Beatitudine Perennis Vitae

Beatitudine Perennis Vitae

Ill

EADMERI MONACHI CANTUARIENSIS

SCRIPTUM DE BEATITUDINE PERENNIS VITAE

SUMPTUM DE VERBIS BEATI ANSELMI

THE WORK The nature of this work is sufficiently described in its Preface. While

Anselm and his companions were staying at Cluny, the archbishop was asked to address the monks in their daily chapter. He spoke on the joys of eternity, and after the sermon (whether immediately or after some delay we are not told) one of the brethren, William by name, asked

Eadmer to write down what Anselm had said. Eadmer agreed, but he found an unexpected difficulty in carrying out his task. He could com plete it only by drawing on his recollection of what Anselm had said about the same subject on other occasions, and he felt dissatisfied with the result. By the time he had finished his work, Anselm and his party had evidently left Cluny, and Eadmer sent the sermon which he had reconstructed to William with his explanation of its shortcomings.

Doubtless in these explanations there was an element of conventional modesty. But even when allowance has been made for this, it seems likely that Eadmer had found more difficulties than he expected. The length of the sermon, which in its present form would have taken well over an hour to deliver, and the large number of subdivisions must have contributed to his difficulties, but it is hard to see why he could not have enlisted Anselm's help. It is only at the very end and, as we shall see, in the last revision long after Anselm's death, that he claimed the support of Anselm for what he had written.

DATE Eadmer mentions three visits to Cluny in his Historica Novorum and Vita Atiselmi: the first was in December 1097, on the way to Rome;1 the second was a visit probably in the spring or summer of 1100 during Anselm's first long stay in Lyons;2 the third was in May 1105, when

Anselm was hurrying north from Lyons to Normandy.3 In addition, Alexander speaks of a visit of two months, when he heard the stories

1 H.N. 90. 2 V.A. ii. 42. 3 H.N. 164.

INTRODUCTION

related by Abbot Hugh which he reports in his Miracula. This long visit must have been in 1104 during Anselm's second exile, for Alex ander was not one of the archbishop's companions during his first exile.

We have, therefore, four recorded visits to Cluny, and there may have been others during the long periods of exile at Lyons from May 1099 to August 1100, and from December 1103 to May 1105.

It seems impossible to point to the exact occasion on which the sermon recorded by Eadmer was preached. Eadmer says that it was during a visit which lasted aliquantis diebus. This is a vague phrase, but it might perhaps be held to exclude the hurried visit of May 1105 as being too short, and the extended visit of two months mentioned by Alexander in 1104, as being too long. No great weight could be attached to this argument, but there are other reasons for preferring one of the earlier visits of 1097 or 1100. After 1100 it was Alexander, not Eadmer, who acted as the chief recorder of Anselm's words, and a monk of Cluny would have been more likely to turn to him for a record of the sermon.

In fact, as we know, Alexander did make a record of an almost identical sermon {Dicta, c. 5), which must have been delivered after 1100. But it was almost certainly not the same sermon as that reported by Eadmer.

In the first place, there is one small but significant difference in the text, which suggests that Eadmer's version was earlier than Alexander's (see above, p. 9). Then, in the second recension of his text, Alexander made use of Eadmer's version in order to improve his own (see pp. 134-9).

This procedure would be barely intelligible if both men had been at work recording the same sermon at the same time. It is much more likely that Alexander made an independent record of the sermon preached on a later occasion, in ignorance of Eadmer's work. The theme was evi dently a favourite one with Anselm from an early date,1 and both

Eadmer and Alexander probably heard him speak on the subject on various occasions.

RELATIONS BETWEEN EADMER'S AND OTHER ACCOUNTS

It may be useful at this point to summarize the position with regard to this very complicated question. There are three independent accounts of Anselm's thoughts on this subject:

1. Eadmer's De beatitudine: probably 1097 or 1100 2. Alexander's Dicta, c. 5: after 1100 3. De moribus (xlvii-lxxi): perhaps after 1105, and certainly later than Eadmer and Alexander Cf. Proslogion, c. xxv, and Miracula, c. 50, below.

INTRODUCTION

In addition there are two conflated versions made by incorporating parts of Eadmer's version with a. Alexander's Dicta. This conflation appears in the second recension of the Dicta, c. 5. b. De moribus. This conflation appears in De similitudinibus, xlviilxxi.

These conflated versions have no independent authority, but the first three versions listed above are strictly independent of each other, and this independence provides important testimony to their reliability.

RECENSIONS

The original text of the sermon which Eadmer sent to the monk William at Cluny ended with the words transituri sunt in societatem daemoniorum (p. 287). This was the natural ending, supported also by Alexander's testimony (Dicta, c. 5), and it may be accepted without hesitation as the conclusion of the sermon which Anselm actually preached. Most of the manuscripts of the work preserved on the Conti nent have this conclusion; and no doubt this was the form in which the sermon was sent to Cluny by Eadmer.

Eadmer, however, had his own manuscript of the work, and after Anselm's death he made additions to it on two occasions. The first addition, from His itaque consideratis atque perspectis to in confusionem aeternam a diabolo praecipitati depereunt (p. 288), must have been made by 1115, for it appears in the manuscript of his works which Eadmer made at this time (MS. E). At first sight it is hard to see why Eadmer should have made this addition. Its purpose is to point out the benefit which the good man who helps to complete the number of the elect confers on other good men, on the angels, and on God himself. This is good Anselmian doctrine, but it is only distantly related to the main subject of the sermon, and it certainly did not form part of Anselm's original discourse. Why then did Eadmer add it ? Perhaps for no better reason than that he had some blank pages in his manuscript at this point. He may have been reminded of the subject by reading about it in Alexander's Dicta (c. 4). But since he does not quote the Dicta ver batim, this connexion must remain conjectural.

The habit of tinkering with a work is infectious, and having made one addition Eadmer was tempted to make another. He still had some blank pages in his manuscript and in about 1123-4 he added a last section to the sermon, from Ecce utcumque proposita nobis est beatitudo vitae perennis (p. 288) to the end. Eadmer was at this time gathering up his

C 3501 D

INTRODUCTION

final recollections of Anselm, and he evidently wished to preserve a record of these words about the stages of perfection in this life. They had some connexion with the joys of heaven, but they certainly made an awkward addition to the sermon of twenty-five years ago. Yet if he was determined to preserve them, it is difficult to see how else he could have ensured their survival. The material of this addition is certainly

Anselmian, and it has several echoes in Alexander's Dicta. The final words, however, are misleading. They assure the reader that Anselm had often read, examined, and authorized the transcription of the whole work. This cannot be literally true of the additions which had been made after Anselm's death, but it may well be true of the work in its original state.

MANUSCRIPTS

Manuscripts of the work in its various recensions are not uncommon.

Most of the manuscripts of the first recension go back to the copy sent to Cluny, but all the manuscripts of the second and third recensions derive ultimately from copies made at Canterbury after 1109 under Eadmer's personal supervision. The following manuscripts have been used for this edition:

First Recension N. Corpus Christi College, Cambridge, MS. 34, ff. 41-45, thirteenth to fourteenth century, from Norwich Cathedral Priory.

D. Dijon, Bibliotheque municipale, MS. 225, ff. 98v-io5, twelfth century, from Citeaux.

Second Recension B. Corpus Christi College, Cambridge, 135, ff. 147-54, twelfth century, from Bury St. Edmunds (lacking Eadmer's prefatory letter).

C. Corpus Christi College, Cambridge, 332, ff. 201-41, early twelfth century, from Christ Church, Canterbury; the prefatory letter is per haps in Eadmer's hand.

E. Corpus Christi College, Cambridge, 371, pp. 261-78, c. 1115, from Christ Church, Canterbury. Eadmer's personal manuscript, probably in his own hand (see St. Anselm and his Biographer, pp. 367—74).

L. Lambeth Palace 59, ff. i62r-i69v, c. 1120, from Christ Church, Canterbury. Lacks the prefatory letter.

Third Recension1 E. As above, with the additions of c. 1123-4.

1 This recension is printed \nP.L. 159, 587-606, from Gerberon's edition of Anselm.

MISCELLANEA ANSELMIANA

This section contains fragments of many different kinds ranging from genuine pieces of Anselm's writing and reports of his sayings to early twelfth-century monastic sermons and dialogues in which his influence was paramount. These last pieces may well be thought the most interest ing documents in this section, for they throw light on a subject which this whole volume is designed in some degree to illustrate: the inner discipline and culture of Benedictine monasticism at the height of its medieval development. The materials for the study of this subject are relatively abundant, and much has been done in recent years, especially by Dom J. Leclercq, to make them available in print. Much remains to be done. An edition of the works of Anselm's disciple Rodulfus would be a significant event, both for the study of Benedictine thought in the early twelfth century and for the understanding of Anselm's influence. But this is a field of inquiry which extends beyond the scope of this book. We simply print here a few texts which were closely associated with Anselm's name and teaching in Anglo-Norman monas teries in the years after his death. They preserved his habit of mind and helped to carry his influence into the general stream of twelfthcentury piety.

It would be useless to attempt here a detailed characterization of each piece in this section. Each must be judged in its context and on its merits, and the brief details given in the introduction to each group of texts will, it is hoped, provide sufficient information to make a judgement possible.

LIBER ANSELMI ARCHIEPISCOPI

DE HUMANIS MORIBUS

PER SIMILITUDINES

NOTE The chapter numbers and headings printed below in italics are not part of the original text. They are found in the enlarged version De similitudinibus, first appearing (incompletely) in the corrections to MS. D in about 1130 and (completely) in several manuscripts of the early thirteenth century (Hereford

Cathedral P. 2. i; British Museum, Cotton Cleopatra C xi from Abbey Dore, near Hereford; British Museum Royal 5 E xiv). These numbers and headings became an integral part of the textus receptus in the Middle Ages and passed into the printed editions. We print them here for convenience of reference.

Where the substance of our text is markedly different from that of De simili tudinibus the chapter headings are placed in brackets, but we do not indicate the many verbal differences between the two recensions.

The manuscripts we have used are:

F British Museum, Royal 5 F ix F2 Cambridge University Library, Ff. 4. 45

D British Museum, Royal 8 D viii H Hereford Cathedral Library, P. 1. i O Hereford Cathedral Library, O. 1. ii P Paris, Bibliotheque Nationale, latin 12311

Par Paris, Bibliotheque Nationale, latin 392 In a few passages all these manuscripts are corrupt, and we have referred to, without always accepting, the corrections of De sim. (Liber de Sancti Anselmi similitudinibus, Migne, P.L. 159, 605-708).

F and D are not only the earliest but also the best texts. The readings of D, however, are often in doubt because the text was corrected at an early date to conform to that of De sim. These alterations have not been recorded in the apparatus. The text which follows is basically that of F with corrections from DHP, all of which sometimes preserve better readings than F.

LIBER ANSELMI ARCHIEPISCOPI

1. De triplici voluntate Voluntas tripliciter intelligitur. Voluntas etenim dicitur illud animae instrumentum quo vult, et affectio eiusdem instrumenti. Affectio vero

5 est affectio instrumenti volendi. Haec voluntas, quae dicitur affectio, est ad tempus quasi sopita, quia est eorum quae mens non memorat, sed mox ut ea recolit, et instrumentum volendi appetit. Item voluntas dicitur velle vel usus ipsius instrumenti.

2. Similitudo inter mulierem et voluntatem io Voluntas itaque illa, quae est instrumentum volendi, sic est inter deum et diabolum, quomodo mulier inter suum legitimum virum et ali quem adulterum. Vir ei praecipit, ut sibi soli coniungatur; adulter vero persuadet, ut et sibi copuletur. Si itaque se soli legitimo viro coniungat, legitima est et ipsa, filiosque legitimos generat. Si autem adultero se

15 iunxerit, adultera est et ipsa, filiosque adulterinos parit. Similiter ergo deus imperat voluntati, ut societur ipsi soli. Diabolus vero ex alia parte suggerit, ut coniungatur et sibi. Si itaque se soli deo coniunxerit, id est sancti spiritus suggestionem velut bonum semen receperit, fit eius coniux legitima filiosque legitimos generat, id est virtutes et opera bona.

20 Mox enim ad imperium eius aperiuntur animae omnes et corporis sensus ad adimplendum quod praecipit deus.

3. De sensibus animae Ipsa namque aperitur ad virtutum affectionem et ad volendum optanda, memoria ad memorandum memoranda, cogitatio ad cogi25 tandum cogitanda, intellectus ad discernendum quid sit volendum vel memorandum sive cogitandum. Animus quoque ad caritatem erigitur, ad humilitatem deponitur, ad patientiam roboratur, ad alias virtutes generandas aperitur.

1 Liber Anselmi archiepiscopi (Liber ab A. editus de humanis moribus marg.) D Incipit liber Anselmi archiepiscopi Cantuariensis. De morum qualitate, per ex emplorum coaptationem FF2 Incipit tractatus a venerabili Anselmo Cantuariae archiepiscopo editus. De triplici voluntate P Anselmus Cantuariensis Par.

Incipit Liber Anselmi Cantuariensis de similitudinibus H Incipit tractatus Anselmi Cantuariensis archiepiscopi de similitudinibus O 10 quae est: quae dicitur HO 3-8 Cf. De concordia, iii. 11 (Schmitt, ii, 278. 28-279. 12).

LIBER ANSELMI

c. 4

4. De sensibus corporis Similiter autem et corporis sensus aperiuntur ad imperium eius, vide licet visus ad videnda, auditus ad audiendum dei verba, gustus ad gustanda, odoratus ad odoranda, tactus ad tangenda. Oculi quoque ad vigilandum et plorandum, os ad bene loquendum, manus ad recte 5 operandum, pedes ad ambulandum quo debent. Sicque una sola volun tas, postquam dei voluntati est iuncta, tot virtutes generat et opera bona.

5. De oboedientia Huius autem voluntatis affectio sive usus oboediens voluntas vel oboedientia dicitur, quia dei voluntati oboediens eam habet advocatam 10 si requiratur, cur hoc vel illud velit. Quodsi haec voluntas, quae dicitur instrumentum volendi, diabolo se iunxerit, eius recipiendo suggestionem velut inordinatum semen, adultera mater effecta filios adulterinos, id est vitia et opera mala, generat. Universos enim hominis sensus claudens ad ea quae praecipit deus, pandit ad ea quae iubet diabolus. Ipsa namque 15 prius aperitur ad affectionem vitiorum et ad ea volendum, ac deinde hominis sensus aperit ad ipsa perpetrandum.

6. De inoboedientia et propria voluntate Eius vero affectio sive usus inoboediens voluntas vel inoboedientia vel etiam propria voluntas dicitur. Propria quippe voluntas est, quae 20 dei voluntatem sibi advocatam habere non potest, ut si requiratur cur hoc vel illud velit, respondere veraciter non valet quia et deus vult ut hoc velit. Affectio autem sive usus ille ex diabolica nascentes suggestione, dei voluntatem sibi advocatam non possunt habere. Utraque igitur voluntas indubitanter est propria. Quae, quia a dei voluntate porro 25 privatur, ob haec propria' recte nominatur. Haec autem propria voluntas

'superbia' est illa, quam 'initium omnis peccati' scriptura nuncupat.

7. De superbia Superbia ideo vocatur, quia supra quam debeat graditur. Superbia 30 namque supergressio dicitur. Propria itaque voluntas, quia dei voluntati non subicitur, sed supra eam extollitur, ob hoc recte superbia dicitur.

Ipsa quoque omnis peccati est initium, quia ex ea nascitur omne pec catum. Et quoniam homo illam habet a se, nec voluntatem dei, quam sequatur, vult habere super se, ipsi deo aufert quod proprie et singulariter 35 debet habere.

7 voluntati dei FP 22 ut: et (ut superscript.) H; ut et O 26-27 Cf. Eccli. io. 15.

de humanis moribus

c. 8

8. Ouod propria voluntas soli deo conveniat Solus enim deus, quidquid vult, debet velle propria voluntate, ita ut aliam, quam sequatur, non habeat super se. Cum igitur homo vult ali quid per propriam voluntatem, deo aufert quasi suam coronam. Sicut

S enim corona soli regi competit, sic propria voluntas deo soli. Et sicut regem aliquem inhonoraret, qui suam coronam ei coronato auferret, sic homo inhonorat deum, qui aufert ei propriae voluntatis privilegium, habendo quod ille debet habere solum. Sed sicut propria voluntas dei fons est et origo totius boni, ita propria voluntas hominis totius est io exordium mali. g. Similitudo inter propriam voluntatem et fontem

Haec enim est velut fons quidam, qui in tria capita dividitur, e quibus rivi diversi et innumerabiles derivantur, qui locis in quibusdam ab invicem separantur, aliquibus vero duo et duo vel plures pluribus

15 coniunguntur. Ita quoque propria voluntas in genera tria dividitur, e quibus vitia diversa et sine numero nascuntur; quae aliquando in homine sunt disiuncta, quandoque vero duo vel plura coniuncta.

10. De tribus generibus propriae voluntatis Propria namque voluntas aut est in delectatione aut exaltatione aut

20 curiositate.

11. De delectatione Delectationis genera sunt duo principalia: unum exterius, in quinque corporis sensibus, aliud interius, in animae affectionibus.

12. De quinque corporis sensibus 25 Sunt autem corporis sensus visus, auditus, gustus, odoratus et tactus.

Qui ideo sensus dicuntur, quia per eos exteriora sentiuntur. Per visum enim formae et colores, per auditum soni, per gustum sapores, per olfactum odores, per tactum dura vel mollia, calida vel frigida, aspera vel lenia, gravia vel levia sentiuntur. Horum autem sensuum delectatio

30 rarius est bona, saepius vero mala. Bona etenim est, cum dei voluntatem sibi advocatam habet. Mala vero, cum eam sibi advocatam habere non potest. ij. De generibus delectationis malae Huius autem delectationis malae genera sunt triginta et unum, e qui35 bus quinque sunt simplicia, decem duplicia, alia decem triplicia, quinque quadruplicia, unum vero ex quinque partibus constat.

LIBER ANSELMI

c. 14

14. De quinque simplicibus generibus Quinque itaque sunt simplicia, quia plerumque delectatur per se unusquisque sensuum quinque. Aliquando enim solus vane delectatur visus, ut in conspiciendo equos certatim currere, aut accipitres volantes alias aves capere. Aliquando solus auditus, ut cum hominem delectat ad 5 aurem suam diu nolam percutere, quia eam audit dulciter sonare. Ali quando solus gustus, ut in comedendo mei immoderate, non tamen visu delectabile. Aliquando solus olfactus, ut cum aliquis defert feniculum auribus suis suspensum, ut sibi suaviter redoleat. Aliquando solus tactus, ut cum aliquem immoderate refectum contrectare oblectat ven10 trem suum.

75. De decem duplicibus Decem vero sunt duplicia, quia plerumque delectantur simul duo et duo id est sensus. Aliquando enim delectantur simul visus et auditus, ut cum nimis delectando canes bestias insequi videntur et conclamare 15 post ipsas audiuntur. Aliquando visus et gustus, ut cum magna delecta tione vinum limpidissimum conspicitur in saphirino cipho et bibitur.

Aliquando visus et olfactus, ut in videndo simul et olfaciendo nimis rubentes rosas. Aliquando visus et tactus, ut in conspiciendo et com planando aliquem muricipem album. Aliquando auditus et gustus, ut 20 cum aliquem sic bibere delectat, ut inter labia sua sonitum quendam pitissando faciat. Aliquando auditus et olfactus, ut cum aliquem bibendi aviditate delectat auscultare mustum ebulliens applicata aure et eius odorem naribus attrahere. Aliquando auditus et tactus, ut cum aliquem nimis delectat citharam resonantem audire et eandem percutiendo tan25 gere. Aliquando gustus et olfactus, ut cum immoderate eduntur gallinae pipere et cumino diligenter conditae. Aliquando gustus et tactus, ut cum gulositate manduntur ficus maturae, dulces ad edendum et lenes et molles ad tangendum. Aliquando olfactus et tactus, ut cum unguento bene olenti quis ungitur. 30

16. De decem triplicibus Decem quoque sunt triplicia, quia saepe terni et terni delectantur corporis sensus supradicti. Aliquando enim condelectantur visus et auditus et gustus, ut cum nimis avide colliridae eduntur, quae quasi nix candidae videntur sponteque manibus vel dentibus sic atteruntur, 35 ut resonare audiantur. Aliquando visus et auditus et olfactus, ut cum aliquis in horto residet, ut virides herbas aspiciat, fabulas audiat, flores olfaciat. Aliquando visus et auditus et tactus, ut cum mulier speciosa

14 id est DPHO; idem F

c16 DE HUMANIS MORIBUS 43

delectationis causa conspicitur, luxuriosa loqui auditur, sed et interea tangitur. Aliquando visus, gustus et olfactus, ut cum aliquem delectat inspicere vinum herbis confectum scintillare, bibere et olfacere. Ali quando visus et gustus et tactus, ut cum aliquis exsaturatus racemis,

5 vinea tamen deambulat, ut quam pulchre in ea racemi dependeant, videat et hos atque illos contrectans degustat. Aliquando visus et olfactus et tactus, ut cum quis diu nimis lilia conspicit, olfacit et tangit. Ali quando auditus, gustus et olfactus, ut cum divites delectat cervos in silvis clamantes audire, quorundam iam captorum carnes pipere conditas

10 interim edere. Aliquando auditus, gustus et tactus, ut cum aliquis in balneo residens fabulas audit, edit et bibit, aquae teporem circumqua que tangit. Aliquando auditus, olfactus et tactus, ut cum quis cantilenas audit, dum in lecto mollibus strato quiescit, ubi et herbas undique sparsas olfacit. Aliquando gustus, olfactus et tactus, ut cum nocte

15 manduntur immoderate poma sapida, odorifera, mollia.

17. De quinque quadruplicibus Quinque vero quadruplicia sunt, quia plerumque simul quaterni et quaterni delectantur. Aliquando enim delectantur simul visus et audi tus, gustus et olfactus, ut cum in nuptiis ludi videntur, cantilenae

20 audiuntur, cibi et potus deliciosi sumuntur, eorumque odor sentitur.

Aliquando auditus, gustus, olfactus et tactus, ut cum in nocte nihil ibi videtur, quo delectetur visus, sed cum auditu, gustu et olfactu delectatur et tactus, ut cum sponsus sponsam amplectatur aut aliud ab alio libi dinose tangitur. Aliquando gustus et olfactus, tactus et visus, ut cum

25 ibi nihil auditu delectabile auditur, sed assunt alia, quibus ceteri sensus, quisque suo modo, delectantur. Aliquando olfactus et tactus, visus et auditus, ut cum ibi nihil gustatur, sed flores illic aspersos delectat con vivas olfacere, tangere, inspicere, diversos musicorum sonos auscultare.

Aliquando tactus, visus, auditus et gustus, ut cum ibi nihil habetur, quo 30 delectetur olfactus, sed talia, quibus ceteri quatuor sensus delectantur.

18. De ultimo genere delectationis malae Unum autem ex quinque partibus constat, quia quandoque delectan tur simul hi omnes corporis sensus. Aliquando enim delectat homi nem domum interius ornatam conspicere, ebriosos in ea decantantes

35 audire, ibidem et ipsum cornibus deauratis potare, flores per domum dispersos olfacere, ipsos vel cornua vel alia tactu delectabilia contrectare.

Triginta itaque et unum genera sunt delectationis ad quinque corporis 8 cum om. F cervos: servos H(corr.) O 10 aliquis om. F 15 sapida: sopida F (corr.) D (corr.) P; sopita HO 23 amplectatur HOP; amplectatur in amplexatur corr. FD

LIBER ANSELMI

c. 18 sensus pertinentis, quia his triginta et uno delectantur modis. E quibus duplicia simplicibus sunt peiora, duplicibus triplicia, triplicibus quadru plicia, quadruplicibus illud quod ex quinque partibus constat. Quanto enim plures sensus in delectatione sociantur, tanto ipsa delectatio peioratur. At tamen aliquando peior est unius quam omnium simul 5 delectatio. ig. Peior est delectatio quae pluribus aut gravioribus delectatur

Gravius est enim detractionem libenter audire, quam flores pulchros aspicere, tangere, olfacere, interea bibere semel aut bis plus quam necesse est, aliquod otiosum verbum audire. Sed in eodem paribusve 10 peccatis peius est plures quam pauciores sensus delectari. Peius est enim delectari visu et auditu inhonesti ioci, quam visu tantum aut auditu tantum. Item peius est immoderate delectari gustu et olfactu alicuius deliciosi cibi. Itaque ex illis triginta et uno generibus delectationis alia sunt mala, alia peiora. Mala, in quibus pauciores delectantur sensus, aut 15 si fuerint plures, oblectantur in levioribus. Peiora, in quibus plures delectantur, aut si fuerint pauciores, in gravioribus oblectantur. Tot igitur et talia sunt genera delectationis, qua delectantur quinque sensus corporis.

20. De animae delectatione 20 Illius vero, qua delectatur anima, genera sunt multo plura. Quidquid enim exteriores sensus sentiunt, sentiendo animae innuunt quale sit illud quod sentiunt. Utque qualitatem rei repraesentaverint sibi et quod sentiebant sentire omiserint, delectat animam idem cogitare et totidem modis quot sibi sensus repraesentare. Sicut enim sensus singulos aut 25 binos aut ternos aut quaternos aut simul omnes delectat illud vel illud sentire et animae repraesentare, ita et animam delectat cogitare, quia sensus eisdem modis illud vel illud senserunt sentiendoque sibi reprae sentaverunt. Illud quoque, quod sibi sensus numquam repraesentave runt quia numquam senserunt, sed si sensissent repraesentare possent, 30 tot modis delectat animam cogitare, quot sibi sensus valerent reprae sentare. Numquam enim visus repraesentavit ei domum auream totam, quia non vidit; nec auditus sonum toto mundo diffusum, quia non audivit; nec gustus panem meile dulciorem, quia non gustavit; nec olfactus vinum balsamo fragrantius, quia non olfecit; nec tactus indu35 menta lanea lineis leniora, quia non tetigit; nec alia multa ei sensus repraesentaverunt, quia non senserunt, sed si sensissent, repraesentare possent; et tamen aut haec aut alia huiusmodi inania eam imaginari

18 delectationis om. F 25 repraesentare: repraesentavere De sim. Dcorr.

C. 20

DE HUMANIS MORIBUS

delectat aut, si sensus sensissent, eique singuli aut bini aut terni aut quaterni aut simul omnes repraesentassem.

Sunt et alia delectationis animae genera, quae nec sensus valent illi repraesentare nec ipsa potest per imaginationem cogitare, ut cum in 5 superbia delectatur sine omni imaginatione. Hanc etenim sensus non valent illi repraesentare, quia nec visus potest discernere, utrum sit alba vel nigra; nec auditus, an sit sonora vel rauca; nec gustus, an sit dulcis vel amara; nec olfactus, an sit redolens an fetida; nec tactus, an sit mollis an dura, lenis vel aspera, calida vel frigida. Ipsa quoque anima io non valet imaginari, utrum superbia illa sit talis vel talis, quia est in exaltatione solius cogitationis. Multo igitur plura sunt delectationis genera qua anima delectatur, quam illius qua quinque corporis sensus oblectantur, quia et eadem delectat illam memorare, quae illos sentire, et totidem modis quot sibi repraesentare, et alia imaginari quae illi

15 non sibi repraesentaverunt, quia numquam senserunt, sed si sensissent, repraesentare possent, et quaedam cogitare, quae nec illi possunt sentire, nec ipsa per imaginationem cogitare, sed simpliciter sine omni imagina tione.

DE EXALTATIONE

2o 21. De generibus exaltationis Exaltationis autem genera sunt quindecim. E quibus quatuor sunt simplicia, sex duplicia, quatuor triplicia, unum vero quadruplex.

22. De quatuor simplicibus Quatuor itaque sunt simplicia, quia est aliquando exaltatio in sola

25 opinione, ut si quis opinetur se esse dignum pontificatu, nec tamen velit fieri episcopus. Aliquando in sola voluntate, ut si velit fieri episcopus, nec tamen opinetur se esse dignum episcopatu. Aliquando in sola locutione, ut si iactet inde se esse dignum, nec tamen velit fieri, sciens se esse indignum. Aliquando in solo opere, ut si quis infimus per

30 ignorantiam assideat regem.

23. De sex duplicibus Sex vero sunt duplicia, quia aliquando extollitur homo in opinione simul et voluntate, ut cum prioratu aliquo se esse dignum aestimat et hoc vult, ut prior fiat. Aliquando in opinione et locutione et non in 11-12 genera sunt delectationis DHO 14 repraesentare FDP; repraesentavere

HODcorr.Desim. 19 de exaltatione FD 21 Exaltationis litteris maioribus FD; E tantum litt. maiori HO 21-50. 38 Exaltationis . . . oboediunt om. P

26 episcopus fieri F 19-47. 12 Cf. Ep. 285 [iii. 78].

LIBER ANSELMI

c. 23

voluntate, ut cum aliquis aliquam non vult praelationem quae sibi offertur, et ex hoc ipso se attollens meliorem arbitratur et inde se iactat, ita tamen ne advertatur. Aliquando in opinione et opere, ut si aliquis se aestimet dignum sedere iuxta episcopum et alicubi per ignorantiam assideat eum. Aliquando in voluntate et locutione, ut cum aliquis 5 volens episcopatum iactat inde se esse dignum, licet se sciat esse in dignum. Aliquando in voluntate et opere, ut cum aliquis in convivio vult residere superiori loco et ibi se ingerit invitante nullo, quamvis indignum se aestimet loco tam alto. Aliquando in locutione et opere, ut cum praelatus aliquis aliquam in se fragilitatem videt, ob quam, si 10 honeste posset, ipsam praelationem desereret, et tamen in verbis et actibus suis quandam extollentiam ostentat, ne ipsam eius fragilitatem quis animadvertat.

24. De quatuor triplicibus Quatuor autem sunt triplicia, quia aliquando delectatur homo in 15 opinione et voluntate et locutione, ut cum dignum praelatione se aesti mat et eam vult et inde se iactat. Aliquando in voluntate et locutione et opere, ut cum ideo, quia vult praelationem habere, fingit verbo et actu dignum se esse, quamvis indignum se sciat esse. Aliquando in locutione et opere et opinione, ut cum aliquis, licet iactet dignum se esse prae20 latione et ea libentius agat quibus dignus videatur esse, et hoc idem arbitratur de se, non vult tamen praelationem habere, ut sanctior iudicetur esse. Aliquando in opere et opinione et voluntate, ut cum praelatus subditos opprimit immoderate, ut suam praelationem, qua dignum se aestimat esse quamque diu vult possidere, sine ullo obstaculo 25 possit habere.

25. De uno quadruplici Unum vero est quadruplex, quia plerumque attollit se homo in opinione et voluntate et locutione et opere, ut cum laude dignum esse se aestimat et eam appetit, et ipse se laudat et quaedam magna operatur, 30 ut laudem acquirat.

Quindecim itaque sunt extollentiae genera: quatuor simplicia, quae sunt mala; sex duplicia, quae sunt peiora; quatuor triplicia, quae sunt pessima; unum vero quadruplex, quod ceteris omnibus peius est.

Quanto enim in pluribus extollitur homo, tanto extollentia ipsa peioratur. 35

Item sciendum quia solius operis extollentia, quae semper est per ignorantiam, est mala; solius autem locutionis peior; solius vero opinionis pessima; solius autem voluntatis omnibus aliis peior. Stultum

8 ingerit, inserit F 9 se aestimet indignum F 10 aliquis praelatus F 15 delectatur: extollitur HO 23 cum: aliquis add. HO

c. 25

DE HUMANIS MORIBUS 47

est enim, cum aliqua vilis persona per ignorantiam assidet dignam; sed stultius est, cum inde se iactitat dignam; stultissimum vero, cum hinc se aestimat dignam; multo autem stultius, cum vult residere iuxta eam, cum sciat inde se esse indignam.

5 Contra eam extollentiam, quae est in opere, dominus ipse ait, 'Cum invitatus fueris ad nuptias', 'recumbe in novissimo loco'. Contra eam vero, quae est in locutione, Salomon ait, 'Laudet te alienum, et non os tuum'. Contra eam autem, quae est in opinione, apostolus ait, 'Noli altum sapere, sed time'. Contra eam vero, quae est in voluntate, dominus

10 item discipulis ait, 'Qui voluerit inter vos primus esse, erit vester servus'.

Contra omnia extollentiae genera item ipse dicit, 'Omnis, qui se exaltat, humiliabitur, et qui se humiliat, exaltabitur'.

DE CURIOSITATE

26. De curiositate et sedecim eius generibus 15 Curiositas est studium perscrutandi ea quae scire nulla est utilitas.

Huius autem sedecim sunt genera; e quibus quinque simplicia, sex duplicia, quatuor triplicia, unum vero quadruplex.

27. De quinque simplicibus Quinque itaque sunt simplicia, quia aliquando curiositas est in sola

20 cogitatione, ut cum aliquis studiose cogitat, quomodo alterius secretum scire valeat. Aliquando in verbo, ut cum istud studiose interrogat. Ali quando in actu, ut cum circa illum deambulat, quasi aliud quaerat, si forte quod quaerit indicio aliquo agnoscere valeat. Aliquando in visu, ut cum sollicite considerat, quo ille intendat, quid agat, quomodo

25 sedendo, stando, ambulando vel alio aliquo modo se habeat. Aliquando in auditu, ut cum intente auscultat quid ille de alio vel alius de illo dicat.

28. De sex duplicibus Sex vero sunt duplicia, quia aliquando est in verbo et actu, ut cum ei amicabiliter colloquitur et interim ei aliquid operatur, ut tum sermo30 nibus blandis tum servitio quod ei facit extorqueat ab eo quod quaerit.

Aliquando in verbo et visu, ut cum alium rogat ut eum secum aspiciat, dicens, 'Putasne iste ita vel ita ageret, nisi talis vel talis esset?'. Ali quando in verbo et auditu, ut cum prope illum residet et ad alium

13 de curiositate FDH 14 Curiositas litteris maioribus FD; C tantum litt. maiori HO 33 residet HO; resideat FD(corr.)

5-6 Luc. 14. 8, 10.

10 Matth. 20. 27.

7-8 Prov. 27. 2.

11-12 Luc. 14. 11; 18. 4.

8-9 1 Rom. 11. 20.

LIBER ANSELMI

c. 28

loquitur qui ex alia sui parte sedet, et tamen attente auscultat quid ille posterius dicat. Aliquando in actu et visu, ut cum aliquid agit ne animadvertatur, dum eum aspicit, sed credatur intendere semper operi quod facit. Aliquando in actu et auditu, ut cum ante eum vadit et venit, auscultando ea quae dicit. Aliquando in visu et auditu, ut cum curiose 5 quae agit considerat et studiose quae dicit auscultat, ut per haec secreta quae quaerit agnoscat.

