబడి, 1596లో ఆ కళాశాల నుండి బి.ఏ. పట్టాతో బయటకు వచ్చెను. 1599లో సిడ్నీ సస్సెక్స్ కళాశాలకు మొదటి ఫెలోలలో ఒకనిగా నియమింపబడి, 1600లో ఎం.ఏ. ప్రారంభించి, 1604లో తన వివాహమువలన ఫెలోషిప్పును విడిచి, 1607లో బి.డి. పట్టా పొందెను. వార్డు బాల్యమును యౌవనమును గూర్చి ఏమియు తెలియదు. అతడు పరిచర్య పనిలో ప్రవేశించిన విధము, అతనికి అభిషేకము చేసిన అధ్యక్షుని పేరు, అభిషేకపు తేదీ, ప్రసంగీకునిగా క్రీస్తు పనిని మొదట ఆరంభించిన స్థలము అను ఇవన్నియు గూర్చి ఏ రికార్డును లేనట్లు కనబడును. బహిరంగ వ్యక్తిగా అతడు మొదట కనబడునది తన స్వగ్రామమైన హావర్‌హిల్‌లో లెక్చరరుగా. హావర్‌హిల్‌లో అతని సఫలతను గూర్చి, సామ్యుయేలు క్లార్కు (తన "ప్రసిద్ధ వ్యక్తుల జీవితములు" గ్రంథములో, పుట 154, 1683 ముద్రణ), సఫోక్‌లోని కెడింగ్టన్ యొక్క ప్రసిద్ధ పరిచారకుడైన సామ్యుయేలు ఫెయిర్‌క్లాఫ్ జీవిత చరిత్రలో ఈ ఆసక్తికరమైన ఉదాహరణను ఇచ్చెను: - "దేవుడు సామ్యుయేలు హృదయములో కృప యొక్క పనిని ఆరంభించుటకు ఇష్టపడెను

ఫెయిర్‌క్లఫ్‌ను చాలా చిన్న వయస్సులోనే, ధర్మశాస్త్ర భయముచేత అతని మనస్సాక్షిని మేల్కొల్పి, అతనికి యథార్థమైన మారుమనస్సును అనుగ్రహించి, అతనిలో ఫలప్రదమైన విశ్వాసమును పుట్టించుటవలన (దేవుడు తన వైపునకు ఆకర్షించెను); ఇదంతయు అప్పట్లో హేవర్‌హిల్ ఉపన్యాసకుడైన శ్రీ శామ్యూల్ వార్డు ప్రకటించిన దేవుని వాక్య పరిచర్య ద్వారా జరిగెను. బాప్తిస్మములో అతని పక్షమున బాధ్యత వహించినవాడు శ్రీ వార్డే; అతడు ఎల్లప్పుడును అతనిని హృదయపూర్వకముగా ప్రేమించెను. ఒక దినమున శ్రీ వార్డు జక్కయ్య మారుమనస్సును గూర్చి ప్రసంగించుచు, దోపిడి దౌర్జన్యముల విషయములో అతడు చేసిన నాలుగంతల ప్రతిఫలమును గూర్చి వివరించుచు, 'ఇతరుని ఆస్తికి చేసిన అన్యాయమునకు దేవుని వలన క్షమాపణ ఆశించువాడు, సాధ్యమైనచో, అన్యాయము చేయబడినవానికి పూర్తి ప్రతిఫలము చెల్లించనియెడల అది అతనికి దొరకదు' అను మాటను తరచుగా పలికెను. ఇది దేవుని హస్తముచేత గురిపెట్టబడిన బాణమువలె యువకుడైన ఫెయిర్‌క్లఫ్ హృదయమును తాకెను; అతడును, తరువాత లండన్‌లో ప్రసిద్ధ వైద్యుడైన జాన్ ట్రిగ్గు అనువాడును, ఆ వారమునకు ముందే ఆ ఊరి గుడ్‌మన్ జూడ్ అనువాని తోటలో దొంగతనము చేసి, పండిన ఒక పేరి చెట్టు పండ్లతో తమ కడుపులను నింపుకొనుటయేగాక జేబులను కూడ నింపుకొనియుండిరి. 'ప్రసంగ సమయమునను, ఆ తరువాతను, యువకుడైన ఫెయిర్‌క్లఫ్ మిక్కిలి దుఃఖించెను; ఆ రాత్రి అంతయు అతనికి నిద్రయే లేదు; సోమవారము ఉదయమున లేచి తన స్నేహితుడైన ట్రిగ్గు వద్దకు వెళ్లి, తాను అతనికి చేసిన అన్యాయమునకు, అనగా మూడు పెన్నీల విలువగల పండ్లకు, ప్రతిఫలముగా పన్నెండు పెన్నీలు జూడ్ వద్దకు తీసికొనిపోవుచున్నానని చెప్పెను. ఈ సంగతి జూడ్‌కు తెలిపినయెడల అతడు తమ యజమానుడైన రోబోథమ్‌కు చెప్పును గనుక శారీరక శిక్ష వచ్చునని భయపడి, ట్రిగ్గు ఆ బాలుని ప్రతిఫలము చెల్లించు ఉద్దేశ్యమునుండి మరల్చుటకు గట్టిగా ప్రయత్నించెను. కాని ఫెయిర్‌క్లఫ్, ప్రతిఫలము చెల్లించనియెడల దేవుడు ఆ పాపమును క్షమింపడని జవాబిచ్చెను. అందుకు ట్రిగ్గు, 'శామ్, నీవు మూర్ఖునివలె మాటలాడుచున్నావు; ముసలి జూడ్ మనలను ఒక్కసారి క్షమించుటకంటె దేవుడు పదిసార్లు క్షమించును' అనెను. కాని మన శామ్యూల్ మనస్సు వేరుగా ఉండెను; అందువలన అతడు జూడ్ ఇంటికి వెళ్లి, తన పని చెప్పి, ఒక షిల్లింగు ఇవ్వబోయెను. జూడ్ దానిని తీసికొనక (తప్పును క్షమించితినని చెప్పినను), ఆ యువకుని గాయము ఎంతగా బాధించెనంటే, అతడు తన ఆత్మీయ తండ్రియైన శ్రీ వార్డు వద్దకు వెళ్లి, ఈ ప్రత్యేక పాపమును గూర్చియు, తన ఇతర అనేక పాపములను గూర్చియు, ముఖ్యముగా పాపములలో పాపమైన జన్మపాపమును తన స్వభావ భ్రష్టతను గూర్చియు, తన ఆత్మ స్థితి అంతయు అతనికి తెలిపినంత వరకు అతనికి విశ్రాంతి లేకపోయెను. శ్రీ వార్డు అతనిని ఎంతో ప్రేమతోను కోమలత్వముతోను చేర్చుకొని, అతనికి మంచి సమరయుడైనట్టు నిరూపించుకొనెను; అతని గాయములలో ద్రాక్షారసమును నూనెను పోసి, అతని ప్రశ్నలన్నిటికి జవాబిచ్చి, అతని భయములను తీర్చి, యేసును అతనికి ఎంత సంపూర్ణముగాను ఫలప్రదముగాను ప్రకటించెనంటే, అతడు నిజమైన యథార్థమైన మారుమనస్సు పొందినవాడై, తన జీవితకాలమంతయు తన రక్షకునికిని విమోచకునికిని తనను అంకితము చేసికొనెను.' హేవర్‌హిల్ నుండి శామ్యూల్ వార్డు 1603లో ఇరువది ఆరు సంవత్సరముల చిన్న వయస్సులోనే, ఆ దినములలో ఎంతో ప్రాముఖ్యమైన స్థానమునకు మార్చబడెను. ఇప్స్‌విచ్ పట్టణ సంఘ మండలి అతనిని ఇప్స్‌విచ్ పట్టణ బోధకుని పదవికి నియమించెను; అతడు ఆ పట్టణములోని సెయింట్ మేరీ-లె-టవర్ ప్రసంగపీఠమును సుమారు ముప్పది సంవత్సరములు, అరుదుగా మాత్రమే విరామముతో, నిర్వహించెను. ఇప్స్‌విచ్, నార్విచ్ పట్టణములు రెండువందల ఏబది సంవత్సరముల క్రితము నేటికంటె ఎంతో ప్రాముఖ్యమైన స్థలములనియు, ఇంగ్లండులోని అత్యంత ధనికమైనవియు జనసాంద్రత గలవియునైన రెండు గ్రామీణ ప్రాంతముల రాజధానులనియు జ్ఞాపకముంచుకొనవలెను. ప్రత్యేకించి సఫోక్ ప్రాంతములో సంస్కరణ యొక్క ప్రొటెస్టెంటు సువార్త సూత్రములు మిక్కిలి లోతుగా వేరూనియుండెను. అత్యంత ప్రముఖులైన కొందరు ప్యూరిటన్లు సఫోక్ పరిచారకులు. రెండువందల ఏబది సంవత్సరముల క్రితము ఇప్స్‌విచ్ వంటి స్థలమునకు పట్టణ బోధకునిగా ఎన్నుకొనబడుట గొప్ప గౌరవము; శామ్యూల్ వార్డు ఇరువది ఆరు సంవత్సరముల చిన్న వయస్సులో ఉండినను, అతని పరిచర్య స్వభావమునకు ఎంత ఉన్నతమైన విలువ ఇవ్వబడెనో ఇది చూపుచున్నది. అతని వారసులలో మాథ్యూ లారెన్స్, స్టీఫెన్ మార్షల్ అనువారు పదునేడవ శతాబ్దపు వేదాంతులలో ప్రముఖులైనవారని గమనింపదగినది. ఇప్స్‌విచ్‌లో వార్డుకు గల ప్రభావము ఎంతో గొప్పదిగా కనబడుచున్నది. ఫుల్లర్ ఇట్లు చెప్పెను: 'అతడు ఇప్స్‌విచ్‌లో, లేదా ఇప్స్‌విచ్‌కు పరిచారకునిగా ఎన్నుకొనబడెను; ఆ జనసాంద్రత గల స్థలములోని అన్ని సంఘములపై శ్రద్ధయు, వారందరి ప్రేమయు అతనికి కలిగియుండెను. నిజముగా, అతనికి అయస్కాంత శక్తి ఉండెను (తనకు ఎంతో బాగుగా తెలిసిన అయస్కాంతపు రాతి గుణముల నుండి దానిని నేర్చుకొనినట్లు), అది ప్రజల ప్రేమను ఆకర్షించెను.' ఇప్స్‌విచ్ పట్టణములో అతని ముప్పది సంవత్సరముల పరిచర్య చరిత్ర, మనము వివరములను కనుగొనగలిగినయెడల, నిస్సందేహముగా ఆసక్తికరమైన అంశములతో నిండియుండును. దురదృష్టవశాత్తు, పాఠకునికి నేను అందించగలిగినవి, గణనీయమైన విలువగల ఒక పురావస్తు ప్రచురణలో నాకు దొరికిన ఈ క్రింది పొడి వాస్తవములు మాత్రమే; దాని పేరు