29. De quatuor triplicibus Quatuor autem sunt triplicia, quia aliquando est in verbo et actu et visu, ut cum aliquis enumerat et mensurat et considerat, quantum sol 10 et luna distent a terra vel quam magna sint ipsa luminaria. Aliquando in actu et visu et auditu, ut cum aliquis se occultat, causa videndi et audiendi aliorum secreta. Aliquando in visu et auditu et verbo, ut cum iuxta vias residet, ut videat transeuntes et audiat et interroget rumores.

Aliquando in auditu et verbo et actu, ut cum causa audiendi et inter15 rogandi futura daemonibus sacrificat.

30. De uno quadruplici Unum vero est quadruplex, quia aliquando est in visu et auditu et verbo et actu, ut cum aliquis intuetur et auscultat quosdam, quos con siliari conspicit et de quibus suspicatur aliquid mali, et ut eorum 20 consilium quoquo modo agnoscere possit, accedens ad eos quaerit, an viderint aliquid quod se circa eos perdidisse fingit, et interea inspiciendo auscultando circa eos quaerit quod nusquam perdidit.

31. De octo et viginti generibus curiositatis Item curiositatis genera sunt viginti et octo. E quibus tria sunt 25 simplicia, novem duplicia, decem triplicia, quinque quadruplicia, unum vero ex quinque partibus constat.

32. De tribus simplicibus Tria sunt simplicia, quia aliquando curiositas est in solo gustu, ut cum defertur piscis alicui pisa comedenti, et priusquam pisa con30 sumpserit, degustat cuius saporis sit piscis. Aliquando in olfactu, ut cum eum naso suo apponit, ut sciat cuius odoris sit. Aliquando in tactu, ut cum aliquis pannum videns novum contrectat hoc, solum ut sciat utrum sit asper vel lenis, an grossus sive subtilis.

48. 25-50. 25 E quibus . . . constat: E quibus non est disserendum quia tempus non patitur {et reliqua om.) HO

c. 33

DE HUMANIS MORIBUS

33. De novem duplicibus Novem vero sunt duplicia, quia aliquando est in gustu et visu, ut cum quis degustat ferculum sibi appositum, antequam consumpserit pri mum; et interim considerat si is qui iuxta eum residet melius habeat

5 ferculum. Aliquando in gustu et verbo, ut cum illud degustat, et an pipere sit conditum interrogat. Aliquando in gustu et olfactu, ut cum degustans olfacit. Aliquando in gustu et tactu, ut cum gustu scire quaerit an sit sapidum, et tactu an sit calidum vel frigidum vel tepidum. Ali quando in olfactu et visu, ut cum aliquis dum legit herbam iuxta se

10 incognitam invenit, et a legendo cessans eamque naso suo apponens olfacit, diuque intuens eam studet agnoscere quae sit. Aliquando in olfactu et verbo, ut cum eam olfaciens quaerit ab alio quae sit. Ali quando in olfactu et tactu, ut cum eam olfacit et contrectat, ut sciat utrum sit mollis vel dura, lenis vel aspera. Quod totum non ideo facit

15 ut sibi necessaria sit, sed tantum ut sciat quae vel qualis sit. Aliquando in visu et tactu, ut cum aliquis veniens ante mensam ubi est pransurus, mox sublevata mappa, qua panis est coopertus, intuetur an sit candidus, et eum contingit ut sciat an sit calidus. Aliquando in verbo et tactu, ut cum eum non discooperit, sed interrogat an calidus vel ex quo coctus sit,

20 et eum coopertum contingit et premit ut sciat an calidus sit.

34. De decem triplicibus Decem vero triplicia sunt, quia aliquando est in visu et verbo et gustu, ut cum alicubi quis residens et ante se potum cipho deferri videns statim assurgit, et intuens cuius coloris sit, quaerit etiam quis potus sit, et

25 degustat an bonus sit. Aliquando in visu et verbo et olfactu, ut cum eum non degustat, sed olfacit. Aliquando in visu et verbo et tactu, ut cum alicui comedenti defertur cibus inter duas scutellas, et antequam finierit quod prius edebat, scutellis apertis, quis ille sit cibus considerat, et an bene sit coctus investigat, et eum contingit, ut an calidus vel

30 frigidus sit agnoscat. Aliquando in visu et gustu et olfactu, ut cum de eo nihil interrogat nec eum contrectat, sed est curiosus eum videndi et eum degustat et olfacit. Aliquando in visu et gustu et tactu, ut cum de eo nihil inquirit nec eum olfacit, sed cum curiositate videndi eum degustat et contrectat, causa qua dixi. Aliquando in visu et olfactu et

35 tactu, ut cum de eo nihil inquirit nec eum degustat, sed tantum intuetur, olfacit atque contrectat. Aliquando in verbo et gustu et olfactu, ut cum aliquis convivantibus supervenit, et an cibi et potus quos habent sint boni requirit, et quosdam degustans alios olfacit. Aliquando in verbo et gustu et tactu, ut cum non olfacit eos, sed de quibusdam quaerens

35 intuetur De sim.-, om. FD; haec omnia om. HOP E C 3501

LIBER ANSELMI

5o c34 aliosve degustans panem contrectat aut alios cibos. Aliquando in verbo et olfactu et tactu, ut cum non eos degustat, sed de eis interrogans olfacit et contrectat. Aliquando in gustu et olfactu et tactu, ut cum de eis nihil interrogat, sed tamen degustat et olfacit et contrectat.

35De quinque quadruplicibus 5 Quinque vero sunt quadruplicia, quia aliquando est in visu et verbo et gustu et olfactu, ut cum aliquis deambulans in nundinis, has vel illas merces considerat, cuius hae vel illae pretii sint investigat, vina vel poma vel alios fructus degustat, olfacit piper vel cuminum vel alia bene olentia, hoc totum ea tantum faciens de causa ut sciat quae vel qualia sint ista 10 vel illa. Aliquando in visu et verbo et gustu et tactu, ut cum supradicta facit, excepto quod nihil ibi olfacit, sed merces contrectans volvit et revolvit. Aliquando in visu et verbo et olfactu et tactu, ut cum ibi nihil degustat, sed alia facit supradicta. Aliquando in visu et gustu et olfactu et tactu, ut cum non requirit cuius haec vel illa sint pretii, sed cetera 15 quae diximus facit. Aliquando in verbo et gustu et olfactu et tactu, ut cum non est curiosus videre ea, quia saepius vidit talia, sed cetera facit supradicta.

36. De ultimo genere curiositatis Unum vero ex partibus consistit quinque, quia aliquando est in visu 20 et verbo et gustu et olfactu et tactu, ut cum curiose ad haec vel ad illa oculos convertit, et cetera omnia, quae supra diximus, agit.

Quadraginta itaque et quatuor curiositatis sunt genera, e quibus octo sunt simplicia, quindecim duplicia, quatuordecim triplicia, sex quadru plicia, unum vero ex quinque partibus constat. 25

Haec autem tam multiplex curiositas et exaltatio et delectatio, de quibus superius diximus, omnes ex propria voluntate nascuntur. Nisi emm homo prius habuerit voluntatem delectandi vel exaltandi vel investigandi curiose, quae nulla sibi est utilitas scire, numquam vel delectabitur vel extolletur vel curiose inutilia scrutabitur. Sed cum 30 horum vitiorum mala praecedit voluntas, sequuntur et ipsa et ita nascuntur ex ea. Ex his vero alia omnia. Ex delectatione namque nascitur luxuria, adulterium, fornicatio, immunditia, ventris ingluvies, ebriositas et alia huiusmodi vitia. De exaltatione vero inanis gloria, invidia, ira, tristitia, avaritia et alia similia. De curiositate autem in35 quietudo, susurratio, detractio et cetera talia. Omnia vero in familia propriae voluntatis existunt, et ex sese quendam exercitum magnum faciunt illique voluntati velut cuidam dominae oboediunt.

2 olfactu: gustu F 34 ebriositas: ebrietas HO

c. 37

DE HUMANIS MORIBUS

DE PROPRIA VOLUNTATE

37Similitudo inter propriam voluntatem et adulteram reginam Propria namque voluntas est velut quaedam adultera regina, quae se cuidam adultero regi coniunxit, ex quo etiam tres filios habuit. Ex

5 his vero tribus tot alii filii et nepotes sunt geniti itaque multiplicati, ut numerari non possint. Omnes autem in familia illius regis et reginae consistunt eorumque iussa quisque suo modo perficiunt. Rex itaque cum regina illa cuidam alio regi adversatur, collectoque filiorum et nepotum exercitu, regnum illius aggressum praedatur. Hic autem exercitus sic io servos illius regis invadit, ut aut plures plures aut unus unum aut plures unum aut unus plures aggrediantur. Quoscumque vero devincere pos sunt, vinctos et abductos in carcerem trudunt, exigentes ab eis quantum numquam persolvere possunt, sed omnibus affecti miseriis in carcere illo deficiunt.

15 Haec itaque regina propria est voluntas, omnium inoboedientium domina. Quae ideo vocatur adultera, quia separatur a deo, cui esse deberet iuncta, et diabolo coniungitur, a quo deberet esse disiuncta.

Ipse vero diabolus idcirco dicitur esse rex et adulter, quia in hominibus regnans per voluntatem propriam, animabus eorum, dei videlicet spon20 sis, abutitur. Cui postquam se propria voluntas iunxerit, ex illius semine, id est perversa suggestione, tria principalia vitia, scilicet delectationem, extollentiam, curiositatem concipit, et per quinque corporis sensus velut ea pariens emittit. Ex his vero tribus tot alia vitia nascuntur sicque multiplicantur, ut absque numero habeantur. Omnia vero ex familia

25 diaboli propriaeque voluntatis existunt et ex seipsis quandam admiran dam multitudinem reddunt. Diabolus itaque propriaque voluntas deo regi regum adversantur, et congregata vitiorum militia regnum illius, hunc scilicet mundum, aggredientes praedantur. Haec autem militia sic humanum genus invadit, ut aut plura vitia homines plures aut unum

30 unum aut plura unum aut unum plures diversis in locis arripiant. Quem cumque vero superare possunt, mala consuetudine ligatum, in infernum detrudunt, ubi ab eo unumquodque vitium exigit quidquid umquam per illud commisit. Quod quia numquam persolvere poterit, nec ei umquam miseria deerit.

1 de PROPRIA VOLUNTATE F; Item tractatus Anselmi Cantuariae archiepiscopi de propria voluntate P 3 Propria litteris maioribus D; P tantum litt. maiori FPHO

30 in locis DP; in om. HO, interim, add. F 27 regi regum: cf. 1 Tim. 6. 15; Apoc. 17. 14.

LIBER ANSELMI

c. 38

RURSUS DE PROPRIA VOLUNTATE

38. Similitudo inter propriam voluntatem et venenosam herbam Rursus propria voluntas cuidam herbae venenosae atque mortiferae assimilatur, quam medicus quidam peritissimus progeniei cuiusdam primis interdixit parentibus, comminans eis quia si ex ea comederent 5 leprosi effecti procul dubio interirent. At illi praeceptis eius oboedire noluerunt, sed ex eadem herba comederunt. Unde et leprosi effecti leprosos quoque filios genuerunt, atque ut medicus comminatus eis fuerat mortui sunt. Quorum filii, licet patres suos agnoverint herba illa infirmatos fuisse et mortuos, seque ipsos lepra percussos atque mori10 turos, eandem tamen herbam super omnes alias diligunt indeque cibos suos universos condiunt. Mane quoque surgentes ex eadem quasi pro medicamento accipiunt, sed et somnum sero capturi similiter faciunt.

Hi igitur quam sint dementes, omnis qui audit advertere potest. Sed nec minus dementantur, qui propria voluntate utuntur. Ipsa etenim est 15 herba diaboli, venenosa suggestione venenata et omnibus ea utentibus pestifera. Hanc deus, qui nostris pie medetur peccatis, primis humani generis parentibus interdixit, cum eos comedere pomum sub mortis comminatione prohibuit. Qui quia praeceptum eius transgressi ex eo comederunt, mox peccatores effecti et in anima mortui, postquam alios 20 peccatores genuerunt et carne mortui sunt. Homines tamen eandem

\ oluntatem prae ceteris diligunt et eam immiscent omnibus paene quae agunt. Nihil itaque illis dementius, qui nihil utuntur sua morte libentius.

39. Quomodo omnia vitia ministrant propriae voluntati Huic denique propriae voluntati, postquam suam in homine sedem 25 construxerit, alia vitiorum serviunt quasi milites terras tenentes, alia velut pro solidatis militantes. Illa etenim vitia quasi terras tenentes ei oboediunt, quae pro seipsis in hominibus consistunt, ut adulterium.

Qui enim adulterat, hoc ea solum facit de causa, quia eum vitium ipsum delectat. Illa vero serviunt ei velut militantes pro solidatis, quae sunt in 30 homine pro aliis vitiis, ut cupiditas pretiosarum vestium pro gloria inani. Nemo enim pretiosas vestes nisi ad inanem gloriam quaerit. Item vitium aliquando huic, aliquando illi vitio servit, ut avaritia aliquando ventris ingluviei, aliquando exaltationi. Rursus aliquando alterum alteri cedit, ut luxuria gloriae inani. Aliquando enim luxuria repellitur, ne laus 35 concupita perdatur. Omnia vero, sive hoc sive illo modo, propriae litt. ™ShSpPROPRIA VOLUNTATE F 3 Rursus litteris maioribus FD; R tantum

25-53. 3 Cf. c. 80 below; Vita Anselmi, ii. 21 (pp. 94-95); Dicta c. 10 (p. 149, below).

c-39 DE HUMANIS MORIBUS S3

voluntati diaboloque famulantur, e quibus in homine tribus modis procreata nascuntur. Diaboli etenim suggestione et carnis delectatione spiritusque consensu unumquodque vitium consummatur.

40. Similitudo inter suggestionem, delectationem, consensum et canem 5 Ex his vero tribus suggestio est velut canis ponderosus, delectatio ut levis et acer catulus, consensus autem quasi canis fortis et immensus.

Ponderosus etenim canis, cum quempiam iuxta se transeuntem audierit, semel aut bis post eum latrans, statim quiescit, si tamen ille viam suam in directum tenuerit. Si vero respiciens instigaverit eum, canis quoque

10 latrando, licet non mordeat, insequitur illum. Catulus autem levis et acer et instat acriter et, ni cito repercussus fuerit, acrius mordet. Fortis vero canis et immensus et fortiter instat et, ni magna vi obruatur, hominem strangulat. Quare ponderosus canis nec est respiciendus, catulus vero mox repercutiendus, canis autem immensus viriliter

15 obruendus.

Similiter autem si peccati suggestio animum pulsat, qui ab amore praesentium tendit ad aeterna, mox eum deserit, si intentionem suam firmiter tenuerit. Si autem ad eam attendens in se receperit et cogitando quasi eam incitando revolverit, et ipsa saepius eum infestat, quamvis

20 non vulneret dum est suggestio sola. Sed si diutius eam replicaverit, ponderosus canis in catulum transit, id est suggestio in delectationem, quae acriter instat et ni cito reiciatur animam vulnerat. Quare mox ut venire coeperit, debet eam repellere anima sponsa Christi, cogitans quia magna est ignominia illi, ut in eius conspectu appareat foedata delecta25 tione tam turpi. Nisi enim reppulerit delectationem, catulus fit in im mensum canem, id est delectatio in consensum transit, qui arripiens animam, ni magna vi obruatur, occidit. Sed mox ut coeperit adventare, debet eum anima vi magna obruere, id est immenso terrore mortis aeternae in se destruere. Suggestioni ergo nec attendamus, delecta30 tionem mox reprimamus, consensum fortiter obruamus. Sicque cor nostrum studeamus custodire, ut nec una superflua cogitatione diabolus illud valeat violare.

41. Similitudo inter cor humanum et molendinum Cor etenim nostrum simile est molendino semper molenti, quod

35 dominus quidam cuidam servo suo custodiendum dedit, praecipiens ei, 3 consummatur litteris maioribus P 5 Ex: E littera maiori FDHO 5-32 Ex his . . . valeat violare om. P 13 hominem om. F 19 ipsa: ipse FD 24 foedata: foetida HO 34 Cor litteris maioribus FD; C tantum litt. maiori HOP

LIBER ANSELMI

c. 41 ut suam tantum annonam, videlicet frumentum aut ordeum vel etiam avenam, in eo molat et ex eodem quod moluerit et ipse vivat. Verum illi servo quidam inimicatur, qui huic molendino semper insidiatur. Qui si quando illud vacuum invenerit, aut arenam statim ibi proicit, quae illud dissipat, aut picem, quae conglutinat, aut aliquid quod foedat, aut 5 paleam quae tantum illud occupat. Servus igitur ille si molendinum suum bene custodierit dominique sui tantum annonam in eo moluerit, munda ex eo farina egreditur iuxta genus annonae, quae intus molitur. Ex eodem autem quod moluerit, et domino suo servit sibique ipsi victum acquirit. Si vero inimicum suum violare molendinum suum permiserit, 10 mala ex eo farina procedit, quia mala est annona quam molit. Haec autem farina et vehementer displicet domino illi, nec servus ex ea sibi victum sed famem conquirit.

Hoc itaque molendinum, semper aliquid molens, cor est humanum, assidue aliquid cogitans. Hoc deus unicuique hominum servandum con15 tradidit, iubens ut in eo volvat illos tantum cogitatus, quos ipse suggerit.

Quorum cogitatuum alii ut frumentum, alii ut ordeum, alii ut avena sunt. Puri quippe ut frumentum sunt, quos anima replicat, cum in contemplatione posita pure de deo cogitat. Hi autem ordeo assimilantur, quibus de virtute in virtutem ascendere meditatur. Hi etenim, licet sint 20 boni, minus tamen superioribus sunt perfecti. Illi vero sunt ut avena, quibus homo intendit sua deserere vitia. Boni namque sunt et isti, sed tamen inperfectiores praedictis. Hos itaque omnes vult deus, ut homo corde revolvat et ex eisdem sibi victum aeternum acquirat. Sed quia homini semper adversatur diabolus, et semper insidiatur cordi illius. 25

Quod si aliquando vacuum bonis cogitationibus invenerit, statim replet, si potest, malis. Harum autem malarum aliae cor dissipant, ut irae et invidiae; aliae conglutinant et coinquinant, ut gastrimargiae et luxuriae; aliae tantum occupant, ut vanae non nimis nocivae. Hic igitur homo, si cor suum bene custodierit, sanctosque cogitatus tantum in eo revolverit, 30 munda per os verba velut per foramen molendini emittuntur, mundus per oculos visus, mundus per aures auditus, mundus per os gustus, mundus per nares odoratus, mundus per totum corpus tactus, secundum genera cogitationum mundarum quae intus volvuntur. Ex his autem cogitationibus mundis et deo eas cogitando deservit et aeternam sibi 35 vitam acquirit. Si vero diabolum corrumpere cor suum permiserit, mox vitia per sensus progrediuntur, iuxta genera cogitationum malarum, quae intus volvuntur. Hae autem et deo vehementer displicent nec homo ex eis victum sibi acquirit, sed mortem. Cum enim quisque ad

8 egreditur: egredietur HO 27 malarum: cogitationum interliti, add. F 28 gastrimargiae PO; castrimargiae FDH(corr.)

C. 41

DE HUMANIS MORIBUS 5S

finem pervenerit, quantum boni vel mali nunc moluerit, tantum et ad vitam vel mortem sibi praeparatum invenerit.

(42. Similitudo inter molentes et laborantes) \ erum sciendum quia horum molentium, id est in hac vita laborans tium, tria genera sunt. Haec autem velut tres sunt homines, a mane usque ad vesperam manu molentes. Horum itaque primus quidquid molit, in saccum suscipit et abscondit. Alius vero omne quod molit, vento auferre permittit. Tertius autem partim abscondit, partemque vento dimittit. Facto igitur vespere primus, quia quod laboravit absconI0 dit, im enit et inde vivit. Alius autem, quia vento donavit, non inveniens esurit. Tertius vero invenit quidem quod abscondit, sed quod vento dedit amisit.

Ita ergo sunt tria genera hominum, a principio vitae suae usque ad finem laborantium. Alii enim tantum pro aeterno laborant praemio, alii

15 Pro terreno, alii partim pro aeterno, partim pro terreno. Qui itaque boni sunt, pro aeterna remuneratione faciunt. Et quia hoc ab humana laude abscondunt, post mortem sibi praeparatum inveniunt. Qui vero pro terrenis laborant, permittunt gloriae inani suum sibi auferre laborem, et ideo post mortem nihil sui reperientes laboris, ieiuni remanent ab

20 omnibus bonis. Qui autem partim pro aeterno, partim pro terreno laborant commodo, partem sui laboris inveniunt, et partem amittunt.

Sibi itaque quisque bene vel male laborat, licet non sibi soli bonus vel malus existat.

(43~45• Quod omnis bonus omnibus bonis ad adiumentum, malis vero sit ad 25 detrimentum) Omnis etenim homo bonus omnibus aliis bonis est bonus. Omnibus namque sanctis, qui ab exordio mundi fuerunt vel sunt vel usque ad finem futuri sunt, angelis quoque atque deo quisque bonus est auxilio; malis autem hominibus cunctis atque daemonibus detrimento. Illis

3o etenim quia principio mundi iusti fuerunt, unusquisque bonus est ad auxilium, quia per illum numerus ille salvandorum augetur, quem illi omnes exspectant, ut perficiatur. Nullus enim illorum perfectam habere

1 et: vel HO 4 Verum litteris maioribus FD; V tantum litt. maiori HOP 13 genera tria FD 26 Omnis litteris maioribus FD; O tantum litt. maiori HOP

32 Nullus enim illorum: Non enim quisque illorum (vel Nullus enim illorum marg.) F

4-23 Cf. Vita Anselmi, ii. 11 (pp. 74-75). In De sim. c. 42 this section has been re placed by Dicta, c. 11 (see below, pp. 152. 11-153. 19).

26-56.17 In De sim. cc. 43-45 this section has been replaced by Dicta, c. 4 (see below, pp. 122-7, omitting the opening and closing sentences); cf. also De beat., p. 287, below.

LIBER ANSELMI

c. 43-45 beatitudinem poterit, nisi prius numerus ille beatorum completus fuerit.

Nunc quippe beatitudinem habentes solius animae, tunc perfectam habebunt corporis simul et animae. His quoque, qui modo sunt vel deinceps futuri sunt, quisque bonus est ad adiumentum, quia quo magis numerus ille augmentatus fuerit, qui per unumquemque bonum ac5 crescit, eo brevius isti perfectam exspectabunt beatitudinem, postquam ad animae solius pervenerint felicitatem. Angelis etiam est ad auxilium, quia per eum ille augmentatur numerus, quo et angelorum restauratur numerus, qui angelo primo cadente fuerat imminutus. Deo insuper est ad adiutorium, quia sponte civitati illi se inserit, quam deus ex homini10 bus construit et angelis. Haec quippe numquam perficietur, si vel unus homo defuerit bonus. Hominibus autem malis atque daemonibus est detrimento, quia mox ut numerus ille completus fuerit, qui per unum quemque bonum succrescit, sicut perfecta beatitudo tunc primum erit bonis, sic et e contra perfecta miseria malis. Nunc enim interim in anima 15 tantum puniuntur, sed tunc in corpore simul et anima aeternaliter cruciabuntur.

46. Similitudo inter deum et quendam regem suos iudicantem Inter hos autem salvandos atque damnandos sic deus discernit, quo modo rex quidam inter fideles et infideles imperii sui. Hic itaque rex, 20 praeparato ex una parte quodam convivio magno et ex alia quodam carcere tenebroso, disposuit quia quoscumque sibi fideles poterit com probare, postquam omnes congregati fuerint, faciet simul discumbere.

Quoscumque autem sibi esse infideles convincere poterit, postquam et ipsi fuerint congregati, in tenebrosum illum carcerem simul faciet 25 detrudi. Omnes itaque ad se invitat, ut quis fidelis quisve sit infidelis agnoscat. Horum autem fidelium et infidelium, qui omnes invitantur, alii praecedunt, alii subsequuntur. Fidelium igitur cuique, ut venerit, postquam vere esse fidelis comprobatus fuerit, datur mixtum interea cibi donec conveniant omnes qui cum eo sunt coenaturi, ut simul 30 incipiant omnes epulari. Infidelium autem ut venerit quisque, postquam convictus fuerit infidelis esse, flagellatur interim usquequo congre gentur et alii qui cum eo in carcerem sunt detrudendi, ut simul in eo incipiant omnes cruciari. Mox ergo, ut congregati fuerint omnes et fideles vel infideles esse fuerint comprobati, hi simul omnes in con35 vivium collocati satiantur; illi vero in carcerem trusi, fame et siti moriuntur.

Hic igitur rex ipse est deus, qui sic discernit inter bonos et malos 19 Inter litteris maioribus FDH; I tantum litt. maiori HOP 30 cibi De sim.: sibi FDHOP 34 fuerint omnes congregati DP

c46 DE HUMANIS MORIBUS

mundi istius. Ipse etenim praeparato hinc paradiso hinc inferno con stituit quia quoscumque sibi fideliter obsequentes invenire poterit, postquam omnes ad eum ex hoc saeculo transeuntes fuerint congregati, insimul omnes in paradisum in corpore et anima collocabit. Quoscum5 que poterit reperire praeceptis suis resistentes, postquam et ipsi con venerint omnes simul in infernum horribiliter cum diabolo detrudet.

Omnes itaque per praedicatores suos ad se invitat, ut quomodo sibi quisque velit oboedire agnoscat. Verum eius praeceptis alii oboediunt, alii vero resistunt. Utrorumque autem alii prius, alii morientes posterius,

10 eius examini repraesentantur. Quicumque itaque oboediens ei fuisse comprobatur, requies ei sed in anima sola interim datur. Quicumque vero de inoboedientia convincitur, et ipse in anima sola cruciatur. Post quam autem omnes mortui et, ut dictum est, singulatim examinati fuerint finitoque saeculo cunctisque resuscitatis illud etiam generale

15 iudicium peractum fuerit, boni omnes in caelum translati in anima simul et corpore laetabuntur; mali vero in infernum detrusi et ipsi in anima simul et corpore torquebuntur. Et sicut boni perfectam corporis et animae beatitudinem tunc primum obtinebunt, sic et mali e contra perfectae miseriae corporis et animae tunc primum subiacebunt.

20 (48-49■ Hae sunt quatuordecim partes beatitudinis et miseriae) Quatuordecim quippe sunt beatitudinis partes, quas boni tunc omnes habebunt, totidemque miseriae genera, quae mali tunc universa sustinebunt. Hae autem beatitudinis partes atque miseriae sic sibi invicem sunt omnino contrariae, quomodo et ipsi qui eas accipiunt in 25 remuneratione. Partes enim beatitudinis sunt pulchritudo, agilitas, fortitudo, libertas, sanitas, voluptas, longaevitas, sapientia, amicitia, con cordia, honor, potestas, securitas, gaudium. Partes vero miseriae: turpitudo, ponderositas, imbecillitas, servitus, infirmitas, anxietas, vitae brevitas, insipientia, inimicitia, discordia, dedecus, impotentia, timor,

30 tristitia. Septem denique priores illius beatitudinis partes ad corporis beatitudinem septemque posteriores ad animae pertinent. Sic quoque et septem priores huius miseriae partes corporis septemque ultimae miseriam perficiunt mentis. Quicumque ergo illas omnes beatitudinis partes habere poterit, perfectam corporis et animae beatitudinem possi35 debit. Quemcumque vero has miseriae partes tolerare contigerit, sum mae corporis et animae miseriae subiacebit. Verum in hac vita nec unam

21 Quatuordecim litteris maioribus FD; Q tantum litt. maiori HOP 20-63. 9 In De sim. these sections (cc. 48-71 with an introductory section, c. 47) have been extensively revised and enlarged on the basis of De beat. (pp. 274-87, below); cf. also Dicta, c. 5 (pp. 127-41), Proslogion, c. 25 (Schmitt, i. 118. 20-119. 19).

LIBER ANSELMI

c. 48-49

illius beatitudinis vel huius miseriae partem quisquam potest habere nec rursus ex toto carere. In alia vero vita aut perfectam habens beatitudinem miseriae nullatenus subiacebit, aut summae subiacens miseriae omnino beatitudine carebit. Quod ut totum comprobare possimus, per singulas beatitudinis atque miseriae partes curramus. 5

(50. De pulchritudine et turpitudine) Pars igitur prima beatitudinis est pulchritudo, miseriaeque per con trarium turpitudo. Illam omnes habere, hac vero concupiscunt carere.

Verum neutram habere perfecte, vel neutra possunt carere. Quaenam enim est illa speciositas hominis, quae multo est minor pulchritudine 10 flosculi ? Quis enim ut lilium candet, quisve ut rosa rubet ? Quia tamen quantulamcumque pulchritudinem habet, nec summae turpitudini subiacet. Non ergo vel illam vel istam perfecte habere, nec eis in hac vita potest omnino carere. In alia vero vita perfecte alteram habebit, alteraque omnino carebit. Ibi enim si iustus fuerit, ut sol rutilabit, qui 15 tunc ut ait scriptura 'septempliciter' fulgebit. Si vero iniustus, fuligine turpior erit. Ibi ergo pulchritudinem perfectam aut summam habebit turpitudinem.

(5J. De agilitate et ponderositate) Secunda pars beatitudinis est agilitas, miseriae vero de contra pon20 derositas. Has vero nec omnino habere nec rursus his potest homo omnino carere. Nam quanta est hominis agilitas, quam minimus pas serum superat? Quia tamen quoquo modo movere se potest, nec summae ponderositati subiacet. In futuro autem aut perfecte agilis erit, aut sic ponderosus, ut se movere non possit. Bonus enim velox erit ut 25 radius solis, qui momento ab oriente in occidentem transilit. Malus vero tanto paenarum premetur pondere, ut nec pedem quidem possit movere.

(52. De fortitudine et imbecillitate) Tertia pars beatitudinis fortitudo dicitur, miseriae vero imbecillitas, quae illi opponitur. Sed quae est hominum fortitudo in hac vita, quorum 30 plenam navim echinus in mari retentat? Quia tamen homo imbecillia quaedam superare valet, nec omnino imbecillitati subiacet. Itaque nec fortitudinem perfectam nec summam hic habet imbecillitatem. Verum in futuro aut sic erit fortis, ut etiam commovere terram possit, aut sic imbecillis, ut nec vermes ab oculis suis amovere possit

10 multo: multa FPH; multo non O minor om. FDP 30 opponitur HO; imponitur FDP 11 flosculi: flos dei P 16 Cf. Is. 30. 26.

c. S3

DE HUMANIS MORIBUS

(53• De libertate et servitute) Quarta pars beatitudinis libertas dicitur, miseriae vero servitus. Liber est ille, qui cogi non potest ad ea quae nolit nec prohiberi ab eo quod velit. Sed quis in hac vita valeat esse, qui hanc possit libertatem habere ?

5 Quis non cotidie patitur quod nollet, quisque valeat assequi omne quod vellet ? Quia tamen non ad omnia quae non vult cogitur, nec ab omnibus quae vult prohibetur, nec omnino servituti subicitur. In futuro autem aut perfectam libertatem habebit, aut omnino servituti subiacebit. Ibi enim si bonus luerit, nil patietur quod nolit, sed agere permittetur io quaecumque voluerit. Si vero fuerit malus, ad omnia quae noluerit cogetur et ab omnibus quae voluerit prohibebitur.

(54. De sanitate et infirmitate) Quinta pars beatitudinis est sanitas, miseriae vero infirmitas. Illa homo ab ortu suo carere, hanc autem incipit tolerare. Ex quo enim

15 nascitur, prima vox eius indicat quid patiatur. Mox denique incipit esurire, sitire, lassescere, suis in pannis sordescere. Hinc caecus vel surdus, mutus vel claudus, cardiacus vel scabiosus, leprosus vel paraliticus above morbo efficitur infirmus. Qui si etiam quoad vixerit sanus esse videatur, hinc infirmus esse probatur, quia mox dolet, ut parum arcta20 tur. Quia tamen eius infirmitas quibusdam medicamentis leniri potest, nec summae infirmitati subiacet. Verum in futuro aut sic sanus erit, ut nequeat infirmari, aut ita infirmus, ut non possit medicari.

55. De voluptate et anxietate Sexta pars beatitudinis est voluptas, miseriae vero anxietas. Illam

25 homines appetunt, hanc vero refugiunt. Verum cum eam in hac vita quaerunt, non nisi per anxietatem invenire possunt. Cumque ad id pervenerint quod voluptatem putant, non nisi laborando eodem perfrui valent. Quod si etiam usi fuerint immoderatius, rursum eis in anxietatem convertitur. Quia tamen in eo qualitercumque delectantur, nec omni30 modam anxietatem patiuntur. Post hanc vero vitam aut voluptate aut omnino replebuntur anxietate.

(56. Similitudo ferri igniti) Sicut enim ferrum ignitum quaqua sui parte continet ignem, sic in se boni voluptatem, mali vero sentient anxietatem.

15 quid: quod FP 16 lassessere FP 22 non possit: nequeat HO 24 vero F; autem DP om. HO 33-34 Cf. De beat., p. 284. 21-29.

LIBER ANSELMI

c. 58

(5<V De longaevitate et vitae brevitate) Septima pars beatitudinis est longaevitas, miseriae vero vitae brevitas.

Illa beatitudinem corporis, haec autem miseriam perficit. Tum enim primum praedictas beatitudinis partes corpus habere potest, cum eas diu retinere valet. Nam si eas omnes haberet et statim moriendo amit5 teret, quid sibi eas habuisse prodesset? At longaevitatem perfectam habere non potest, qui aliquando moriturus est. Quantumlibet enim vivat diutius, somnia sibi esse videtur quod vixit, cum moritur. Non ergo longaevitatem homo hic habet, ubi quandoque moriturus est. Qui tamen, quia mori citius posset, nec vitam omnino brevem hic habet. In 10 futuro autem aut longissimam aut vitam habebit brevissimam. Si enim bene vixerit nunc, tunc vivet quantum et deus. Si vero male vixerit, non nisi moriendo vivere tunc poterit. Nihil ergo brevius vita illa, cui mors semper fuerit iuncta.

Nunc autem notandum quia praedictae beatitudinis miseriaeque 15 partes ad corpus pertineant, ceterae vero quae sequuntur ad animam.