"వడ్డర్స్పూన్ రచించిన ఇప్స్విచ్ స్మృతిచిహ్నములు." అవి స్పష్టముగా పురాతన రికార్డుల నుండి సంకలనము చేయబడినవి, మరియు వార్డ్ చరిత్రలోని కొన్ని అంశములపై కొంత ఉపయోగకరమైన వెలుగును ప్రసరింపజేయుచున్నవి. వడ్డర్స్పూన్ ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు - "1603వ సంవత్సరములో, సర్వపరిశుద్ధుల దినమున, గొప్ప ప్రఖ్యాతిగల ఒక మనుష్యుడు, శ్రీ శామ్యూల్ వార్డ్, ప్రసంగీకునిగా ఎన్నుకొనబడెను. కార్పొరేషన్ ఆయనపట్ల మిక్కిలి ఉదారతతో వ్యవహరించినట్లు కనబడును; ఆయన జీతముగా నూరు మార్కులను నియమించి, ఇంటి అద్దెకై అదనముగా త్రైమాసికమునకు £6 13s. 4d. ఇచ్చుటకును అంగీకరించెను. "పురపాలక అధికారులు (ఇంత సమర్థుడైన దైవశాస్త్రవేత్తను పొందినందువలన కాబోలు) శ్రీ వార్డ్ నియామక షరతులను చాలా సూక్ష్మముగా ప్రకటించిరి. ఆయన అనారోగ్యములో గాని గైర్హాజరులో గాని, 'ఎప్పటివలె జరుగుచున్నట్లు' వారమునకు మూడుసార్లు మామూలు స్థలమున ఒక పరిచారకుని ఏర్పాటు చేయవలెను. 'ఆయన అనుమతి లేకుండా సంవత్సరములో నలువది దినములకు మించి పట్టణమునకు దూరముగా ఉండరాదు; మరియు ఆయన కాపరి బాధ్యతను చేపట్టినయెడల, కార్పొరేషన్ ఆయనకు ఇచ్చు వేతనము రద్దగును. ఆయనకు ఇయ్యబడిన పింఛను ఫౌండేషన్ లేదా ఆసుపత్రి భూములపై భారముగా మోపబడరాదు.' "మొదటి జేమ్స్ ఏడవ సంవత్సరములో, కార్పొరేషన్ ప్రసంగీకునికొరకు, అనగా శ్రీ వార్డ్ కొరకు, ఒక ఇంటిని కొనెను. పట్టణము £120 ఇచ్చుటవలన ఆ ఇల్లు కొనబడెను; మిగిలిన సొమ్ము స్వచ్ఛంద చందాలద్వారా పూరింపబడెను; శ్రీ వార్డ్ ప్రసంగీకునిగా ఉండుట మానినప్పుడు ఆ భవనమును తిరిగి అమ్మి, చందా ఇచ్చినవారికి వారు ఇచ్చిన వివిధ మొత్తములను, కార్పొరేషన్ ముందుగా ఇచ్చిన సొమ్మును తిరిగి చెల్లించవలెనన్న అవగాహనపై అది జరిగెను. "మొదటి జేమ్స్ ఎనిమిదవ సంవత్సరములో, కార్పొరేషన్ శ్రీ వార్డ్ జీతమును సంవత్సరమునకు £90కి పెంచెను, 'ఆయన ఇక్కడ నివసించుటవలన కలుగు ఖర్చులను బట్టి.' "మొదటి జేమ్స్ పదునాలుగవ సంవత్సరములో, శ్రీ శామ్యూల్ వార్డ్ పింఛను సంవత్సరమునకు £90 నుండి £100కి పెంచబడెను. "ఈ దైవశాస్త్రవేత్త ప్రసంగము ఇంత స్వేచ్ఛాయుతమైనదియు ప్యూరిటన్ స్వభావముగలదియు కావున, అది చాడీకోరులదృష్టిని చాలాకాలము తప్పించుకొనలేదు;

రాజసభకు చేరెను; కొద్దికాలము చర్చలలో గడచిన తరువాత, శ్రీ వార్డ్ తన పదవిలో సేవ చేయకుండా నిరోధింపబడెను. 1623 ఆగస్టు 6న, పట్టణ పుస్తకములలో ఒక నమోదు కనబడును: 'శ్రీ వార్డ్ ప్రసంగించకుండా నిషేధించుటకు రాజు వ్రాసిన ఉత్తరము పట్టణ కౌన్సిల్కు పంపబడెను.'" వార్డ్ జీవితములో మిగిలిన భాగమును గూర్చి వడ్డర్స్పూన్ ఏ సమాచారమును ఇయ్యడు. దానిని గూర్చి మనకు తెలిసిన కొద్దిపాటి విషయము ఇతర మూలములనుండి సేకరింపబడినది. లార్డ్ కీపర్ బిషప్ విలియమ్స్ జీవితచరిత్రలో హాకెట్ వ్రాసినదానినిబట్టి (పు. 95, 1693 ముద్రణ) స్పష్టమగునదేమనగా, 1623లో నిబంధనల ఉల్లంఘనకై బిషప్ హార్స్నెట్ ఆయనను విచారించినను, వార్డ్ ప్రసంగీకుని పదవినుండి తాత్కాలికముగా మాత్రమే, అదియు నిజముగా జరిగినయెడల, నిలిపివేయబడెను. బ్రూక్ (తన "ప్యూరిటన్ల జీవితచరిత్రలు" 2వ సంపుటము, పు. 452లో), హాకెట్ను అనుసరించి ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు: "నార్విచ్ కన్సిస్టరీలో తనపై విచారణ జరుగుచుండగా, ఆయన బిషప్ నుండి రాజునకు అపీలు చేసెను; రాజు ఆయనపై మోపబడిన ఆరోపణలను పరిశీలించుటకు లార్డ్ కీపర్ విలియమ్స్కు అప్పగించెను. శ్రీ వార్డ్ "పూర్తిగా నిర్దోషి కాడు, కాని న్యాయముగా వ్యవహరించినయెడల సులభముగా లొంగిపోవు మనుష్యుడు" అని లార్డ్ కీపర్ నివేదించెను; ఆయన సమర్పణను అంగీకరించి ఇప్స్విచ్నుండి ఆయనను తొలగింపవద్దని బిషప్ హార్స్నెట్ను ఒప్పించెను. నిజమేమనగా, శ్రీ వార్డ్ ఎంతో నిష్కపటత కలిగి సంఘ ప్రయోజనములను ముందుకు తెచ్చుటకు ఎంతో సిద్ధముగా ఉండుట లార్డ్ కీపర్ గమనించెను; అందువలన అంత విద్వాంసుడును శ్రమించు స్వభావముగలవాడునైన దైవశాస్త్రవేత్త వివాదములను సర్దుబాటు చేయుటకంటె ఆయన చేయగలిగినది లేకపోయెను. కాబట్టి ఆయన విచారణనుండి విడుదల పొందెను, మరియు చాలావరకు కొంతకాలము ఏ ఇబ్బందియు లేక సమాధానముగా తన పరిచర్యను కొనసాగించెను." వార్డ్ ఎపిస్కోపల్ సంఘ సహవాసపు పరిధిలో నిబంధనల విషయమై సంశయించుచున్న అనేకులను నిలుపుటకు సాధనమగునంత మంచి స్నేహితుడుగా ఇంగ్లాండ్ సంఘమునకు ఉండెనన్న హాకెట్ నమోదు చేసిన వాస్తవమును బ్రూక్ ఇక్కడ జోడించి ఉండవచ్చును. పదకొండు సంవత్సరములు సాపేక్షముగా ప్రశాంతముగా గడచిన తరువాత, ఆర్చిబిషప్ లాడ్ ప్రేరణపై, ఆరోపించబడిన నిబంధనల ఉల్లంఘనకై వార్డ్పై మరల విచారణ జరిగెను. లాడ్ విచారణను గూర్చిన తన వృత్తాంతములో ప్రిన్ (పు. 361) ఇట్లు తెలుపుచున్నాడు: 1635వ సంవత్సరములో యేసు నామమునందు తలవంచుటకు విరుద్ధముగాను, "ఆటల గ్రంథము"నకు విరుద్ధముగాను ప్రసంగించినందుకును, "ఇంగ్లాండ్ సంఘము మతములో మార్పులు చేయుటకు సిద్ధముగా ఉన్నది" అనియు, "సువార్త కాలివేళ్లపై నిలిచి వెళ్లుటకు సిద్ధముగా ఉన్నది" అనియు అన్నందుకును, ఆయన హై కమిషన్ కోర్టులో నేరారోపణ చేయబడెను. ఆయన దోషిగా తేలెను; కోర్టు నిర్ణయించు రీతిలో బహిరంగముగా తన మాటలను ఉపసంహరించుకొనవలెనని ఆజ్ఞాపింపబడెను, మరియు వ్యాజ్యపు ఖర్చులు చెల్లించవలెనని శిక్షింపబడెను. ఉపసంహరించుటకు ఆయన నిరాకరించగా చెరసాలలో వేయబడెను, అచట చాలాకాలము ఉండెను. ఈ అవమానకరమైన వ్యవహారమును గూర్చి బ్రూక్ ఇచ్చిన వృత్తాంతమునకు వ్రాసిన ఒక వ్యాఖ్యలో (దానిని ఆయన "రష్వర్త్ సంకలనములు" నుండియు వార్టన్ రచించిన "లాడ్ యొక్క కష్టములు" నుండియు సేకరించినట్లు కనబడును), ఇప్స్విచ్లో ఆయనకు గల గొప్ప గౌరవమును చూపించు వార్డ్ జీవితములోని ఈ దశకు చెందిన ఒక విశేష వాస్తవమును ఆయన పేర్కొనుచున్నాడు. ఆయన సస్పెండ్ చేయబడిన తరువాత నార్విచ్ బిషప్ ఆయన స్థానములో వేరొక పరిచారకుని ప్రజలకు అనుమతించియుండునని కనబడును; కాని వారు "శ్రీ వార్డ్ కావలెను, లేదా ఎవ్వరును వద్దు!" అనిరి.

శామ్యూల్ వార్డ్ చివరి దినములు.

వార్డ్ జీవితపు చివరి నాలుగు సంవత్సరములు మిక్కిలి అసమగ్రముగా తెలియును - లాడ్ చేత మౌనము విధింపబడిన తరువాత రోటర్డామ్కు పదవీవిరమణ - ఇప్స్విచ్కు తిరిగివచ్చుట - టవర్ చర్చిలో సమాధి చేయబడుట, 1639 - ఆయన భార్య పేరు - ఆయన అంత్యక్రియ ప్రసంగమును గూర్చిన వృత్తాంతము - ఆయన ప్రసంగించు విధానమును గూర్చిన వర్ణన - ఆయన ప్రసంగముల నుండి ఉదాహరణలు.

వార్డ్ జీవితపు చివరి నాలుగు సంవత్సరములు సత్యమును కనుగొనుట నాకు మిక్కిలి కష్టమగు విషయము. బ్రూక్ ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు: చెరసాలనుండి విడుదలైన తరువాత ఆయన హాలండ్కు పదవీవిరమణ చేసి, రోటర్డామ్లో స్థిరపడిన యార్మౌత్ ప్రసిద్ధ ఇండిపెండెంట్ పరిచారకుడైన విలియమ్ బ్రిడ్జ్కు సహోద్యోగి అయ్యెను. ఆయనయు శ్రీ బ్రిడ్జ్యును తమ ఎపిస్కోపల్ దీక్షను త్యజించి, తిరిగి దీక్ష పొందిరనియు ఒక వదంతిని ఆయన పేర్కొనుచున్నాడు: "శ్రీ బ్రిడ్జ్ శ్రీ వార్డ్కు దీక్ష ఇచ్చెను, శ్రీ వార్డ్ ఆ మర్యాదను తిరిగి చెల్లించెను." వార్డ్ రోటర్డామ్లో తన కాపరి పదవినుండి అన్యాయముగా తొలగింపబడి, కొద్దికాలము తరువాత తిరిగి నియమింపబడెనన్న మరియొక వదంతిని ఆయన జోడించుచున్నాడు.