(59. De sapientia et insipientia) Octava itaque pars beatitudinis ad animam pertinentis est sapientia, miseriae vero insipientia. Illam habere hacque carere homo se aestimat, si quid agnoverit quod alius nesciat. Sed quae est eius sapientia, qui se 20 ipsum ignorat? Quis enim perfecte agnoscere valeat, cuiusmodi res sit anima sua? Quisve novit, quale sit corpus eius interius, vel quale posterius etiam exterius ? Quia tamen et se et alia quoquo modo cogno scere potest, non omnino insipiens est. Verum in futuro aut perfecte sapiens, aut omnino erit insipiens. Bonus enim perfecta, quae deus est, 25 sapientia replebitur eamque 'facie ad faciem' intuebitur. Quam dum ita perspexerit, creaturae totius naturam videbit, quae in deo melius quam in seipsa consistit. Si autem fuerit malus, vera omnino sapientia privatus tantis urgebitur doloribus, ut non solum insipiens, verum omnino fiat et amens.

(62. De amicitia et inimicitia) Nona pars beatitudinis est amicitia, miseriae vero inimicitia. Perfecta autem amicitia est, quae in inimicitiam converti non potest. Sed quis hic habet tantam amicitiam, etiam filius erga patrem? Quia tamen nec

2 est beatitudinis HOP 6 sibi eas F; eas sibi DHOP libet DHOP; Quantumque, cum interim. Quantumlibet marg, F etiam HO 29 urgebitur: urgetur HO 7 Quantum23 etiam: vel 26 facie ad faciem: 1 Cor. 13. 12.

27-28 Cf. Monologion, c. 36 (Schmitt, i. 55. 4-6).

c. 62

DE HUMANIS MORIBUS 61

ullus hic habet inimicitiam tantam, quae converti non possit in amicitiam, nec omnino hic habet inimicitiam summam. In futuro autem aut amicitiam perfectam, aut inimicitiam quisque inveniet summam. Bonum etenim quemque sic deus omnesque alii diligent boni, ut eum habere

5 odio ultra non possint. Quantum namque quisque seipsum, tantum et tamdiu diliget alterum. Malum autem quemque sic deus omnesque boni habebunt odio, ut nec filius quidem pietatem habeat de patre in paenis conspecto.

(63. De concordia et discordia) 10 Decima pars beatitudinis est concordia, miseriae vero discordia. Con cordiam homo tam raram hic habet, ut nec sibi ipsi semper concordet.

Sic enim corpus et anima dissident sibi, ut quod unum appetit, alterum nolit. Verum quia non semper hoc faciunt, sed aliquando idem volunt, non in discordia summa persistunt. In alia vero vita vel in concordia

15 vel in summa persistent discordia. Corpus enim et anima cuiusque sancti, immo concordiae tantae omnes erunt iusti, quantae in praesenti sunt oculi nostri. Sicut enim oculus unus verti non potest, quo non vertatur et alius, sed in eandem partem semper volvuntur, sic corpus et anima iusti nil poterunt velle diversum, sed eandem semper voluntatem

20 habebunt. Mali vero in discordia tanta persistent, ut eorum corpus et anima semper dissideant. Nam et corpus animam odio habebit, eo quod male umquam cogitaverit, et anima corpus, quod male cogitata opere compleverit, pro quibus omnibus torquebuntur in paenis.

(65. De honore et dedecore) 25 Undecima pars beatitudinis honor dicitur, miseriae vero dedecus.

Honorari homo ab hominibus appetit, aut eorum verbis aut factis.

Verbis quidem, ut eum collaudent, factis autem, ut sibi praeponant.

Sed cum honorem huiusmodi appetit, tale est ac si mus unus quaerat ab aliis laudari eisque in regimine praeponi. Hunc tamen honorem licet

30 nullus sit paene non habens, nemo hic potest ad plenum habere. Nullus enim vel imperator a cunctis laudatur, vel omnibus aliis praeponitur.

Quia tamen nec ullus a cunctis hic blasphematur vel aliis omnibus substernitur, nec omnino inhonoratur. In futuro autem aut honorabitur, aut econtra omnino exhonorabitur. Sicut enim si quis imperator ser35 vulum habens languidum eum curari faceret, sanatum vestibus pretiosis indueret, adornatum iuxta filium suum sedere faceret, sicut, inquam, honoraret, sic unumquemque bonum ab omni corruptione mundatum

11 ipsi om. F 15 cuiusque: cuius F 16 iusti: electi (vel iusti interim.) F 19 iusti HO: vel iusti FD 23 compleverit: complevit FP torquebuntur: torquentur HO 30 non habens: qui nolit HO potest: poterit HO

LIBER ANSELMI

c. 65 deus pater honorabit, cum eum immortalitate indutum assidere filium suum fecerit. Quisque vero malus sic e contra exhonorabitur, ut in omni foetore deiectus, vermium etiam dominio subiciatur.

(68. De potentia et impotentia) Duodecima pars beatitudinis est potentia, miseriae vero impotentia. 5

Veram ille potentiam obtinet, qui quaecumque voluerit facere potest.

Quod quia nullus hic valet facere, nec veram hic potentiam potest habere. Quia tamen quandoque quod vult facere potest, nec omnino impotentiae subiacet. Verum in futuro aut vere praepotens, aut erit omnino semperque impotens. Bonus enim quidquid voluerit facere 10 poterit, malus vero nihil quod velit agere quibit.

(69. De securitate et timore) Tertia decima pars beatitudinis est securitas, miseriae vero timor.

Haec alias omnes beatitudinis partes confirmat nec haberi possunt per fecte sine illa. Tunc enim perfecte homo eas habet, cum numquam 15 amittere timet. Verum in hac vita nihil potest habere unde securus valeat esse. Sub eodem enim momento pauper ex divite, mortuus ex vivo potest existere. Ergo nec alias beatitudinis partes nec securitatem perfectam hic habet. Quia tamen non semper quod patitur timet, sed quandoque effugere potest, nec summum timorem hic habet. In futuro 20 autem aut securitatem perfectam aut e contra summum habebit timorem.

Bonus enim et quidquid voluerit habebit, et nihil ex eo se amissurum timebit. Malus vero et semper tormenta quae patietur pavebit et num quam ex eis evadere poterit.

(ji. De gaudio et tristitia) 25 Quartadecima pars beatitudinis gaudium, miseriae vero tristitia est.

Gaudium perfectum solus ille potest habere, qui praedictas omnes beatitudinis partes valet obtinere. Quarum quia nullam nullus hic habere potest, patet quia nec gaudium summum hic valet habere. Sic et ille solus pati potest tristitiam summam, quem praedictae omnes 30 miseriae partes omnino coarctant. Verum quia nullus ex toto hic eas patitur, liquet quia nec in summa tristitia hic habeatur. In saeculo autem futuro aut laetitia aut tristitia quisque replebitur summa. Bonus enim quisque perfecte poterit gaudere, quia praedictas omnes beatitudinis partes obtinebit perfecte. Quid ergo beatius isto, qui tanto replebitur 35 gaudio? Adhuc tamen ad cumulum beatitudinis suae, aliud habebit unde magis possit gaudere. Quia enim quisque sic ut se alterum amabit,

26 beatitudinis pars FP 27 omnes DP; omnis FHO

c. 71

de humanis moribus patet quia sic de illius felicitate ut de sua gaudebit. Quot ergo et quanta gaudia quisque obtinebit, qui de tot beatitudine sanctorum iubilabit?

Quod si tantum de alus, quos ut se diliget, gaudebit, quantum de deo, quem supra se diliget, exultabit? Tantam ergo beatitudinem possidebit,

5 quantam mens humana aestimare non sufficit. Malus vero e contra tristitia summa replebitur, quia omnes miseriae partes omnimodis patietur. In alia igitur, non in hac vita, vel beatitudinem vel miseriam quisque habebit perfectam. In hac ergo nullus esse beatus quaerat, nullus honores caducos appetat.

10 72. De cupiditate mundani honoris Sic enim agunt qui mundi huius appetunt honores, quomodo pueri qui sequuntur papiliones. Papiliones enim cum volant, tramitem rectum numquam tenent, sed huc illucque se agitant. Cumque alicubi resederint, nec ibi diu possunt morari. Hos autem cum pueri capere volunt, cito

15 post eos currere satagunt, et quia non ad suos pedes sed ad eos semper intendunt, aliquando in foveam cadunt seque immaniter laedunt.

Plerumque vero, dum eos vident alicubi resedisse, incedunt suaviter et caute, ut eos valeant comprehendere. Quod dum faciunt, manibus quo que plaudunt et ad invicem dicunt, 'Ecce, iam eos habebimus, ecce, iam

20 eos habebimus. Sed cum propius accedentes eos apprehendere tentant, papiliones alis excussis avolant. Si quando vero eos apprehenderint, exultant de nihilo, quasi magnum quid adepti fuerint.

Similiter autem faciunt qui mundi huius honores appetunt. Honores enim huius mundi numquam certam viam tenent, sed incertis diverti25 culis de uno ad alium transvolant. Cumque sub alicuius substiterint potestate, nec ibi diu possunt remanere. Hos ergo dum stulti homines assequi cupiunt, festinant post eos quibuscumque modis possunt. Et quia non considerant quo eos modo assequantur, sed ut quoquo modo adipiscantur, saepius in gravia crimina decidunt, quibus suas animas

30 vehementer laedunt. Aliquando vero, cum viderint eos alicubi quasi sibi paratos esse, accedunt illuc latenter et multum callide, ut quasi nullo sciente valeant eos obtinere. Quo dum appropiant, vehementer gaudent et exultant. Sed cum propius accesserint eosque se posse iam apprehendere putaverint, honores de manibus eorum se excutiunt et

35 aliqua de causa ad alios aliquos se transferunt. Quos si quando adepti fuerint, gratulantur, quasi aliquem verum honorem fuerint assecuti, cum

4 supra: super F 9 appetat: quaerat F 11 Sic enim litteris maioribus F; S tantum litt. maiori DHOP 14 diu: diutius D morari: immorari HO

24 incertis: in cunctis FP

c. 72

64 LIBER ANSELMI

ad veri honoris culmen pervenire non possint, si non hos pro suorum satisfactione commissorum reliquerint.

73. Similitudo inter deum et aliquem dominum Sic enim inter deum et homines agitur, quomodo inter dominum aliquem et servos illius, qui vulgo naturales vocantur. Si dominus 5 naturali servo aliquid iusserit et servus libenter domino oboedierit, agit servus quod debet et domino placet. Si autem domini sui praeceptis restiterit, gratiam ipsius statim amittit. Quam si voluerit recuperare ac deinceps domino suo fideliter servire, sicut prius debuerat naturaliter fecisse, si ei dominus iusserit, iurat quod eius oboediet praeceptis eique 10 fideliter serviet quamdiu vixerit. Quo facto dominus ei condonat quod deliquit, et si ita sibi placuerit, aliquid proprietatis unde vivat habere concedit. Verum aliquanto temporis transacto servus paulatim incipit quae iuraverat oblivisci, et ab amore domini sui tepescit. Et quia ea quae dominus iubet sibi dura videntur, prius quaedam, postmodum plura 15 transgreditur, donec in omnibus pene periurus habeatur. Sicque rursus domini sui gratiam perdit, quam prius recuperaverat sponsione cor rectionis. Quid ergo amplius faciet? Quid aliud promittere potest?

Naturale ius corrupit, iusiurandum violavit. Est tamen aliud, quod adhuc faciendum invenit servus. Licentia enim domini sui aliquid 20 retinuerat in proprietate, unde se potest, ut antea, reconciliare. Post quam ergo se errasse cognoscit, ad dominum suum redit, eum exorans huiusmodi verbis: 'Domine', inquit, 'confiteor meam iniquitatem, quia quod tibi naturaliter debueram quodque postmodum iureiurando promiseram, totum ad meam transgressus sum miseriam. Sed adhuc 25 semel indulge mihi, si placet, quidquid deliqui, et ego tibi reddam quid quid proprietatis per tuam licentiam hactenus retinui. Me autem ipsum ita in tuo servitio astringam, quod meam ex toto voluntatem dimittam, tuam vero, in quantum potero, faciam. Et ut eam semper valeam im plere, ponam me in illorum subiectione qui me illam sciant docere, et 30 admonendo, corripiendo, castigando faciant custodire. De quibus omni bus faciam tibi iusiurandum, si mihi indulseris quidquid hactenus deliqui.' Tum dominus: 'Et ego', inquit, 'adhuc indulgeo tibi omnia quae petis, si tu omnia feceris quae promittis. Sed hoc scias quia, nisi hanc conventionem custodieris vel si eam casu in aliquo violaveris, nisi 35 ad eandem paenitendo redieris, per aliam conventionem me placare non poteris.'

4 Sic enim litteris maioribus FD; S tantum litt. maiori HOP g servire: obedire P 10 iusserit: iussisset HO 17-18 correctionis: correptionis F 18 aliud

DHP: amplius F; ergo O

C73

DE HUMANIS MORIBUS

Eodem itaque modo inter deum et homines agitur. Deus enim primo homini quiddam praecepit, cui si ille oboedisset ei profecto placuisset.

Sed quia illius praeceptum praeteriit, gratiam eius statim perdidit.

Hanc ergo si voluerit homo recuperare, sicut deus iubet, iurat in bapti5 smate, quod audivimus illum servum iurasse. Sed quia et hoc ipsum transgreditur, relictis omnibus monachus efficitur. Aut ergo monachus salvabitur, aut aliter non salvabitur. y4Similitudo inter diabolum et improbum placitatorem

Verum ei sciendum quia sic placitat diabolus contra hominem, 10 quomodo improbus placitator contra alium aliquem. Improbus enim placitator, licet non habeat rectum, tamen propter improbitatem suam veniens ad placitum, hoc quod est iniustum iustum, et quod est iustum ostendere vult iniustum. Sed cum eum aliquis iurisperitus audit et quia non rectam habeat causam cognoscit, iudicat esse iniustum quod dicebat

15 iustum, et esse iustum quod asserebat iniustum. Sicque convictus a placito discedit dolens, quod aliud facere non potuit. Sed postquam hoc iudicium putat esse oblivioni traditum, rursus suam incipit causam, dicens sibi fieri iniuriam. Quod si aliquis sibi dixerit hoc iam esse definitum, dicit non recte esse iudicatum. Sed ille, qui semel iam vicit,

20 non attendat ad ea quae dicit, sed tantum dicat quia quod semel bene est definitum, non est iterum incipiendum. Sic enim sine labore semper ab inimico suo se potest liberare.

Similiter autem diabolus placitat contra hominem. Locus autem placiti huius est cor hominis ipsius. Ad hunc itaque locum diabolus

25 venit ad placitum, et licet sciat quod rectum non habeat, tamen ibi asserit verum esse quod falsum est, et falsum esse quod verum est. Ibi namque dicit cogitatione quam immittit, verum esse quod homo debeat mundum diligere, divitias et honores appetere, 'desideria carnis' adimplere, haec et his similia facere; quod falsum est. Ex alia vero

30 parte dicit esse falsum quod homo debeat mundum relinquere, divitias et honores contemnere, desideria carnis abscidere, monachatum ac cedere, haec et alia plura facere; quod totum verum probatur esse. Sed cum aliquis, qui inter rectos non rectosque cogitatus scit discernere, audit diabolum in corde suo haec dicere, iudicat iniustum esse cogi35 tatum quem ille dicebat iustum, et esse iustum quem affirmabat

3 perdidit: amisit F 9 Verum litteris maioribus FDP; V tantum litt. maiori HO ei sciendum FDP; sciendum est HO 31 abscidere: absidere HPO(co;t.) monachatum: ad mon. HP; et ad mon. O 28 desideria carnis: Gal. 5. 16.

C 3501 F

LIBER ANSELMI

c. 74 iniustum. Et hoc iudicio facto, abicit iniustum et sequitur iustum, contemnensque saeculum accedit monachatum. Sicque diabolus con victus a cordis placito recedit contristaturque, quia vincere non potuerit.

Sed postquam sperat quia homo oblitus fuerit quod antea sic iudicaverit, ad eundem cordis locum revertitur, renovatoque placito quasi non recte 5 definito conqueritur. Quod si ille ex alia parte cogitaverit quia rectum iudicavit in eo quod saeculum esse relinquendum censuit, diabolus statim non esse rectum respondet ut eum tam cito vel ita omnino de sereret. Sed ille, qui semel mundum ipsumque diabolum recte superavit, non curet ea quae dicit, sed firmum teneat quia quod semel iuste est 10 stabilitum non est rursus destruendum. Et quod recte definivit relin quendum, non est iterum appetendum. Sic enim facile, deo subveniente, diabolum semper poterit superare.

75. Similitudo inter deum et quemlibet regem Deus enim ipse sic inimicitias exercet adversus diabolum, quomodo 15 rex quidam contra principem quendam inimicum suum. Hic autem rex

76. De regno et villa habet in SU0 regno villam admodum amplam; in et castello et dungione Vllla Vero castellum quoddam, supra castellum autem unum dungionem. In villa quaedam domus sunt validae, plures vero invalidae. In castello autem firmitas est tanta, 20 ut, si quis illuc confugerit, nisi inde redierit, ab aliquo laedi non possit.

Tanta vero securitas est in dungione, ut, si quis illuc poterit ascendere, numquam eum inde libeat redire. Haec autem omnia ille rex habet in potestate sua. Inimicus vero eius ita est fortis, quod quidquid extra villam invenit sine ullo obstaculo comprehensum abducit. In ipsam 25 quoque villam saepius intrat et domos quas invenit invalidas violat, eosque qui inhabitant captivos asportat. Illas vero quas firmas invenit] postquam eas irrumpere nequit, ad extremum invitus dimittit. In castellum quoque non potest ascendere nec illuc confugientibus quicquam mali facere, nisi redierint ad proelium villae. Sed si suorum amore 30 parentum redierint, quia eos audiunt occidi et male tractari, vel per foramen aut fenestram respexerint, tunc eos facile occidere aut vulnerare poterit. Quapropter necesse est eis ut numquam ad clamorem parentum attendant nec ad bellum revertantur vel respiciant, sed semper, ut coeperunt, fugiant, donec ad summitatem dungionis perveniant. Post3S quam enim illuc pervenerint, erunt omnino securi.

2 ad mona-1"'"

10 curet: curat F teneat: tenet F 15 Deus l autem HO supra:

32 aut (prius): vel HO D tantum litt. maiori HOP r8 vero29 ascendere: accendere H; acendere O

DE HUMANIS MORIBUS

c. 76

Itaque rex ille deus est, qui cum diabolo bellum habet. Hic in suo regno habet Christianismum, in Christianismo vero monachatum, supra monachatum autem conversationem angelorum. In Christianismo qui dam in virtutibus sunt validi, plures vero invalidi. In monachatu autem

5 firmitas est tanta, ut, si quis illuc confugiens monachus effectus fuerit, nisi inde paenitendo redierit, a diabolo laedi non possit. In angelorum vero conversatione gaudium est securitatis tantae, ut quisquis illuc ascenderit, nolit umquam redire. Haec autem omnia rex, id est deus, habet in potestate sua. Inimicus vero eius, id est diabolus, tantae est

10 potestatis, quod omnes Iudaeos atque paganos, quos extra Christiani smum reperit, nullo obsistente rapit et in infernum demergit. In ipsum quoque Christianismum saepius intrat et eos quos debiles invenit tentando violat, animasque corporibus inhabitantes captivas asportat.

Illos vero quos fortes invenit, postquam eos superare nequit, tandem, 15 licet tristis, dimittit. In monachatum quoque non valet irrumpere, nec his qui monachi effecti sunt quicquam mali facere, nisi ad saeculum redierint corpore vel corde.

77. Similitudo inter monachum et potionem et medicum et abbatem Sed quia hoc saepius solet evenire novitiis, attendant quia sic agit

20 qui monachatus arripit difficultatem, quomodo infirmus qui gravem accipit potionem. Plerumque etenim contingit ut qui aliquam corporis infirmitatem patitur potionem quaerat, qua possit ab illa infirmitate curari. Cumque ei medicus dicit ut illam vel illam potionem accipiat et sic poterit sanari, emit eam vel datur ei et accipit. Sed potio fortis cum

25 viscera eius rimatur, membra omnia percurrit, malos humores contrahit, vires tollit, corpus dissolvit, terrae prosternit, desiderium maximum bibendi in eo accendit vel dormiendi vel foras ad ventum eundi, eique medicus haec interdicit, comminans quia morietur si haec fecerit:

'Heu me', inquit, 'cur hanc potionem accepi? Male mihi erat et modo 30 est peius. Heu, quanto meo malo illos vidi qui hoc consilium mihi dederunt, nec mihi quia hoc et hoc me oporteret pati praedixerunt. Si enim hoc scissem, numquam accepissem.' Sic et sic iste conqueritur, dum potione coarctatur. Cum vero mali humores defluere coeperint totumque corpus paulatim leviari, gaudet et exultat quia talem potionem

35 accepit, per quam ad pristinam sanitatem redire se sentit, et omnes qui hoc ei consilium dederunt benedicit.

16 effecti sunt: sunt effecti F 17 corpore vel corde: mente vel corpore HO 19 Sed litteris maioribus FD; S tantum litt. maiori HOP 24 sic om. F 25 vi scera: vicera HOfcorr.) membra: membraque HO 28 haec: omnia add. HO

33 vero om. F

LIBER ANSELMI

c. 77

Similiter vero multotiens accidit, ut aliquis qui animae suae infirmi tatem considerat medicinam inde spiritalem quaerat, qua ab illa vitiorum suorum infirmitate mundari valeat. Cumque ei aliquis spiritalis homo dicit quia per monachatum posset salvari, dat quidquid habet, ut in monasterio aliquo suscipiatur vel ei gratis aliquando conceditur. Sed 5 cum ordinis difficultas cogit eum vigilare cum vellet dormire, esurire cum vellet edere, sitire cum vellet bibere, tacere cum vellet loqui, legere vel cantare cum vellet quiescere, sedere cum vellet stare vel ambulare, aut stare vel ambulare cum vellet sedere, iniurias multas sustinere, propriam voluntatem ex toto deserere, 'Me miserum', inquit, 'hunc 10 habitum quare suscepi ? Antea male agebam, sed modo peius ago, quia tot et tanta, quae mihi iubentur, adimplere non valeo. Vae mihi, vae mihi! Ut quid his credidi, qui hoc mihi consuluerunt? Putabam quod omnes isti homines essent sancti.' Haec et his similia novitius dicit, dum ordo imprimis illi videtur gravis. Sed postquam sentit quia sic ad 15 animae sanitatem redit totumque quod antea grave videbatur paulatim leve efficitur, deo gratias agit et omnes qui tale consilium sibi dederunt benedicit. j8. Contentio inter conversos et nutritos

Verum quia de conversis atque nutritis congregatur monachorum ordo, dicendum est quia solet esse contentio quaedam inter nutritos monachos atque conversos. Attendunt enim nutriti se nulla crimina commisisse nec se in saeculi sordibus coinquinasse, sed quia mundam ab infantia vitam duxerunt, et in dei servitio semper laboraverunt. Illos vero e contrario semper in malo vixisse considerant, et ideo merito inferiores esse iudicant. At contra conversi, quia scientiam exteriorum habent, res monasterii sapienter tractant, nutritis ipsis necessaria in veniunt, ordinem quoque suum ferventius plerumque custodiunt, illos vero parum in his valere considerant, ideo meliores illis se aestimant.

Sicque aliis alii se praeferunt, dum non suam sed aliorum infirmitatem attendunt. Sed si vere monachi essent, sic esset inter eos quomodo inter homines sanctos et angelos in caelis. Angeli enim sunt quasi nutriti, sancti vero quasi conversi. Sed nec angeli sanctos despiciunt, quia tentationibus aliquando victi sunt, nec sancti angelos, quia nullam quam vincerent tentationem passi sunt. Si enim Michael diceret Petro, 'Tu dominum negasti', posset Petrus respondere, 'Verum est quidem quod dicis, sed tu pro domino numquam vel unum colaphum sustinuisti'.

16 sanitatem: sanitem F 2c maiori HOP 22 atque FP; et DHO om. HO add. interim. P 25 in malo HO: om. FDP 37 tu Verum litteris maioribus FE): V tantum litt

35 Cf. De beat. pp. 280-1.

c-78 DE HUMANIS MORIBUS

Quod omnino non faciunt, sed ita existunt concordes, ac si omnes essent angeli vel homines. Sic ergo sint isti, ac si nutriti sint omnes vel con versi.

79. Similitudo inter monachos et angelos 5 Sic est enim inter congregationem monachorum in terris et con gregationem angelorum in caelis, quomodo inter eos qui adhuc sunt exterius in cella novitiorum, et illos qui iam sunt interius in con gregatione monachorum, qui, ut praevalent, in omnibus se perfecte custodiunt. Hos enim abbas per semetipsum iam omnia docuit quae

10 vult eos observare, illis vero magistros ex istis praeponit, qui eos doceant quae debeant custodire. Isti iam probati sunt in omni humilitate et oboedientia et patientia et observatione omnium, quae ordo exposcit; illi vero adhuc probandi sunt utrum velint esse humiles, oboedientes, patientes, et observare omnia quae ordo requirit. Unumquemque ergo

15 illorum is qui ei magister deputatus est probat, et arguendo, increpando, plerumque etiam flagellando tentat an aptus ad suscipiendum in con gregatione aliorum existat. Quem si viderit cuncta patienter sustinere et aliorum consortio per omnia dignum esse, venit ad abbatem, annun tians ei coram omni congregatione, 'Domine', inquit, 'novitius ille,

20 quem mihi commendastis, ita perfecte se habet omnibus modis, quod iam est dignus inter nos esse, si iubetis.' Quibus auditis abbas aut eum recipit communi consilio fratrum, aut adhuc dimittit ad exemplum aliorum novitiorum. Sicque de isto novitio condigne agitur, qui servorum dei consortio iam dignus habetur.

25 Illum autem novitium quem magister suus viderit inoboedientem, impatientem, superbum, susceptione indignum, postquam eum diu toleravit, multisque modis emendare tentavit, tandem, si nihil proficere potest, venit ad abbatem et talia refert: 'Domine', inquit, 'novitius ille, quem habebam in custodia, ut eum docerem quomodo posset esse

30 dignus conversatione nostra, ita perverse se habet in omnibus quae agit, ut nec inter reliquos novitios dignus sit conversari. Providere itaque nobis convenit, quid potius sit faciendum de eo.' Ad haec ille respon dens magistrum hortatur ut eum adhuc omnibus modis emendare conetur, dicens melius esse illum inter reliquos tolerare, quam ad

35 saeculum reverti dimittere. Sicque novitius iste nec in congregatione recipitur nec a cella novitiorum expellitur. Similiter ergo est per omnia considerandum inter deum et angelos et monachos, quomodo inter illum abbatem et magistros atque novitios.

5 Sic litteris maioribus FD; S tantum litt. maiori HOP enim om. HOP 15 ei om. HO

LIBER ANSELMI

c. 80

8o. Similitudo inter deum et imperatorem Videndum etiam sic esse inter deum et angelos et homines, quomodo inter imperatorem terrenum et sibi obsequentes. Tria quippe sunt genera hominum, qui terreno imperatori serviunt. Alii enim serviunt pro terris quas habent, nihil aliud quaerentes nisi quod tenent. Alii, 5 quia recuperare terras volunt quas eorum patres aliqua sua culpa perdiderunt. Alii pro solidis et ut bene pascantur, et tamdiu ei ob sequuntur quamdiu haec eis largitur. Quae si abundanter illis donaverit, laudant eum et dicunt quia vere domino tali serviendum est, qui talia sibi servientibus confert. Si vero haec illis dare destiterit, statim recedunt 10 ipso vituperato et incipiunt servire ipsius inimico. Tria igitur haec sunt genera hominum alicui terreno imperatori servientium.

Similiter autem tria sunt genera eorum qui superno imperatori deserviunt. Primum enim genus sunt angeli, aliud vero homines boni, tertium autem hi qui tantum serviunt pro terrenis. Sic ergo est per 15 omnia considerandum inter haec tria genera et deum, quomodo inter alia tria supradicta et imperatorem suum. Illos itaque dominus honestius tractat, qui nihil umquam deliquerunt nec aliud quam quod habent quaerunt. Illos vero, quorum patres sibi peccaverunt quique pro illorum haereditate serviunt, aliquanto vilius tractat modisque diversis 20 tentat, videlicet convitiando, comminando, quaedam gravia iubendo, quandoque etiam flagellando. Qui si haec omnia humiliter sustinuerint dominique sui misericordiam patienter exspectaverint, tandem eis dominus haereditatem patrum suorum reddit. Si vero noluerint haec tolerare, nec haereditatem valent recuperare nec aliud eis vult dominus 25 dare. Illi autem qui nihil aliud quaerunt quam solidos et ut bene pascantur, tamdiu imperatori obsequuntur, quamdiu talia tribuit.

81. Quod monacho prosit si aliquod bonum invitus faciat Sed ad haec quis dicat nil monacho prodesse quod invitus cogitur agere. Cui respondendum est quia contingit aliquando quempiam sic 30 abundare humoribus malis, ut nisi secetur sanari non possit. Ut igitur ab eis ex toto possit mundari, sponte sua prius se facit ligari, rogans etiam eos, qui sunt eum secturi, ut non eum dimittant, quidquid ipse dicat, donec eum perfecte secuerint. Cum ergo putredinem pungere coeperint et resecare, clamat et dicit se mali nihil habere, comminaturque 35

2 Videndum litteris maioribus FD; V tantum litt. maiori HOP est add HO 4 enim: vero HO 7 solidis: solidatis HO 15 hi: sunt add. HO 17 alia:

'^a ^ solidos: solidatas HO 29 Sed litteris maioribus FDS tantum litt. maiori HOP 30 est HOP om. FD contingit HO; contigit F{corr.) DP 1-27 See c. 39, above, and the references there given.

C-Sl DE HUMANIS MORIBUS 71

eos nisi eum dimiserint occidere. Sed illi, qui eum hoc dicere propter dolorem sciunt, non verba illius attendunt, sed, ut coeperant, putre dinem perfecte abscidunt. Cum autem ad plenum mundatus melius habuerit, eisdem quibus antea minabatur gratias agit, quod non eum ad

5 voluntatem suam dimiserint. Quid ergo? Numquid non ideo prodest sibi sectio, quia eam toleravit invitus, cum ad eam tolerandam se fecit ligari spontaneus ? Prodest revera, quia per eam abscisa est infirmitas et reparata sanitas.

Similiter autem plerumque contingit ut aliquis redundet vitiis, et 10 intelligat quod aliter salvari non valeat, nisi a se fuerint resecata. Ut ergo inde purgari perfecte valeat, alicubi in monasterio sponte sua se alligat. Professionem etenim faciens ibi stabilitatem morum suorum promittit, seque intra monasterii claustra eo tenore recludit, ut medici spiritales, videlicet sui pastores, qui eum corrigere debent, quidquid

15 ipse postea dicat, non eum dimittant, sed eius vitia resecent et emendent.

At plerumque cum eum coeperint ad meliora stimulare et eius vitia corripiendo resecare, recalcitrat atque irascitur, dicens se non esse culpabilem unde reprehenditur, ipsosque qui eum arguunt aliquando etiam perimere minatur. Hi vero, qui haec eum proferre propter

20 ordinis districtionem cognoscunt, non eum ideo dimittunt, sed ab eo districte stultitiam ut praevalent abscidunt. Cum itaque fuerit emendatus a vitiis et mitior factus, ad se reversus hisdem quibus prius irascebatur grates reddit, quod eum reprehensum correxerint. Quid igitur? Num quid nam ideo non sibi proderit illa tanta districtio, quia eam infirmitate

25 carnis invitus ad horam sustinuit, cum ad eam sufferendam sponte sua in monasterio se alligaverit ? Proderit utique, quia et per eam liberatur ab infirmitate vitiorum et redit ad sanitatem virtutum.

82. Quam, magna sit spes monachi professi Sed dicet aliquis: Melius esset, ut deo sine professione serviret

30 spontaneus, quam in monasterio professione se alligans servire cogeretur invitus. Cui ita respondendum est, quia tanta distantia est inter illum qui non vult facere deo promissionem serviendi sibi et eum qui eam libenter facit, quanta inter homines duos, qui ambo ex debito debent servire domino uni; sed unus eorum accedit ad eum et dicit: 'Domine,

35 tibi ex toto corde servire volo, sed me tibi esse fidelem promittere nolo, quia, si hoc tibi promisso postea tibi peccarem, gravius delinquens

2 coeperant: separant HO(corr.) 10 salvari: sanari HO valeat: possit D 29 Sed dicet litteris maioribus FD; S tantum litt. maiori HOP 31 ita orn. FP est om. FD 28-73. 23 Cf. Ep. 121 [ii. 29].

LIBER ANSELMI

c. 82 graviori vindicta dignus existerem. Quanto autem melius potero serviam tibi, sed si quando peccavero tibi, iudica me ut illum, qui se tibi esse fidelem minime promittit.' Alter vero venit et dicit: 'Domine, toto ex corde meo te diligo tibique fidelitatem et subiectionem promitto, ut, si aliquando fecero contra praeceptum tuum, non me iudices ut alienum, 5 sed emendes ut proprium servum.' His itaque dictis evenit, ut ambo idem peccatum postea faciant ac deinde paenitentes ad misericordiam domini sui veniant. Dicit itaque dominus illi qui sibi fidelitatem promittere noluit, 'Quare hoc fecisti?' At ille, 'Domine', inquit, 'confiteor quia deliqui, sed tamen non me tibi non esse delicturum promisi.' Sed ille, 10

'Ideone', inquit, 'noluisti mihi fidelitatem promittere, ut posses contra me liberius peccare? Ergo et ego contra te non ut erga meum, sed ut adversus alienum agam totumque quod erit mei iuris, usque ad ulti mum quadrantem exigam.' Hoc ita iudicato convertitur ad alium et dicit, 'Et tu, male serve, qui mihi fidelitatem promiseras, et ideo tibi 15 magis cavere debueras, quare hoc fecisti?' At ille, 'Domine', ait, 'con fiteor revera me deliquisse tibique fidelitatem promisisse. Sed post quam me paenitet quia deliqui, debeo ego peius pati quia tibi fidelitatem antequam deliquissem promisi, quam ille qui hanc tibi non vult pro mittere etiam postquam peccavit? Ideo quippe me esse volui tuum, ut, 20 si quando peccarem, non me iudicares ut alienum, sed emendares ut proprium. At dominus, Ita est, inquit, 'ut dicis. Cum ergo voluero de te vindictam accipiam ut de meo.'

Sic autem et deus inter professum monachum et nolentem profiteri iudicat, si eos contra eum peccasse paeniteat. Non solum autem pro25 fessum mitius iudicat non professo, sed quolibet laico adhuc in saeculo constituto. Licet enim uterque idem peccatum committat, tamen si toto ex corde monachum deliquisse paeniteat eumque, cui se subdidit, ordinem ferventi amore custodiat, maiorem quam laicus misericordiam consequetur, quantumlibet ille paeniteat saecularibus adhuc detentus. 30

Si vero paemtere noluerit, maiori quam laicus damnationi subiacebit.

83. Similitudo inter monachum peccantem et laicum Quod ut apertius a simili videamus, homines duos unius domini servos intueamur. Ambo itaque a domino illo possessiones proprias obtineant sibi lureiurando promisso quod ei fideles existant. Unus tamen eorum conditione tali hoc faciat, quod, si quid in eum quandoque delinquat de Pr°Pno suo Prout fuent iustum sibi emendet. Alter vero dominum adeo diligat ut nil proprium retinere, sed omnibus ei dimissis familiarius

32 Similitudo F 33 Quod litteris maioribus FD; Q tantum litt. maiori HOP

c-83 DE HUMANIS MORIBUS 73

malit servire. Hoc etiam pactum cum eo componat, quod, si aliquando quid contra eum committat, de seipso non de re aliena sed ut de proprio, quam voluerit vindictam assumat. His igitur actis, si culpam eandem committat uterque ac deinde paenitentia ducti velint emendare, sed ille

5 de proprio quod nec adhuc totum vult dare pro satisfactione culpae illius, iste de seipso quem etiam totum domino mancipaverat prius, videatque dominus quod ille tantum facere nolit vel postquam sibi peccavit, quantum iste priusquam in eum delinqueret fecit: de quo, inquam, maiorem velle videtur habere misericordiam? An cum illo io videtur velle mitius agere, quem operibus comprobat se minus diligere?

Quod si hunc alterum velit durius arguere, 'Serve' inquiens 'male, tu quanto mihi eras familiarior, tanto es culpabilior', potest iste sibi respondere: 'Domine', inquiens, 'verum est quod dicis, sed quamdiu paenitere nolui. At postquam toto ex corde paeniteo, meque ipsum in 15 emendationem trado, numquidnam peius illo debeo pati, qui nec illud quod habet, tibi totum vult dare pro sui satisfactione commissi ?

Iustumne videtur ut, quia te magis dilexi, minorem debeo misericordiam consequi ? Immo eo maiorem mihi facere debes misericordiam, quo nullam maiorem tibi facere possum satisfactionem.' Quid aliud dominus

20 diceret, quam quod veritas habet ? Hunc ergo mitius iudicat ut ex toto proprium, illum vero severius ut minus sibi privatum.

Sic ergo et deus celerius indulget monacho qui se ei totum committit, quam laico dare nolenti vel sua pro his quae commisit.

84. Similitudo inter monachum et arborem 25 Ut enim rursus a simili potest videri, acceptabilius est deo bonum opus monachi quam hominis cuiusquam saecularis. Solet quippe accidere duos esse homines sub domino uno singulas habentes arbores in proprio solo. Arbores autem illae fructum bonum ferunt utraeque. Verum illi, quia dominum inaequaliter diligunt, et ei de fructu earum impariter

30 serviunt. Unus enim eorum, quia eum minus diligit, cum arboris suae fructus fuerit maturus, colligit fertque inde domino suo quantum sibi visum fuerit. Alius vero dominum adeo amat, ut ad eum veniens arborem ipsam sic ei offerat dicens, 'Domine, arborem habeo quandam, bonum valde fructum ferentem. Quae quia vestrae congruit dignitati, malo eam

35 vestri esse iuris quam mei. Eam igitur offero vobis, ut amodo vobis fructificet soli. Ipsam quoque vestro assignabo praeposito, ut ex ea fructum colligat, indeque vobis prout vos velle noverit diligenter deserviat. Sed et ego, quanta diligentia potero, eandem vobis custodire

17 debeo: debeam P 24 Iterum alia (scii, similitudo) F 25 Ut enim litteris maioribus D; U tantum litt. maiori FHO; Et P 33 dicens om. FP Domine: inquit add. FP

LIBER ANSELMI

c. 84 curabo.' Cuius igitur horum obsequium domino illi magis videtur acceptum ? An illius qui quando quantumque voluerit dat ei de fructu propriae arboris ? Immo magis illius, qui arborem totam dat ei cum fructu.

Sic ergo et servitium monachi deo est magis acceptum quam hominis 5 saecularis. Ipsi enim sunt homines duo, qui sub deo velut arbores quasdam habent seipsos. Ipsi quoque utrique sunt apti ad ferendum fructum operis boni. At quia non eodem modo diligunt deum, nec ei pariter bene operando deserviunt. Saecularis enim, quia eum minus diligit, tunc tantum cum habuerit animum bene operandi, boni operis 10 offert deo quantum voluerit. Monachus vero eum dilexit in tantum ut ad eum accedens totum ei offerret seipsum, factis ac si verbis alloquens eum: 'Domine', inquit, 'meae hactenus potestatis eram, quodque mihi libebat bonum malumve, faciebam. Verum quia tuus omnino debeo esse tibique soli bona tantum opera fructificare, me totum tuae trado 15 potestati, ut amodo tibi fructificem soli. Quod ut melius facere valeam, uni ex ecclesiae tuae praelatis me subdam, qui me custodiens ea tantum opera doceat agere, quae tibi noverit magis placere. Sed et ego pro modulo meo custodire meipsum studebo.' Cuius igitur munus deo est acceptabilius ? An illius qui sibi offert quaedam ex operibus suis, 20 plurima vero subtrahit? Immo illius magis, qui dat ei seipsum cum operibus cunctis.

Nec ideo propria privatur mercede, quia saepe bonum opus cogitur agere. Sicut enim is qui arborem totam commisit praeposito domini sui, ut ex ea fructum colligeret ex quo et domino suo prout eum velle nosset 25 deserviret; ut, inquam, proprium non perdit meritum si ille colligat fructum priusquam maturescat, aut in arbore dimittat e contra donec putrescat, sic monachus qui se totum commisit praelato ut eum custo diret eaque opera tantum ab eo agenda exigeret quae deo placere potius nosset, sic, inquam, propriam non perdet mercedem si quid operis boni 30 agere cogatur antequam velit, vel e contra prohibeatur cum agere velit, donec et ipsam amittat voluntatem agendi. Non igitur omittere debet quidquid boni praelatus ei praecipiat, vel praesumere ut agat a quibus cumque eum prohibeat. Sit enim illius praevidere quid praecipiat quidve prohibeat, huius vero sequi eum in bono per omnia. Sed ut hoc 35 voluntate oboedienti faciat, noverit a simili quot sint voluntatis sub ditorum genera.

12 offeret HOP; offerret FD (corr. offerat) ac si: ac HO licebat FD(corr.) HOP 20 sibi: ei HO ex: de HO

HO 29 ab eo HOP: om. FD 14 libebat De sim.:

26 meritum: mercedem 23~37 Cf. Vita Anselmi, ii. 11 (p. 76).

c85 DE HUMANIS MORIBUS

<§5Similitudo inter matronam et divinam voluntatem Accidit quandoque matronam aliquam filias cum ancillis suis magistiae commendare, ut eas opera mulieribus congrua doceat exercere.

Illis vero praecipit, ut ei cunctae oboediant, quodque sibi faciendum 5 iniunxerit expedite adimpleant. Hoc itaque disposito, magistra eas in unum congregat, iniungit cuique quid agere debeat, et ne foras egredian tur observat.

86. De filiabus matronae Quibus ita sub eius magisterio astrictis, bonae quidem filiae per omnia io sibi obtemperant, sed nec abeundi foras licentiam quaerere curant.

8y. De ancillis eius bonis Ancillae quoque similiter faciunt, excepto quod instabiliores existunt.

Quia enim taedet eas in custodia diutius esse, licentiam foras exeundi quaerunt quandoque. Quam si obtinere non valent, non inde tristantur iS vel murmurant, tantum dicunt quia datam libenter acciperent. Quod si eis concessa fuerit, egrediuntur quo eis visum fuerit, cessantque interim ab operibus suis.

88. De ancilla latrone 2o Inter eas autem quandoque est latro quaedam, praeceptis magistrae vix oboedire volens. Sed quia custodia ei taedio semper existit, licentiam exeundi saepius quaerit, causas quae rationabiles videantur adinvenit.

Quam si obtinere non potest, contristatur vehementer et dolet, suaeque magistrae si audet durius respondet. Si vero aperte ausa non fuerit, occulte detrahit, quodque faciebat opus intermittit. Quod si operari

2s fuerit iussa, praetendit protinus quod sit infirma. At si quando se solam viderit, protinus exilit, ostium petit, huc illucque circumspicit, mandat illi vel illi licentiam quaerere secum loquendi. Quod si reperta fuerit atque correpta, prosilit statim in huiusmodi verba: 'Quid', inquit, 'feci, quo sic debeam corripi ? Quae mira visa sum agere, quia inferuntur mihi

3o tot contumeliae ? Sed iam satis apertum videtur, quam iniuste contra me agatur.' Itaque residet maesta, dolens quod ita sit reprehensa. At post quam ad modicum dolor ille recesserit, maturitatem quandam prae tendit. Cumque aestimat quod et ab aliis reputetur matura, licentiam rursus quaerere tentat. Quam si habere nequiverit, protinus subdit:

35 'Stultus est', inquit, 'qui bene agit, cum aeque boni tractentur et mali.'

Quod si licentiam habere poterit, foras confestim egreditur, huc illuc que vagatur, iuvenum consortia expetit, multa non agenda committit.

2 Accidit: A littera maiori FDHOP 25 At F: Et HO Aut P D(corr.) 29 quo: quod D 31 agatur: agitur HO

76 LIBER ANSELMI c. 89

(8g. De oboedientia, licentia et inoboedientia) Ut ergo hac similitudine potest colligi, tria sunt genera voluntatis in subditis.

Horum autem primum oboedientia, secundum licentia, tertium dici potest inoboedientia. Haec vero genera omnia inveniri possunt in 5 monachis, quos matrona quaedam magistrae cuidam commendavit, id est voluntas divina voluntati abbatis eorum supposuit. Ex his igitur fieri per omnia consideremus, ut superius in similitudine audivimus. go. Similitudo inter monachum et denarium

Rursus a simili debemus videre, quot in perfecto monacho debeant 10 esse. Tria cuique bono insunt denario, quae cuique bono monacho inesse debent. Denarius quippe bonus puro ex aere, recto pondere, monetaque legitima debet constare. Si enim ex his unum defuerit, venalis esse non poterit. Ut ergo venalis valeat esse, haec tria pariter debet habere.

Haec quoque debet habere et monachus, ut vere monachus esse 15 reputetur. Eius quippe metalli puritas pura est eius oboedientia. Nulla enim inoboedientiae impuritas, sed sola in eo esse debet oboedientia.

Rectum vero illius pondus stabilitas est propositi eius. Non enim leviter exsufflari debet ab eo quod accepit, sed usque in finem perseverare stabilis. Illius autem moneta habitus est monachilis atque tonsura, ante 20 et retro, et consimilia. Sicut enim denarius a moneta dinoscitur, cuius regionis sit, sic ab istis monachus, cuius sit ordinis. Is autem monachus, qui adeo est senex ut ante et retro iam nequeat inclinare, denario illi similis est, cuius monetam temporis antiquitas iam delevit. Is vero, qui habitum monachilem non adhuc suscepit et ideo nomen non habet 25 monachi, assimilatur nummo monetam nondum habenti, et ideo non dum venali. At sicut qui thesaurum congregare desiderat, huiusmodi nummum aeque ut habentem monetam amat, sic deus, qui thesauro caelesti nos omnes reponere cupit, huiusmodi hominem aeque ut habitum monachi habentem ibi reponit. Quem autem viderit habitum 30 quidem monachicum habere, sed ex aere impuro, id est inoboedientem esse, hunc thesauro caelesti numquam reponit, sicut nullus denarium falsum suo thesauro reponere quaerit. Quem vero viderit oboedientem esse, etsi aliquando fragilitate peccet humana, non hunc tamen repellit, si statim paeniteat. Ut enim ab invalido denarius falsus, sic a debili 35 differt monachus falsus. Invalidus quippe denarius minus habet pondus

10 Rursus litteris maioribus FD; R tantum litt. maiori HOP 1-8 In De sim. this chapter has been greatly extended on the basis of Vita Anselmi,

c. 90

DE HUMANIS MORIBUS 77

quam debeat, sed illud quod habet, puro ex aere constat. Falsus vero eandem quam bonus monetam praetendit, sed interius latet falsitas aeris. Sic falsus monachus eundem quem bonus habitum habet, sed inoboedientiae falsitas interius latet. Debilis vero sed oboediens, licet

5 non tantam quin cadat quandoque habeat stabilitatem, oboedientiae tamen retinet puritatem. Mox etenim paenitet eum quia deliquit; quod ei praecipitur pura oboedientia facit. Ille ergo ut denarius falsus a caelesti thesauro repellitur, hic vero pro sui modulo vigoris ibi reponitur. Nihil igitur cuiquam prodest habitum monachi exteriorem

10 habere, si non studuerit et interiorem habere.

DE DUOBUS GENERIBUS RELIGIONIS

Duo sunt quippe ordinis genera viro religioso convenientia. Unum exterius, quo religiosus videtur; aliud vero interius, quo religiosus habeatur. Et illud quidem exterius factitii, hoc vero interius naturalis

15 est ordinis. Factitius quippe ordo factitiae sunt consuetudines, ut in ordine monachorum reperiuntur plures. Has etenim homines adinvenerunt, quibusdamque de causis rationabilibus servandas instituerunt.

Naturalis vero naturales sunt virtutes, ut humilitas, caritas et aliae plures.

Has enim deus ipse naturaliter indidit homini suaeque causa salutis 20 servandas mandavit. Ille itaque factitius ordo sine isto nil homini prod est, iste vero sine illo etiam salvare hominem potest. Ut tamen servari valeat iste, valde est sibi necessarius ille.

9i. Similitudo inter corrigiam et sotularem et inter ordinem factitium et naturalem 25 Sic enim est inter illum istumque ordinem, quomodo inter corrigiam et sotularem. Corrigia namque sola colligata pedi, nullo est munimento sibi. Immo magis inconveniens esse videtur, si sibi sola circumligetur.

Sotularis vero etiam solus pedem munit, satisque decenter convenit sibi.

Ne tamen cadat vel tortus fiat, necessaria sibi est corrigia, ut ligetur ex ea.

30 Sic licet factitius ordo nil solus prosit, sed magis dedeceat, naturalis vero sine illo et prosit et deceat; ut tamen iste firmius teneatur, neces sarius ille sibi habetur. Hinc quippe est quod, qui religionem interius servare desiderat, habitu monachili exterius se alligat, qui quod exterius

11 de . . . religionis F i2 Duo sunt litteris maioribus FD; D tantum litt. maiori HOP 14 habeatur FDP: habetur HO 16 reperiuntur: inveniuntur

HO 18 Naturalis vero: ordo add. HO 11-22 In De sim. this paragraph forms the concluding section of c. 90.

LIBER ANSELMI

c. 91

ostendit semper eum esse coarguat. Quod si postea noluerit esse, magis dedecet eum habitus ipse. Si enim verbi gratia monachus superbus fuerit qui habitu exteriori humilitatem praetendit, multo inconvenientius esse videtur quam si careret humilitatis habitu. Decet igitur ut quod ostendit exterius, studeat et habere interius. Nil enim paene exterius habet in 5 habitu vel consuetudine, quod non eum commoneat aliquid interius habere.

92. De vestibus monachi Quod enim viles nigrasque fert vestes, ut se vilem reputet peccatorem que commonet. Quod vero eisdem a capite usque ad pedes tegitur, hoc 10 eum facere a principio vitae usque ad finem hortatur. Quod autem eae dem in modum sunt crucis, eum semper habere commonet memoriam dominicae passionis.

93. De corona et tonsura monachi Corona denique capillorumque tonsura eum esse sacerdotem et regem 15 demonstrat. Sacerdotes quippe in lege mitra tegebant caput, ad simili tudinem cuius huic raditur caput. Reges autem corona utuntur, ad cuius similitudinem huius capilli tondentur. Haec itaque cohortantur eum ut sacerdotis et regis gerat officium.

93. De spirituali officio monachorum 20 Officium sacerdotis erat in lege generis diversi pecora mactare. Huius ergo officium debet esse leonem crudelitatis, lupum rapacitatis, taurum feritatis, vulpem astutiae, hircum immunditiae, glirem somnolentiae, equum et mulum luxuriae, asinum pigritiae, aliaque bestialia vitia in se occidere. 25

Regis autem officium proprium est regere regnum, hostes inde pro pellere, ne iusto iniustus iniuriam faciat providere, malis depressis bonos exaltare. Hoc itaque officium debet esse et monachi, ut suae mentis regnum regat et corporis. Hinc enim omnia expellere debet vitia, praevidere ne malus bono appetitus resistat, sed ut bonus malum sibi 3o semper subiciat. Quidquid postremo exterius ostendit in habitu vel consuetudine, studeat et interius habere. Alioquin nd sibi corona sive tonsura proderit ullusve habitus vel consuetudo monachilis.

At sunt plerique qui ordini factitio imputant quod naturalem non servant. Dicunt enim bono animo se pati non posse quod eis 35 imponuntur consuetudines tantae. Queruntur etiam quod in saeculo

22-25 Cf. Dicta, c. 1, p. 11 o.

c. 94

DE HUMANIS MORIBUS 79

meliores fuerint eosque monachatus deteriores effecerit. Verum quisquis hoc dicit, denario falso est similis.

95. Similitudo inter monachatum et ignem h alsus quippe denarius bonus plerumque esse videtur. At si in ignem

5 fuerit missus, protinus falsus esse probatur. Sic plerumque male mori geratus homo bonis esse moribus videtur in saeculo. At si monachus fuerit effectus, culpisque postmodum exigentibus regulariter increpatus, protinus probatur non esse quod videbatur. Qui enim humilis vide batur et patiens, mox superbus invenitur et impatiens. Quod si hoc

10 imputaverit ordini, tale est ac si denarius dicat igni, 'tu me falsum fecisti'.

Non enim eum falsum fecit, sed quod erat ostendit. Sic denique istum non ordo male morigeratum effecit, sed quia hoc esset declaravit. Non igitur ordinem, sed seipsum accuset moresque perversos in bonos com mutet. Nisi enim bonis esse moribus videatur, bona quae exterius agit

15 parvipenduntur.

96. De interiori virtute et exteriori Duo quippe virtutis sunt genera, quae inter se sic differunt ut corpus et anima. Unum enim interius et invisibile, aliud vero exterius est atque visibile. Interius namque est caritas, humilitas, patientia, benignitas

20 ceteraque similia. Exterius vero ieiunare, eleemosinas dare, in orationibus vigilare, lacrimari aliaque huiusmodi. At sicut corpus sine anima non diu subsistere valet, anima vero sine corpore potest, sic exterius genus sine interiori non diu subsistit, cum hoc interius faciat sine exteriori.

Diu enim caritatem habere quis potest, etiamsi non ieiunat, cum diu pro 25 deo ieiunare non possit, si eum non amet. Ut tamen plerumque spiritus malignus corpus assumit illudque vegetando subsistere facit, sic inanis gloria cor hominis intrat illudque genus virtutis exterius simulat. Sicut enim caritas ieiunare, sic et inanis gloria facit. At sicut corpus exani matum cito foetet atque contemnitur, sic exterius genus sine interiori

30 despicitur. Cum enim quispiam ieiunio quidem intentus, sed irasci facile videtur, si de ieiunio laudetur ab aliquo, confestim respondetur ab altero :

'Quis', inquit, 'curet de illius ieiunio, qui sic inflammatur pro nihilo ?'

Si autem frequentius manducare sed humilis et patiens videatur esse, si quia non ieiunat ab aliquo reprehendatur, ilico ab altero respondetur :

35 'Bene', ait, 'ut manducet promeretur, quia adeo patiens est atque benignus.'

13 in bonos: in bonum HO 16 De duobus generibus virtutis F 17 Duo litteris maioribus FD; D tantum litt. maiori HOP 33 manducare FDHOP: manducaret De sim.

LIBER ANSELMI

c. 97

97. Similitudo inter monachum et hortulanum Verum sciendum ad virtutes tendenti, quod agere debeat more hortulani. Hortulanus quippe, qui plantare appetit herbas, prius terrae naturam, ubi eas plantet, considerat. Nisi enim terrae et earum natura convenerit, crescere vel fructificare nullatenus poterunt. Sic qui vir5 tutum facere vult plantarium, quo in loco sui plantet eas, sibi est praevidendum. Si enim locus fuerit vitiosus, et ipsae virtutes in vitia rediguntur.

98. De aedificante domum Rursus sic eum agere decet velut qui domum aedificare debet. Qui 10 enim aedificium facere vult stabile, soliditatem prius considerat terrae, quo scilicet firmum fundamentum supponere, parietem erigere, tectum superimponere, tutusque possit inhabitare. Sic qui virtutum facere vult aedificium quo securus inhabitet ab insidiis daemonum, quo in loco sui construat illud sibi est praevidendum. Si enim locus firmus non fuerit, 15 nec aedificium diu subsistere poterit. Hoc itaque solum vel terra pura est humilitas, cuius cunctis virtutibus congruit natura easque velut firmum fundamentum sustentat. Tamdiu enim virtutes aliae subsistere valent, quamdiu firmamentum humilitatis retinent.

(99. Quod superbia sit vallis maxima bestiis vitiorum plena) 20 Ipsa namque est velut mons magnus, in cuius cacumine lux splendidis sima, in valle vero profunda densitas est tenebrarum magna. Superius quoque personae multum honestae, inferius vero in valle multum malae inhabitant bestiae. Sunt etiam dispositi gradus, quibus a valle usque ad montis cacumen ascenditur. Qui ergo in valle moratur, tenebrarum 25 densitate caecatus, a bestiis saepe invaditur. Qui vero hinc exiens ascendere incipit, quo altius ascendit, eo rarescentibus tenebris lux ei clarescit. Bestiae quoque persequi eum omittunt, honestaeque per sonae sibi obviam veniunt. Cum autem usque ad montis cacumen pervenerit, inter ipsas personas luce clara quiescit. 3o

(100. De monte humilitatis et septem gradibus eius) Vallis itaque profunda superbia est, quae quo extollitur, inferius iacet.

Densitas vero tenebrarum ignorantia sui, id est cum quis non agnoscit 2 Verum litteris maioribus FDP; V tantum litt. maiori HO 6 sui: vel solo

HO 10 Rursus litteris maioribus FDP; R tantum litt. maiori HO 11 vult facere HOP 14 sui: suo P om. HO 20 81. 23 In De sim. this section (99-108) has been drastically revised on the basis or Dicta, c. 1; cf. also Ep. 418 [iii. 137] (Schmitt, v. 364. 10—12).

C. IOO

DE HUMANIS MORIBUS 81

quod sit contemptibilis. Malae autem bestiae sunt vitia eos qui se ignorant conculcantia. Gradus vero, quibus ad montis cacumen ascen ditur, septem sunt humilitatis gradus, quibus ad eius perfectionem pervenitur. Qui ergo in valle superbiae commanens tenebris ignorantiae

5 sui caecatur, vitiis quibuslibet saepe conculcatur. Qui vero relicta superbia per humilitatis gradus ascendere incipit, quo plures ex eis ascenderit, eo ignorantia rarescente aperitur sibi cognitio sui. Vitia quoque non ut prius eum infestant, sed honestae personae, id est virtutes, ei appropinquant. Cum autem usque ad supremum humilitatis gradum io ascenderit, inter ipsas virtutes in clara sui cognitione quiescit.

(io 1-8. De septem humilitatis gradibus) Primus itaque humilitatis gradus est quemque cognoscere contempti bilem se esse. Et quia sunt quidam qui contemptibiles quidem se esse cognoscunt sed inde non dolent, secundus est dolere contemptibilem se

15 esse. Quia vero sunt alii qui se esse contemptibiles dolent sed confiteri nolunt, tertius est confiteri se contemptibilem esse. At quia rursus sunt aliqui qui se esse contemptibiles confitentur sed nolunt ut ita credatur, quartus est persuadere contemptibilem se esse. Verum quia quidam contemptibiles quidem volunt credi sed hoc sibi nolunt dici, quintus est

20 pati ut dicatur contemptibilis. Quod quia quidam patiuntur sed tamen pati nolunt ut contemptibiliter tractentur, sextus est pati ut contempti biliter tractetur. Sed quoniam et hoc quidam inviti patiuntur, septimus est amare ut contemptibiliter tractetur.

Ubi postquam quis ascenderit, clara est in luce, id est in perfecta sui 25 cognitione. Inter honestas quoque personas, id est virtutes, commoratur, quae omnes hoc humilitatis monte velut aedificium quoddam fundantur.

Huius denique humilitatis omnes illi gradus sunt necessarii, sicut a simili perspicue potest videri. iog. Recapitulatio graduum humilitatis 30 Si enim dominus quispiam servum haberet, quem pro culpa sua tradere morti deberet positaque ratione cum eo, suam servus culpam occultare velut in tenebris vellet; aut si cognosceret, non inde doleret; aut si doleret, coram aliis domino licet iubente confiteri nollet; aut si confiteretur, persuadere nollet ut hoc ita crederetur; aut si vellet

35 culpabilis credi, pati tamen nollet ut diceretur culpabilis; aut si hoc sibi 12 gradus humilitatis F 16 sunt ovi. DPF(corr.) 22 tractentur FDP

23 tractentur P 30 Si enim litteris maioribus DP; S tantum litt. maiori FHO 4-23 Cf. De beat. pp. 288-9 below; Ep. 285 [iii. 75] (Schmitt, iv. 204. 27-29).

G C 3501

LIBER ANSELMI

c. 109 dici pateretur, non tamen pati vellet ut sicut culpabilis tractaretur; aut hoc patiens, non ita tractari amaret, licet hoc velle dominum sciret: non ei profecto culpam illam dominus dimitteret, immo magis ut iniquum servum eum puniret. Sic nec nostras nobis culpas dominus dimittet, si non nos gradibus iisdem humiliaverimus sicut ipse iubet. 5

110. Quomodo unusquisque se minorem omnibus putet Verum quia nonnumquam ideo extollimur quia nos aliis non recte comparamus, videndum est nobis quo id modo facere debeamus. Si enim nos aliis volumus comparare, ea tantum attendere debemus quae a nobis in nobis non a deo quasi praestita sunt nobis. Sic namque agit qui de 10 bonis a deo sibi praestitis super alium extollitur, velut qui vestibus alienis indutus eis gloriatur. Non ergo haec aliorum bonis comparare debemus, sed mala tantum nostra quae a nobis in nobis habemus. Quod si fecerimus, inferiores nos esse ceteris omnibus nobis videbimur.

Quod contra quia superbi faciunt, etiamsi sint omnibus peiores, omnibus 15 tamen se iudicant esse meliores. Sua enim bona tantum attendentes, aliorum malis comparant, quorum mala nullatenus considerare deberent. in. Quod obsit consideratio alterius peccati

Consideratio namque vel cognitio alieni peccati mala multa in diversis parit. Si enim peccator est qui alterius culpam considerat, malo illius 2o exemplo in suo peccato perseverat. Si vero paenitens a peccato, a paenitentia frigescit eodem exemplo. Quod si eodem peccato vel etiam alio tentabatur, facilius exemplo illius superatur. Si autem tentatione care bat, eo ipso tentatur quod vitium illius considerat. Si vero est iustus, praeferendo se illi in superbiam extollitur. Quem si diligebat etiam in 25 deo, incipit tamen eum habere odio. Non ergo facile consideranda est alterius culpa, cuius consideratio tot generat mala. Virtus vero illius semper debet attendi, quia eius consideratio per contrarium facit. Ipsa namque peccatorem converti, paenitentem paenitere magis, tentatum tentationi resistere, non tentatum sic permanere, iustum humiliari, 30 diligentem magis diligere facit. Alterius igitur virtutem non vitium, suumque vitium non virtutem attendere quisque debet.

6 Quomodo humiliari debemus F 7 Verum litteris maioribus FD; V tantum 't **rrt HT „ n°blS SUnt F 11 extollitur De sim, ex eis tollitur P om De lltur FD; ex els extollitur HO i2 eis: est FDP; ex eis HoJ

32 At this point De sim. adds cc. 112-16 from Dicta, the material for the revision of cc. 99-108 . c. 1, which had already provided

c. n8

DE HUMANIS MORIBUS

(118. Similitudo inter caenovexium et caritatem) Haec namque rursus consideratio facit, ut alter alteri beneficium quodcumque potest impendat, nullumque beneficium suo sibi merito impendendum credat. Sic est enim de beneficio inter accipientem et

5 dantem, quomodo de caenovexio inter portitorem praecedentem et subsequentem. Si enim duo caenovexium sic accipiunt, ut praecessurus vertat ad illud vultum vel secuturus dorsum vel uterque dorsum ad locum quo tendunt, recte illud portare nequibunt. Si autem praecessurus dorsum et secuturus vertat ad illud vultum, eo tantum modo recte portare io poterunt. Ita quoque si beneficium accepturus vertat ad illud vultum, dicendo suo illud merito fieri sibi debere, vel daturus dorsum, dicendo quia non illud sibi debet dare, vel uterque dorsum quo tendunt, id est illo nolente accipere vel isto dare simpliciter propter deum, beneficium illud remanebit imperfectum. Si autem accepturus vertat ad illud dor15 sum, dicendo suo sibi merito illud non esse dandum, et daturus vultum, dicendo quia semper sibi bene est faciendum, eo tantum modo recte illud explebunt. Haec autem uterque tunc vere credere poterit, si suam solummodo infirmitatem attenderit. ng. Similitudo inter qualitates corporis et animae

20 Quod ut perfecte facere possit, noverit duo esse genera humanae fragilitatis. Sicut enim qualitatis corporeae, sic etiam genera sunt duo qualitatis animae. Qualitas quippe corporis aliquando subitanea, ali quando vero est continua. Subitanea, ut cum repente repentina infirmi tate nigrescit, sed mox transeunte infirmitate ad colorem pristinum

25 redit. Continua, ut cum assiduam patitur infirmitatem, quae sibi assiduum parit pallorem. Sic animae qualitas aliquando subitanea, ali quando vero continua. Subitanea, ut cum irruente subita tentatione subito in peccato nigrescit, sed statim per confessionem et paenitentiam ad priorem pulchritudinem redit. Continua, ut cum assidue in peccato

30 iacet, per quod et assidue ante deum deformis apparet. Haec autem genera duo qualitatis animae genera sunt duo indignitatis suae. Qui indignus est secundum subitaneam qualitatem, non ideo tamen ad iudicium sibi assumit Christi corpus et sanguinem. Qui vero secundum continuam indignus existit, ille ad iudicium ea sibi assumit.

2 Haec litteris maioribus FDP; H tantum litt. maiori HO 6 accipiunt: accipiant HO 7 dorsum vel: sibi add. D; se add. PF(corr.); si add. HO 12 quo tendunt expunxit F 20 Quod litteris maioribus FD; Q tantum litt. maiori HOP

2-18 In De sim. this section has been revised on the basis of Dicta, c. 16, which also provided the material for De sim., c. 117.

LIBER ANSELMI

C. 120

120. De cordis immunditia Noverit quoque qui suam discutere infirmitatem intendit, tria esse genera immunditiae cordis. Primum namque genus est amor non amandorum, veluti luxuriae et similium. Secundum vero odium eorum, quae odio non debent haberi, sicuti est odium alienae prosperitatis. 5

Tertium autem nec amor nec odium, sed quaedam cogitationis vanitas, ut cum cogitamus unde iste veniat vel quo ille vadat.

121. Similitudo inter corporis et animae infirmitates Rursus attendat duo esse genera infirmitatis animae, quemadmodum sunt infirmitatis corporeae. Corporis namque infirmitas aliquando quasi 10 naturalis, aliquando vero casualis. Quasi naturalis namque est, ut ficus ab ipsa hominis infantia sibi continuus. Casualis vero, ut febris, quae frigore repentino vel alio casu accidit sibi. Haec itaque, quia occasione accidit extrinseca, una potest facilius curari medicina. Illa vero, quia homini quasi naturaliter adhaeret, non una repentina curari sed assidua 15 tamen potest medicina levari et minui, donec facillime valeat ferri.

Ita quoque vitiorum, quae sunt infirmitates animae, alia quasi naturalia, alia vero sunt casualia. Quasi naturalia quippe sunt, ut ingluvies et luxuria, quae carne ex ipsa concrescunt homini ab infantia.

Casualia vero, ut mendacium quod aliqua extrinsecus accedenti causa 20 saepe profertur etiam non praemeditatum. Haec ergo, quia causis exterioribus accidunt, leviori custodia evitari possunt. Illa vero, quia intus naturae cohaerent, licet non una omnino abstinentia deleri, con tinua tamen instantia eo usque possunt imminui, quo facile satis tolerari possint. His ergo delendis semper instare debemus, licet non ea omnino 25 delere possimus. Sicut enim naturalem corporis infirmitatem patiens stulte agit, si sibi medicinam adhibere neglexerit quia semel vel bis adhibita non statim curatus fuerit, sic naturali vitiorum infirmitate detentus insipienter facit, si sibi custodiam adhibere destiterit quia aliquotiens adhibita statim a tentatione liberatus non fuerit. 30

122. De appetitu; et quid intersit inter appetitum et voluntatem Nullus namque appetitu vitiorum carere omnino potest, sed eum vice appetitus verae commoditatis quasi naturaliter retinet. Postquam enim humana natura perfectam beatitudinem amisit, et perfectam sui com moditatem perdidit, sed semper naturaliter habet affectionem eiusdem 3S

2 Noverit litteris maioribus D; N tantum litt. maiori HO maioribus FD; R tantum litt. maiori HOP 9 Rursus litteris 32 85. 18 Cf. De conceptu virginali et peccato originali, c. 4 (Schmitt, ii. 144. 4-2I)

C. 122

DE HUMANIS MORIBUS

commoditatis. Et quia perfectam commoditatem habere non potest nec perfectae commoditatis appetitum amittere valet, habet appetitus ingluviei et luxuriae aliarumque falsarum commoditatum et per hos incedit quaerendo illam perfectam commoditatem cuius naturalem

5 habet appetitum. Hos autem appetitus aliquando diabolus accendit et per eos voluntati aliquod peccatum suggerit, aliquando vero per semetipsum ipsi voluntati persuadet, ut eosdem appetitus ad peccandum incitet, ut cum ebrioso qui amplius bibere nequit aliquid assum velle comedere suggerit, ut habeat appetitum amplius bibendi. Sic autem

10 diabolus incitat voluntatem ad peccandum, aut per hos appetitus, aut per semetipsum, velut si aliquis latro aliquem ad se despoliandum incitaret, aut artificio aliquo quo carnem eius calefaceret, aut dicendo ei simplici verbo ut se exueret.