ఈ వృత్తాంతాన్ని కొంత సందేహంతో చూడవలసిందని నేను భావించుటకు సాహసిస్తున్నాను. ఏది ఏమైనా, బ్రూక్ నమోదు చేసిన ఈ వ్యవహారములోని సంగతులన్నీ మనకు తెలిసియున్నవని నేను నమ్మను. వార్డు చెరసాలనుండి విడుదలైన తరువాత హాలండుకు వెళ్లిపోయినది చాలా సంభావ్యమే. స్టూవర్టుల కాలములో శాంతి కొరకును మనస్సాక్షి స్వాతంత్ర్యము కొరకును అనేకులు తీసుకొనవలసివచ్చిన అడుగు అదే. అతడు రాటర్‌డామ్‌లోని ఒక సంఘమునకు బ్రిడ్జితో కలిసి కాపరిగా ఉండెననియు, అతనికిని అతని సహోద్యోగికిని మధ్య భేదాభిప్రాయములు కలిగెననియు, అతడు కొంతకాలము తన పదవినుండి తొలగింపబడి తరువాత మరల నియమింపబడెననియు చెప్పబడినవి నాకు బహు సంభావ్యముగా తోచుచున్నవి. అతడు మరల అభిషేకింపబడెననుట సందేహాస్పదమని నా అభిప్రాయము. ఒక కారణము ఏమనగా, వార్డు వంటి వయస్సును స్థానమును కలిగిన మనుష్యుడు, తనకంటె ఇరువది మూడేళ్లు చిన్నవాడైన బ్రిడ్జిచేత మొదట మరల అభిషేకింపబడి, తరువాత బ్రిడ్జిని తానే మరల అభిషేకించెననుట అత్యంత అసంభవముగా నాకు తోచును! మరియొక కారణము, తన ఎపిస్కొపల్ అభిషేకమును త్యజించిన మనుష్యుడు తరువాత 1639వ సంవత్సరములో ఇప్స్‌విచ్ సంఘ మందిరపు ప్రక్క మార్గములో గౌరవప్రదమైన సమాధిని పొందెననుట మిక్కిలి విచిత్రముగా కనబడుచున్నది. ఒక్క సంగతి మాత్రము స్పష్టము: రాటర్‌డామ్‌లో వార్డు నివాసము బహు దీర్ఘకాలము ఉండియుండదు. అతడు 1635వ సంవత్సరము వరకు చెరసాలలో వేయబడలేదు, 1639లో సమాధి చేయబడెను. ప్రిన్ చెప్పినదాని ప్రకారము అతడు "చాలాకాలము చెరసాలలో పడియుండెను." ఏది ఏమైనా, "గేట్ హౌస్"లోని తన చెరసాల వాసకాలములోనే రచింపబడెనని స్పష్టముగా చెప్పబడిన "ఎ రాప్చర్" అను లాటిన్ గ్రంథమును వ్రాయుటకు చాలినంతకాలము అతడు అచ్చట ఉండెను. 1638లో అతడు ఇప్స్‌విచ్‌లో ఒక ఇల్లు కొనుచుండుట మనకు కనబడుచున్నది. ఈ లెక్కన అతడు హాలండులో బహుకాలము ఉండియుండలేదని స్పష్టము. అయినను, రాటర్‌డామ్‌లో జరిగిన వ్యవహారములన్నియు, వార్డును గూర్చినంతవరకు, కొంత మరుగున ఉన్నవి. పేరుగాంచిన ప్యూరిటన్లకు విరుద్ధమైన కథలు పదునేడవ శతాబ్దములో సులభముగా కల్పింపబడెను, ఆత్రముగా నమ్మబడెను. వార్డు సుమారు 1640లో హాలండులో మరణించెనని బ్రూక్ చేసిన వాదన పూర్తిగా ఆధారరహితమైనది; అది వార్డు చివరి దినములను గూర్చిన అతని వృత్తాంతము యొక్క విలువను తగ్గించుచున్నది. అయినను, చెరసాలనుండి విడుదలైన తరువాత వార్డు హాలండుకు వెళ్లెనని అంగీకరించినను, అతడు 1638 ఆరంభమునందే ఇప్స్‌విచ్‌కు తిరిగివచ్చెనని నమ్ముటకు సర్వ కారణములు కలవు. (వాడర్‌స్పూన్ చెప్పినదాని ప్రకారము) ఇప్స్‌విచ్ పట్టణ గ్రంథముల వలన తెలియునదేమనగా, 1638 ఏప్రిల్‌లో పట్టణము అతని కొరకు సమకూర్చిన ఇంటిని అతడు నూట నలువది పౌండ్లకు కొని, చందాదారులు ఇచ్చిన మొత్తమును వారికి తిరిగి చెల్లించెను. అతడు 1639 మార్చి నెలలో, అరువది రెండేళ్ల వయస్సులో మరణించి, ఆ నెల 8వ తేదీన ఇప్స్‌విచ్‌లోని సెయింట్ మేరీ-లె-టవర్ సంఘ మందిరములో సమాధి చేయబడెను. ఇమిడియున్న సంఘ పట్టికలో నమోదైన అతని సమాధి విషయమును గూర్చిన ధ్రువీకృత ప్రతి నా వద్ద ఉన్నది. అతడు జీవించియుండగా సంఘ మందిరపు మధ్య మార్గములో వేయబడిన ఒక రాతిపై, (క్లార్క్ రచించిన ఇప్స్‌విచ్ చరిత్ర ప్రకారము) ఈ మాటలు ఇప్పటికిని కనబడుచున్నవి:

"వార్డూ, మెలకువగా ఉండుము! ఇంకను కొంచెము కాలము, వచ్చువాడు వచ్చును."

ఈ రాతి క్రింద ఆ పూజ్య ప్యూరిటన్ ప్రసంగీకుని ఎముకలు ఉంచబడెనని భావింపబడుచున్నది; ఇప్స్‌విచ్‌లో అతని పేరు ఎరిగినవారు నేటికిని అతనిని ఇట్లు పిలుచుచున్నారు:

"వాచ్ వార్డ్."

ఇంకను చెప్పవలసినదేమనగా, వార్డు 1604లో కేంబ్రిడ్జిలోని ఇస్లెహామ్‌కు చెందిన డెబోరా బోల్టన్ అను విధవరాలిని వివాహము చేసికొని, ఆమె వలన సంతానమును పొందెను. ఇప్స్‌విచ్ పట్టణ గ్రంథములలో నమోదైన ఒక ఆసక్తికరమైన సంగతి ఏమనగా, అతని మరణము తరువాత, గౌరవ సూచకముగా, అతని విధవరాలికిని అతని పెద్ద కుమారుడైన శామ్యుయేలునకును వారి జీవితకాలమంతయు వారి తండ్రి పొందుచుండిన జీతమైన సంవత్సరమునకు నూరు పౌండ్లు ఇవ్వబడెను. అతనికి యోహాను, నతానియేలు అను ఇద్దరు సహోదరులు పరిచారకులుగా ఉండిరనుట కూడ గమనింపదగినది. యోహాను వార్డు ఇప్స్‌విచ్‌లోని సెయింట్ క్లెమెంట్స్ రెక్టరుగా జీవించి మరణించెను; ఆ సంఘ మందిరములో అతనిని గూర్చిన ఒక ఫలకమును చిన్న శాసనమును కలవు. నతానియేలు వార్డు హర్ట్స్‌లోని స్టాండన్ పరిచారకుడై, 1634లో అమెరికాకు వెళ్లి, 1646లో ఇంగ్లాండుకు తిరిగివచ్చి, 1653లో ఎసెక్సులోని షెన్‌ఫీల్డ్‌లో మరణించెను. వార్డు యొక్క ఒక చక్కని చిత్రపటము ఇప్స్‌విచ్‌లో నేటికిని కలదు; అది న్యాయవాది అయిన మిస్టర్ హంట్ వద్ద ఉన్నది. అందులో అతడు తన కుడి చేతిలో తెరచిన పుస్తకమును పట్టుకొని, మెడచుట్టు ఒక కంఠాభరణపు మడతను ధరించి, కోణపు గడ్డమును మీసములను కలిగి చూపబడెను. ఒక ప్రక్క వెలిగించిన తీరపు దీపస్తంభము కలదు; మరియు ఒక శాసనము కలదు -

"వాచే వార్డ్.