Appetitus vero isti non aliud sunt quam quaedam necessitates com15 moditatis. Non enim idem est appetitus quod voluntas. Appetitus nam que mali non est malus, sed voluntas mali est mala. Hos ergo appetitus, quia diabolus semper accendit, studio magno et custodia sunt restrin gendi.

123. Similitudo inter aquam et humanam naturam 20 Humana namque natura tam facile per vitia, quam per planum dif funditur aqua. Sic ergo agere debet qui eam restringere appetit, velut qui aquam currentem retinere contendit. Sicut enim ille aquam con cludit in stagnum atque coercet, sic iste naturam infra regulam aliquam cohibere debet. Utque ille procurat, ne qua parte dirumpatur stagnum

25 qua effluat aqua, sic et iste procurare debet ne suam in quoquam violet regulam quo ad peccatum proruat. Sic enim restringi carnis appetitus possunt, quod est quandam facere pacem inter ipsam carnem et spiritum.

(124. Quod quattuor modis pax agatur) Quatuor quippe modis pax agitur, quibus homo ad veram quietem

30 perducitur. Aut enim fit ab aliquo inter aliquos duos, aut inter semet ipsum et alterum, aut inter carnem et spiritum, aut inter naturam et corruptibilitatem, quae tamen in praemium recipitur post hanc solum vitam. Duo itaque primi modi fiunt per concordiam, tertius per spiritus

6 eos: eas F{corr.) DPH{corr.) 29 Quatuor litteris maioribus F; Q tantum litt. maiori DPHO 3i_32 naturam et corruptibilitatem F (incorruptibilitatem corr.)

PHO: corruptibilitatem nostram et incorruptibilitatem De sim. D{corr.) 32-33 quae . . . vitam: quam deo donante expectamus De sim. D (corr.) 32 solum HO; solam FP 27 At this point in De sim. there is an addition taken from Vita Anselmi, i. 31 (p. 55).

29-86.4 In De sim. this chapter has additions to the above text, taken from Dicta, c. 13.

LIBER ANSELMI

c. 124 victoriam sibi subiugantis carnem, quartus vero per remunerationem. Si enim in hac vita primos tres modos perfecerimus, in alia remunerationem incorruptibilitatis naturae percipiemus. Tum denique primum nostra natura in statu erit perfecto omniumque quos habere potest beatissimo.

125. De quadripartito statu naturae humanae 5 Quatuor quippe humanae naturae sunt status, quibus pro diversis meritis beata vel misera redditur. Duo namque primi beati, duoque postremi sunt miseri. Beatorum autem alius minus beatus, alius vero est beatissimus. Ita quoque miserorum alius minus miser, alius vero miserrimus est. Status itaque minus beatus ille fuit, quo ante peccatum 10

Adam in paradiso stetit. Beatissimus vero est ille, quo nunc in caelo sanctorum sunt animae. Minus autem miser noster est status, quo dum in hoc vivimus saeculo sumus. Miserrimus vero ille erit, quo reprobi permanebunt in paenis inferni. Ut igitur in beatissimo statu aeternaliter quiescamus, in dei servitio temporaliter laboremus. Nam et aeternum 15 praemium aeterno promerendum servitio esset, si utrumque simul esse posset.

126. Similitudo inter hominis obsequium et praemium Verum quia homo aeternum habere non posset praemium nisi deo aeternum laborando exhiberet obsequium, deus suae praemium vitae 20 quae est aeterna vitaeque hominis quae est temporalis servitium com parat. Si enim homo quamdiu vixerit deo deservierit, et deus ei hoc, quoad vivet et ipse, recompensabit. Quod si non a principio quidem vitae suae deo servire coeperit, sed ex quo tamen coeperit, finem ad usque perseverabit, deus ab eo vitae praecedentis non exiget servitium, sicut 25 nec ipse a deo vitae illius praecedentis praemium. Si autem homo e contra quoad vixerit deo male servierit, et deus ei malum rependet meritum quamdiu et ipse vivet. Quod si non a principio quidem vitae suae male sibi coeperit servire, sed ex quo tamen coeperit finem ad usque voluerit perseverare, non ei deus vitae praecedentis servitium bonum recom30 pensabit, sicut nec ipse vitae illius praecedentis praemium malum habere voluerit. Nam et suae praecedentis vitae bono et dei praecedentis vitae malo carebit praemio. Deo igitur serviat semper omnis homo quis que eo quo est ordine constitutus ab ipso.

6 Quatuor litteris maioribus F; Q tantum litt. maiori DHOP 19 nisi: si codd.

22 ei hoc FP: hoc ei D; in hoc HO 23 quoad vivet: quo adiuvet F(corr.)DPeum adiuvabit HO et ipse, recompensabit: et ei ipse rectum recompensabit HO

28 vivet: vixerit FDHOP De sim.

c. 127

DE HUMANIS MORIBUS

12 y. De tribus hominum generibus seu ordinibus 1 RES quippe sunt hominum ordines, videlicet orantes, agricultores, defensores. Hos autem ordines sic ad diversa deus officia in hoc mundo disposuit, quomodo quidam paterfamilias oves et boves canesque

5 maximos sua in domo distribuit.

128. Exemplum ovium, boum et canum Oves namque ad hoc habet, ut lac sibi ferant et lanam; boves vero, ut terram exerceant; canes autem, ut tam oves quam boves a lupis defendant. Si ergo horum quodque animalium suum gerat officium,

10 illud ad vitam dominus servat, quia eius sibi utilis est vita. Si vero officium quod est suum non egerit, morte sola iudicatur dignum, quia eius vita nullum fert fructum. Si enim ovis lac vel lanam non attulerit, bos autem terram non exercuerit, quem alium ferre fructum poterunt ?

Rursus, si canis custodiae pecudum deputatus eas lupos permiserit 15 laniare aut easdem ipse vel alios canes coeperit strangulare, quid aliud dominus agere quam eum debet obruere ?

Sic et de illis deus ordinibus agit, quos ad officia diversa in hoc mundo disposuit. Quosdam namque, ut clericos monachosque, ad hoc disposuit ut pro aliis orent, mitesque ut oves lacte praedicationis eos imbuant,

20 lanaque sui boni exempli ferventes in dei amore faciant. Alios vero, ut agricultores, ad hoc disposuit ut de suo velut boum labore ipsi vivant et alii. Quosdam etiam, ut milites, ad hoc ut asperitatem ostendant tamque orantes quam agricultores ab adversis gentibus velut a lupis de fendant. Si ergo sui quisque officium impleat, longam promeretur vitam,

25 quia ceterorum vivit ad utilitatem. Si vero illud agere noluerit, vita ipsa indignus existit, quia fructum non affert propter quem vivit. Si enim clerici monachique orationem vel praedicationem aliis impendere vel bonum exemplum praetendere, vel agricolae terram noluerint excolere, quod aliud poterunt officium explere ? Rursus, si milites alios defendere

30 noluerint aut etiam more rabidorum canum eosdem aut seipsos occi derint vel oppresserint, quid de illis, nisi quod de rabidis canibus debet fieri ? Unusquisque ergo sui ordinis gerat officium, ne et totum quod vivit deputetur mendacium.

I2g. De mendacio 35 Si enim quod ordinis est sui non egerit, omnis eius exterior mentitur habitus, qui eum ordinis illius esse testatur. Actus quoque illius et

2 Tres litteris maioribus FD; T tantum litt. maiori HOP 11 dignum: digna FP 14 eas: eos FD(corr.)P 15 easdem: eosdem P

35-88. 16 Cf. De Veritate, c. ix (Schmitt, i. 188-9).

LIBER ANSELMI

c. 129

130. Exemplum de medico 5 verba ipsaque mentitur cogitatio, quia mendacium testantur pro vero.

Cum enim quippiam agit vel dicit vel cogitat, sic esse agendum, dicendum cogitandumque aliis indicat. Plus namque plerumque loquitur homo actu quam verbo, sicut hoc potest videri exemplo.

Si enim medicus herbam quandam diceret aegroto salutiferam esse, et non ex ea comederet, aliam vero mortiferam esse, ipse tamen ex ea gustaret, plus ei actu quam verbo diceret, quia plus ei hanc actu quam eam verbo comedendam suaderet. Cum igitur quippiam quis agit vel dicit vel cogitat, sic esse agendum, dicendum cogitandumque ceteris 10 indicat. Quod si ita est, verum actu et verbo menteque loquitur. Si vero non est, iisdem omnibus e contra mentitur. In quantum igitur verum dicitur, bene; in quantum vero mendacium profertur, male vivitur quia omne peccatum mendacium esse probatur. Siquidem non nisi cogi tatione, locutione et opere peccatur, quibus quotiens peccamus, menti15 mur. His itaque tribus dei timorem ponamus custodem, quia testante scriptura timor domini expellit peccatum'. Timor denique spiritus sancti est donum aliorumque omnium primum.

I31De septem donis spiritus sancti 20

DE SEPTEM DONIS SPIRITUS SANCTI

Septem quippe spiritus sancti sunt dona, videlicet timor, pietas, scientia, fortitudo, consilium, intellectus, sapientia. Horum autem donoium, ut dictum est, timor est primum aliorumque quoddam veluti fundamentum. Hunc namque spiritus sanctus mentis in campo sup ponit aliaque dona, suo quodque ordine, velut in aedificio superimponit. 25

Prius enim mentem metuere facit, ne pro peccatis suis a deo separetur et in paenis inferni cum diabolo torqueatur. Huic deinde timori super imponit pietatem, cum menti sic metuenti sui ipsius compassionem aspirat pieque recolere facit quam misera erit si a deo separata et in inferno cum diabolo fuerit torta. Dehinc vero scientiam superimponit 30 pietati, cum mens quia sic timet sibique compatitur, quo valeat modo salvari scrutatur, eique spiritus sanctus eius cognitionem rei largitur.

Exinde autem fortitudinem superimponit scientiae, cum mens pavida sibique compatiens iamque quid agere debeat sciens, fit fortis spiritus sancti dono ad operandum quod didicit, quibusque se posse salvari 35

20 De septem donis spiritus sancti FDO; om. HP FD; S tantum litt. maiori HOP 21 Septem litteris maioribus 17 Eccli. 1. 27.

c. 131

DE HUMANIS MORIBUS

confidit. Post haec vero consilium fortitudini superaedificat, cum mens iam fortis ad operandum, quae pie timendo scit esse facienda, sui experimento didicit spiritus sancti gratia quid de his omnibus aliis consulere debeat.

5 132De donis spiritus sancti quinque ad activam, duo vero ad contemplati vam vitam pertinent Haec autem quinque spiritus sancti dona ad activam, duo vero quae sequuntur, id est intellectus et sapientia, ad contemplativam pertinent vitam. Ipsa tamen spiritus sanctus primis quinque superimponit, ut

10 suorum aedificium donorum possit omnino compleri. Postquam enim spiritus sanctus mentem facit paventem sibique compatientem et ea, quae scit esse facienda, fortiter operantem et de ipsis sui exemplo aliis consulentem, accendit eandem ad intelligendum, cur haec vel illa deus praecipiat, cur homo, licet alteri benefaciat, nullam ab eo remunera15 tionem exigere debeat. Quorum ut intellectum spiritus sanctus menti aspirat, ad postremum etiam sapientiam superaccumulat, cum quod videlicet ratione intelligit fit sibi sapidum atque dulcissimum, soloque rectitudinis amore sequitur quod intelligit esse sequendum. Ab hac tamen sapientia, quam extremam posuimus, spiritus sanctus sua

20 dinumerare dona per prophetam incipit et usque ad timorem, a quo coepimus ascendere, dinumerando descendit. Verum sciendum quia nobis innuit descendendo, quomodo ex eis construat in nobis aedificium ascendendo. Hoc igitur aedificio ita composito sanctus in eo spiritus residet, totamque familiam domus interioris, id est omnes animae sensus,

25 ad obsequium sui disponit.

133. De qualitatibus animae et moribus Hinc animae qualitates, quae prius erant instabiles, iam in bonos redigit mores. Mores quippe qualitates sunt animae in habitum iam redactae. Non enim tunc mores dicuntur, cum cito adveniunt citoque

30 recedunt, sed cum in anima stabiles existunt.

134. Mores alii boni, et mali alii sunt Horum autem morum alii boni, alii vero sunt mali. Boni ergo virtutes, mali vero vitia dicuntur.

133. De virtute et vitio 35 Virtutes autem bona exterius opera, vitia vero pariunt mala. Non tamen quotiens agitur opus virtutis vel vitii, virtus ipsa vel vitium

9 Ipsa: Ipse F(c<wr.)P 11 paventem: potentem PF (timentem corr.) 19-21 Cf. Is. ii. 2-3.

LIBER ANSELMI

c. 135 proprie dicitur haberi. Tunc enim tantum habentur cum ex consue tudine possidentur, unde et homines iusti vel vitiosi dicuntur. Cum autem perfecte habentur, licet ipsa omnino sint dissimilia, haud tamen dissimilia semper habent opera.

136. De sapientia et stultitia quandoque in eodem convenientibus 5 Quaedam enim ex ipsis, ut sapientia perfecta atque stultitia, eadem faciunt plerumque fieri opera. Sicut enim perfecte sapiens dimittere non vult quin agat quod sibi bonum videtur, sic et ille qui perfecte est stultus. Verum hoc ideo ille facit quia scit bonum non esse ut illud dimittat, stultus vero quia sic putat. Est autem alius medius, nec ita 10 sapiens quin metuat falli, nec ita stultus ut in malo quod coepit per severare velit. Hic ergo quod sibi bonum videtur persaepe dimittit, quia magis quam sibi alterius consilio credit.

137. De odio et amore peccati Item perfectum peccati odium perfectusque amor eiusdem idem 15 plerumque opus exterius exhibet. Sicut enim qui perfecte odit in se peccatum, non curat quis illud agnoverit, sic et qui idem in se perfecte diligit. Verum hoc ille ut sibi deus indulgeat, iste vero pro sua facit impudentia. Est autem alius medius, qui nec ita odit ut omnes velit scire, nec rursus sic amat ut et omnes velit nescire. Hic igitur et pluribus 20 illud abscondit et uni tamen per confessionem patefacit.

138. De humilitate et superbia Rursus perfecta humilitas perfectaque superbia opera quaedam habent similia. Sicut enim perfecte humilis cum peccat, vult ut eius praelatus suam districte puniat culpam, sic et valde superbus. Verum hoc 25 ille pro eiusdem culpae remissione, iste vero vult pati pro indignatione.

Dedignatur namque ut praelatus illius sui misertus vel ad modicum sibi parcat, immo magis ut suam immoderate puniat culpam desiderat.

Est autem alius medius, qui nec omnino districte puniri nec suam sibi culpam vult ex toto damnari. Hic itaque cum aliquando peccat, partim 30 puniri partimque dimitti sibi suam culpam desiderat. Hic namque illud habet verecundiae genus, quae partim coram deo partimque est coram hominibus.

139. De tribus generibus verecundiae Tria quippe sunt verecundiae genera, quae et ipsa exterius operantur 35 diversa. Alia namque est coram deo tantum, aha vero tantum coram

3 haud: haut DP; aut HO 23 Rursus litteris maioribus FD; R tantum litt. maiori HOP 35 Tria litteris maioribus D; T tantum litt. maiori FHOP

c. 139

DE HUMANIS MORIBUS 91

hominibus, alia partim coram deo partimque coram hominibus. Vere cundia enim coram deo est tantum, cum quia sumus quales non esse decet erubescimus, nostraque peccata si non obesset aliis coram omnibus fateremur. Verecundia vero coram hominibus tantum est, cum, quia

5 agnoscimur quales non esse debemus, verecundamur, nostraque delicta etiam uni detegere per confessionem erubescimus. Verecundia autem partim coram deo partimque coram hominibus est, cum nec ita de nostris peccatis coram deo erubescimus ut ea coram omnibus fateri velimus, nec ita rursus coram hominibus ut ea vel uni detegere per confessionem

10 erubescamus. Quae itaque verecundia est tantum coram hominibus, est bona; quae vero partim coram deo, partim coram hominibus, est melior; quae autem coram deo tantum, est optima. Haec enim postrema, ut dictum est, si non aliis obesset, suam hominem confiteri culpam coram hominibus faceret. Media vero nec ita est perfecta ut coram

15 hominibus velit, nec ita imperfecta ut saltem coram uno per con fessionem suam erubescat culpam fateri. Prima autem etiam coram uno erubescit culpam fateri. Bona tamen est et ipsa, quia licet erubescendo culpam tamen confitetur vel uni quandoque. Ipsa quoque unum ex illis est tribus, quibus experimentum bonum de iuvene capitur.

20 140. De tribus quae notantur in iuvene Tria quippe in iuvene notantur quibus ad probitatem venturus praenoscitur. Haec autem sunt taciturnitas, corporis continentia, vere cundia. Taciturnitas videlicet, ut primus taceat, postremus dicat. Cor poris autem continentia, ut non leviter oculos huc illucque reducat,

25 manus pedesve moveat, sed omnia corporis sui membra decenter con tineat. Verecundia vero, ut erubescat coram hominibus, cum quid illicitum agit totusque rubore suffusus ostendat quia erubescit. Ad haec itaque tria iuvenis quisque nitatur, quia unoquoque eorum ad altiora provehitur. Siquidem tacendo et audiendo sapientium doctrinam,

30 scientiam paulatim concipit, quibusdam incrementis ad spiritalem vitam per eorum verba pertingit.

141. Similitudo inter diversa alimenta et praecepta Sicut enim alimentis diversis ad perfectam corporis aetatem, sic praeceptis dissimilibus ad spiritalem perducitur vitam. Ut enim prius

35 educatur simplici lacte matris, dehinc alio aliquo, deinde farinae com mixto, postea micis panis, postmodum etiam crustis, donec quolibet

1-19 Verecundia . . . capitur om. P 3 si non obesset aliis Dcorr.(:) si non esset (obessent corr.) rasura aliis F; si non aliis obessent HO 8 omnibus: hominibus FD(corr.)HO De sim. 21 Tria litteris maioribus D; T tantum litt. maiori FHOP 34 vitam: hic desinit P; sequitur c. 192.

LIBER ANSELMI

c. 141 solido cibo valeat uti, sic ei primum iubetur in deum credere, dehinc eum diligere, deinde timere, postea bene operari, postmodum etiam adversa pati, quoadusque sibi praeceptum quodlibet secure possit iniungi.

142. Exemplum novi vasis semel imbuti 5 Quia spiritali doctrina semel ad plenum imbutus novo vasi similis esse videtur. Ut enim vas novum potu bono semel affectum vix eius saporem amittit etiam si alio postmodum repleatur diversi saporis, sic iuvenile cor spiritali doctrina imbutum vix eius dulcedinem perdit, etiam cum saeculari postea occupatur cui intendit. Si autem tacendo sapientium 10 verba contemnit audire, nec ad ullam attingit scientiam spiritalis vitae.

143. Exemplum cultri Utque qui proprio caret cultro, merito esurit si alieno incidere nolit, sic et iste propria carens scientia iure fame spiritali deperit cum aliena nolit credendo scientia uti. Tacendo igitur sapientium verbis attendat, 15 ut ad scientiam spiritalis vitae doctrina eorum pertingat. Continendo vero corporis membra, ut supra dictum est, in melius proficit, quia mentem hoc modo stabiliorem et placidam reddit. Mens autem stabilis et placida placida exterius verba reddit et ipsa.

144. Exemplum de aqua quieta et solis radiis 20 Ut enim aqua quieta, cum ex una parte radium suscipit solis, ex altera quietum et ipsum aliquo in pariete reddit, sic mens pacata suscipiens aure cuiuspiam verbum, ore remittit et ipsum pacatum. Ut vero aqua commota radium commotum, sic et mens turbata verbum reddit tur batum, sed et omnem exterius actum. Ut ergo ad quietem mentis et 25 oris et operis sibi proficiat, sua iuvenis quisque membra decenter con tineat. Erubescendo autem, sicut et dictum est, in melius proficit, quia verecundia paenitentiam parit, cuius alia quidam sicca, alia vero est humida.

145De paenitentia sicca et humida Sicca namque paenitentia est, cum aliquem quidem sui peccati paenitet, sed humore pietatis suique ipsius compassionis caret. Humida vero est, cum habet utrumque suumque luget peccatum magna cordis contritione. Ut ad hanc ergo sibi prosit paenitentiam, non iuvenis tantum, verum et omnis homo erubescat, cum quid agit illicitum.

13 Ftq"e litteris maioribus D; U tantum litt. maiori FHO maioribus D; U tantum litt. maiori FHO 21 Ut litteris

c' 146 DE HUMANIS MORIBUS

146. Exemplum arborem magnam succidere volentis Ei autem sciendum, quem magni alicuius paenitet criminis, sibi esse agendum more arborem magnam succidere volentis. Sicut enim ille minora in circuitu arbusta prius curat succidere, ne sibi arborem ipsam

5 succidenti possint obesse, sic et huic vitia minora illi crimini vicina prius sunt extirpanda, ne qua sibi crimen ipsum destruenti ferant impedi menta.

Haec de humanis moribus per similitudines suo interiectas loco diximus, quo diutius memoria teneantur. Sicut enim nucleus diutius o servatur cum testa, absumendusque recentior invenitur quam sine testa, sic aliquid per similitudinem dictum diutius memoria tenetur, recolendumque memoria occurrit recentius.

Vita brevis, casusque levis, nec spes remeandi; Quanta seres hic, tanta feres; sit cura parandi.

5 Plura seras ut plura feras, ne non seruisse Paeniteat, cum nil valeat iam paenituisse.

2 Ei litteris maioribus D; E tantum litt. maiori FHO 8 Haec litteris maioribus D; H tantum litt. maiori FHO 13 Vita litteris maioribus F; V tantum litt. maiori

D Post c. 192 scripserunt hos versus HO 18 Hic scripserunt tractatum sequentem sine titulo FF2D 13-16 These verses occur in the mortuary roll of Vitalis, abbot of Savigny (d. 1122), in the entry made by the monks of Abingdon. The variants show that the verses were not an original composition for the mortuary roll: 14 for seres hie read seres hinc; 16 om. iam; after paenituisse add:

Qui revocas quod in arce locas, Petre, iurepotenti, Huic operi valvas superi plaudant venienti.

APPENDIX Utrum bono bonum sive malo malum possit esse contrarium Liquet omnibus etiam simpliciter intelligentibus bono malum et e con verso malo bonum esse contrarium. Illud autem videtur inquirendum, utrum bono bonum sive malo malum possit esse contrarium. Siquidem 5 omne bonum ab illo est, qui est summum et incommutabile bonum.

Summum, inquam, bonum, quia est fons et origo omnium bonorum.

Incommutabile vero, quia apud illum 'non est transmutatio nec vicissi tudinis obumbratio'. Si ergo aliquid bonum bono repugnat ut contra rium, necessario sequitur quia ipsa summae bonitatis incommutabilitas 10 varietatis vitio corrumpitur. Non enim in se penitus manet tranquilla, quae contrariis videtur esse existendi causa. Eo namque inquieta pro batur, quo ab ea contrarietatis inquietudo derivatur. Quia vero istud nequit fieri, igitur nec illud. Id est, quia ipsa incomprehensibilis boni tatis suavissima fragrantia nequit ullius repugnantiae affici amaritudine, 15 ergo nec bonum bono potest esse contrarium.

Quod autem malum malo possit esse contrarium, diligenter intuentibus satis videtur liquidum. Cui enim vel desipienti non liquet indiscre tam abstinentiam potius esse vitium quam virtutem aliquam, quae, quia ratione non regitur, divini iugo regiminis minime subicitur ? Quod si est 20 vitium, igitur et malum. Item. Certissimum quidem est effrenatam ventris ingluviem, immoderatam videlicet mandendi et bibendi cupi ditatem, perniciosam esse malitiam. Nam qui eius voluptuosis illece bris irretitur, ad interitum quasi ligatus trahitur. Ecce iam haec utraque mala esse certi sumus, et haec eadem contraria esse nequaquam dubi25 tamus. Cum enim alterum horum etiam propriae infirmitatis necessi tati contradicendo parcitati suggerit indiscrete deservire, alterum vero e contra parsimoniae munditiam deserendo carnalis voluptatis super fluitati suadet incessanter oboedire: procul dubio contrariorum more sibi invicem videntur repugnare. Multa quoque his similia inquirentis 30 inveniet diligentia.

Verum cum contrariorum ista sit ratio, quod numquam eodem tem pore et eodem respectu simul convenire possunt in eodem subiecto, sed cum unum ponitur mox alterum removetur, diligenti studio ani madvertendum quia huiusmodi contraria, id est contraria vitia, sese 35

3 Liquet litteris maioribus D; L tantum litt. maiori F 32 Verum litteris maioribus FD 8-9 lac. 1. 17

DE HUMANIS MORIBUS 95

invicem ponunt, ita videlicet ut qui uni subicitur, necessario et alteri eodem tempore et eodem respectu subiciatur. Quod quia videtur im possibile, iuvat indagare utrum queat ostendi consequenti ratione. Sed ut expeditius inquiratur, duo tantum huiusmodi assumenda sunt con5 trana, et eodem modo de reliquis omnibus, ac si universale totum per partem probaretur, intelligatur.

Sint autem haec duo: avaritia et dissipatio. Diligenter itaque intende, quicumque nos vel aliquid impossibilitatis vel aliquid novitatis dixisse opinaris. Omnis equidem avarus propter avaritiam dicitur avarus, io Nequaquam namque proprie avarus dicitur, nisi qui avaritiae imperio subiugatur. At ubi regnat aestus avaritiae, deest largitio cum bona voluntate et compassio egestatis alienae. Qui enim non solum propria strictissime tenere, verum etiam aliena inhianter concupiscit acquirere, quid aliis compatiendo cum bona voluntate videtur tribuere ? Ubi vero

15 desunt ista duo, scilicet cum bona voluntate largitio et egestatis alienae compassio, deest proculdubio ipsa proximi dilectio. Nam qui nec indigenti quicquam cum bona voluntate largitur, nec eius indigentiae compatitur, is nimirum a proximi amore disiungitur. Ubi autem deest amor proximi, deest utique et amor dei. 'Qui enim non diligit fratrem

20 suum, quem videt, deum, quem non videt, quomodo potest diligere ?'

Ergo quicumque est avarus, a dei amore et proximi existit alienus. Qui vero his duobus non fervet amoribus, sine dubio nec quatuor princi palibus pollet virtutum floribus, videlicet prudentia, fortitudine, iustitia atque temperantia.

25 Sed fortassis admirando inquis: 'Unde hoc?' Audi: Quia 'in his duobus praeceptis universa lex pendet et prophetae'. Et: Quia 'pleni tudo legis est caritas . Qui autem his quatuor non est praeditus, neces sario reliquis omnibus caret virtutibus. Istae etenim quatuor virtutum species ceteras omnes in se continent virtutes. Nam nulla virtus proprie

30 virtus dicitur, nisi vel ad prudentiam vel ad fortitudinem vel ad iustitiam vel ad temperantiam referatur. Qui enim nec prudenter intelligit, nec quae intelligit fortiter agit, nec iuste vivit, nec vitam modeste disponit, quam, ut ita dixerim, vel minimam verae virtutis in se videtur habere particulam ? Quisquis igitur est avarus, non solum quatuor principali35 bus, verum etiam ceteris omnibus caret virtutibus. Sed qui omnibus virtutibus caret, profecto universis vitiis subiacet. Circa humanam namque animam virtutes et vitia videntur esse immediata contraria.

31-32 nec quae intelligit D: neque intelligit (que intelligit expunxit) F 19-20: 1 Ioh. 4. 20.

2526 Matth. 22. 40.

2627 Rom. 13. 10.

LIBER ANSELMI

Semper enim homo vel virtutibus est praeditus, vel vitiis subiectus.

Unaquaeque autem virtus sibi proprium vitium habet contrarium. Nec est aliquod vitium, quod alicui virtutum determinate non sit con trarium. Unde cum immediatorum ista sit definitio, videlicet quod neque simul esse possunt in eodem subiecto neque simul abesse existente subiecto circa quod immediata dicuntur, sed si unum ponitur, mox alterum removetur et e converso si unum removetur, mox alterum ponitur, necessario sequitur id quod paulo ante diximus, videlicet qui omnibus caret virtutibus, universis vitiis est subditus ? Ergo quicumque est avarus, non solum dissipationi, cuius gratia ista retexuimus, sed etiam omnibus reliquis vitiis est subiectus. Ecce itaque dum regnante in quolibet avaritia, simul regnant et omnia cetera vitia, qualiter sicut per apostolum dicitur 'modico fermento tota massa corrumpitur'. Non inconvenienter ergo dicitur, quia idem subiectum et eodem tempore et eodem respectu duobus contrariis vitiis subicitur.

io i5 Possumus etiam et alia ratione illud idem probare. Eadem siquidem lex inter vitia videtur esse, quam quidam adulteri inter se solent habere.

Est enim quoddam genus adulterorum, qui, cum se invicem cogno verint, statim congregant se in unum ac huiusmodi inter se statuunt legis decretum, videlicet quod quisquis illorum alicuius sponsam de cipere poterit, postquam ipse adulterium perpetraverit, quod ipsa adultera omnibus in commune erit. Quo definito, ab invicem discedunt, circumquaque discurrunt, ac illud nefandum pactum omnimodis custodire satagunt. Cum igitur aliquis illorum aliquam deceperit, mox postquam ipse peccatum perpetraverit, antequam ad illam introduxerit aliquem sociorum suorum, ipsa non inconvenienter iam dici potest communis adultera ipsorum omnium. Nam adulter ipse unumquemque illorum ad illam introducturus est congruo tempore. Ac idcirco, licet adhuc minime omnes ad suae nefandae voluntatis pervenerint consum mationem, tamen propter certam suae pessimae consuetudinis com munionem iam omnes miseram illam suae ditioni quodam modo videntur habere subiectam. Unde et omnes singuli eam non incon venienter possunt appellare suam.

Istam quippe legem, ut praediximus, vitia inter se videntur habere.

Vitia namque tamquam fraudulentissimi adulteri discurrunt per omnes partes istius mundi, ac animas hominum, quae naturali iure omnes sui conditoris sponsae debent esse, suis fallacissimis fraudulentiis conantur decipere. Cum vero aliquis ex his pessimis adulteris aliquam deceperit, postquam ipse adulterium perpetraverit, idem postquam animam illam

16 Possumus litteris maioribus FD 13 1 Cor. 5. 6.

DE HUMANIS MORIBUS

a sui conditoris amore disiunxerit, statim in illam aliquem ex sociis suis introducit. Ille quoque, postquam introductus fuerit, et alium intro ducit. Sed et ille introductus similiter facit. Sicque unum vitium post aliud ingreditur, donec anima illa miserrima omnibus vitiis plena s habeatur. Quicumque ergo aliquod vitium in se recipit, mox postquam ipsum vitium cordis sui hospitium possederit, antequam in illum ali quod aliud introductum fuerit, miser ille iam vitiis omnibus quodam modo videtur esse subiectus. Nam per illud solum vitium si in eo ali quamdiu moratum fuerit, universa vitiorum multitudo in illum intrabit, io Et ideo licet adhuc in eo minime omnia vitia insint actualiter, tamen propter praedictam illorum consuetudinem iam omnia quodam modo videntur inesse potentialiter. Unde et universitas vitiorum iam miserum illum tamquam proprium possidet servum. Igitur cum quaedam vitia sibi invicem repugnent ut contraria, quisquis aliquo vitio est infectus,

15 necessario et duobus contrariis vitiis est subiectus. Non inconvenienter ergo dicitur, quia idem subiectum et eodem tempore et eodem respectu duobus contrariis vitiis subicitur.

J93. Similitudo militis Sicut miles temporalis armis munitus est temporalibus, sic miles

20 spiritualis debet armis munitus esse spiritualibus. Quaecumque enim temporali militi contra hostem visibilem sunt necessaria, ipsa eadem spiritualiter intellecta et spirituali militi contra hostem invisibilem sunt pernecessaria. Sed quae sunt illa, quae temporali militi sunt necessaria ?

Imprimis siquidem caballus, qui ei adeo est necessarius, ut recte dici 25 possit suus fidelissimus socius. Cum illo namque et occurrentem aggreditur hostem et persequitur fugientem, et cum tempus postulat, fugit persequentem. Deinde frenum additur, quo ipse equus regitur.

Non enim in directum viam teneret, si miles eum freno minime regeret.

Apponitur et sella ipsi militi admodum idonea. Quia tunc primum super 30 equum suum decenter ascendere et firmiter sedere poterit, cum viderit eum super se sellam habere. Adduntur etiam et calcaria ad eundum ipsum equum excitandum valde necessaria. Saepius namque nec gressum

18 De similitudine temporalis et spiritualis militis (vel militis spiritualis) DP; De spirituali milite et eius armis HO; tit. om. F 19 Sicut litteris maioribus D; S tantum litt. maiori FPHO 31-32 eundum ipsum P: ipsum eundum F; ipsum eundem D; ipsum om. HO 18 The two similitudes which follow were added as cc. 193 and 194 to De sim. in the thirteenth century, and they are not found in the earliest manuscripts of this enlarged version of De moribus. Nevertheless, the inclusion of the first of these similitudes in all the manuscripts of De moribus, and of the second in the group FDP, shows that they were associated very early with this work, and this is the justification for including them here.

H C 3501

LIBER ANSELMI

c. 193 quidem moveret, si miles eum calcaribus non urgeret. Quorum alterum est dextrum, alterum vero sinistrum. Dein miles suis armis induitur, quibus ab hostis sui incursu defenditur. Lorica vestitur, ne in aliqua sui corporis parte vulneretur. Galea caput eius ornatur, ut et ipse inde decoretur et eius principale securum habeatur. Scutum praetenditur, 5 ut ipse totus inde protegatur. Lancea in manibus tenetur, ut inde hostis adhuc longe semotus transfigatur. Gladio accingitur, unde idem hostis cominus iuguletur. Ista itaque omnia temporali militi sunt valde neces saria. Nequaquam namque bene armatus esse poterit, si vel unum ex istis quamlibet minimum ille defuerit. Nec proprie dici poterit miles 10 legitimus, quia adhuc erit imperfectus.