"ది టూంబ్‌స్టోన్; లేక, సఫోక్‌లోని బ్రామ్‌ఫర్డ్ మరియు బెల్‌స్టెడ్ కాపరి, యోగ్యుడైన శ్రీ జాన్ కార్టర్ గారి గూర్చిన ఒక స్మరణ మరియు అసంపూర్ణ స్మారక చిహ్నము" (1653) అనే అరుదైన గ్రంథములోని ఈ క్రింది ఉదాహరణ, ఇప్స్‌విచ్ ప్రాంతములో వార్డ్ ఎంతో గౌరవింపబడెనని తెలిపే యాదృచ్ఛిక సాక్ష్యముగా చేర్చదగినదని బహుశా భావింపబడును. ఈ గ్రంథమును శ్రీ కార్టర్ కుమారుడే వ్రాసెను; తన తండ్రి అంత్యక్రియలలో జరిగినదానిని ఈ భాగము వివరించును. అతడు (26, 27 పేజీలలో) ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు: "1634 ఫిబ్రవరి 4వ తేదీ మధ్యాహ్నము నా తండ్రి సమాధి చేయబడినప్పుడు, ఆ చుట్టుపట్ల అన్ని ప్రాంతములనుండి గొప్ప జనసమూహము చేరెను; పరిచారకులును ఇతరులును ఇశ్రాయేలు రాజైన యెహోయాషు పలికిన మాటను, 'నా తండ్రీ, నా తండ్రీ, ఇశ్రాయేలు రథములును దాని రౌతులును' అను మాటను తమ నోట పలుకుచుండిరి. ఆ ప్రసిద్ధ దైవజ్ఞానియు ఇప్స్‌విచ్ యొక్క మహిమయునైన వృద్ధుడగు శ్రీ సామ్యుయేల్ వార్డ్ అంత్యక్రియలకు వచ్చెను; తనతో శోకవస్త్రమును తెచ్చెను; ఇంతటి సమూహము ఇట్టి సందర్భమున కూడియుండుటను చూచి, అంత్యక్రియల ప్రసంగము చేయుటకు ఎంతో గౌరవముతో ముందుకు వచ్చెను. కాని నేనును నా సహోదరియును దానికి అంగీకరించుటకు సాహసింపలేదు; ఏలయనగా మా తండ్రి తన జీవితకాలములో తన ఆశీర్వాదము పేరిట తన ఖననమప్పుడు ఏ ఆరాధనయు జరుగకూడదని మాకు తరచుగా ఆజ్ఞాపించియుండెను. ఆయన, 'అది నాయందు లేని కొన్ని మంచి సంగతులను నా గూర్చి చెప్పుటకు కారణమగును, ఆ విధముగా ఈ ప్రసంగపీఠమునుండి అసత్యములు పలుకబడును' అనెను. శ్రీ వార్డ్ దానితో సంతృప్తిపడి ఆగిపోయెను. అయితే తరువాతి శుక్రవారము ఇప్స్‌విచ్‌లో అతడు తన ఉపన్యాసమంతటినీ నా తండ్రికొరకైన అంత్యక్రియల ప్రసంగముగా మార్చి, ఆయన కొరకు దుఃఖించుచు ఆయనను ఘనపరచెను; శ్రోతలందరికి అది గొప్ప తృప్తినిచ్చెను." సామ్యుయేల్ వార్డ్ చరిత్ర గూర్చి నేను కనుగొనగలిగినదంతయు ఇప్పుడు ఒక చోట చేర్చితిని. అదంతయు ఇంత కొద్దియే అయినందుకును, అతని గూర్చి నమోదైన సంగతులు ఇన్ని తక్కువగా ఉన్నందుకును నేను హృదయపూర్వకముగా విచారించుచున్నాను. అయితే వార్డ్ జీవితములో శ్రేష్ఠభాగము సఫోక్‌లో గడిచెనని, అతడు ఇప్స్‌విచ్‌లోని సెయింట్ మేరీ-లె-టవర్‌లో తనకు ప్రియమైన తన ప్రసంగపీఠమును ఎప్పుడో గాని విడిచి వెళ్లలేదని మనము మరువకూడదు. అతడు తన సొంత కౌంటీ సరిహద్దులకు ఆవల కూడా పేరుప్రఖ్యాతులచేత బాగా తెలిసినవాడని ఏ సందేహమును లేదు. 1616లో సెయింట్ పాల్స్ క్రాస్ వద్ద ప్రసంగీకునిగా అతడు ఎన్నుకొనబడుటయే దీనికి రుజువు. కాని ఒక ప్రాంతీయ పట్టణములో జీవించి మరణించిన ప్రసంగీకుని కీర్తి, అతడెంత ప్రముఖుడైనను, అతని తరువాత చాలాకాలము నిలుస్తుందని ఊహించుట వ్యర్థము. జీవితచరిత్రలకు విషయముగా ఉండుటకును, తన జీవితములోని సంగతులు నిరంతరము నమోదు చేయబడుటకును, ఒక మనుష్యుడు మహానగరములో జీవించవలెను. ఇది వార్డ్‌కు లభింపలేదు; కావున రెండు వందల సంవత్సరముల తరువాత అతని గూర్చి మనకు తెలిసినది స్వల్పమే. ఇక వార్డ్ ప్రసంగములు మరియు గ్రంథముల గూర్చి కొంత చెప్పవలసి ఉన్నది; అవి ఇటీవల మొదటిసారిగా పునర్ముద్రింపబడి, ఆధునిక వేదాంత పాఠకునికి అందుబాటులోకి వచ్చెను. ఈ పునర్ముద్రణలలో వార్డ్ రచనలన్నియు ఉండవని స్పష్టముగా తెలిసికొనవలెను. ఈ ప్రసంగములు గ్రంథములు గాక, అతడు యేట్స్‌తో కలిసి మాంటేగ్ ప్రసిద్ధ గ్రంథమైన "అప్పెల్లో సీజరెమ్"కు ప్రత్యుత్తరము వ్రాసెను. ఇప్పుడు పునర్ముద్రింపబడిన వాటికి తోడు మరి ఒకటి రెండు వేరు ప్రసంగములను కూడా అతడు ప్రచురించెనని తలంచుటకు కారణము ఉన్నది. అయినను శ్రీ నికోల్ ఇటీవల పునఃప్రచురించిన తొమ్మిది ప్రసంగములును గ్రంథములును మాత్రమే సామ్యుయేల్ వార్డ్ యొక్క పునర్ముద్రణకు తగిన రచనలనియు, తన రచనలుగా తిరిగి వెలువడవలెనని అతడే కోరుకొనియుండునవి అవియే అనియు సందేహము లేదని నేను భావించుచున్నాను. ఈ ప్రసంగముల యోగ్యతను గూర్చి పాఠక లోకము ఇప్పుడు అభిప్రాయము ఏర్పరచుకొనగలదు. అవి గతకాలములో గొప్పగా ఎంచబడెను, చాలా సమర్థులైన న్యాయనిర్ణేతల మెప్పును పొందెను. వార్డ్ "పరిశుద్ధపరచబడిన కల్పనాశక్తి గలవాడు, భావవ్యక్తీకరణ చిత్రములను రూపొందించుటలో నేర్పరి, చిన్న నమూనాలో ఎంతో విషయమును చూపువాడు" అని ఫుల్లర్ సాక్ష్యమిచ్చుచున్నాడు. డాడ్రిజ్ ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు: "వార్డ్ రచనలు మొదటినుండి చివరివరకు చదువదగినవి. అతని భాష సాధారణముగా సముచితమైనది, సొగసైనది, బలమైనది. అతని ఆలోచనలు చక్కగా జీర్ణించుకొనబడినవి, సొగసుగా వివరింపబడినవి. అతనియందు చమత్కారముల అద్భుతమైన ధోరణులు అనేకములు ఉన్నవి. ఏ ఇంగ్లీషు రచయితయందును కనబడని అతి ధైర్యమైన అలంకారములు, ముఖ్యముగా సంబోధనలు, వ్యక్తిత్వారోపణలు, సంభాషణలు, ఉపమానకథలు అతనియందు కనబడును." ఈ ప్రశంస మొదటి చూపులో అతిశయముగా తోచవచ్చును. అయినను వార్డ్ రచనలు చదువ శ్రమ తీసుకొనువారు అది బాగుగా యోగ్యమైనదని తలంచకపోయినట్లయితే నేను నిరాశ చెందుదును. ఇప్పుడు పునర్ముద్రింపబడిన తొమ్మిది ప్రసంగములలో కనీసము మూడు ప్రచురణ ఉద్దేశముతో మొదట రచింపబడలేదని అతని రచనలు చదువువారికి గుర్తు చేయుట సామ్యుయేల్ వార్డ్‌కు న్యాయము చేయుటయే. "బలిపీఠము నుండి నిప్పు కణిక", "మనస్సాక్షిని స్వస్థపరచుటకు గిలాదు నుండి ఔషధతైలము", "జెత్రో యొక్క శాంతి న్యాయాధిపతి" అనే ప్రసంగములు స్నేహితులచేతను బంధువులచేతను ముద్రణకు తేబడినవని తోచుచున్నది. అవి కళ్ళకొరకు కాక చెవులకొరకు, పాఠకులకొరకు కాక శ్రోతలకొరకు ఉద్దేశింపబడిన రచనల లక్షణములన్నియు కలిగియున్నవి. అయినను ఆ తొమ్మిదింటిలో వార్డ్ యొక్క వరములకును శక్తులకును అవి మూడును అత్యంత ఆకట్టుకొను ఉదాహరణములని ధైర్యముగా చెప్పుచున్నాను. మనస్సాక్షిపై ప్రసంగము యొక్క ముగింపు భాగము, ముఖ్యముగా, ఇంగ్లీషు భాషలో నేను ఎన్నడును చదివిన ప్రసంగముల ముగింపులలో అత్యంత శక్తివంతమైనదియు ప్రభావవంతమైనదియు ఒకటిగా నాకు తోచుచున్నది. వార్డ్ ప్రసంగముల సిద్ధాంతము ఎల్లప్పుడును సంపూర్ణముగా సువార్తికమైనది. కొందరు ప్యూరిటన్ల రచనలను వికృతపరచునట్లు మారుమనస్సును గూర్చి అతిశయోక్తి భాషలో అతడు ఎన్నడును పడిపోడు. మరికొందరి పుటలను చీకటిమయము చేయు దీర్ఘమైన, లేఖనాతీతమైన, వ్యవస్థీకృత వేదాంత ప్రకటనలతో అతడు మనలను ఎన్నడును విసిగించడు. అతడు ఎల్లప్పుడును విషయముపైనే ఉండును, ఎల్లప్పుడును దైవశాస్త్రములోని ప్రధాన సంగతులను గూర్చియే మాట్లాడును, సాధారణముగా తన లేఖన భాగమునే అంటిపెట్టుకొనును. ప్రభువైన యేసుక్రీస్తును సాధ్యమైనంత ఉన్నతముగా హెచ్చించుట, మనుష్యుని గర్వమును అణచివేయుట, పాపము యొక్క పాపిష్ఠతను బయలుపరచుట, సువార్త యొక్క పరిహారమును విశాలముగాను సంపూర్ణముగాను విప్పి చెప్పుట, మారని పాపిని మేల్కొల్పి హెచ్చరించుట, నిజమైన క్రైస్తవుని నిర్మించి ఓదార్చుట — ఇవియే అతడు ప్రతి ప్రసంగములోను తన ఎదుట ఉంచుకొనిన లక్ష్యములని తోచుచున్నది. అతడు సరియైనవాడు కాడా? అతనివంటి ప్రసంగీకులు మనకు ఎక్కువమంది ఉన్నట్లయితే సంఘములకు ఎంతో మేలు! వార్డ్ ప్రసంగముల శైలి ఎల్లప్పుడును అత్యంత సరళమైనది. దృష్టాంతములలో విశేషముగా సంపన్నమైనది — తన విషయముపై నిత్యజీవితమును నిరంతరము ప్రయోగించుచు, మానవ విద్య యొక్క పరిధి అంతటినీ తన యజమానుని సేవలోనికి లాగుకొనుచు, సృష్టిలోని ప్రతి దానినుండి అలంకారములను ఉపమానములను తీసికొనుచు, అందరికి అర్థమగునట్టి పరిచిత భాషను వాడుటకు వెనుదీయక, తెలివిలేని మనుష్యుడు కూడా సులభముగా అనుసరించగలట్లు తన వాక్యములను రూపొందించుచు, ధైర్యముగా, ప్రత్యక్షముగా, ఉత్సాహముగా, నాటకీయముగా, దేవునికి తప్ప మరి ఎవనికిని భయపడనివాని వలె మాట్లాడుచు — అతడు శ్రద్ధను ఆకర్షించి, ఆకర్షించిన తరువాత దానిని నిలుపుకొని, మనుష్యులను ఆలోచింపజేసి, అతని మాట మరల వినుటకు వారిని ఆతురపడునట్లు చేయగల మనుష్యుడే. అతని మాటలలో చాలా వాటిలో వింతదనము నిస్సందేహముగా ఉన్నది. కాని అతడు అందరును వింతగా ఉండిన యుగములో ప్రసంగించెను, అతని వింతదనము బహుశా ఎవనికిని విశేషముగా తోచియుండదు. అభిరుచిలో లోపము ఉన్నదనుట నిజమే. కాని అదే నింద మోపబడని ప్రజాదరణ గల ప్రసంగీకుడు ఎన్నడును లేడు. అయినను అతని లోపములు అతని శ్రేష్ఠతల ఎదుట ఏమియు కావు. మరల చెప్పుచున్నాను, అతనివంటి ప్రసంగీకులు మనకు ఎక్కువమంది ఉన్నట్లయితే సంఘములకు ఎంతో మేలు! వార్డ్ ప్రసంగముల భాషను గూర్చి వ్యాఖ్యానింపకుండా విడిచిపెట్టకూడదు. పదునేడవ శతాబ్దపు రచనలలో వార్డ్ ప్రసంగములలో ఉన్నన్ని విచిత్రమైన, పాతకాలపు, బలమైన పదములు అరుదుగా కనబడునని నేను ధైర్యముగా చెప్పుచున్నాను. ఈ పదములలో కొన్ని దురదృష్టవశాత్తు వాడుకలో లేకుండా పోయి, ఇంగ్లీషు సాహిత్యమునకు గొప్ప నష్టముగా, జనసామాన్యమునకు అర్థముకానివి అయినవి. శ్రీ నికోల్ వలన ఉనికిలోనికి వచ్చిన ఈ పునఃప్రచురణ పథకము అది అర్హమైన విజయమును పొందవలెనని, సామ్యుయేల్ వార్డ్ వంటి మనుష్యుల రచనలు దేశమంతటను చదువబడి వ్యాపింపవలెనని నా హృదయపూర్వకమైన ఆశను వ్యక్తపరచకుండా నేను ఉండలేను. నేను దీనిని ప్యూరిటన్ దైవజ్ఞానుల నిమిత్తమే కోరుచున్నాను. గ్రేట్ బ్రిటన్‌లో వారికి మనము ఒక ఋణము చెల్లింపవలసి ఉన్నది, అది ఇంతవరకు సంపూర్ణముగా చెల్లింపబడలేదు. వారు చాలా తక్కువగా తెలియబడుటవలననే, వారు అర్హులైనంతగా విలువ కట్టబడలేదని నేను దృఢముగా నమ్ముచున్నాను.

నా స్వదేశములోని ప్రొటెస్టెంటు సంఘముల కొరకు, ప్రతి పేరు, ప్రతి శాఖ గల సంఘముల కొరకు నేను దీనిని కోరుచున్నాను. క్రైస్తవ్యమునకు మనము పరీక్షాకాలములో పడియున్నామని నిరాకరించుట వ్యర్థము. ఎక్కడ ఎంత మాత్రమూ ఊహింపని చోట్ల అతి భయంకరమైన అపసిద్ధాంతములు ప్రచారము చేయబడుచున్నవి. ఒకప్పుడు పూర్తిగా స్థిరపడినవిగా ఎంచబడిన వేదాంత సూత్రములు ఇప్పుడు సందేహాస్పద విషయములుగా చెప్పబడుచున్నవి. ఇట్టి కాలములో, పూరిటన్ వేదాంత పండితులలో కొందరి గ్రంథములను అధ్యయనము చేయుట దేవుని కృపచేత మేలు చేయుటకును, ఈ తెగులును ఆపుటకును ఎంతో తగినదని నేను నమ్ముచున్నాను. ఈ అధ్యయనమును ముఖ్యముగా యువ పరిచారకులందరికి సిఫారసు చేయుచున్నాను. శక్తిమంతమైన మనస్సులును గొప్ప బుద్ధిబలములును లోతైన వేదాంత విషయములను ఎట్లు ఆలోచించి, స్పష్టమైన నిర్ణయములకు ఎట్లు చేరుకొనుచూ, అయినను బైబిలుకు సంపూర్ణమైన భక్తిపూర్వక గౌరవమును ఎట్లు చూపగలవో తెలిసికొనగోరువారు పూరిటన్ వేదాంతమును చదువుదురు గాక.