Verum ista omnia, ut praediximus, spirituali militi nihilominus sunt necessaria. Spiritualem vero militem nostrum dicimus interiorem homi nem. Hic etenim debet omni tempore suo creatori militare. Equus autem militis huius est corpus ipsius. Sicut enim equus militi est neces15 sarius, sic interiori homini corpus. Nam quemadmodum miles cum equo contra suum pugnat adversarium, sic et interior homo cum corpore contra diabolum. Cum corpore namque et occurrentem dia bolum expugnat, eius tentationibus viriliter resistendo, et fugientem cruciat instanter persequendo, et persequentem, cum ratio postulat, 20 deridet, prudenter fugiendo. Cum enim homo bene vivere incipit, mox diabolus illum decipere totis viribus satagit. Cui si ille non consenserit, sed eius tentationibus et animo pariter et corpore viriliter restiterit, mox ipsum diabolum devincit. Hoc est enim diabolum devincere: eius sug gestionibus fortiter resistere. Qui si etiam in bonis operibus et animo 25 et corpore instanter perseveraverit, et quidem diabolum magno perse cutionis cruciatu ferit. T unc etenim miles Christi diabolum persequitur, cum in bene operando perseverantiam amplectitur. Cum vero ipsi dia bolo, summa dei providentia iuste disponente omnia, super hominem potestas tribuitur, tunc illum persequi dicitur. Sed plerumque miles 30

Christi eius ad modicum cedit vesaniae, ut adhuc domino suo possit fructificare. Iuxta quod idem ipse dominus de membris ipsius diaboli suos discipulos admonuit dicens: 'Si vos persecuti fuerint in una civi tate, fugite in aliam.' Quod cum miles Christi facit, ipsum diabolum prudenter illudit. Non enim fugit quia eum timeat, sed ut domino suo 35 adhuc praedam acquirat. Valde itaque est necessarius nostro militi suus equus, id est interiori homini corpus exterius.

Sciendum vero quia proprium est militis praeesse, equi autem subesse.

2 Dein FD: Dehinc HO; Deinde P 33-34 Matth. 10. 23.

c' 193 DE HUMANIS MORIBUS

Militis imperare, equi obtemperare. Nequaquam namque miles contra adversarium decenter pugnare poterit, nisi equus suus sibi subiectus fuerit et nisi sibi per omnia oboedierit. Sed quia est animal mutum et non habet intellectum, miles capiti eius frenum imponit, quo eum huc

5 et ^uc et*am cum noluerit, secundum propriam voluntatem flectere possit. Neque enim expedite adversus suum pugnare poterit adver sarium, nisi in equo suo habuerit frenum. Nam quomodo ipsi hosti for titer resisteret, cum sibi proprius equus multotiens repugnaret ? Decet itaque, ut in equo suo habeat frenum, si vult expedite pugnare contra

10 adversarium. Debet autem secundum equi qualitatem freni providere quantitatem. Si enim oboedientem equum habuerit et quietum, in eo parvum et suave debet ponere frenum. Si vero rebellem et indomitum, magnum in eo et asperum necesse est imponat frenum. Si autem medio crem, et in freno providere debet mediocritatem.

15 Similiter et miles Christi, si vult legitime certare contra diabolum, debet in equo suo habere frenum. Frenus autem, quo huiusmodi equus regitur, abstinentia dicitur. Per abstinentiam namque debet interior homo exterioris lasciviam refrenare et eum secundum propriam volun tatem huc atque illuc flectere. Nam sine huiusmodi freni regimine

20 nullatenus expedite adversus diabolum poterit pugnare. Sed ipsa abstinentia debet esse discreta. Secundum enim corporis sui qualitatem decet, ut interior homo provideat abstinentiae quantitatem. Alioquin non solum sibi non erit ad ullum adiumentum, immo ad maximum impedimentum.

25 Notandum quoque quia frenus duo lora solet habere, quae miles in manu sua debet tenere et sic equum suum regere. Sed si alterum plus altero traxerit, nequaquam ipse equus in directum viam tenere poterit.

Ut autem in directum viam teneat, necesse est, ut miles utraque lora aequa manu trahat. Quid itaque per duo lora freni nisi duo membra

30 abstinentiae debent intelligi ? Alia namque abstinentia est nimium remissa, alia supra modum districta. Quae si inaequaliter interior homo exteriori indixerit, id est si unum plus quam alterum ei iniunxerit, nequaquam rectam viam tenere poterit. Aut enim propter nimium remissam abstinentiam superbiet, aut propter plurimum districtam

35 deficiet. Restat igitur, ut neutram indiscrete corpori iniungat, sed dis cretionis manu mediocritatem teneat.

Debet autem miles iste super equum suum sellam habere. Eius sellam credimus esse mansuetudinem. Hanc enim debet interior homo super exteriorem ponere, ut et super eum firmius sedere et eum decentius

14 freno FHO: eo DP debet providere HO 25 frenus FDHO: frenum P

LIBER ANSELMI

c. io possit regere. Videlicet ut nullum membrum huc vel illuc inordinate moveat, sed omnia decenter et mansuete contineat. Ut nihil agat aspere, sed omnia cum tranquillitate.

Sunt etiam et calcaria huic militi ad excitandum equum suum per necessaria. Ista siquidem calcaria duo sunt exhortationum genera. Duo 5 namque sunt genera exhortationum, quibus interior homo exteriorem debet excitare ad opus bonum. Quaedam namque exhortationes sunt de timore, quaedam vero de amore. Illae autem, quae sunt de timore, dicuntur sinistrae. Quae vero de amore, dicuntur dextrae. Sed de quo timore et de quo amore ? De timore gehennae et de amore vitae aeternae. 10

De timore horribilis calamitatis et de amore delectabilis iucunditatis.

De timore perpetuae miseriae et de amore perennis gloriae. Quia ergo noster exterior homo est infirmus et corruptibilis, saepius aliqua in stante gravitate a bono opere vellet cessare. Sed cum interior homo eum ab incepto bene operandi itinere senserit velle torpere, mox eum quasi 15 miles equum suum calcaribus debet excitare praedictis exhortationibus, aliquando videlicet sinistris, aliquando vero dextris; id est nunc timore, nunc amore, et quandoque simul utrisque.

Haec de equo et de his, quae ad eum pertinent, disseruimus, iam vero ad militem nostrum redeamus, et quibus armis armari debeat attentius 20 inquiramus. Militem nostrum, ut praediximus, nostrum esse interiorem hominem credimus. Verum sicut constat de temporali milite, nullatenus miles iste cum adversario suo sine armis bellicis poterit certare legitime.

Nam quomodo membra sua a mortiferis diaboli iaculis servaret illaesa, nisi indueretur lorica ? Quam securitatem principali suo obtineret, vel 25 quem timorem ipsi hosti incuteret, si galeam in capite minime haberet ?

Quomodo etiam a virulentis antiqui serpentis ictibus tam se quam equum suum defenderet, nisi scutum praetenderet? Unde vero ipsum hostem transfigeret, si lanceam in manibus nequaquam teneret ? Aut unde idem hostis iugularetur, si miles Christi gladio non accingeretur? Sunt itaque 30 admodum necessaria nostro militi sua arma.

Arma ista licet sint bellica, non sunt tamen temporalia, sed spiritualia.

Non sunt carnalia, sed intellectualia. Sicut enim docet apostolus, spiritualibus spiritualia comparare debemus. Siquidem miles noster spiritualis dicitur, sed et eius adversarius nihilominus spiritualis esse 35 creditur. Quid itaque consequentius, quam ut isti tales adversarii armis adversum se invicem dimicent spiritualibus? Ut ergo miles Christi contra ignita diaboli iacula ex omni parte se muniat, sine mora loricam

12 De timore . . . gloriae om. HO 18 quandoque: et add. D et iam corr. F 34 Cf. 1 Cor. 2. 13.

C193 IOI

DE HUMANIS MORIBUS

suam induat. Eius quippe lorica attestante scriptura dicitur iustitia.

Nam quemadmodum lorica annulis contexitur, sic iustitia bonis operi bus perficitur. Opera namque iustitiae sunt quasi annuli loricae. Sed ipsa iustitia debet esse continua. Manifestum quidem est de lorica, quia,

5 si fuerit interrupta, ad tuendum militem minus sit idonea. Eodem modo intellige de iustitia, si et ipsa fuerit interrupta. Illa siquidem iustitia interrupta dicitur, quae quandoque intermittitur. Qui ergo intermittit iustitiam, quasi interruptam induit loricam. Sed miles iste nequa quam poterit contra adversarium suum fortiter pugnare. Igitur ut

10 miles Christi antiquo hosti viriliter resistat, loricam iustitiae inviolatam custodiat; id est sine intermissione operibus iustitiae studeat insistere.

Debet etiam miles iste galea caput suum ornare, videlicet ut et ipse inde decorus appareat et ipsi hosti ob tantum securitatis signum terrorem non minimum incutiat. Caput huius militis non inconvenienter dici

15 potest intentio ipsius interioris hominis. Nam sicut caput praeest ceteris membris corporis, sic intentio videtur praeesse ceteris instru mentis interioris hominis. Ut enim nos docet usus ipse, intentio in nobis solet praecedere, deinde cura, sollicitudo, studium et cetera huiusmodi, ut ipsa intentio opere valeat demonstrari, ac si quaedam membra solent

20 subsequi. Quid autem intelligere debemus per galeam nisi beatam spem? Nam quomodo galea sursum dirigitur, sic beata spes semper ad superiora sustollitur. Tunc ergo miles Christi super caput suum galeam ponit, cum intentionem suam beata spe munit. Id est, cum quidquid boni intendat agere, hoc solummodo facit ob spem beatae et perennis

25 gloriae.

Est etiam et clipeus nostro militi valde necessarius. Hunc quippe debet praetendere, ut a virulentis diaboli iaculis tam se quam equum suum valeat defendere. Scutum militis huius fidem esse docet apostolus :

'Sumite', inquit, 'scutum fidei, in quo possitis omnia tela nequissimi 30 ignea extinguere.' Fides namque tamquam scutum inexpugnabile ardentissima vitiorum tela solet excipere, ac metu gehennae et caelestis regni credulitate mortificando extinguere. Possumus etiam aptissime per scutum patientiam intelligere. Sicut enim scutum excipiendo ad versarii tela militem temporalem servat incolumem, ita patientia

35 excipiendo mortifera diaboli spicula militem spiritualem. Notandum quoque quia miles ex sinistro latere scutum solet praetendere. Per sinistram quippe partem intelligere possumus adversitatem. Scutum ita que miles Christi ex sinistro praetendit latere, cum patientiam et animo et corpore amplectitur in adversitate. Numquam enim in prosperitate

1 Cf. Eph. 6. 14.

29-30 Eph. 6. 16.

LIBER ANSELMI

c. 193 est virtus patientiae. Ille autem vere patiens esse creditur, qui et adversis atteritur et tamen ab spei rectitudine non flectitur.

Restat igitur, ut miles iste absque mora lanceam manibus arripiat, gladio se accingat, ac sic audacter ad singulare certamen accedat, hosti que suo viriliter se obiciat. Lanceam debet arripere, ut inde ipsum 5 hostem valeat transfigere. Gladio debet accingi, unde idem hostis queat iugulari. Quid autem intelligendum est per lanceam, nisi providentia ?

Sicut enim temporalis adversarius adhuc longe semotus transfigitur lancea, ita hostis antiquus quasi adhuc longe divisus quodammodo transfigitur providentia. Verum, ut diximus, miles noster ipsam lanceam 10 debet tenere manibus. Saepius in divinis scripturis, quia per eas solemus operari, opera per manus solent designari. Lanceam itaque in manibus tenere est in operibus providentiam habere. Cum enim miles Christi aliquid proponit agere, statim ad ipsum opus mentis intuitum debet dirigere, et ad quem finem tendat, diligenti providentia circumspicere. 15

Quod si tetenderit ad finem malum, mox illud anathematizando tam quam mortiferum respuat venenum. Sin autem ad finem bonum videatur tendere, sive sit leve sive sit grave, intrepidus ipsum opus debet arripere, ac hilari devotione perficere. Si igitur miles Christi hanc providam sollicitudinem in omnibus operibus suis iugiter habere studuerit, ipsum 20 adversarium suum tamquam lancea providentiae transfixum facillime superare poterit.

Quid vero significet gladius, nobis exponere pretio dignum duxit apostolus: 'Et gladium', inquit, 'spiritus, quod est verbum dei.' Et iterum: 'Vivus est sermo dei et efficax et penetrabilior omni gladio 25 ancipiti, et pertingens usque ad divisionem animae et spiritus', et cetera.

\ erbum quippe dei non inconvenienter gladius spiritus, spiritualis vide licet, seu anceps dicitur gladius, quia quod huiusmodi gladius agit corporaliter, verbum dei agere videtur spiritualiter. Anceps namque gladius ex utraque parte solet incidere. Sic et sermo dei quasi ex utra30 que parte videtur incidere, cum corda hominum duobus modis solet compungere, scilicet nunc terrendo, nunc blandiendo, nunc mortem aeternam sonando, nunc vitam sempiternam promittendo. Cum ergo miles Christi hanc verbi dei sectionem et in se et in quoscumque valet satagit exercere, ipsum antiquum hostem gladio quodammodo videtur 35 lugulare. Quasi enim iugulando eum usque ad interniciem prosternit dum longe a finibus suis, a cordibus videlicet, in quibus ante inhabi taverat, gladio verbi dei illum violenter expellit. Valde itaque, ut praediximus, sunt necessaria spirituali militi sua arma.

1 qui et: et om. HO; in add. P 24 Eph. 6. 17.

25-26 Hebr. 4. 12.

C. 194

DE HUMANIS MORIBUS

194. Similitudo cellerarii Salomon ex persona sponsae dicit in canticis: 'Introduxit me rex in cellam vinariam.' Videamus quomodo prudens cellerarius soleat ordi nare dolia in cella vinaria. Siquidem iuxta ostium illud ponit dolium,

5 in quo est debilissimum vinum. Iuxta quod et aliud ponit, in quo ali quantulum melius vinum habetur. Sed et iuxta illud tertium sistitur, in quo adhuc melius vinum continetur. Sicque quanto dolia ab ostio disiunguntur, tanto in eis melius vinum habetur. Novissime vero, vide licet in angulo, illud ponitur dolium, in quo continetur pretiosissimum

10 vinum. O mira prudentia! Optimum vinum nequaquam ponit iuxta ostium, sed illud quod est vilissimum. Sed quare ? Propter ingredientes videlicet et egredientes. Si enim bonum vinum esset iuxta ostium, ipse cellerarius non minimum inde ab ingredientibus sive egredientibus incurreret damnum. Citius namque diripitur quidquid prope manus

15 invenitur. Et ideo viliorem potum anteponit, potiorem vero postponit.

Solet etiam et aliam facere prudentiam. Cum aliquem in cellarium suum introducit, iuxta modum quo eum diligit, ei ad potandum tribuit.

Quem enim parum diligit, illi de viliori potu tribuit. Quem vero ali quantulum diligit, ei de mediocri potu tribuit. Quem autem plurimum

20 diligit, huic de optimo dolio ad potandum tribuit.

Dicit itaque sponsa: 'Introduxit me rex in cellam vinariam.' Rex iste rex regum cellam habet vinariam, in quam sponsa sua, fidelis videlicet anima, se gratulatur introductam. Eius cella vinaria dicitur scriptura sacra. In hac cella quatuor habentur dolia mellifluae dulcedinis plena,

25 quorum ista sunt nomina: simplex historia, allegoria, moralitas, ana gogen, id est intellectus intendens ad superiora. Ista quippe dolia modo, quo superius diximus, sunt ordinata. Primo namque loco in scriptura sacra tamquam iuxta ostium est simplex historia, deinde allegoria, postea moralitas, novissime vero quasi in angulo est anagogen, id est

30 contemplatio. Valde dulcis potus est in historia, sed et dulcior in allegoria, dulcissimus vero in moralitate, longe autem incomparabiliter dulcior in anagogen, id est in contemplatione.

Potus, qui continetur in primo dolio, id est in historia, sunt simplicia gesta sanctorum et exempla. Quibus dum intendimus, animas nostras

35 magna dulcedine quodammodo potamus. In secundo autem dolio, id est in allegoria, est fidei instructio. Per allegoriam namque ad fidem

1 De cellarario domini DP tit. om. F 2 Salomon litteris maioribus FD; S tantum litt. maiori P 32 dulcior: dulciter PFD (dulcis corr. F; dulcior corr. D)

2-3 Cant. 2. 4.

21 Cant. 2. 4.

22 rex regum: 1 Tim. 6. 15.

LIBER ANSELMI

c. 194 instruimur, et in interiore homine admirandae suavitatis sapore imbui mur. In terto vero dolio, id est in moralitate, est morum compositio.

Per moralitatem etenim mores nostros componimus, et quasi mirae dulcedinis potu refecti, hilares et amabiles proximis nostris apparemus.

Potus, qui continetur in quarto dolio, illo videlicet, qui stat in angulo, 5 id est in anagogen, est quidam suavissimus divini amoris affectus. Cuius ineffabili dulcedine, cum anima nostra reficitur, ipsi summae divinitati quodammodo unitur. Cum igitur cellerarius iste aliquos in cellarium suum, sanctam videlicet scripturam, introducit, modo quo superius diximus eis ad potandum tribuit. Simpliciores namque et rudes in fide 10 ac eius amore de primo dolio solet potare, id est de historia; capaciores vero de allegoria; perfectiores autem de moralitate; perfectissimos qui dem de anagogen, id est de contemplatione.

Sciendum vero quod quisquis de quarto dolio, de illo videlicet qui stat in angulo, id est de anagogen, biberit, quantulumcumque inde 15 gustaverit, statim ob miram ipsius potus dulcedinem ebrius erit illa videlicet ebrietate, ad quam sponsus electos suos invitat in canticis:

Comedite, amici, et bibite, et inebriamini, carissimi.' Quicumque et enim de potus huius dolii suavissimo sapore imbuitur, mox ad mundi huius turbines tamquam ebrius insensibilis redditur. 20

Habet autem istud cellarium in se quoddam ostium. In isto vero ostio quaedam clavis habetur, per quam infidelibus clauditur et fidelibus aperitur. Ostium huius cellarii, id est sanctae scripturae, est recta fides.

Clavis autem humilitas. Qui ergo vult intrare in cellarium domini, id est in sanctam scripturam, necesse est ut intret per ostium et elavem, 25 per fidem videlicet et humilitatem. Debet namque certissime credere quidquid dicit sancta scriptura verum esse. Deinde sensum ipsius scripturae, ac si pro foribus pulsando, humiliter debet investigare

Nullus etenim sine fide et humilitate in cellarium domini ad sui utili tatem poterit intrare. Poterit quidem tamquam fur irrumpere et 30 quadam vi saecularis scientiae de primis doliis quasi quasdam guttas lambere, sed ad ultimum dolium, in quo continetur illud vinum quod laetificat cor hominis, id est ad anagogen, nullatenus quibit pertingere

Quisquis igitur in cellario domini de omnibus doliis id est de histo ria de allegoria, de moralitate, de contemplatione sufficienter bibere 35 desiderat, rectam fidem cum summa humilitate habere studeat.

18 Cant. 5. 1.

33 Cf. Ps. 103. 15.

ALEXANDRI MONACHI CANTUARIENSIS

LIBER EX DICTIS BEATI ANSELMI

NOTE The main text which follows is that of the second recension, using MS. B as a base. The errors of B (which are recorded in the notes) have been corrected from Dur and K for the Dicta and from A whenever possible for the Miracula, but the independent errors of these manuscripts have not been recorded. The titles at the head of each chapter of the Dicta are those of B; the occasional variants of Dur have been noted, but the titles in K, which differ only insignificantly from the Capitula are not normally recorded.

There are no titles at the head of the individual Miracula in A and B, from which the texts of the two recensions are taken, and they have been supplied from the list of titles at the beginning of the work. The variant readings of the first recension of the Dicta and the complete text of the first recension of the Miracula are printed at the foot of the page. The manuscripts used are:

First recension A Cambridge, Corpus Christi College, 316 Second recension B Cambridge, Corpus Christi College, 457

Dur Durham Cathedral Library B. iv. 32

K Cambridge University Library Kk. 4. 20

A few readings have been recorded from H Heidelberg University Salem ix, 30 N British Museum, Cotton Nero A vii. but in general the manuscripts of fragments of the work described above

(pp. 27-29) have proved useless as witnesses to the text.

LIBER EX DICTIS BEATI ANSELMI

PROLOGUS Compellis me, venerabilis abba et sanctae Romanae ecclesiae legate, 5 domine Anselme, ut tibi quaedam de dictis magnifici viri Anselmi,

Cantuariorum archiepiscopi, avunculi tui, transmittam, quae cum loqueretur in commune, ut potui, excepi, mihique soli, ne memoriae dilaberentur, litteris quam brevissime potui commendavi, penes me cupiens illa reservari. io ^ erum a nonnullis me nesciente cum inspecta fuissent, pars eorum transscripta, pars vero distracta est. Nunc igitur pauca—utpote simpli citer exarata sunt quae remanserunt, in unum coartata tibique trans missa, sic oro, ut ab omni qui haec legere voluerit suscipiantur, quatinus si quid in eis minus bene dictum repertum fuerit, non illius, sed meae is parvitatis sensu processisse sciatur. Si quid autem bene, eius ab ore sanctissimo derivasse credatur.

Quae sicut diversis in locis ac temporibus excepi et litteris commen davi, sic quid eorum praeiaceret quidve sequeretur, non curavi; sed solum ut quaeque sententiola in se haberet quid offerre ad aedificatio20 nem intenderet.

In fine autem huius opusculi tria de miraculis beati Jacobi apostoli et alia nonnulla quae sequuntur posui, quae a quibus acceperim, in ipsis patebit relationibus.

2 LIBER EX DICTIS beati anselmi De monte humilitatis B; tit. om. Dur K 4-11 Compellis . . . Nunc igitur: Cum quaedam de dictis magnifici Anselmi Cantua riorum archiepiscopi, quae cum loqueretur in commune ut potui excepi, et ne a memo ria dilaberentur litteris quam brevissime potui commendavi, a nonnullis me nesciente cum inspecta fuissent pars eorum transcripta, pars vero distracta est, nunc igitur K

4~5 Compellis . . . tibi Dur: haec verba in rasura a manu s. xvi scripta sunt B 12 sunt om. Dur 17-23 Quae . . . relationibus om. K 19 offerre: quod add. Dur Prior rec.: 2 Tit. om.

3—23 Prol. om.

CAPITULA proficere. 5

I. De monte humilitatis et septem gradibus eius.

II. De duabus humilitatibus. ili. Quam sint necessariae scientia, voluntas et usus cupienti

IV. Quot modis dicatur bonitas et quibus sit utilis, v. De quattuordecim commoditatibus sive beatitudinibus. vi. Quod probus homo de bonis et malis omnibus sibi utili tatem facere valeat. vil. Quam mala sit detractio et quot modis noceat, vili. Quod iustus homo quadrato lapidi comparatur,

IO x. Quot causis homines deo serviunt, xi. De tripartito labore hominum. xii. De duobus generibus virtutum. 15 xiii. De pace carnali et spirituali. ix. Quot modis sentitur deus et qualiter videbitur 'sicuti est', xiv. Qualiter cum proximis pacem habebimus, et praelato oboedire debemus, et deo munditiam cordis parare et immundis cogitationibus repugnare. xv. De quattuor modis praecipiendi et oboediendi. 20 xvi. Quae sunt habenda tendenti ad perfectionem et qualiter se omnibus inferiorem iudicet et cenovexiam portet spiritualem. xvii. De tribus naturis animae et tribus delectationibus, et quali ter fit legitima vel fornicatrix. 25 xviii. De appetitu, cui ratio non dominatur, et eorum significatione. 3o xix. Quare deus delectetur ieiuniis et afflictionibus hominum potius quam in saturitate. xx. De consecratione domus dei et sacrificiorum immolatione,

DE MIRACULIS

xxi. Qualiter Iacobus apostolus mortuum suscitaverit, xxii. Qualiter daemones fugavit.

I-I°941 Capitula om. K 31-109. 41 Capitula xxi-lii om. Dur textu sequenti capitula XXI et XXII invertuntur.

32-33 In Prior rec.: 1-109. 41 Capitula om.

12 1 Ioh. 3, 2.

DICTA ANSELMI I0Q

xxiii. Qualiter oratorium suum aperuit. xxiv. Qualiter papa Gregorius Iunior malefactores destruxerit et sepulturae traditus sit. xxv. Qualiter Hildebrandus, Romanae ecclesiae archidiaconus, cognoverit cogitationem abbatis. xxvi. Qualiter idem Dominum Iesum viderit, et angelum per cudentem, et mortalitatem praedixerit, xxvil. Qualiter iterum salvatorem in capitulo monachorum viderit, xxviii. Ut idem simoniacum episcopum superaverit per 'Gloria patri'. xxix. Ut Hildebrandus factus papa daemonem equitare super quodam viderit. xxx. Ut idem religiosum quendam fornicasse per daemonem cognoverit. xxxi. Qualiter sanctus Firminus de Ivone vindictam sumpserit, xxxii. Qualiter Christianus quidam eguerit et egestate caruerit. xxxiii. De abbate Gigone, et eius iocunditate. xxxiv. De abbate Hugone et eius taciturnitate, xxxv. De Stephano rapto et eius presbitero. xxxvi. Quid daemones in monte Bebii fecerint, xxxvii. De liberatione Balduwini per beatum Quintinum. xxxvili. Qualiter idem ardentem clibanum fugaverit per evangelicam lectionem, et saluti redditus sit. xxxix. Ut Alexander monachus per beatum Anselmum a prae donibus liberatus sit. xl. Ut idem a suffocatione aquarum evaserit. xli. Ut Balduwinus monachus per apostolum Petrum a dolore tali liberatus sit. xlii. De Hugone archiepiscopo Lugdunensi, et duobus hirun dinibus. xli ii. De Ademaro clerico Lugdunensi. xliv. De caeco illuminato per beatum Anselmum. xlv. De puero per eum a caduco morbo liberato. xlvi. De Stephano, Romanae Urbis iudice. xlvii. De presbitero, qui beatum Martinum amaverat. xlvi ii. De Maurilio, Rotomagensi archiepiscopo. xlix. De Ivone milite, et eius subita morte.

L. De inclusa, quam diabolus calce percussit. li. De puero, quem diabolus per fenestram tulit. lii. Qualiter Willelmus turbas daemonum viderit, et ab eis per bonos angelos liberatus sit.

Capitulum I De monte humilitatis et septem gradibus eius et duabus eiusdem montis custodibus Dominus et redemptor noster spiritu septiformis gratiae plenus, pro fundam superbiae vallem volens nobis obstruere, et montem humilitatis 5 commendare, 'omnis', inquit, 'qui se exaltat, humiliabitur, et qui se humiliat, exaltabitur.'

Superbia namque quasi vallis maxima est, bestiis vitiorum plena, tenebris obsita. Quam si quis inhibit eaque delectatur, a luce procul dubio alienatur veritatis. Nam donec ipsa humilitas, quae veritatis 10 sedes est, sibi familiaris extiterit, in tenebris est, non habens cogni tionem sui et lucem veritatis non discernit, quia 'animalis homo non percipit ea quae dei sunt'.

Unde fit ut in valle ista tenebrosa vitiorum sit copia, quasi bestiarum crudelium magna multitudo. Denique crudelitas ut leo, calliditas ut 15 vulpecula, invidia ut serpens, iracundia ut rana, ceteraque vitia quasi mortifera animantia ibidem conversantur. Quae quanto plus cuiquam familiaria fuerint, tanto minus quam sint crudelia animadvertuntur.

Consuetudo etenim est vitii, ut non facile videatur ab eo qui illud tenendo sectatur, sed postquam illud execratus fuerit et se ab illo 20 alienare contenderit, tunc demum videt in quanta foeditate et miseria iacuerit et quam graves morsus malae bestiae toleraverit.

Humilitas autem mons magnus est, in cuius summitate lux est non Prior rec.: 2-3 De septem gradibus montis humilitatis 4-7 Dominus . . . exaltabitur om. 8 Superbia namque quasi: Non est in altum elevata superbia, licet quidam autumant, sed demissa et est om. 9-13 tenebris obsita . . . dei sunt: et caligine tenebrarum densissima. Nam quanto amplius quis superbia involvitur, tanto lucem veritatis minus intuetur. Nec clare potest discernere iustum ab iniusto, quamdiu in tenebris, in caecitate scilicet, cordis sui superbi iacet, sed quae sunt distorta, aeque ut recta sectatur. 15 multi tudo magna I5~^7 Denique . . . conversantur: Nam leones crudelitatis et vulpes male calliditatis, serpentes quoque venenose invidie et rane iracundie ceteraque vitiorum animalia ibi habundant 18 familiares crudeles

19 vitii est ab eo videatur illud: illo 20 tenendo sectatur: utitur postquam illud execratus fuerit: mox ut cessaverit 20-21 ab illo se alienare contendent: alienaverit 21 videt: intuetur 22 malae bestiae: quam malarum bestiarum Tr 4' 3wc US' C' I0°~8; De beat■ PP288-9 below; Epp. 285 [iii. 75] and 418 [111. 137] (Schmitt, iv. 204. 27-28; v. 364. 10-12); Regula S. Benedicti, c. vii 6-7 omnis . . . exaltabitur: Luc. 18. 14 ! ! in tenebris est: cf. Ioh 12

12-13 animalis . . . sunt: 1 Cor. 2. 14 '

C. I

DICTA ANSELMI

I I I modica, et honestarum personarum, id est sanctarum virtutum, pul cherrima turba. Huius altitudo septem gradibus ascenditur.

Primus itaque gradus in monte humilitatis est cognitio sui. Hunc ita unusquisque debet habere, ut se inferiorem omnibus iudicet, imitans

5 apostolum, qui se iudicat omnium sanctorum minimum. Nam si esset aliquis homo, qui ita peccasset ut dominus ei iusto iudicio pedes et manus amputare, oculos evellere et totum dilaniare posset, nec tamen faceret sed ex sua misericordia illum toleraret, vehementer se domini sui debitorem cognoscere deberet, et eo magis humiliari, quo se minus io meruisse tolerari perpenderet.

Nos igitur domino nostro in multis offendimus, et in tantum, ut ex vindicta iustitiae suae membratim nos possit dilaniare, aut iugi languore torquere, et paenis aeternis intrudere. Ex qua offensione non solum iram dei promeruimus, sed etiam totam creaturam adversum nos

15 excitavimus. Etenim si servus cuiusquam a domino suo recederet et inimico domini sui adhaereret, non solum ipsum dominum, sed etiam totam eiusdem domini familiam iustissime irritaret.

Cum igitur dominum creatorem cunctorum offenderimus, adversum nos omnem creaturam, quantum spectat ad meritum nostrum, in iram

20 commovimus. Potest ergo nobis iusta consideratione terra dicere: 'Non debeo vos sustinere, sed potius absorbere, quoniam non timuistis a domino meo peccando recedere.' Potest cibus et potus dicere: 'Non meruistis, ut vos pascere debeamus, immo potius ut confusionem et necem vobis praeparemus.' Sol quoque: 'Vobis ad salutem non debeo

25 lucere, sed ad vindictam domini mei penitus comburere.' Sic etiam sin gula quoque creatura contra nos potest assurgere irrefragabili ratione.

Proinde expedit nobis humiliari, ne diu dilata vindicta tanto acrius adveniendo mala nostra puniat, quanto diutius toleravit quod punire poterat. Ut ergo humiliemur, quid simus, quid nati fuerimus, vel quid

30 fecerimus mente pertractemus, et nos multo dignos supplicio fore 29 fuerimus: fuimus ABKDur Prior rec.: 2 Huius . . . ascenditur: Sed quicumque ad hunc pervenire desi derat, necesse est, ut per gradus quosdam ascendat, si hunc cognoscere et in habitare affectat 4 habere debet 7 evellere: eruere 8 toleraret: nonne add. 11 offendimus: omnes add. ut: nos 12 nos possit om. aut: paenis aeternis tradere aut add. 13 torquere . . . intrudere: in prae senti tempore et post hanc vitam inferno possit committere, si ita placuerit ei

16 dominum: exacerbaret add. 17 familiam: eius add. 21-22 a domino meo non timuistis 29-30 vel quid fecerimus: quidve futuri erimus 30 dignos supplicio: supplicio dignissimos

4 se inferiorem omnibus iudicet: cf. Reg. S. Benedicti, c. vii. si omnibus se inferi orem credat 5 omnium sanctorum minimum: cf. Eph. 3. 8. 11 in multis offendimus: lac. 3. 2.

1I2 ALEXANDRI MONACHI c. i

cognoscemus. Qui se talem iudicat, iam in primo gradu humilitatis stat.

Secundus gradus est dolor. Nam sunt nonnulli, qui se peccatores esse fatentur, sed nullum inde habent dolorem. Qui necesse est ut doleant, si veniam mereri volunt; quia non valet ut se cognoscat quis pecca5 torem, msi inde habeat dolorem. Nam si domino suo aliquis peccaret et inde dolorem non haberet, quid putas de eo dominus diceret?

Quomodo ei offensam dimitteret, quamdiu eum minime dolere sciret ?

Ridiculum potius quam aliud videretur, si veniam peteret unde non doleret. Necesse est igitur ut dolorem habeat, quisquis de perpetratis 10 culpis veniam consequi desiderat.

Deinde sequitur confessio, quia qualiter se peccator cognoscat et doleat, confiteri debet. Multi etenim sunt, qui se peccasse cognoscunt et dolent, et tamen celant, quoniam quidem confiteri erubescunt. Et quoniam sciunt confessionem ad salutem necessariam fore, in cordibus 15 suis coram deo paenitere et illi confiteri proponunt, multoque maiorem paenitentiam agere, quam aliquis eis, si confiterentur, vellet imponere.

In qua re penitus decipiuntur, quia nullus deo quicquam potest confiteri quod ignoret. Omnia enim nuda et aperta sunt ei. Vult itaque deus ut quicumque illi peccaverit, ac si ipse nesciret, ita suo loco alii nescienti 20 confiteatur, quatinus hoc indicio manifeste probet quia, si deus nesciret, ipse veraciter ei manifestando aperiret.

Ad haec. Si is, qui maiorem paenitentiam ex proprio arbitrio non confessus vult agere quam aliquis si confiteretur vellet ei imponere, putat se maius quid fecisse ex propria voluntate quam si confiteretur, 25 penset apud se quid sibi plus constiterit, an confiteri et parvam paeni tentiam agere, an sine confessione spontanea voluntate longo paenitere tempore. Cumque magis eligit paenitentiam gratis protelare quam reatum suum per confessionem manifestare, agnoscat pro certo quia nondum confessionem illa sua spontanea paenitentia, licet gravis fuerit, 30 recompensavit, quoniam quidem nondum sibi tantum constitit graviter clam paenituisse, quantum confessionem, cui facere debuit, fecisse.

Quare minus semper est quamlibet graviter sine confessione paenitere, quam puro ex corde confessionem facere.