ఇది చదివే యుగము కాదని నేను భయపడుచున్నాను. ముఖ్యముగా పెద్ద గ్రంథములు చదువబడు అవకాశము చాలా తక్కువ. తొందరపాటు, ఉపరితలత్వము, హడావుడి మన కాలపు లక్షణములు. నేటి ప్రసంగములలో ప్రధాన లక్షణములు తరచుగా అల్పత్వము, సారహీనత, లోతులేనితనము. అయినను ప్రస్తుతమున్న చెడును అరికట్టుటకు ఏదో ఒకటి ప్రయత్నింపవలెను. లోతైన ఆలోచన లేకుండా నిజముగా శక్తివంతమైన ప్రకటన ఉండదనియు, కఠినమైన పఠనము లేకుండా లోతైన ఆలోచన ఉండదనియు సంఘములకు జ్ఞాపకము చేయవలెను. మన శ్రేష్ఠులైన ప్యూరిటన్ వేదాంతుల రచనలను తిరిగి ప్రచురించుటను సంఘమునకును లోకమునకును నిజమైన వరముగా భావించుచున్నాను; అది సఫలమగునట్లు దేవుని సహాయమును హృదయపూర్వకముగా కోరుచున్నాను. ఈ ప్రసిద్ధ వేదాంతి ప్రసంగీకునిగా ఎట్టివాడో కొంత తెలియజేయుటకు వార్డ్ ప్రసంగముల నుండి క్రింది భాగములు ఉపకరింపవచ్చును. మొదటి భాగము "క్రీస్తే సర్వములో సర్వము" అను ప్రసంగము నుండి తీసినది. — "మన ఆలోచనలన్నిటిలోను మాటలన్నిటిలోను ఆయనే సర్వముగా ఉండునుగాక. ఆయన ఎన్నడును మన దృష్టికిని మనస్సునకును దూరముగా ఉండక, పొద్దుతిరుగుడు పువ్వు సూర్యుని వైపునకు, ఇనుము అయస్కాంతము వైపునకు, అయస్కాంతము ధ్రువనక్షత్రము వైపునకు తిరుగునట్లు మన ఆత్మలు ఆయన వైపునకే నిలిచి ఆయనయందే స్థిరపడిన యెడల ఎంత ధన్యత! ఆ ఉద్దేశముతోనే ఆయన తనను తాను పరిచితములైన, ప్రతి దినము కనబడు వస్తువులతో పోల్చుకొనలేదా? మనము కన్నులు తెరచిన ప్రతిసారి ఆయనను చూచునట్లు వెలుగుతో; మన భోజనములన్నిటిలో ఆయనను ఆహారముగా పుచ్చుకొనునట్లు రొట్టె, నీరు, ద్రాక్షారసములతో; మన రాకపోకలన్నిటిలో ఆయనను జ్ఞాపకము చేసికొనునట్లు ద్వారముతో పోల్చుకొనలేదా? నోటిలో తేనెగా, చెవిలో సంగీతముగా, హృదయములో ఉత్సవముగా ఉన్న ఆ నామము మీదనే మన నాలుకలు ఎల్లప్పుడును నడచిన యెడల ఎంత ధన్యత! నావికుడు గాలులను గూర్చియు, వర్తకుడు తన లాభమును గూర్చియు, రైతు తన ఎద్దులను గూర్చియు వాగుచుండనిమ్ము. నీవు లోకమంతటి యెదుట పైథాగరస్ శిష్యునివలె మౌనముగా ఉండి, క్రీస్తు విషయములో పెరిపాటెటిక్ తత్త్వవేత్తవలె మాట్లాడువాడవు కమ్ము; సకల వ్యర్థములకు మూగవాడవై, మనుష్యునికి నాలుకను వాక్కును ఇచ్చిన క్రీస్తు విషయములో మాత్రమే వాగ్ధోరణి గలవాడవు కమ్ము. పౌలు దానిని వ్రాయుటలో ఎంత ఆనందించుచున్నాడు! పది వచనములలో పదకొండుసార్లు దానినే ప్రతిధ్వనించుచున్నాడు; క్రిసోస్టమ్ దీనిని మొదట గమనించెను. (1 కొరింథీయులకు 1:10.) మరియు యోగ్యుడైన ఫాక్స్, మనము ఇప్పుడు వినుచు చూచుచున్నది ముందుగా చూచి ముందుగా చెప్పి ఎంతగా దుఃఖించుచున్నాడు! అనగా మనుష్యుల సంభాషణలు అల్పమైన పిచ్చి విషయములతో నిండిపోవును; ఏదో ఒక సందర్భమును గాని అభిప్రాయమును గాని తప్పించుకొనుటలోను వెంబడించుటలోను మతమంతయు ఉన్నట్లు వారు భావింతురు. ఆయన ఎంత హృదయపూర్వకముగా ప్రార్థించి, ఎంత తీవ్రముగా కోరుచున్నాడు — మనుష్యులు ఆచారములను గూర్చి వాదులాడుట మాని, సారమైనవాని గూర్చియే తమ సంభాషణను గడపవలెనని; విద్వాంసులు క్రీస్తును గూర్చి వ్రాయవలెనని, అవిద్వాంసులు ఆయనను గూర్చి అభ్యసింపవలెనని, ప్రసంగీకులు తమ ప్రకటనలన్నిటికి ఆయననే లక్ష్యముగాను విషయముగాను చేయవలెనని! నిజముగా మన పని మరి ఏమి? రోమను యాజకులు చేయునట్లు ఒక రొట్టె ముక్కను కాక, క్రీస్తును మన సిద్ధాంతములో ఉన్నతపరచుటయే; ఆయన ఒక జనులలో రూపుదిద్దుకొను వరకు ప్రసవవేదన పడుటయే; ఆయన మరణమును, శ్రమను సజీవముగా ప్రకటించుట ద్వారా వారి కన్నుల యెదుట ఆయనను సిలువవేయుటయే. పూర్వకాలపు సెయింట్ క్రిస్టఫర్ చిహ్నము మంచిది; అది ప్రసంగీకుని ఈ లోకమను సముద్రమును దాటుచు, విశ్వాసమను కర్రపై ఆనుకొనుచు, క్రీస్తును మనుష్యులు చూచునట్లు ఎత్తిపట్టువానిగా చూపును. యోహానునకు 'దివ్యుడు' అను పేరును, పౌలునకు జ్ఞానియైన ముఖ్యశిల్పి అను పేరును తెచ్చినదేమి? ఈ దినములలో ఆచారమైనట్లు తన పఠనమును, జ్ఞాపకశక్తిని, వాక్చాతుర్యమును ప్రదర్శించుటను కాక, క్రీస్తును, సిలువవేయబడిన ఆయనను తెలియజేయుటయే ఆయన లక్ష్యము; ఈ బండపై పునాది వేసి సంఘమును నైపుణ్యముతో కట్టుట ఆయన పని. మనము మౌనముగా ఉండిన యెడల ఆ బండలే కేకలువేయును. క్రీస్తు సహాయముచేత క్రీస్తు సువార్తను క్రీస్తు మహిమార్థము ప్రకటించుటయే మన విద్యకును పనికిని సారము; ఆయన లేనిచో ప్రసంగము ప్రసంగము కాదు, ప్రకటన ప్రకటన కాదు. "అన్నిటి సారమునకు సారము ఇది: మనుష్యులందరి సంపూర్ణ కర్తవ్యము తమను తాము సంపూర్ణముగా క్రీస్తునకు అప్పగించుకొనుటయే; ఒక కాలినో చేతినో మరి ఏ భాగమునో కాక, ఆత్మను, మనస్సును, శరీరమును, మనలో ఉన్న సమస్తమును — క్రొవ్వును, అంతర్భాగములను, తలను, గిట్టలను, సమస్తమును — ఆయనకు సర్వాంగహోమముగా అర్పించుట; మన జీవితపు దినములన్నిటిని, గంటలన్నిటిని ఆయన సేవకు ప్రతిష్ఠించి సమర్పించుకొనుట; అప్పుడు మన దినములన్నియు ప్రభువు దినములగును. అయినను అంతయు చేసిన తరువాత కూడా, పురుగులమును దౌర్భాగ్య పాపులమును అయిన మనము పాపమెరుగని దేవుని కుమారునికంటె ఎంత తక్కువవారమో, ఆయన హక్కుకంటె అంత తక్కువగా ఆయనకు ఇచ్చితిమని మనము ఎరుగవలెను. కాబట్టి ఆయన కొరకే బ్రతుకుదము, ఆయన కొరకే చచ్చెదము. ఆయనయందు మరణించునట్లు ఆయన కొరకు జీవించుదము; అలెగ్జాండ్రియాకు చెందిన యోహాను — ఆయన దాతృత్వము వలన ధర్మకర్త అని పిలువబడినవాడు — చూపినట్టు చెప్పబడిన అట్టి ప్రేమతో మన ఆత్మలను ఆయన చేతులలోనికి ఇష్టపూర్వకముగా విడిచెదము. ఆయన తనకు గల సమస్తమును పేదలకు పంచిపెట్టి, తాను ఆరోగ్యముగా ఉన్నప్పుడు ప్రతి సంవత్సరము చేయు ఆచారము ప్రకారము తన ఆదాయముతో లెక్క సరిచేసికొనినప్పుడు, ఇప్పుడు తనకు తన ప్రభువును యజమానుడైన క్రీస్తును తప్ప మరేమియు మిగిలియుండలేదని దేవునికి కృతజ్ఞతలు చెప్పెనట; ఆయనతో ఉండుటకు ఆశించి, ఇప్పుడు బంధము లేని చిక్కుపడని రెక్కలతో ఆయన యొద్దకు ఎగిరిపోవుదునని చెప్పెను. లేక సంక్షిప్తముగా పూర్వకాలపు పేతురు, తరువాతి కాలపు లాంబర్టు చెప్పినట్లు, 'క్రీస్తు తప్ప మరేమియు లేదు, క్రీస్తు తప్ప మరేమియు లేదు.'" (వార్డ్ ప్రసంగములు, పుట 10. నికోల్ ముద్రణ.) రెండవ భాగము "గిలాదులోని పరిమళతైలము" అను మనస్సాక్షిని గూర్చిన ప్రసంగము నుండి తీసినది. — "మనస్సాక్షులారా! ఆలకించుడి, ప్రభువు వాక్యము వినుడి. మా ప్రసంగములను మీరు మరల ప్రసంగించుట మీ విధియని, లేనిచో మా ప్రసంగములును శ్రమయు వ్యర్థమగునని నేడు మీకు సాక్ష్యము పెట్టుచున్నాను. మీరు ఆత్మకు నెమరువేయు ఆహారమువంటివారు. మీ గద్దింపులకును, మీ రహస్యమైన నమ్మకమైన హెచ్చరికలకును వ్యతిరేకముగా ఎవడు ఏ అభ్యంతరము చెప్పగలడు? మీ పరిమళతైలము అమూల్యమైనది; మీ దెబ్బలు తలను పగులగొట్టవు, అవమానమును తేవు. ఏకాంతములోను నిశ్శబ్దములోను అద్భుతములు చేయు శక్తిని దేవుడు మీకు అనుగ్రహించెను. కాబట్టి వారి వెంట ఇంటికి వెళ్లి, వారి చెవులలోను హృదయములలోను బిగ్గరగా కేకలువేసి, ఇప్పుడును ఇతర సమయములలోను ప్రకటింపబడినదానిని అన్వయింపుడి. "మనస్సాక్షీ, నీవు నివసించు ఇల్లును దాని యజమానుడును సమాధాన పుత్రులైన యెడల, నీ సమాధానమును నీ యజమానుని సమాధానమును అతనిపై నిలిచి విశ్రమించును గాక; లోకము ఎన్నడును ఎరుగని, ఇయ్యలేని, తీసివేయలేని ఆ సమాధానము అతనిపై నిలుచును గాక. నీవు కరుణామయురాలవై దయగలదానవై ఉండుము, మంచి మాటలు పలుకుము; కృపయొక్క అతి చిన్న నిప్పురవ్వను పొగను కూడ పోషింపుము; సత్యములోను సమస్త విషయములలోను కోరిక కలదని కనుగొనిన యెడల, తమ ఏర్పాటును పిలుపును గూర్చి భయపడవద్దనియు సందేహింపవద్దనియు వారితో చెప్పుము. యథార్థముగా నడువగోరువారితో నీవు ఓదార్పుగా నడుచుకొనుము. సున్నితులతోను భయస్థులతోను మృదువుగాను మధురముగాను వ్యవహరింపుము; వారితో కఠినముగాను కర్కశముగాను ఉండకుము. విరిగిన హృదయముగలవారికి కట్టుకట్టుము. వారితో, 'నీవెందుకు ఇంత కలత చెంది విచారముగా ఉన్నావు?' అని చెప్పుము. నష్టములను కష్టములను బట్టి వారు విచారగ్రస్తులై ఉండుట చూచినప్పుడు, ఎల్కానా హన్నాతో చెప్పినట్లు, ఉల్లాసముగా వారితో, 'నీకేమి కొదువ? నేను నీకు వేయి మంది స్నేహితులకును భార్యలకును పిల్లలకును సమానము కానా?' అని చెప్పుము. "వారి వీపు తట్టుము, సత్ప్రవర్తనలో వారిని ప్రోత్సహింపుము, ముందుకు నడుచునట్లు వారిని ప్రేరేపింపుము; అవును, శ్రేష్ఠత యొక్క అత్యున్నత స్థాయికి వారిని చేర్చి అప్పుడు వారిని మెచ్చుకొనుము. భూమిపై శ్రేష్ఠులైనవారియందు ఆనందింపుము. "అంధులకును సంశయించువారికిని వెలుగైయుండుము. "మందులైనవారి ప్రక్కలలో ములుకోలగా ఉండుము. "నిద్రించువారికిని కలలు కనువారికిని తీర్పు యొక్క హెచ్చరికగాను బూరగాను ఉండుము. "కపటులనైతే వారి హృదయములో చేదుగా ఉండి గుచ్చుము. నీవు వారి వక్షస్థలములో దేవుని వేగువాడవని, రహస్య సమాచారకుడవని, దేవునికి నమ్మకముగా ఉండెదవని వారికి బాగుగా తెలియనిమ్ము. "కపటిని 'సమస్తములో' నడువమని చెప్పుము. "లౌకికుని దాతృత్వముతోపాటు భక్తిని కూడ చేర్చుకొనమని చెప్పుము. "సంశయించువారిని, నిలకడ లేనివారిని, విచ్చలవిడిగా ఉండువారిని 'స్థిరముగా నడువుడి' అని చెప్పుము. "గోరువెచ్చనివారిని, సాధారణ ప్రొటెస్టెంటును సిగ్గుతోనైనను మారి, ఉత్సాహము గలవారై, 'యథార్థముగా నడువుడి' అని చెప్పుము. "అయితే బెలియాలు సంతానముతోను, అపవిత్రులైన పరిహాసకులతోను వ్యతిరేకముగా నడువుము; వారిని వెంటాడి బాధపెట్టుము, వారు మారుమనస్సు పొందు వరకు వారికి విశ్రాంతి ఇయ్యకుము; వారికి చేదు యొక్క పైత్యరసమైయుండుము. వారు తాగుచు మత్తులై ఉండగా, అబ్షాలోము సేవకులు అమ్నోనుకు చేసినట్లు, వారి హృదయములో పొడువుము. అయినను ఆశ ఉన్నంత కాలము నీ పని క్రీస్తునొద్దకు నడిపించు బోధకుని పని అని జ్ఞాపకముంచుకొనుము; వారు క్రీస్తునందు బ్రతుకునట్లు మాత్రమే గాయపరచి చంపుము, వారిని భయపెట్టుటకంటె ఆయనయొద్దకు నడిపించుటయే ముఖ్యము; ఆ ఉద్దేశముతో వారు నమ్మి మారుమనస్సు పొందునట్లు సమయమైనను కాకపోయినను పట్టుదలతో ఉండుము. "అయితే వారు వినుటకు నిరాకరించి, నీకును పరిశుద్ధాత్మకును విరోధముగా పాపము చేసిన యెడల, నీ పాదముల ధూళిని దులిపివేయుము; అప్పుడు వారిని వారి సమయమునకు ముందే వేధించి నిరాశలోనికి నెట్టుము; లేదా ఇక్కడ వారికి ఉపశమనము కలిగించిన యెడల, వినుటకు దినము వచ్చినప్పుడు నీవు మాట్లాడవలసియుండును, మాట్లాడెదవు, వారు వినవలసియుండును, వినెదరు; ఆ దినమున నేను వారి గొంతు పట్టుకొనెదనని వారికి చెప్పుము. "మనస్సాక్షీ, రాజుల గదులలోనికి, సభా బల్లల యొద్దకు పోవుటకు నీకు అధికారము ఉన్నది; వారి యాలోచనలో నమ్మకమైన మనుష్యుడవై ఉండుము. క్రైస్తవ లోకపు సభలన్నిటిలో వారు రాజనీతిని నీకంటె క్రిందనుంచి, నిన్ను వారి సభలకు అధ్యక్షునిగా చేసి, నీ స్వరమును వినుటకు, క్రాకిన కాకులవంటి జెసూయిట్లను, ముఖస్తుతిపరులను, అబద్ధికులను కాదు, వినిన యెడల ఎంత మేలు! నీవు వారితో మాట్లాడవచ్చును; ప్రజలు వారి కొరకు ప్రార్థింపవలెను, నీ నిమిత్తము ప్రభువునందు వారిని గౌరవించి వారికి విధేయులై ఉండవలెను. "రాజుల అనిశ్చితమైన దయపై నమ్మకముంచక, నెహెమ్యా, దానియేలు, యోసేపులవలె నమ్మకముగాను యథార్థముగాను ఉండవలెనని ఆస్థానికులకు ఆజ్ఞాపింపుము; మాకియావెల్లి సూక్తులకంటె ఎక్కువగా ఆ వృత్తాంతములను చదివి అనుకరించి నమ్మవలెనని వారిని ప్రార్థింపుము. "ముఖ్యమైనదానిని అప్రధానముగాను అప్రధానమైనదానిని ముఖ్యముగాను చేయు నక్కలకును రాజనీతిజ్ఞులకును చెప్పుము: చెడ్డ మనస్సాక్షి అహీతోఫెలును ఉరిపెట్టెను, హామానును షెబ్నాను పడద్రోసెను మొదలగునవి. నీ దయను సంపాదించి నిలుపుకొనుటయే ఉత్తమమైన రాజనీతియని, అదే సొలొమోను రాజనీతియని, ఆయన ఉత్తమమైనదానిని ఎరిగినవాడని వారికి చెప్పుము; నిన్ను ఉన్నతపరచుము, అప్పుడు నీవు వారిని ఉన్నతపరచెదవు, వారికి డాలుగా ఉండి, ఆపద దినమున వారిని సింహమువలె ధైర్యవంతులుగా చేసెదవు; న్యాయమైన విషయములలో అడవి మృగములన్నిటి అసూయకైనను సింహపు గర్జనకైనను వారు భయపడరు. "మనస్సాక్షీ, నీవు న్యాయాధిపతులకు న్యాయాధిపతివి, ఒక దినమున వారికి తీర్పు తీర్చెదవు; ఈలోగా వారు దేవునికైనను మనుష్యునికైనను భయపడని యెడల, పట్టుదల గల విధవరాలివలె ఉండి, న్యాయము చేయవలెనని వారిని ఒత్తిడి చేయుము. అన్ని న్యాయస్థానములలో, ప్రత్యేకముగా నీ అధికార పరిధిలోనివైనవి, నీ వలననే పేరు పొందినవి అయిన న్యాయస్థానములలో నీవు అత్యున్నతముగా కూర్చుండిన యెడల ఎంత మేలు! నిన్ను బహిష్కరింపనీయకుము, ఫేలిక్సును వణకజేయుము, తీర్పును గూర్చి వారితో సంభాషింపుము. "నీతిగల న్యాయాధిపతులకు, దేవుని నిన్ను సంతోషపెట్టుడనియు, మరి ఏ భయమునకు భయపడవద్దనియు చెప్పుము; పక్షపాతముతోనో ప్రజాదరణ కొరకో వారు చేయు దేనిలోనైనను నీవు వారిని ఇరుకున విడిచిపెట్టెదవని వారికి నిశ్చయముగా చెప్పుము; అయితే నీ విన్నపమును ఆజ్ఞను బట్టి వారు చేయునదానిలో నీవు వారికి అండగా నిలిచి, వారి అత్యధికమైన బహుమానమైయుండెదవు.

"ఆ న్యాయస్థానాలలో నీ పరిచయస్థులైన, నీ అనుచరులైన న్యాయవాదులు ఎవరైనా నీకు తారసపడితే, వారి ఫీజు నీవే, వారి ప్రోత్సాహకుడవు నీవే; వారు నిన్ను నమ్మడానికి సాహసిస్తే, ఆదివారపు పనులను, ఇరుపక్షాలనుండి లంచాలు పుచ్చుకోవడాన్ని, మౌనాన్ని అమ్ముకోవడాన్ని, చెడ్డ వ్యాజ్యాలలో వాదించడాన్ని విడిచిపెట్టాలని, ధర్మశాస్త్రాన్ని మైనపు ముక్కులా వంచడం మానాలని, యథార్థమైన వ్యాజ్యాలలో మాత్రమే, అన్నిటిలోనూ వాదించడానికి సాహసిస్తే, వారికి ఇవ్వడానికి నా ఒక చేతిలో ఐశ్వర్యము, మరొక చేతిలో ఘనత ఉన్నాయని వారితో చెప్పు. "లేవీ గోత్రం విషయంలో నీవు కొంచెం ధైర్యంగా ఉండవచ్చు; ఎందుకంటే వారు వృత్తిరీత్యా దేవుని మనుష్యులు, మనస్సాక్షి గలవారు. శాస్త్రజ్ఞానానికి మనస్సాక్షిని చేర్చాలని వారిని గట్టిగా కోరు; సున్నాలకు ఒక సంఖ్యను చేర్చినట్లు అది దానికి విలువనిస్తుంది. నీచమైన లాభం కోసమో వ్యర్థమైన కీర్తి కోసమో కాక, నీ నిమిత్తమే ప్రసంగించమని వారికి చెప్పు; నిన్ను పవిత్రంగా కాపాడమని, నీలో విశ్వాస మర్మాన్ని కాపాడమని వారిని కోరు; నీవే సత్యసిద్ధాంతమైన విశ్వాసానికి ఏకైక ఓడవని, పేటికవని వారికి నమ్మకం కలిగించు; సోమరితనం వల్ల, లోభం వల్ల దానిని వారు నావభంగం చేసుకుంటే, వారు పోపు మతానికి, ఆర్మీనియను మతానికి అప్పగించబడి, విశ్వాసాన్ని కోల్పోతారు; అప్పుడు విశ్వాస భ్రష్టత్వం గురించి, విశ్వాసం కోసం చేసే విజ్ఞాపన గురించి, మంచి మనస్సాక్షి గురించి గ్రంథాలు రాస్తారు—వాటితో వారికి ఎప్పుడూ పరిచయమే లేదు, వారిలోని కొందరు త్రాగుబోతులకైతే అది ఉన్నట్టు కనిపించను కూడా లేదు." (వార్డ్ ప్రసంగాలు, పేజీ 109. నికోల్స్ ప్రచురణ.) నేను ఇచ్చిన ఉద్ధరణలపై నేను వ్యాఖ్య చేయను. అవి తమకు తామే మాట్లాడుతున్నాయని నేను భావిస్తున్నాను. ప్రసంగాల గురించిన అభిరుచులు, అభిప్రాయాలు నిస్సందేహంగా ఎంతో భిన్నంగా ఉంటాయి. అయితే వార్డ్ శైలిలో ప్రసంగించే వ్యక్తికి శ్రోతలు ఎన్నడూ కొరవడరన్నది నా ఆలోచించి చేసిన తీర్మానం.

ఆర్చిబిషప్ లాడ్ మరియు ఆయన

కాలములు

కాంటర్బరీ ఆర్చిబిషప్ విలియం లాడ్ 1645వ సంవత్సరంలో లండన్‌లోని టవర్ హిల్ వద్ద శిరచ్ఛేదం చేయబడ్డాడు. చారిత్రక కాలాలలో హింసాత్మక మరణాలు పొందిన ఐదుగురు ఆర్చిబిషప్పులలో ఆయన ఒకడు. ఎథెల్రెడ్ పరిపాలనలో 1009లో డేన్లు అల్ఫీజ్‌ను చంపివేశారు. రెండవ హెన్రీ పరిపాలనలో థామస్ ఎ బెకెట్ కాంటర్బరీ కేథడ్రల్‌లో అకస్మాత్తుగా హత్య చేయబడ్డాడు. రెండవ రిచర్డ్ పరిపాలనలో వాట్ టైలర్ సైమన్ సడ్బరీకి శిరచ్ఛేదం చేశాడు. రాణి మేరీ కాలంలో పోపు మతస్థులు ఆక్స్‌ఫర్డ్‌లో క్రాన్మర్‌ను కాల్చివేశారు. మొదటి చార్లెస్ కాలంలో, లాంగ్ పార్లమెంటు ఆరంభంలో, ప్రొటెస్టెంటు చేతులలో మరణించినవాడు లాడ్ ఒక్కడే. ఈ ప్రస్తుత శతాబ్దంలో ఆర్చిబిషప్ లాడ్‌తో మనకేమి సంబంధం? అనేకులు ఆ ప్రశ్న అడగడానికి సిద్ధంగా ఉన్నారని నేను ఊహిస్తున్నాను. లాడ్ మరణించి రెండు శతాబ్దాలు గడిచిపోయాయి. ఆవిరి, విద్యుత్తు, రైలుమార్గాలు, స్వేచ్ఛా వాణిజ్యం, సంస్కరణ, విద్య, విజ్ఞానశాస్త్రం ఇంగ్లాండులో సమస్తాన్ని మార్చివేశాయి. అర్ధ-అనాగరిక కాలాలలో జరిగిన అనాగరిక కార్యపు విషాద గాథను ఎందుకు తవ్వి తీయాలి? లాడ్ మనకు ఏమి, మనం లాడ్‌కు ఏమి, మనం ఆయన గురించి, ఆయన చరిత్ర గురించి ఎందుకు శ్రమపడాలి? ఇలాంటి ప్రశ్నలు కొంచెం దూరదృష్టి లేనివి, ఆలోచన లేనివి అని చెప్పడానికి నేను సాహసిస్తున్నాను. చరిత్ర "ఉదాహరణల ద్వారా బోధించే తత్వశాస్త్రం" అని జ్ఞానయుక్తంగా చెప్పబడింది, ఆ మాట సంఘ చరిత్ర విషయంలో ఎంత నిజమో మరి ఏ చరిత్ర విషయంలోనూ అంత నిజం కాదు. చరిత్రకు "తనను తానే పునరావృతం చేసుకునే విచిత్రమైన ప్రవృత్తి ఉంది" అని మరోసారి చెప్పబడింది; గతచరిత్రను సన్నిహితంగా అధ్యయనం చేయడం భవిష్యత్తులో ఏమి జరుగుతుందో ఊహించడానికి మనకు ఎంతో సహాయపడుతుంది. లాడ్‌తో మనకు చాలా సంబంధం ఉందని, లాడ్ కాలాల జ్ఞానం ప్రస్తుత దినాలలో ఎంతో ప్రాముఖ్యమైనదని నా దృఢ విశ్వాసం. నేను ఇంకా ముందుకు వెళ్తాను. లాడ్ చరిత్ర ఇంగ్లాండు సంఘపు ప్రస్తుత స్థితిపై విస్తృతమైన, స్పష్టమైన వెలుగును ప్రసరింపజేస్తుందని నేను నమ్ముతున్నాను.