Cum itaque tres gradus in montem humilitatis habeamus, sequitur 35 26 se om. B Prior rec.: 1 cognoscemus: cognosceremus 4 fateantur 5 volunt: desiderant 8 eum: pro offensione sua add. 9-10 unde non doleret: de hoc unde se non dolere fateretur 10 igitur est 27-28 tempore paeni tere 30 illa: illam 32 confessionem, cui facere debuit: si confiteretur quam peccaverat

C. I DICTA ANSELMI 113

persuasio. Nam sicut necesse est ut confiteamur, sic sciendum est quod ita confiteri debemus, ut hoc ipsum quod confitemur, ita esse per suadeamus. Tunc etenim pura est confessio, si eam sequitur voluntaria persuasio.

5 Hanc comitatur concessio, ut scilicet qualem se quis iudicat et dolet, confitetur et suadet, talem se quoque ab aliis iudicari concedat. Sunt enim plerique satis semetipsos iudicantes, sed nequaquam ferre possunt ut ab aliis vituperentur. Qui ut montem humilitatis ascendant, necesse est ut, sicut despiciendos iudicant, sic etiam alios, si se iudicando

10 despexerint, tolerare sciant.

Qua ex re opus est patientia, quae sexto loco graduum montis humilitatis est posita. Haec ita unicuique familiaris esse debet, ut, quandocumque aliqua iniuria cuilibet fit, ita eam suscipiat, quasi com modum sibi magnum fieret. Profecto si aliquis servorum cuiusquam

15 rationabilis viri peccavisset, et dum sibi exinde multae fierent molestiae non reclamaret, sed potius iuste talia pati se diceret, citius apud domi num misericordiam inveniret. Nos itaque, qui multa contra creatorem nostrum commisimus, tanto studiosius humiliari debemus, quanto pro pensius indulgentia eius nos indigere videmus.

20 Nec solum absque murmuratione pati molestias, sed etiam ut graviter puniamur ad vindictam dei amare debemus. Qui amor supremus gradus montis huius esse videtur, quoniam quidem tunc est deo grata satis factio, cum in eius mente qui satisfacit nulla manet murmuratio, sed pia iugiter fervet dilectio. Nec dubium quin citius veniam impetret,

25 qui non solum pro suis excessibus dignum se supplicio iudicat, sed etiam ad satisfactionem creatoris ab omni creatura dei vindictam pati de siderat.

Cum itaque quilibet, ut dictum est, habeat sui cognitionem, dolo rem, confessionem, persuasionem, concessionem, patientiam, amorem,

30 gradatim ascendendo ad arcem montis humilitatis venit, ubi nulla ei poterit nocere tempestas, quia iugis ibi manet inviolata serenitas. Nam quantumcumque alii tumultuentur, ipse in suae humilitatis statu immobiliter manet. Non enim facile quid, unde suum dominum iterum

25 pro: per B Prior rec.\ 1 persuasio: quae unicuique habenda est add. Nam sicut: Cum enim est: sit sic om. 2 quod confitemur ipsum 3 etenim: enim 5 Hanc: Quam 9 sicut: semetipsos add. 12 posita est 13 eam ita 15 viri: hominis 18-19 propensius: magis

19 eius indulgentia 20 molestias: debemus add. 21 debemus om.

22 huius: humilitatis est tunc 28 quilibet: hominum add. 33 quid: ad rem quamlibet C 3501 I

ALEXANDRI MONACHI

c. i offendat, reiterabit, si quantae molis fuerit peccatum cognoverit, unde et dolorem habuerit, atque confitendo, persuadendo, concedendo, patientiam et amorem habendo digne deo satisfecerit. Cum hoc agere coeperit, in initio et gradatim ascendendo magnas tribulationes et adversitates sentiet, quia quicumque ad servitium dei accesserit, opus 5 est ut animum suum ad tentationem praeparet. Nemo enim extemplo fit optimus. Nam sicut in valle superbiae multae sunt vitiorum bestiae, ita quoque in via, qua gradatim ascenditur ad summitatem montis, multarum tribulationum impugnationes reperiuntur, quoniam quidem

'multae tribulationes iustorum, sed de omnibus his liberabit eos dominus'. 10

Verum quanto altius ascenderit, tanto pauciores sentiet. Cum autem ad summitatem venerit, nil prorsus erit quod eum deicere possit, si huius montis, huius inexpugnabilis castri custodiam graviter adhibuerit.

Montis huius pulcherrimi duae sorores sunt custodes: verecundia scilicet, quae est ante deum, et verecundia, quae apud homines est. 15

Nam cum aliquis tentatur, si ante suae mentis oculos has duas firmiter reducit custodes, non facile superatur. Sic enim sibimetipsi loqui debet.

Si ego hoc vel illud peccatum fecero, quomodo ante deum et sanctos angelos eius, qui me vident, oculos meos levare potero ? Quomodo ante oculos hominum, cum hoc cognitum fuerit, apparere potero ? Quid 20 dicam, cum reatum meum omnis creatura dei videbit, boni et mali, angeli et diaboli me accusabunt, inclamabunt, damnabunt ? Nequaquam peccabo, immo 'propter te, domine, morte afficiar tota die', 'custodiam que vias meas, ut non delinquam'. Sic sibi unusquisque proponat, sic semetipsum consideret, sic se ab irruentibus bestiis vitiorum eruat. 25

Sed considerandum quia verecundia, quae ante deum est, semper est libera et custos fidelis j illa vero, quae apud homines, nonnumquam fallax et latro pessima. Solet enim contingere, ut aliquando mentem alicuius, ubi saepefatus mons constituendus est, hirtus luxuriae vel alia quaelibet vitiorum bestia tentet irrepere. Quam cum verecundia quae 30 apud homines est, ne intraret, arcere deberet, sibimetipsi interdum sic male consulendo loquitur: 'Magna erit confusio, si huic tentationi luxuriae aditum dedero, sed nullus hominum hoc videbit, et ego bene celabo nec amplius cognitum erit. Modice nunc voluptati consentiam, et cum voluero, memetipsum corrigam, ac paenitendo satis melior,' 35

Prior ree.: 1 reiterabit: redibit quantae molis: quanti ponderis 4 coe perit: inceperit 6 extemplo: repente 10 his: iis 14 pulcherrimi om.

15 ante: apud est apud homines 18 deum: dominum 29 saepefatus mons: mons supradictus 30 irrepere: inrepere 31 arcere: prohibere

32 confusio: verecundia 23 propter ... die: Ps. 43.22. 23-24 custodiamque . . . delinquam: Ps. 38. 2.

10 multae . . . dominus: Ps. 33. 20.

C. I

DICTA ANSELMI

quam modo sim, efficiar. Multi enim post ruinam surrexerunt, et postmodum meliores fuerunt.' Sic nimirum verecundia, quae est apud homines, malo suo consilio nonnumquam fallit, et malam vitii bestiam in montem, quem tueri deberet, intrare permittit. Quae facile custode

5 permittente ingreditur, sed non facile expellitur. Nam si is, qui scelus commiserit, confiteri aliquando decreverit, eadem cogitatio, quae prius promittebat quod se emendaret mox ut voluisset, post perpetratam culpam dicit: 'Quomodo confitebor ? Qua fronte reatum meum aperiam ?

Non amplius honorem habebo, si me manifestavero, sed qui modo 10 appretior, omni tempore vilis amodo ero. Quid igitur faciam? Saturabor voluptuose vivendo, nondum viam iustitiae tenere valeo.'

Ecce, quomodo miser homo decipitur, quam callide vincitur, quam astute superatur! Quippe humilitatis montem homo paulatim pro ficiendo statuit, ipse custodes eiusdem montis constituit, ipse semet15 ipsum male custodiendo deicit. In me siquidem est unde cum dei gratia proficio, in me etiam unde deficio. Non mihi vim proficiendi aliquis facit, non ad defectum aliquis venire cogit. Tantum suggerit deus, suggerit ratio, suggerit virtus, ut recte vivam, et est in me materia quod hoc facere possum, si volo; et e contra suggerit diabolus, suggerit

20 appetitus et vitium, ut voluptuose vivam, et habeo possibilitatem hoc faciendi, si contradicere nolo. Quandocumque dei voluntati concors fuero, aditum mentis meae bene custodio, sed si a dei voluntate dis cordavero, ostium mentis meae ad subvertendum montem quietis meae vitiis aperio. Quae ut facilius aditum habeant, 'misericordia' dei, quae

25 'magna est', plerumque repraesentatur, quatinus eo facilius eis con sentiatur, quo celerius eandem misericordiam affore paenitenti putatur.

Sed sciendum est quia tempore tentationis ante perpetrationem culpae numquam dei misericordia debet cogitari, sed iustitia et iudicium eius, furor et indignatio illius. Haec debent pensari, haec ante mentis oculos

30 adduci, haec saepenumero cum magno horrore tractari. Quando quis tentatur, non debet dicere: 'misericordia' dei 'magna est'; sed dicere:

'horrendum est incidere in manus dei viventis.' Quando appetitus Prior rec.: 4 tueri deberet: deberet custodire 4-5 facile ... in greditur: cum intrare permissa fuerit 5 sed om. expellitur: expelli poterit 6 decreverit: voluerit 8 confitebor: confiteor 10 amodo vilis 13 homo humilitatis montem 15 cum dei gratia om.

16 proficiendi vim 20 voluptuose: male 22 sed si: Si autem 25 eo: tanto 26 quo: quanto 30 adduci: reduci tractari: re tractari 24-25, 31 misericordia . . . est: cf. Ps. 85. 13.

32 horrendum . . . viventis: Hebr. 10. 31.

ALEXANDRI MONACHI

c. i luxuriae quemlibet pulsat, non cogitet quacumque die peccator in gemuerit omnia peccata eius oblivioni tradentur, sed potius saepe re cogitando tractet, quod maledictus omnis qui peccat in spe. Et illud: 'Vae genti peccatrici, populo gravi iniquitate, filiis sceleratis, semini nequam.'

Si autem per incuriam fuerit peccati admissio, tunc demum dei miseri5 cordia propensius cogitetur, ne superveniat veniae desperatio. Tempore tentationis modis omnibus unusquisque debet conari ne superetur, quia, licet deus veniam peccanti promiserit, non tamen spopondit, ut peccanti daret voluntatem paenitendi. Cum itaque certum sit quod dei gratiam promeretur quisquis a malo declinat et fecerit bonum, et iram et 10 indignationem dei incurrit omnis qui facit peccatum, magnopere curandum est ne vitia committantur, quia ignotum est si post com missionem peccati ad rectam voluntatem paenitendi valeat revocari.

Cum ergo verecundia quae est apud homines interdum fallat multis que modis aditus vitiorum in nobis fiat, verecundia quae est apud deum, 15 quae fallere nescit, quando ad mentem revocatur et locum suum, quem tueri deberet, fallente sorore vitiis subversum quasi porcorum rostris disiectum invenit, vehementer ingemit, dolet atque turbatur, saepe etiam lacrimas fundendo fatigatur. Haec nonnumquam dum facit, subtiliter quaerit qualiter bestia intraverit, quae causa fuerit, quod exordium eius, 20 quisve sit aditus. Et dum illam vehementer execratur, dolet ac lacri matur, fallax soror fallaciter eam plerumque sic consolatur: 'Quare tantum doles et tot lacrimis suspiriisque affligeris ? Gravius te ille et ille peccavit, et tamen veniam impetravit. Numquid non memoraris pro phetae dicentis, "dixi, confitebor adversum me iniustitias meas domino, 25 et tu remisisti iniquitatem cordis mei" ? Humanum est peccare, nec tanti ponderis est peccatum, ut illud aestimas.' Taliter male consulendo temptat lenire dolorem; sed fidelis custos, quae se coram deo accusari formidat, sicut fallere nescit, sic malum consilium admittere contempnit. Nam commissa et dolendo plangit, et plangendo indesinenter 30 sui conditoris indulgentiam quaerit atque locum suum curiosius dein ceps custodit.

29 sicut: sic B Prior rec. 10 a malo declinat: declinet a malo fecerit: facere 13 pec cati: vitiorum valeat revocari: amplius quis reducetur 19 fundendo fatigatur: fundit dum facit: faciens querimoniam 20 fuerit causa

23 suspiriisque affligeris: temetipsum affligis 24 tamen om. impetra vit: optinuit 24-26 Numquid . . . mei om. 27 ut illud aestimas: quanti illud facis 28 dolorem tentat lenire 31-32 deinceps: amodo

1-2 quacumque die . . . tradentur: cf. Ez. 33. 12-13.

3-4 Vae . .. nequam: Is. 1.4.

10 a malo . .. bonum: cf. Ps. 36. 27. 25-26 dixi . . . mei: Ps. 31. 5.

C. II

DICTA ANSELMI

Capitulum II. De sedibus humilitatis, quas superbia plerumque invadit Duae sunt humilitates: una ex conscientia, et altera ex scientia. Sed illa, quae est ex conscientia, minor est quam altera. Conscientiae humi5 liatio non est improbanda, nec tamen illi quae est scientiae ullatenus coaequanda. Humilitas ex conscientia est, cum quis se nulla probitatis arte subnixum considerat, et ne inter suos vilis habeatur sese in suis actibus humiliat. Haec quia non tam voluntaria quam necessaria est, magna mercede remuneranda non est.

10 Ex scientia humilitas est, cum is qui se laudandis rebus praeminere conspicit humiliatur, tantoque ardentius humiliationi adhaeret, quanto se honorum fastigiis exurgere videt. Talis humilitas est voluntaria et idcirco laudabilis magnaeque digna retributionis. Qui ergo perfecte humilis esse desiderat, in operatione, voluntate et opinione debet humi15 liari. In his enim quasi propriis sedibus debet humilitas requiescere, radicari et iugiter delectari.

Sed quia superbia humilitati contraria est, easdem sedes plerumque invadit, sibique in eis habitationem statuit. Superbia igitur aliquando est in sola operatione, aliquando in voluntate, nonnumquam in opinione.

20 Sed ea quae est in sola operatione, est levis, illa vero quae est in volun tate vel opinione, gravis. Ea autem quae est in voluntate, nocivior est quam sit illa, quae est in opinione. Illa vero quae est in opinione insanabilior est ea quae in voluntate consideratur. In sola operatione superbia est ut si quis non vocatus ex simplicitate sua penes regem locum

25 sedendi accipiat. In opinione sola est quando quis opinatur se merito laudari et exaltari debere, quamvis nolit nec aliquid extrinsecus operetur unde valeat notari quanta interius superbia vexetur. Quae tanto est insanabilior, quanto occultior. In voluntate tantummodo nonnumquam est, quia saepe multi cupiunt honorari, tametsi honore minime se dignos

3° existiment vel dicant, nec aliquid exterius agant unde facile depre hendantur qualiter in voluntate superbiant. Quae tanto gravius nocet, quanto iniustius habetur. Nam nullus velle debet honorari, quia soli

3 Duae: Quae B Prior rec.: 2 plerumque: nonnumquam 3-13 Duae . . . retributionis om. 13 ergo om. 15 his: hiis 18 statuit: facit 19 non numquam: aliquando 21 gravis: non sine gravitate est Ea autem: At ea 22 quam sit om. Illa ... in opinione om. 23 consideratur in voluntate 26 nec: neque 17-118. 16 Cf. Ep. 285 [iii. 75]; De moribus, cc. 21-25.

ALEXANDRI MONACHI

c. II

deo honor debet exhiberi, sicut scriptum est: 'soli deo honor et gloria.'

Quod 'quidam' negligentes 'circa fidem naufragerunt'. Unde salvator ad Iudaeos: 'Quomodo', inquit, 'potestis credere, qui gloriam ab invicem quaeritis?' 'Fides enim sine operibus mortua est.' In quantum igitur ea quae fidei contraria sunt quis operatur vel concupiscit, in tan5 tum a fidei constantia decidit. Nec habet fidei retributionem, qui eius non habet operationem, cum illam habere possit si voluerit.

Cum itaque his tribus modis superbia operari consideretur, septem diversitatibus eam posse dividi videtur. Equidem ut praelibatum est, aliquando est in sola operatione, aliquando in sola voluntate, aliquando 10 in sola opinione, aliquando in operatione et voluntate, aliquando in operatione et opinione, aliquando in voluntate et opinione, nonnum quam vero in operatione, voluntate et opinione. Hanc ergo quicumque vitare voluerit, etiam minimas partes eius, si declinare studuerit, perutile erit. Nam sicut is 'qui minima spernit paulatim decidit', sic qui 15 parva custodit paulatim ad meliora proficiet.

Capitulum III. Qualiter illi, qui in bonitate proficere voluerit, scientia, voluntas et usus necessariae sint

Cum in omnibus actionibus nostris quaerendum sit ut boni simus, alioquin esse beati nequaquam poterimus, videndum est quibus uten20 dum sit ut boni esse possimus. Tria itaque mihi esse videntur quae sunt necessaria volenti effici bonus, videlicet scientia, voluntas, usus. Nam nisi quis habeat scientiam bonum faciendi postquam adultus aetate fuerit, nequaquam bonum unde salutem consequatur operari potest. Et si habet scientiam, sed voluntatem operandi non habuerit, bonus nullo 25 modo erit. Quod si boni agnitionem et voluntatem operandi habuerit, nec tamen eius usum velit habere cum possit, bonus non erit. Etenim si is qui citharista esse debuerit citharam non cognoscit, qualiter citha roedus erit si instrumentum illud non agnoverit ? Et si cognoverit, sed

Prior rec.. 6 habet: habebit 8 septem: sex 9 eam: rationabiliter add. 11-13 in operatione . . . nonnumquam vero nm. 13 ergo: igitur

16 proficiet: proficit 17-18 Qualiter . . . sint: Quae sunt habenda, ut bonus efficiatur 19 nostris: summopere add. 20—21 alioquin . . . utendum sit: quia aliter beati esse non poterimus, quaerendum est quibus rebus utendum sh 22 volenti effici bonus: ut bonus quilibet efficiatur videlicet om. 23 bonum faciendi: quid sit bonum 23—24 postquam . . . fuerit am. 24 unde salutem consequatur om. 25 habet scientiam: noverit

28—29 citharoedus: citharista 29 agnoverit: cognoverit 1-2 soli. .. naufragerunt: cf. 1 Tim. 1. 17, 19.

3-4 Quomodo . . . quaeritis: Ioh. 5. 44.

15 qui . . . decidit: cf. Eccli. 19. 1.

4 Fides . . . est: lac. 2. 20, 26.

C. Ill

DICTA ANSELMI

tangere illud noluerit, qualis citharista erit ? Si autem illud agnoverit et tetigerit, sed eius usum habere contempserit, numquid propter cogni tionem et voluntatem sine usu peritus erit ? Minime. Taliter namque, licet quis habeat scientiam bene vivendi et voluntatem, numquam tamen

5 bonus erit, nisi etiam boni operis iuxta possibilitatem suam usum tenuerit.

Sunt autem quidam sanctarum scripturarum ignari, et dum aliquid de eis quod possent ad aedificationem sui retinere audiunt, contemnendo dicunt: 'Ad quid istud tantillum tenebo? Non ex re tam parva sapiens

10 ero. Cur ergo mihi laborem imponam? Dimittam, quiescam, vivam ut potero, quia frustra sapientiae amplius studebo. Non enim omnes peribunt, qui sapientes non sunt.' Haec et his similia piger et insipiens sibimet proponit, nec percipit quia antiquus hostis ad interitum eius talia sibi suggerit, quatinus in omni vita sua nulli utilitati intendat, sed

15 in negligentia et torpore semper vivat, ut pereat.

Alius quoque 'Satis', inquit, 'sunt sapientes in mundo, satis scriptores, satis qui habent peritiam artium. Non est opus ut ego me discendo fatigem. Praeterea pueritiam iam exivi, senectuti appropinquavi, nec possem ad magnum scientiae fructum venire, si amplius inciperem

20 laborare.' Sic secum tractat, et in sui torporis desidia perseverat.

Simili modo etiam nonnumquam peccator irretitur, ne ad bonae operationis exercitium aliquando exurgat. Solet enim contingere ut is qui luxuriae inquinamento foedatur interdum semetipsum cognoscat et facti sui paeniteat. Sed cum iterum tentatio et locus peccandi affuerit,

25 dicit 'Quare istam voluptatem perderem? Satis etiam hanc admittere potero, sicuti multas alias feci, et cum satiatus tot delectationibus fuero, omnia simul confitebor et bonus efficiar. Non enim bonus ero propter hoc quia ab hac sola me abstinebo. Quare satiabor, donec deo de omnibus satisfaciam, et tunc tantum ieiunabo tot afflictionibus, tot verberibus

30 corpus castigabo, tantum eleemosinis et parsimoniae studebo, ut nihil in me remaneat dignum supplicio.'

Talia nonnulli interdum sibimet consiliantur, et fuscati erroris cali gine a via rectitudinis elongantur. Nam quanto sunt pauperiores scien tiae ac bonitatis, tanto ardentiores esse deberent ut aliquam particulam

35 de scientia et bonitate capere valerent. Et qui hodie quicquam boni Prior rec.: 2 tetigerit: tangere voluerit 3 peritus: citharista add.

Minime: Non Taliter namque: Sic nimirum 5-6 iuxta ... tenuerit: usum habeat, si potuerit 7 Sanctarum scripturarum autem quidam sunt

8-9 contemnendo dicunt: contemnunt dicendo 10 mihi laborem im ponam: laborabo 12 his: hiis 17 artium: legendi et concinendi add.

20 tractat et: tractans 22 is: iis 29 tantum: et tantum add.

32-33 fuscati . . . elongantur: non parum tali consilio decipiuntur

ALEXANDRI MONACHI

c. III operari potest, minime in crastinum debet differre. Unde scriptum est, 'Quodcumque potest manus tua, instanter operare'.

Verum huiusmodi homines ita negligentes imitantur pauperes insipi entes. Siquidem pauper insipiens, cum obolum acquirit vel aliud quid parvi munusculi, dicit, 'Ad quid istud tantillum servarem ? Non propter 5 hoc dives ero. Expendam itaque hoc in nucleis aut qualibet re mihi de lectabili, ne illius cura custodiae ulterius impediar.' Sic stolidus, dum parvipendit modica, numquam proficit ad maiora. Sapiens autem pauper parva quae nanciscitur custodit, et quo minus se habere considerat, eo magis nacta retinere nititur, quatinus ex congerie parvulorum ad meliora 10 quandoque proficiat. Sic nimirum iis qui se pauperes scientiae ac bonitatis sentiunt opus est facere, si ad aliquem effectum scientiae vel bonitatis velint pervenire. Nam sicut plura grana tritici massam faciunt, et multi nummi divitem constituunt, sic multae scientiarum senten tiae sapientem faciunt, et plures bonitatis actiones bonum quemlibet 15 efficiunt. Quemadmodum quoque is qui pauper est, qui pauca tritici grana colligere negligit, modium numquam implebit, nec is qui paucos servare nummos contemnit dives nummorum suo studio umquam erit, sic qui scientiae ac bonitatis minima contemnit nequaquam ad per fectionem aliquando pervenire poterit. Profecto sicut ille 'qui minima 20 spernit paulatim decidit', sic ille qui pauca custodit paulatim proficit.

Cum igitur scientia sit necessaria ut bonus efficiatur, et manifestum sit nullum eam posse comprehendere qui minimas eius partes neglegit colligere, nisi forte quis subito illuminetur, sicut apostoli et prophetae, quaerendum est quo pacto cum gratia dei illam valeamus adquirere. 25

Tribus itaque causis videtur mihi illam nancisci posse: doctrina scilicet, experimento, ratione. Per doctrinam quippe, quae capitur lectione et sermone, scientia adquintur, quia quisquis legit aut legentem sive loquentem audit, ad hoc ut eorum, quae referuntur, scientiam habeat intendit. Experimento vero adquiritur scientia, dum rei, quam aliquis 30 probaverit, certam habet notitiam. Ex ratione quoque percipitur, cum per naturalem mentis discretionem in illis quae agenda sunt quis solidatur.

11 iis: is BK Dur Prior rec.: 6 mihi om. 7 illius cura: cum eius 10 nititur: desiderat

15 actiones bonitatis 16 Quemadmodum quoque: At sicut 18 num mos servare erit: nisi dei miraculo aut invencione bone rei aut dono alicuius ditatus fuerit add. 22 bonus: quilibet add. 23 partes eius

25 cum gratia: post gratiam 26 illam nancisci posse: illa posse adquiri 27 scilicet om. 28 sermone: sermocinacione quisquis quia 29 sive: s*c_32 ibis. is agenda: facienda quis: quisquis

2 Quodcumque . . . operare: Eccle. 9. 10. 20-21 qui . . . decidit: cf. Eccli. 19. 1.

C. Ill

DICTA ANSELMI

I 2 I Scientia igitur his adquiritur, sed quia 'inflat', nisi eam 'caritas aedificet', nil prorsus proficit absque bonitatis voluntate. Voluntas itaque bona est quae dei voluntati subiecta est. Quae tunc voluntati dei subiecta est, quando id vult quod deus vult illam velle debere. Et tunc

5 iusta sive recta dicitur, quando id quod deus vult eam velle debere amplectitur. Non semper velle debemus quae deus vult, sed hoc velle debemus, quod deus vult nos velle debere. Hinc Moyses, cum ei dice ret deus, 'Dimitte me, ut irascar populo huic et faciam te in gentem magnam', 'Parce', inquit, 'domine, irae tuae, ne forte dicant Aegyptii io "Callide eduxit eos, ut interficeret in montibus".' Sic cum voluit beatum

Martinum ab hac vita transire, si discipuli eius tunc temporis hoc idem voluissent, crudeles utique extitissent. At noluerunt quod deus voluit, sed voluerunt quod deus voluit eos velle debere, et viam iustitiae tenuere.

Qui ergo cum scientia voluntatem bene operandi portat, maxima ex 15 parte bonitati appropinquat.

Unde sciendum est quia quicumque bonam voluntatem habere desiderat, necesse est ut a vanitate sese alienare studeat. Nam sicut una operatio aliam a se diversam operationem excludit, sic cogitatio cogi tationem expellit, et voluntas voluntatem repellit. Cum enim manu

20 scribo, non agrum sero, et cum severo, scriptionem excludo. Sic utique cum inane quid cogito, non interim utilitatem penso, et cum utile quid pensavero, inanitatem expello. Sic quoque cum malam voluntatem circa aliquid habeo, bonam interim circa eandem rem eodem respectu tenere nequeo. Et si bonam habere incepero, malam protinus repello. Quare

25 palam est videre quod cogitatio cogitationem, et voluntas voluntatem expellit, sicut operatio operationem repellit. Qui igitur bonam volun tatem vel cogitationem habere desiderat, mox ut pravam senserit bonam resumat, teneat, quatinus per eius praesentiam pravitatem expellat.

Constituatque sibi unusquisque hanc regulam, ut non alia velit aut 30 cogitet, quam possit honeste ac sine offensione coram hominibus pro ferre. Et sicut coram populo vereretur quicquam turpe loqui, sic coram

Prior rec.\ 1 his: rebus add. 2 voluntate bonitatis 2-3 Voluntas . . . dei voluntati om. 5 sive: et 7-10 Hinc ... in montibus om.

10 Sic cum voluit: Voluit enim deus 11 transire: tollere eius tunc temporis om. idem om. 12 utique: itaque 13 quod: quon iam viam iustitiae tenuere: non peccaverunt 17 a vanitate: a pravitate sese alienare studeat: se convertat 20 agrum om. sero: semino severo: seminavero 21 utilitatem: ad utile cum: si 23 interim circa: minime adversus 23-24 eodem respectu tenere nequeo: in eodem tempore teneo 24 habere: tenere 28 pravitatem: pravam

1-2 Scientia . . . aedificet: 1 Cor. 8. 1.

8-10 Dimitte . . . montibus: cf. Exod. 32. 10-12.

10-13 Cf. Officium festi sancti Martini (11 Nov.), in tertio Nocturno.

I 22

ALEXANDRI MONACHI

c. Ill deo vereatur quod honestum non fuerit cogitare. Nam sicut verbum prolatum insonat auribus hominum, sic cogitatio atque voluntas per strepit et clamat in auribus dei, cui 'omnia nuda et aperta sunt'. Qui autem suam cogitationem ut bona sit custodire contemnit, ad bonam voluntatem non facile pervenit. Si quis ergo bonus esse desiderat, bonae 5 voluntatis studio ardenter inhaereat.

His igitur de propositis intellectis, quam necessarius sit etiam usus bonae operationis 'omnibus qui cupiunt pie vivere', omnibus, ut puto, palam est videre. Quippe sicut corpus humanum sine frequenti ciborum subministratione nequit subsistere, sic anima absque virtutum fre10 quentatione nulla potest ratione vivere. Debet igitur unusquisque usum bonitatis magnopere diligere, nec mirari si ceciderit interdum a bene coeptis, cum bene coeperit vivere, quia nemo repente fit optimus. Qui ergo ad effectum bonitatis venire desiderat, necesse est ut scientiam, voluntatem et usum habeat. T Capitulum IV. Quot modis bonitas dicatur, et quia omnibus bonis hominibus et sensibili creaturae, angelis atque deo sit utilis et bona, et malis mala Quoniam superius dictum est quae sint illi habenda, qui bonus fieri desiderat, congruum videtur bonitas quot dicatur modis indagare, 20 deinde quibus valeat, quatinus eo diligentior ad studium bonitatis qui libet efficiatur, quo fructus uberior exinde provenire probatur. Esse perspicuum arbitror tres bonitates, videlicet essentiam, commoditatem, iustitiam. Omne quod est, in eo quod est bonum est. Quod autem est commodum, duplex bonum est, quia est et commodum est. Sed aliud 25 est commodum per usum, aliud per effectum, aliud per utrumque.

Dulcis namque cibus, sed noxius, per usum commodus est, sed minime Prior rec.: 3 in auribus dei: ante deum cui . . . sunt om. 5-6 Si quis . . . inhaereat: Qui igitur bonus esse affectat, bonae voluntatis studium teneat 7-8 His igitur . . . operationis: Usus quoque bonae operationis quam necessarius sit 10—11 frequentatione: sustentatione 12—13 si

. . . vivere: cum bene vivere coeperit, si interdum a bene coeptis ceciderit 16-18 Quot. . . mala: Quod bonitas cuiusque fidelis omnibus bonis hominibus sit utilis et insensibili creaturae, angelis atque deo, et mala malis 19 quae sint om. habenda om. 20-21 congruum . . . valeat: tria esse necessaria, videlicet scientia, voluntas, usus, congruum videtur inquirere, si etiam et aliis prosit, quod bonus quilibet efficitur 21-22 quilibet: quisque 22 probatur: perspicitur 22—123. 5 Esse . . . videtur om.

3 omnia . . . sunt: Hebr. 4. 13.

8 omnibus . . . vivere: 2 Tim. 3. 12.

c iv DICTA ANSELMI 123 per effectum. Amara medicina per usum incommoda est, sed per effectum commoda, quia utilis. Cibatio dulcis et salubris per usum et effectum commoda est, quia gustu suavis et effectu sit salutaris. Iustitia vero, quia essentialiter est bona et commoda et iusta, simplici essentiae

5 vel commodo plurimum praestare videtur.

Sciendum est ergo quod bonitas cuiusque omni creaturae utilis et bona est, exceptis daemonibus et damnatis hominibus. Deo etiam, qui nullius est indigens, quadam et non improbabili ratione videtur quasi prodesse. Hominibus igitur utilis est cuiusque bonitas, quia, quando

10 quis ex vitae merito ad aeternam beatitudinem pervenit, numerus electorum incrementum accipit. Qui quanto amplius creverit, tanto minus aeterna retributio expectanda erit. Nam cum numerus ille san ctorum dei completus fuerit, retributio iustorum absque dubio mox accipienda erit. Quia licet iam quidam eorum cum deo sint et summa

15 felicitate potiantur, tamen bipartita eis gloria tunc erit cum numerus ille consummatus fuerit, quia in anima et corpore simul iugiter gaude bunt, quatinus in ipsis suis corporibus in quibus deo placere studuerunt continua visionis dei laetitia perfruentur.

Verumtamen donec numerus ille compleatur, hoc gaudium non 20 habebunt, 'ne sine nobis', ut ait apostolus, 'consummantur'. Nam si unusquisque fidelis mox ut hanc vitam deserit corpore simul et anima aeternam beatitudinem consequeretur, omnis qui hoc videret eius sanctitatem sequi compelleretur, itaque meritum fidei quasi evacuari videretur. Ipsa enim iugis miraculi exhibitio ad bene agendum omnibus

25 fieret coactio. Denique si mare absque vehiculis pedibus siccis ex imperio quilibet fidelis transire, vel ignem absque laesione valeret pro libitu palpare, quod natura non patitur nisi competenti ratione, pro nihilo suae fidei quaereret meritum cuius ubique caperet experimentum.

Nunc autem quia miracula 'sunt infidelibus et non fidelibus' et fidei 30 meritum servatur in futuro, aequaliter moriuntur iustus et impius quamvis inaequali retributione remunerentur. Bonus itaque utilis est

Prior rec.: 6 est ergo: itaque est cuiusque: uniuscuiusque 6-7 et bona om. 8 indigens est 8—9 videtur quasi prodesse: prodesse videtur

9 igitur: quippe bonitas cuiusque 11 incrementum om. accipit: crescit 15 tamen bipartita: duplex tamen 16 simul: amodo 17—18 qua tinus . . . perfruentur om. 19 Verumtamen: Sed non: nequaquam

22 omnes . . . viderent 23 compellerentur itaque: et sic fidei meri tum 25 siccis pedibus 26—27 valeret pro libitu palpare: utpote aliud quod palpare valeret 30 in futurum 20 ne ... consummantur: Hebr. 11. 40. 29 sunt... fidelibus: cf. 1 Cor. 14. 22.

31-127. 13 Cf. De beat., pp. 287-8; Cur Deus Homo, i. 18 (Schmitt, ii. 79. 28-80. 13);

De moribus, cc. 43-45.

ALEXANDRI MONACHI

c. iv iis qui cum deo sunt, quia eorum numerum sua praesentia auget, et illis qui inpraesentiarum sunt vel adhuc futuri sunt prodest, quia locum in illo coetu beatorum implet qui nullo modo vacuus esse potest. Enimvero quamdiu unus de illo numero defuerit, saeculi consummatio beatave sanctorum perfecta in animabus et corporibus retributio minime 5 fieri poterit. Quare expectanda est iustorum completio, ut fiat eorum plena retributio. Qui ergo se beatorum numero aggregat ad tam bonam beatitudinem beatamque bonitatem perficiendam adiutorium impendit, ac ideo omnibus bonis qui sunt vel erunt valde utilis existit. Facit etiam et aliud, siquidem malitiam excludit, quia non facile inter bonos diu 10 pravus poterit durare.