I must begin by throwing myself on the kind indulgence of my readers, and soliciting a large measure of patience and consideration. My subject is an historical one. Few men, except Froude and Macaulay, can make history anything but dry and dull. When king Ahasuerus could not sleep, the chronicles, or history of his own times, were read to him. - My subject, moreover, is peculiarly surrounded with difficulties. Never was there a character so differently estimated as that of Laud. According to some, he was a Papist and a monster of iniquity; according to others, he was a blessed martyr and an angel of light. Between the violent abuse of Prynne, on the one hand, and the preposterous admiration of Heylin, Wharton, Lawson, and even Le Bas, on the other, it is extremely hard to find out the truth. In short, the subject is a tangled skein, and at this distance of time it is difficult to unravel it. - Nevertheless, I shall boldly try to set before my readers "the thing as it is." After careful investigation my own mind is thoroughly made up. I hold that, wittingly or unwittingly, meaningly, or unmeaningly, intentionally or unintentionally, Laud did more harm to the Church of England than any Churchman that ever lived. He inflicted a wound that will never be healed; he worked mischief that will never be repaired. Laud was born in the year 1573, about thirty-five years after the beginning of the Reformation, in the middle of Queen Elizabeth's reign, and came forward as a public man about the time of James the First's accession, in 1603. I ask particular attention to these dates. A moment's reflection will show that he appeared on the stage of English Church history at a most critical period: that is to say, within the first seventy-five years after the commencement of the glorious English Reformation. Seventy-five years only! How short a time that seems! Yet how many events of deepest interest to us all were crowded into that period. Within those seventy-five years the seed of Protestantism was first sown by Henry the Eighth, though I fully admit from low, carnal, and worldly motives, - Then came the short but glorious reign of Edward the Sixth, when the tender plant grew with hot-bed rapidity under the fostering care of Cranmer, Ridley, Latimer, and Hooper. - Then came the bloody reign of Mary, when it was cut down to the very ground by the ferocious proceedings of Bonner and Gardiner, - Then came the happy reaction, on Elizabeth's accession to the throne, and the final re-establishment of the Church of England on the basis which it now occupies, But even Elizabethan times, I am sorry to say, were not times of unmixed good to the Church of England. The truth must be spoken on this point. In our thankfulness for the good Elizabeth did we are rather apt to overlook the harm which was done in her reign. Things were left undone that ought to have been done, and done that ought not to have been done. Partly from the Queen's characteristic Tudor love of power, and jealousy of the Bishops, and partly from her anxious desire to conciliate and win over the Papists, the work of the Reformation was not carried forward so energetically as it might have been. The Zurich letters, published by the Parker Society, contain many hints about this. If Jewel and his companions had not been incessantly thwarted and hampered by royal interference, our Church's worship and organization would probably have been made far better than it is. If Grindal had not been snubbed and stopped in the matter of the "prophesyings," the English clergy would have been a far better body than they were. His letter to the Queen on that painful occasion deserves unmixed admiration. Partly again, from the universal ignorance of toleration which prevailed among all parties, conscientious men were often persecuted for trifling offences, and the ground was prepared for an abundant crop of dissent in after times. Fuller, the historian, records some curious correspondence between Cecil, and other Privy Councillors and Archbishop Whitgift, on this subject. I am sorry to appear to depreciate Elizabeth. But truth is truth, and ought to be known; and we cannot properly understand Laud, unless we understand the times which immediately preceded him.1 One bright point, however, should never be forgotten in estimating the reign of Elizabeth. The standard of doctrine in the Church of England was sound, clear, Scriptural, and unmistakable. Rightly or wrongly, nothing was tolerated in pulpits which was not thoroughly Protestant, and thoroughly agreeable to all the Thirty-nine Articles. A clergyman who preached up the real presence of Christ's body and blood, under the forms of bread and wine in the sacrament, - or recommended the practice of private confession to a priest, - or advocated prayer to the Virgin Mary, - or elevated the consecrated elements over his head in the Lord's Supper and adored them, - or taught a gross, "opus operatum," view of baptismal regeneration, - or publicly denied the doctrine of predestination, or imputed righteousness, or justification by faith, - or reviled the memory of Cranmer, Ridley, and Latimer, - or called Edward the Sixth "a young tiger-cub," - or sneered at the Articles as "forty stripes save one," - or recommended reunion with the Church of Rome, - or hesitated to call the Pope Antichrist, - such a man, I say boldly, unless he had been a very insignificant person, would have had a very hard time of it in the days of Good Queen Bess! The "powers that be" would have come down upon him like a thunderbolt. These were subjects which were hardly even allowed to be controverted; you must either hold strong Protestant views about them, or hold your tongue. In short, however faulty and deficient in many things, the Church of England in Queen Elizabeth's time was in theory down-right Protestant and Evangelical. Weak, by reason of her infancy, the Church may have been; defective in many points, judged by our light, no doubt she was; marred and damaged by stupid intolerance she certainly was; but at no period was her general standard of doctrine so Scriptural and so Protestant as in the days of Elizabeth. Men and women were yet alive who had seen Rogers and Bradford burned in Smithfield, - who had heard old Latimer say to Ridley at the stake, "Courage, we shall light a candle which shall never be extinguished," - who had watched gallant Hooper patiently agonizing in the fire for three quarters of an hour under the shadow of Gloucester Cathedral. Men and women in England had not yet forgotten these things. There was a wide-spread feeling that Popery was a false religion, and Protestantism was God's truth; that Popish doctrine in every shape was to be held in abhorrence, and that Reformation doctrines ought never to be given up. All classes held this, with very few exceptions, from the statesman in the Council Chamber down to the apprenticeboy in the shop. In short, the days of Elizabeth, with all their faults, were Protestant days. The nation was professedly a Protestant nation, and gloried in the name. This is a point which ought never to be forgotten. Well would it have been for our country if Elizabethan Protestantism had been as real and deep as it seemed. Such were the critical times in which William Laud was allowed by God to come forward, and become a power in England. Such was the state of things which he found in our Church. How he deliberately set himself to oppose the current theology of his day, - how he "practised and prospered" for forty years, how he worked night and day to compass his ends, as "thorough" as Lord Strafford in driving on toward his mark, - how he rallied round him in an Arminian cave of Adullam every Churchman who was discontented with the doctrines of the Reformation, how he gradually leavened our Church with a distaste for true Protestantism, and a dislike for what he was pleased to call "Calvinism," - how, even after ruining Church and State by his policy, he left behind him a school of Churchmen which has done immense harm to our Church, - all these are historical facts, which would fill a volume if fully described. In a paper like the present one they can only be briefly pointed out. The utmost that I shall attempt to do is to supply a bare outline of Laud's life, and a brief estimate of his character, and to show the policy he had in view, the manner in which he carried it out, and the consequences to which it led. A few practical lessons for ourselves will then form a fitting conclusion to the whole. (a) William Laud was born at Reading in the year 1573, and was the son of respectable parents of the middle class. He received his early education at the Grammar School of his native town, and in the year 1589 entered St. John's College, Oxford. Little is known of his boyhood and youth, except that he was physically weak and puny, but intellectually vigorous, and a young man of untiring industry and application. His master at Reading School was so convinced from observation that he was one of those boys who are sure to rise in the world, that he used to say, "When you are a great little man, remember Reading School." At Oxford he gradually, though slowly, made himself known and felt. In 1593 he was elected Fellow of his College, and after losing two years from illness was made Master of Arts in 1598, and ordained Deacon by Young, Bishop of Rochester, in 1600, and Priest in 1601. Of his ways and pursuits during the first ten years of his Oxford life very little is known, except the suspicious fact that Buckeridge, a notoriously unsound divine, was his tutor. It is evident that he was a careful observer of the times, and one who thought for himself. Even at the period of his ordination he had already taken up a theological line of his own. Bishop Young is said to have observed that his studies had not been confined to the ordinary system of Geneva, but that his divinity was built "on the noble foundation of the fathers, the councils, and the ecclesiastical historians." Praise like this is suspicious. When a man makes an idol of Fathers and councils, and disparages the theology of the Reformation, we may be sure there is a screw loose in his theology. Wood, the author of "Athena Oxonienses," says that, even in his first ten years at Oxford, he was esteemed "a very forward, confident, and zealous man." Put together Bishop Young's and Wood's remarks, and you have the first ingredients of a very dangerous Churchman. I venture the conjecture, that these eleven quiet years at St. John's, Oxford, were the seed-time of all the mischief that Laud over did, and fixed the unhappy bias which characterized his whole career. His appointment to read a divinity lecture at St. John's in 1602 was the first occasion when Laud came forward as the opponent of popular Protestantism, and the avowed advocate of a new style of theology. The precise nature of the opinions he propounded is not recorded, but according to Heylin it was something like "the perpetual visibility of the Church of Christ, derived from the Apostles to the Church of Rome, and continued in that Church until the Reformation." What it was that he said exactly we do not know; but it is pretty clear that he took up ground about the Church of Rome which was quite opposed to the views of the Homilies, Jewel, and the Reformers, and most distasteful to the thorough Protestants of the University. The immediate result was, that the lecturer came into collision with no less a person than Dr. George Abbot, then ViceChancellor of Oxford, Head of University College, and afterwards Archbishop of Canterbury, - a man of great ability and deservedly high character. The after-consequences were, that from that day forward Abbot regarded Laud as a dangerous man, and Laud became marked and known as a very lukewarm Protestant, if not a friend of Popery, and an open enemy to the pure Gospel of Christ. After serving the office of Proctor in 1603, Laud took his degree as Bachelor of Divinity in 1604. The propositions he undertook to defend in his exercises for that degree, supplied additional proof of his theological tendencies, and increased the suspicion with which he was regarded. According to his biographers he maintained, first, the "necessity of baptism;" and secondly, that "there could be no true Church without diocesan Bishops." The precise nature of his statements, again, is not known; but it is evident, from the stir which the exercises made, that they were thought unscriptural and unsound hitherto by Protestant Churchmen. It seems most probable that, like the promoters of the "Tracts for the Times," he maintained apostolical succession and baptismal regeneration. Whatever it was that he said, it is a fact that he was severely attacked by Dr. Holland, rector of Exeter, who was at that time Regius Professor of Divinity. As usual, nothing came of the attack, and Laud held his ground. Moral evidence of a man's theological unsoundness, and legal proof of it, are totally different things. After damaging himself seriously, in 1605, by countenancing and solemnizing a most discreditable marriage between the earl of Essex and Lady Rich, Laud got into another theological difficulty at Oxford in 1606. He delivered a sermon in St. Mary's of such a Romish tendency, that he was called in question for it by Dr. Airay, provost of Queen's, at that time Vice-Chancellor. Again we are left in ignorance of the nature of the sermon, and again we only know that, as usual, Laud contrived to escape public censure. But, like many others in a similar position, though not legally condemned, he established a strong impression in many minds that he was a thoroughly unsound divine, and deeply tainted with Romanizing opinions. Such, in short, was the scandal raised by this discourse, that the famous Joseph Hall, afterwards Bishop of Norwich, took occasion to address a remarkable letter of expostulation to the preacher, which, as an indication of the estimate then made of Laud's character, deserves quoting at length. He says: "I would I knew where to find you; then I could tell how to take direct aim. Whereas now I must pore and conjecture. To-day you are in the tents of the Romanists, to-morrow in ours, the next day between both and against both. Our adversaries think you ours. We think you theirs. Your conscience finds you with both and neither. I flatter you not. This, of course, is the worst of all tempers. Heat and cold have their uses. Lukewarmness is good for nothing, but to trouble the stomach. Those that are spiritually hot find acceptation. Those that are stark cold have lesser reckoning. The mean between both is much worse, as it comes nearer to good and yet attains it not. How long will you be in this indifferency? Resolve one way, and know at last what you do hold, what you should. Cast off either your wings or your teeth; and, casting off this bat-like nature, be either a bird or a beast. To die wavering or uncertain, yourself will grant fearful. If you must settle, when begin you? If you must begin, why not now? It is dangerous deferring that whose want is deadly, and whose opportunity is doubtful. God crieth with Jehu, 'Who is on my side? who?' Look at last out of your window to Him, and in a resolute courage cast down the Jezebel that hath bewitched you. Is there any impediment which delay will abate? Is there any which a just answer cannot remove? If you would rather waver, who can settle you? But if you love not inconstancy, tell us why you stagger? Be plain, or else you will never be firm."2 In 1607, in the thirty-fourth year of his age, Laud began at last to climb the ladder of ecclesiastical preferment. A man of his stamp, who had come forward as an opponent of Protestant and Evangelical theology, was sure not to lack patrons. Such men "speak of the world, and the world heareth them." (1 John iv. 5,) In fact from this date, until he became a Bishop, I can hardly find three years in which Laud did not obtain some piece of preferment. In 1607 he was made Vicar of Stamford, in Northamptonshire; in 1608, Rector of North Kibworth, in Leicestershire, and Chaplain to Neile, Bishop of Rochester; in 1609, Rector of West Tilbury, Essex; in 1610, Rector of Cuckstone, Kent, and then of Norton in the same county; in 1611, President of St. John's College, Oxford, and Chaplain to the King; in 1614, Prebendary of Buckden, in the Diocese of Lincoln; in 1615, Archdeacon of Huntingdon; in 1616, Dean of Gloucester; in 1618, Rector of Ibstock in Leicestershire; in 1620, Canon of Westminster; and in 1622, Rector of Crick, in Northamptonshire.3 Such a number of successive preferments probably were never heaped on one man in an equal space' of time! How many of them he held at once I am unable to ascertain. What he did at his various livings, whether he resided much, whether he preached much, whether he left any spiritual marks for good, are all points about which no information remains. Except the fact, that in each parish he always assigned an annual pension to twelve poor persons, laid aside one-fifth of his income for charitable purposes, put the glebe house in repair, and saw that the church was supplied with becoming furniture, I can find nothing recorded. As to any evangelistic work, bearing fruit in men's souls, in Stamford, North Kibworth, West Tilbury, Cuckstone, Norton, Ibstock, or Crick, we are left entirely in the dark. In truth, there is no evidence that work of this kind was at any time much in Laud's line. Two public incidents in Laud's life during the thirteen years between 1607 and 1620 deserve special notice. One throws strong light on the estimate which was formed of him in the place where he was best known, - the University of Oxford; the other supplies a striking example of the thorough unbending style in which he drove on his own schemes for unprotestantizing the Church of England, and thrust them down men's throats in the face of opposition. The first of these incidents is the public rebuke which he received at Oxford, in consequence of a sermon which he preached before the University on Shrove Tuesday, 1614. This sermon contained matter so offensive to Protestant Churchmen, that the Vice-Chancellor, Robert Abbot, brother of the Archbishop of Canterbury, and afterwards Bishop of Salisbury, a man of great piety and learning, thought fit to give it a public answer the following Easter Sunday, in a sermon at St. Mary's. The following passage from Abbot's sermon is highly important, as showing what Laud's theological opinions really were: "Some men," said Abbot in his sermon, "are partly Romish and partly English, as occasion serves them; so that a man may say unto them, 'Art thou for us or for our adversaries?' They are men who under pretence of truth, and preaching against the Puritans, strike at the heart and root of the faith and religion now established among us. This preaching against the Puritans was the practice of Parsons and Campian the Jesuits, when they came into England to seduce young students. When many of them were afraid to lose their places, if they should professedly be thus, the counsel they then gave them was, that they should speak freely against the Puritans, and that would suffice. These men cannot plead that they are only accounted Papists because they speak against the Puritans, but because they speak nothing against the Papists. If they do at any time speak anything against the Papists, they do but beat about the bush; and that but softly, for fear of awakening and disquieting the birds that are in it. They speak nothing but that wherein one Papist will speak against another, or against equivocations and the Pope's temporal authority, and the like; and perhaps against some of their blasphemous opinions. But on the points of free-will, justification, concupiscence being sin after baptism, inherent righteousness, and certainty of salvation, the Papists beyond the sea can say they are wholly theirs, and the recusants at home make their brags of them. And in all things they keep so near the brink, that upon any occasion they may step over to them." I make no comment on this passage: it speaks for itself. My readers will probably agree with me, that it would have been well if ViceChancellors of Oxford had always spoken as plainly and faithfully as Robert Abbot, and that Laud is not the only person who has required such public rebuke to be given. I only ask then to mark carefully the charges against Laud which the passage contains. It shows clearly and unmistakably what was the Oxford estimate, and the real nature of Laud's theology. The other incident to which I ask attention in this period of Laud's life is the collision which took place between him and the Bishop of Gloucester, immediately after his appointment to the Deanery of Gloucester, in the year 1616. His very first act, on taking office in the Cathedral, was to remove the communion table from the place where it had long stood, in the midst of the choir, to the wall at the east end, where he ordered it to stand altar-wise. The change may seem a trifling one to many now, accustomed, as we have been, for 200 years, to see the table in this position; but a right understanding of the old position of the table throws broad light on the famous expression, "On the north side." The change appeared a very serious matter to all good Protestants in 1616, as tending to bring back the Papal notion of an altar, and to encourage the idea of a sacrifice, and a priest, and the Mass, in the Lord's Supper. The people of Gloucester were of all English citizens the least likely to approve the slightest appearance of a leaning towards Popery. They had not forgotten good Bishop Hooper, and the doctrine he had so often preached about the Lord's Supper before his martyrdom. Miles Smith, the Bishop of Gloucester, a holy and learned man, and one of the leading translators of the Authorised version of the Bible, was more offended by the change than any one, and declared, if it was

↑ పైకి వెళ్ళండి