Soli ac lunae ceterisque creaturis bonus homo utilis est, quia in consummatione bonorum commutabitur in melius omnis creatura. 'Sol quippe', ut ait propheta, 'lucebit septempliciter, sicut lux septem dierum', 'et luna erit sicut sol'. Porro aliae creaturae, licet pulcherrimae 15 sint, pulchrioris tamen ac melioris status commutationem accepturae sunt. Nec mirum si altissimus et artifex summus hoc facere possit, cum hominum ingenio ex favilla vili fiat materia quae sit solida ac visu penetrabilis visuique iocunda, utpote vitrum. Nimirum credibile est ultra humanam opinionem formam naturae fore speciosam, cum illam 20 deus commutaverit in statum iam amplius non commutabilem.

Angelis quoque bonus homo est utilis, quia se amicum omnibus facit.

Qui enim mihi amicum adquireret, qui me tamquam semetipsum dili geret, et quem ego uti me ipsum amarem, magnas ei reddere gratiarum actiones deberem. Sic utique qui sancto Michaeli vel alicui aliorum 25 beatorum spirituum sive pariter omnibus talem amicum adquireret, eorum procul dubio gratiam iustissima ratione haberet. Qui ergo semet ipsum talem amicum cuilibet exhibere contendit, nulli dubium quin dignus sit magnae retributionis. Quisquis ergo bonus esse studuerit, in bonorum amicitiam transibit, ita ut unumquemque tamquam semet30 ipsum amabit et omnes eum veluti seipsos diligent. Nec quia beati

Michaelis amicus erit, ideo alterius beati spiritus ita amicus non erit, sed potius quia unius tam magnam amicitiam habebit, aliorum quoque

16 tamen: tantum B Prior rec.: 1 illis: iis 5 beatave . . . retributio om. 7-9 ad tam bonum . . . ac ideo om. 9 valde utile existit: auxilium parat etiam: autem

10 aliud: bonitas add. 11 durare poterit 18 vili om. materia fiat visu om. 19 est: esse puto 20 speciosam: pulcherrimam 21 iam amplius non commutabilem: amodo incommutabilem 25 aliorum om

28 cuilibet: sanctorum add. 31 seipsos: semetipsos I3_I5 Sol . . . sol: cf. Is. 30. 26.

23~25 Cf. Vita Anselmi, i. 29 (p. 49).

C. IV

DICTA ANSELMI

parem amicitiam habere necesse erit. Tantus enim amor tantaque con cordia inter eos est, ut omnes amici unius sint amici alterius. Cum itaque bonus homo ab unoquoque singulatim et ab omnibus pariter angelis amabitur tantum, quantum ipsemet se amat, et ipse omnes aequali

5 fervore amoris diliget, quicumque bonus extiterit, magnum quid boni angelis faciet.

Cum igitur bonus homo beneficium praestet, ut dictum est, omnibus bonis hominibus scilicet atque angelis omnique insensibili creaturae, utrum ipsi deo sit utilis quaeramus. Omnipotens dominus civitatem

10 quandam magnam et speciosam ad suam gloriam aedificavit, quam civium copiosa multitudine replevit. Quorum nonnulli, cum propriam voluntatem potius eligerent facere quam sub voluntate et ordinatione dei manere, miserabiliter corruerunt et in quantum ad eos attinuit aedificia magna et spatiosa vacua remanserunt. Ut ergo aliquis, qui

15 urbem magnam fieri ordinasset, qui multa palatia construxisset, multas que mansiones ad urbis aedificationem fecisset, sed inhabitatores non haberet, et omnes quoscumque potuisset ad se invitaret, sic facit deus.

Omnes enim ut ad se veniant sibique ad aedificationem suae civitatis subveniant precatur, admonet, invitat, bonas leges pollicens, pacem et

20 securitatem promittens. Ibi namque iura legum inviolabiliter servantur, consuetudines optimae, laeta dies. Nullus siquidem incursus malorum ibi, pestis nulla, violentia remota, rapina nulla. Praeterea locus est amoenus et magna dulcedine refertus, domus paratae, ampla aedificia, diversi generis mansiones. Unde ipse dominus: 'In domo patris mei

25 mansiones multae sunt.' Et propheta: 'O Israel, quam magna domus dei, et quam ingens locus possessionis eius! Magnus et non habet con summationem. Excelsus et immensus.' Ad hanc itaque domum, ad mansiones has, nos dominus invitat dicens, 'Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos'. Qui venire voluerit, dei

30 adiutor erit, quia civitatis eius cooperator erit. Unde apostolus, 'Dei', inquit, 'adiutores sumus', 'dei aedificatio estis'. Qui ergo in bonitate

17 invitaret: mutaret B Dur Prior rec.: 7 ut dictum est: uti superius ostensum est 9 quaeramus: et quod ipse dominus dederit, inde succincte dicamus add. 13 et in quantum ad eos attinuit om. 14 aedificia: et domus atque aedificia 15 magnam: aut vicum add. 17 et om. 20 servantur: ibi add. 21 laeta dies: ibi cives suas opes ex timore alicuius nolunt abscondere, immo gaudent omnibus eas palam apparere 22 pestis nulla,: omnibus add. 23 magna dulcedine refertus: iocunditate planus 24-25 In domo .. . sunt: Ioh. 14. 2.

28-29 Venite . . . vos: Matth. 11. 28.

25-27 O Israel... immensus: Bar. 3. 24.

30-31 Dei . . . estis: 1 Cor. 3. 9.

ALEXANDRI MONACHI

c. IV constiterit non solum sibi et omni creaturae utilis erit, sed etiam ipsi et omnium conditori beneficium praestabit. Quanto itaque sudore unusquisque bonitati debeat studere, manifesta puto veritatis ratione patere.

Notandum autem quod, sicut bonitas hominis bonis omnibus est ad 5 laetitiae incrementum, sic daemonibus et malis omnibus est ad detri mentum. Daemonum quippe sanctorum consummatio erit interminabilis luctus et aeterna damnatio. Nam cum isti obtinuerint corporis et animae gaudium sempiternum, illi ibunt amplius non exituri in supplicium aeternum. Quod quia illos non latet, modis omnibus laborant sanctorum 10 incrementum impedire, quoniam quidem donec ultimus de illo beatorum numero aggregetur non includentur, sed habent potestatem tentandi electos dei, quatinus qui probati victoriam obtinuerint digna remuneratione coronentur, victi vero atque prostrati puniantur. Hinc est quod pastor ecclesiae admonet dicens, 'Vigilate, quia adversarius 15 vester diabolus tamquam leo rugiens circumit quaerens quem devoret'.

Illum autem devorat quem sua suggestione in malis actibus indurat.

Cum itaque sanctorum consuetudo sit aliorum bonis operibus ar ridere uniuscuiusque profectui congaudere, quia 'gaudium est angelis dei super uno peccatore paenitentiam agente', malorum vero bonorum 20 studiis invidere, valde timendum est iis qui aliorum benefactis invident ne malorum consortium habeant quos imitantur, et a beatorum societate penitus disgregentur a quibus mala voluntate sua separantur. Siquidem magis puto eius salvationem sperandam esse qui parum boni facit et de benefactis aliorum favendo gaudet, quam illius qui multa laudabiliter 25 fecisse videtur et bonis actibus aliorum invidet. Is enim cui benefacta aliorum placent, si damnatus esse debuerit, iuste taliter conqueri poterit,

'De vestra iustitia, o sancti dei, semper laetus fui, omnium benefacta mihi placuerunt, nec ulla displicuerunt. Nunc autem ex merito actuum vestrorum gloriam capietis, mali vero damnationem. Si ergo beatitudinis 30 vestrae particeps non fuero cum de benefactis vestris semper gavisus sim, inde dolorem accipiam unde semper gaudebam. Quod quam sit absurdum et vos dedeceat, ipsa iustitia quam in vobis semper amavi decernat. Etsi mea operatio ad vitam promerendam non sufficiat,

Prior rec.: 1 sed etiam: etiam sed ipsi: suo add. 3 bonitati debeat studere: niti debeat, ut bonus efficiatur 5 hominis: uniuscuiusque 6 laeti tiae om. 24 de om. 25 favendo gaudet: favet 26 aliorum om.

27 esse debuerit: fuerit 32 dolorem: damnationem 33 vos dedeceat: dedecens vobis 34 decernat: iudicet ad vitam . . . sufficiat: quia non sufficit vitam habere non debeat 15-16 Vigilate ... devoret: 1 Petr. 5. 8.

19-20 gaudium ... agente: Luc. 15. 10.

C. IV

DICTA ANSELMI I2?

saltern bona voluntas quam de omnibus vobis habui mihi nunc sufficere valeat. Si is qui multa bona fecit plenam mercedem accipit, is quoque qui parum quid fecit pro suo modulo habere mercedem debebit. Cum ergo omnibus vobis bene voluerim omniumque vestrum incrementis

5 gavisus sim, quomodo omnium vestrum bonam voluntatem habere non debeo? Si vero bene mihi omnes pro recompensatione bonae voluntatis meae volueritis, salvabor, quia omne quod vultis sine difficul tate potestis.' Taliter ille de se causari poterit, quia proximus saluti est qui bonam voluntatem habuerit. io Quia igitur quae sint necessaria ut homo efficiatur bonus, et quod bonitas eiusque omnibus bonis hominibus, insensibili creaturae, angelis ac ipsi deo utilis sit, pro nostro modulo tractando quaesivimus, quantum boni sibiipsi faciat, quisquis bonus fuerit, restat esse quaerendum.

Capitulum V. De quattuordecim partibus aeternae Commodi is tatis sive beatitudinis, quarum septem sunt corpori aptandae, et septem animae, quae sibi acquirit, qui bonus extiterit

Quaeritur inter homines, quid sit quamobrem sancti dei terrena despiciunt, gloriam omnemque delectationem mundi contemnunt, seseque parcitati multisque tribulationibus diversi generis dederunt; et respon20 detur, quia propter commodum, propter beatitudinem hoc faciunt. Quam cum quaesierint, dicitur quia eam 'nec oculus vidit nec auris audivit nec in cor hominis ascendit'. Mirantur ad haec, et quid sit quod in istis lateat verbis, ratione capere nequeunt. Nam ea quae agunt pro summis commodis ducunt, et esse alia vel meliora quam illa quae noverunt vix

25 credere possunt. Pro magno siquidem commodo sive beatitudine ducunt venari, avibus caeli ludere, iocis et spectaculis interesse.

Verum quaeramus, utrum in venatione, ludis, spectaculis, verum Prior rec.: 2-3 fecit. . . fecit: fecerit. . . fecerit 11 eiusque: unius cuiusque 12 ac: atque pro nostro modulo tractando quaesivimus: dictum est 13 restat esse quaerendum: dicendum esse arbitror. Nunc igitur huius rei meta ponatur et quod deus dederit de alia, in sequentibus dicatur

14-15 beatitudinis sive commoditatis 15 sunt: quae add. aptandae: aptantur 16 septem: quae add. animae: ascribuntur add. qui: quisquis extiterit: efficiatur 17 Ante Quaeritur praecedunt: Superius enunciatum esse meminimus, quae sunt habenda in aedificatione bonitatis et quibus ipsa bonitas sit utilis. Nunc autem investigare iuvat quantum boni sibimet idem ipse faciat qui bonitati adhaeserit 20 commodum: et add. 22 haec: hoc

26 caeli avibus 27 ludis,: sive add.

14-141. 11 Cf. De moribus, cc. 48-71; De beat., pp. 274-86; Proslogion, xxv.

21—22 nec . . . ascendit: 1 Cor. 2. 9.

ALEXANDRI MONACHI

c. v commodum vel beatitudo vera consistit. Beatitudo etenim est sufficientia commodorum sine omni indigentia, vel commodum sine omni incom moditate. Si ergo venari in se illam beatitudinem vel tale commodum habet, omni incommodo penitus caret. Sed non caret incommodo quia si careret sine intermissione quivis hominum venari valeret. Non igitur 5 ibi commodum istud vel beatitudo. Simili modo in ludo avium non reperitur beatitudo ista, non in ioco, non in quolibet spectaculo. Ubi ergo est? Forsitan in magnis aedificiis, in castris munitissimis, in auro et argento, in equis et magnis possessionibus. Sed si est in istis et qui haec habet beatus est, tunc ab omni sollicitudine cura et labore liber 10 est. At certe videmus quia ii qui haec habent maiori cura, sollicitudine atque labore gravantur. Non igitur in istis vera commoditas vel beati tudo est. Ubi ergo quaeremus illam? Alias quaeramus si invenire volumus, quia in istis eam invenire non possumus.

Notandum est duas esse beatitudines et duas miserias. Una beatitudo 15 est quam Adam habuit in paradiso et perdidit, altera in caelo quam habent angeli et sancti, quos dominus assumpsit. Una miseria est in terra quam singulis horis patimur, altera in ergastulo inferorum quam perditi post mortem patientur. Illa beatitudo, quam habuit Adam in paradiso, fuit temporalis. Illa vero caelestis, propter quam factus est, 20 aeterna. Illa miseria vel tribulatio, quam in praesenti patimur, finem habet. Illa vero, quae in inferno est, omni fine caret, quae etiam 'mors secunda' appellata est. Beatitudo itaque, quae promittitur sanctis, tam magna est tamque mirabilis, ut eam 'nec oculus viderit nec auris audierit nec in cor hominis ascenderit'. Cum itaque hanc prae magni25 tudine sui videre nequeamus, consideremus quid nos in praesenti vita naturaliter delectet, quid bonum vel honestum videatur, si forte aliquid inveniri possit, unde illud admirabile quod dicitur oculum non vidisse et aurem non audisse lucidius appareat et saporem gratiorem habeat.

Nimis etenim paucis verbis comprehensum est totum illud quod electis 30 promittitur.

Et quia hoc ita est occultum, ita inclusum et multum ab infirmis men tibus separatum, conemur de tam excellenti gloria aliquid elicere, et

Prior rec.: 1 consistit: latitet 3 ergo: igitur 6 avium ludo 7 ista beatitudo 8 munitissimis castris 10 liber: liberatus 11 ii: hii cura: et add. 12 igitur: itaque vera commoditas: verum commodum

13 ergo: igitur 21 aeterna: aeternalis 23 secunda om. est: pro qua oratur, ne renatum mors secunda possideat add. itaque: igitur illa 27 quid: hoc sit quod add. 29 et {prius) om. 32 quia: quoniam

1-2 Cf. Boethius, De consol, phil., iii, prosa 2.

20 propter quam factus est: cf. Proslogion, c. 1 (Schmitt, i. 98. 18).

22-23 mors secunda: cf. Apoc. 2. 11; 21. 8.

24—25 oculus . . . ascenderit: 1 Cor. 2. 9.

C. V

DICTA ANSELMI

illud in plures partes ut limpidius clareat dividendo statuere. Profecto si grossum infanti ad mandendum malum porrigitur, prae nimia teneritudine sui parvuli oris illud mordere nequit. Quod si particulatim inciditur, parvulus inde reficitur. Et quod prius intelligere cuius saporis

S esset non potuit, iam per frusta divisum cum sapore comedit. Servata itaque illa invisibili promissione dei, donec veniamus ubi 'videbimus eum sicuti est', intente rimemur quid corporibus, quid animabus nostris conveniat, quid appetere, quove delectari libere ac sine offensa valeant, firmiter tenentes nihil honoris vel alicuius bonitatis deesse omnibus

10 quibus in illa felicitate contigerit esse.

Septem igitur mihi esse videntur quae possunt et corporibus aptari, et sunt decentissima et ad beatitudinem vel commoditatem sufficientia.

Sunt autem haec: pulchritudo, velocitas, fortitudo, libertas, sanitas, voluptas, diuturnitas. Porro si aliqua in his sunt quae sancti dei magis

15 fugiant quam desiderent, ut est corporis pulchritudo atque voluptas, sciendum est non illa esse fugienda quia per se bona sunt, sed ne illo rum occasione in culpam offensionis aliquatenus cadant. Nam si ea amplectendo scirent se a bonitate non impediri nec deo displicere, pro fecto eis nollent carere. Non enim in futuro parva in his quoque erit

20 sanctae dulcedinis delectatio, ubi nulla erit offensionis formido.

Animae vero haec convenienter aptari videntur: sapientia, amicitia, concordia, potestas, honor, securitas, gaudium. Haec electos dei in illo beato regno habituros dubium non est, cum illos inhabitet ac in illis praesideat de quo est quidquid usquam boni est et qui potens est et

25 gloriosus super omnia ineffabiliter. Sed iam ad coepta redeamus, et de singulis quae proposita sunt aliquid scrutando breviter dicamus.

Quaeris de pulchritudine. Audi quod scriptum est: 'Iusti fulgebunt sicut sol.' Tunc 'luna', ut ait propheta, 'fulgebit sicut sol, et sol semptempliciter sicut lux septem dierum'. Si ergo corpora nostra 'fulgebunt sicut

Prior rec.: 1 limpidius: lucidius 2 infand .. . porrigitur: pomum datur infanti ad mandendum 4-5 esset saporis 11 videntur esse pos sunt et: et om. 12 commoditatem: commodum 13 Sunt autem haec: Haec itaque sunt 14—20 Porro . . . formido om. 21 Animae . . . videntur: Animae quoque totidem numero convenire videntur, que hoc ordine computantur 22 honor, potestas Haec: omnia add. 23 in habitat 24 qui om. potens est: est om. 25 ad coepta: paulis per 25-26 de . . . dicamus: brevi raciuncula hoc quod diximus ostendere conemur et a minoribus incipientes gradatim ascendamus 28 ut ait pro pheta om.

6-7 videbimus eum, sicuti est: 1 Ioh. 3. 12. 22 potestas, honor; the changed order in the second recension is based on De beat., p. 283. 25 gloriosus super omnia: cf. Dan. 3. 45. 27-28 Iusti . . . sol: Matth. 13. 43. Cf. Proslogion, xxv. 2

(Schmitt, i. 118. 20). 28-29 luna ... dierum: Is. 30. 26. 29-130. 1 fulgebunt sicut sol: Matth. 13. 43.

C 3501 K

ALEXANDRI MONACHI

c. v sol', qui multiplicatum lumen septem dierum habebit, magna et in comparabiliter magna illa pulchritudo erit. Accipe et aliud: 'Salvatorem expectamus dominum Iesum Christum, qui reformabit corpus humili tatis nostrae configuratum corpori claritatis suae.' Certe quando dominus transfiguratus est in monte coram discipulis suis 'resplenduit facies eius 5 sicut sol'. Cuius claritatis pulchritudine Petrus delectatus 'domine', inquit, 'bonum est nos hic esse'. 'Aspectus' quoque angeli qui sedit ad sepulchrum domini apparuit 'sicut fulgur'. Cum igitur tanta clari tas hic fuerit unius angeli, quantum putas gloriosa, quam magnifica pulchritudo erit, quando sanctorum milia numeroque carentia claro 10 corpori Iesu Christi domini assimilata cum illo apparebunt? Hanc pul chram beatitudinem ac beatam pulchritudinem David considerabat cum diceret, 'Unam petii a domino, hanc requiram, ut inhabitem in domo domini'. De ista pulchritudine, quae vere magna est beatitudo, multa in sacro eloquio inveniuntur. I5 Huic pulchritudini subiecta est velocitas. Velocitatem tantam habebunt ii qui cum deo erunt, quantam habet radius solis, vel alicuius oculi clare videntis. Sol quippe ut in oriente super terram venit, mox in occidentem suum radium porrigit. Similiter radius oculi, dum palpebra aperitur, in caelum aut quovis alio non impediente obice in longum 20 dirigitur. Sic nimirum corpora nostra, cum spiritualia fuerint et ad instar angelorum pondus aut gravitatem non senserint, facillime trans migrabunt quocumque voluerint. Nam et in resurrectione corporum singulae partes uniuscuiusque hominis coadunabuntur, ita ut, si manus vel pes alicuius aut aliud quodlibet membrum in oriente sepultum aut 25 bestiis devoratum fuerit et reliquum corpus in occidente vel septentrione iacuerit aut in diversis mundi partibus dispersum sit, tam velociter totum corpus congregabitur quamcito oculus clauditur aut aperitur.

Babiloniam a Iudaea multa terrarum intercapedo dirimit et tamen in 20 aut: ut B 23 in resurrectionem B Prior rec.: 3 dominum: deum 8 domini om. fulgur: celi add.

6 pulchritudine: iocunditate 9 quantum: quid putas: quam add. 10-11 assimilata claro corpori Iesu Christi domini 12 David om.

12-13 cum diceret: qui dicebat 16 Huic: beate add. subiecta est: subiunximus velocitas: velocitatem 20 quovis ... in longum: in lon gum, si obstaculum non fuerit, vel quovis alio 21 nimirum: utique

24 hominis: in simul add. 27 in diversas mundi partes 2 4 Salvatorem . . . suae: Phil. 3. 20 seq. 5-7 resplenduit . . . esse Matth

!7' 2' 7"8 AsPectus • • • fu]gur: Matth. 28. 3. 10-11 claro . . . assimi lata: ct. Phil. 3. 21. 11 cum illo apparebunt: cf. Coi 3. 4. 13-14 Unam

... domini: Ps. 26. 4. 29-131. 3 Babiloniam . . in locum suum: cf. Dan 14.

32-38. '

c-v DICTA ANSELMI i3i momento angelus Abbacuc prophetam de Iudaea in Babiloniam sustulit, quem supra lacum leonum posuit, qui Danieli prandium porrexit. Quo facto, Abbacuc protinus restitutus est in locum suum. Mirari certe potuit ubi fuerit, quando se in loco proprio tam cito invenit. Talem

5 itaque agilitatem quicumque habebit, magnum munus, magnam procul dubio felicitatem habebit.

Nec tamen felix iste sola ista felicitate contentus erit. Sequitur forti tudo, quam unusquisque beatorum tantam habebit, quantam nemo habere in praesenti vita poterit. Nam mensura eiusdem valitudinis tanta io erit, quanta is, qui eam habiturus est, elegerit. Si totam molem totius terrae uno digito movere voluerit, utique facillime poterit. Diabolus, dei inimicus, ex fortitudine suae naturae movet aerem, excitat ventos et tempestates, facit interdum terrae motum multaque alia satis admi randa, unde et 'fortis armatus' dicitur; et deus electis suis non dabit vel

15 parem fortitudinem vel certe multo maiorem et meliorem? Absit hoc ut aliquis sentiat, ut sano capite quivis hominum sapiat. 'Voluntatem' etenim 'timentium se faciet' dominus, quibus etiam, ut alibi dicitur,

'nihil deerit'. Si 'nihil deerit', fortitudo non deerit. Aderit itaque, et non modica.

20 Verum quia nec fortitudo nec velocitas nec pulchritudo adeo ap pretiantur ab illo qui liber non est, quod illa beata multitudo erit libera, dubium non est. Nam nulla maceries, nullus ignis vel aqua sive alia quaelibet materies poterit eos praepedire, ne intrent et exeant quocum que voluerint intrare vel exire. Libere dominus clauso monumento

25 exivit, libere infernum spoliavit, libere ad discipulos 'ianuis clausis' intravit. Libere sancti dei, si voluerint, infernum intrabunt, libere per ignem et ardentem picem transibunt, libere, quantum voluerint, ibi morabuntur absque laesione sui, quia in illa gehennali flamma nihil ardebit nisi tantum delicta. Et quoniam sancta illa societas ab omni

30 inquinamento peccati erit purgata, per gelida et aestuata, per diversa tormenta et stagna vaporantia transibit illaesa. Item illud vel con sideratio eorundem locorum erit in arbitrio beatorum, et ad confusionem reproborum. Tanta erit eorum libertas, quanta fuerit habendi voluntas.

Prior rec.: 1 prophetam om. 8 nemo: centum milia hominum 9 in praesenti: simul add. poterit: non habent 14 dicitur: vocatur

18 fortitudo non: nec fortitudo 20-21 adeo appretiantur ab illo: aliquid appreciatur illi 21 beata illa 23 eos poterit 24 monumento: sepulcro 26 infernum, si voluerint 29 sancta illa societas: sancti dei

30 erit purgata: erunt purgati 31 transibit illaesa: transibunt illaesi 12 ventos: ventus BK 14 fortis armatus: Luc. 11. 21. 16-17 Voluntatem . . . faciet: Ps. 144. 19.

18 nihil deerit: Ps. 22. 1. 25 ianuis clausis: Ioh. 20. 26.

ALEXANDRI MONACHI

c. v Beatae igitur libertati et tam liberae beatitudini comitabitur gratis sima sanitas. Sanitas itaque multa erit, quoniam 'absterget deus omnem lacrimam ab oculis sanctorum, et iam non erit amplius neque luctus neque clamor sed nec ullus dolor, quoniam priora transierunt'. Qui bene considerare voluerit, nulla perfecta in nobis est in praesenti saeculo 5 sanitas. Nam in omnibus nostrorum membrorum partibus, si aliquanto durius tacti fuerimus, dolemus confestimque laesi conquerimur. Et quare hoc, nisi quia ubique debiles et infirmi sumus ? Electis autem dei nulla laesio supervenire poterit, non ferrum, non ignis, non aqua, non aliqua malorum mentio nocebit eis. Nulla memoria alicuius incommodi, 10 quod passus est quis eorum, poterit nocere, quoniam tanta abundantia iucunditatis ibi erit, ut de his quae iam transierunt nulla in eis mentis perturbatio ex praeteritorum recordatione fieri possit. Porro quod dicitur, 'stabunt iusti in magna constantia adversus eos qui se angustia verunt', non hoc facient propter suae iniuriae vindictam, sed potius 15 propter iustitiam dei, in qua tunc robusti ac stabiles videbuntur. Ipsa quippe dei iustitia sicut bonis erit dulcis et firma constantia, sic malis acerba et confusionis maestitia. Hoc autem caveat qui deo placere desiderat, ut ex toto suae iniuriae vindictam illi committat, quia dicit,

'Mihi vindicta, ego retribuam'. Si vero semet vindicare coeperit, vin20 dicem deum eiusdem iniuriae nequaquam habebit, quoniam quidem super se illam praesumptuose accepit. Cui dicet dominus, 'Quia maluisti teipsum vindicare quam me expectare, non me amodo de vindicta debes interpellare'. Si vero domini consilium secutus vindictam suspen derit, felix erit, quia nulla offensa, nulla erit egestas, nulla imbecillitas, 25 sed sana felicitas et felicissima sanitas.

Haec quae dicta sunt, valde bona sunt, sed si saporem non habent, quasi penitus infructuosa sunt. Si autem saporem haberent, proculdubio

Prior rec.: 1 igitur: itaque 2 itaque: igitur 3 iam om.

19-20 illi . . . vindicta om. Dur 20 vindictam B 25 inbecillis B 5 perfecta in om. 6 Nam: Sicque omnibus: aliis add. membrorum nostrorum 7 tacti: facti dolemus om. confestimque: confestim

8 dei: domini 9-10 non aqua . . . mentio om. 10 nocebit eis: eis nocebunt 11 quod: hic add. quis: cuivis eorum: qui ibi erit add. poterit: quicquam add. 12—18 nulla . . . maestitia: minime curet. Quod si cura ei fuerit, ad libitum vindicandi se locum habebit. Sed necesse non erit, quia ipse deus dicit, 'Mihi vindicta, ego retribuam'. 19 ex toto om. vindictam suae iniuriae illi: Christo 19-20 quia ... retribuam om.

20 vero: autem 21 nequaquam: non 22 super se illam: eam super se 24 interpellare: Bene vobis conveniat, add. 25 nulla ei erit

27 Haec: omnia add. 28 autem: vero 2-4 absterget . . . transierunt: Apoc. 21. 4. 14-15 stabunt . . . angustiaverunt:

Sap. 5. 1. 20 Mihi . . . retribuam: Rom. 12. 19.

c-v DICTA ANSELMI I33

incomparabiliter bona essent. Necessario igitur aderit voluptas, quae beatis illis saporem tribuat, ut sapiant et intelligant 'quam sint dilecta' et iucunda tabernacula' domini, et quam 'melior est dies una in atriis'

Ierusalem 'super milia'. Voluptas ergo maxima erit et cunctos immen5 sitate iocunditatis inebriabit. Propheta clamat: 'Inebriabuntur ab uber tate domus tuae, et torrente voluptatis tuae potabis eos, quoniam apud te est fons vitae.' Vere mirabilis ebrietas illa, mirabilis ubertas illa, mirabilis et domus illa! Utpote torrens praecipitando defluit, sic ad mirabili dulcedine domus suae nos deus omnipotens replebit. Et quia io exemplum sufficiens tantae suavitatis, tantae dulcedinis tantaeque boni tatis invenire nequimus, consideremus amarissimum dolorem, quem sunt habituri reprobi, contra iucundissimam suavitatem, quam probi habebunt. Profecto si quis mihi pupulam ignito ferro transforaret, non modicum dolorem haberem. Et si aliam simili tormento infigeret, multo

15 maior mihi dolor esset. Quod si per omnia membra eadem paena mihi fieret, idem dolor teneret, quid putas esset? Nonne insanirem? Nonne penitus alterius mentis fierem? Cum me flamma undique lamberet, combureret, paena coarctaret, cuius memoriae mea anima fieret? Sic utique suo modo replebimur iocunditate a facie dei, saturabimur ab

20 ubertate domus domini, inebriabimur a torrente voluptatis sive delecta tionis ipsius dei. Temporalis delectatio, transitoria voluptas in qualibet corporis parte solummodo sentitur, illa vero delectatio quemadmodum ignis per totum sentiretur, ita per omnes partes corporis et animae sentietur. Quasi totum corpus sit gula, sic delectabitur sancta illa

25 iucunditate. Si enim mali male habent in omnibus suis partibus quia bene agere noluerunt, multi iustius boni bene habebunt in omnibus partibus animae et corporis quia bene fecerunt.

Habebunt itaque sancti dei hanc beatam voluptatem, quae veraciter est delectabilis et magna beatitudo. Sed parum est hanc et alias supra30 dictas habere, nisi eas sine defectu valeant obtinere. Accedat igitur diuturnitas, quae nullius finis novit metas, quia 'iusti in perpetuum

Prior rec.\ 2 illis: oculis tribuet 3 quam: quoniam 10 exemplum sufficiens: conveniens exemplum 12—13 habebunt probi 13 pupulam: oculi add. 14 infigeret: transfigeret 15 dolor mihi Quod: Et

17 lamberet: circumveniret, undique 18 combureret: undique add. coarctaret: quid putas? add. anima mea fieret: esset 19 suo: sed prorsus alio 20 inebriamur 21 delectatio: quem add. 24 sit: esset illa sancta 25 suis: sui corporis 27 partibus animae et corporis: suis membris 29 beatitudo magna 30 eas: eam cum ceteris obtinere: habere 31—134. 1 quia . . . vivent om.

2-3 quam . . . domini: cf. Ps. 83. 2. 3-4 melior . . . milia: ibidem, 11.

5-7 Inebriabuntur . . . vitae: Ps. 35. 9 seq. 31-134. 1 iusti .. . vivent: Sap. 5. 16.

ALEXANDRI MONACHI

c. v vivent'. Diuturnitas haec non novit finem, quia beatorum pulchritudo, velocitas, fortitudo, libertas, sanitas, voluptas non habent finem. Haec qui habuerit ore laeto cantabit 'lauda Ierusalem dominum, lauda deum tuum Sion, quoniam confortavit seras portarum tuarum, benedixit filiis tuis in te', quia laetabitur multum qui tali benedictione benedicetur. 5

Breviter igitur insinuatis partibus beatitudinis quae corpori videntur competere, partes quoque illas, quas supra diximus animae convenire, domino adiuvante perspiciamus.

Partium itaque illarum prima est sapientia, quam beati viri pleniter habebunt, ut nihil desit eis de omnibus quae scire voluerint. Omnia 10 quippe praeterita, praesentia et futura scient nec aliquid eorum notitiae subtrahetur, quae creator scienda creavit. Nec indigentia erit ut quis quem interroget, quis eius proavus fuerit, de cuius stirpe prodierit, quis ille vel ille sit. Omnium linguarum, omnium creaturarum, omnium artium habebunt scientiam, cogitatus etiam alter alterius aperte videbit. 15

Quidquid feci vel facio in praesenti vita omnes illi videbunt, quidquid eorum aliquis fecit et ego videbo, ac si ibi fuero. Nec inde ruborem aliquis habebit, si hac in vita deo per paenitentiam satisfecit. Ut igitur habeas unde conditori tuo non solum pro te, sed etiam pro illis qui tecum erunt, gratiosus semper existas, prae oculis de quanta miseria vos extraxerit 20 habebis, non ad confusionem, sed ad maiorem laetitiae glorificationem.

Tanto enim maior mutuae cognitionis erit exultatio, quanto mani festior ipsa cohabitantium fuerit cognitio. Omnes quippe scimus Petrum apostolum dominum negavisse, Mariam Magdalenam peccatricem fuisse, nec eos latet quia nos scimus, nec magis pudet quam illum, qui esset 25 sanissimus nunc, puderet quod olim in proelio graviter sauciatus fuisset.

Quare hoc ? Certe quia facti sui paenituerunt et indulgentiam invenerunt.

Sic et nos, si pro commissis veniam consecuti fuerimus, de perpetratis 17 ac om. codd.

20 vos: vox B 24 dominum: deum B Prior rec.: 1 beatorum: sanctorum 3 leto ore cantabit: cantare poterit 5 laetabitur multum: vere benedicti erunt benedicentur

6 Breviter igitur: Igitur consideratis et breviter 7 illas: alias animae: animabus 9 itaque: igitur viri: sic add. 10 scire voluerint: noscere volent 11 aliquid: erit quod add. 12 subtrahetur: subtractum sit quae ... creavit om. 13 prodierit: prodiderit 14 ille vel ille: vel ille add. 18-23 Ut . . . cognitio om. 25-26 nec magis . . . fuisset:

Nam si lateret, tantum hoc legendo et concinendo pronuntiamus ut eos latere non possit, et tamen inde nihil ruboris vel detrimenti habent 27 indulgentiam invenerunt: veniam consecuti unt 28 fuerimus: nihil add.

3-5 lauda ... in te: Ps. 147. 12 seq. 18-135. 23 recension are based on De beat., pp. 280-1, below.

The additions in the second

C. V

DICTA ANSELMI

culpis non erubescemus. Nam si quis nobis hac in aetate improperaret quod in infantia faciebamus, parum satis nobis constaret, eo quod tempus et aetas illa iam pertransiret. 'Cum essem parvulus, sapiebam ut parvulus, cogitabam ut parvulus. Quando autem factus sum vir,

5 evacuavi quae erant parvuli.' In illa itaque vita pudor non erit quod alter alterius facta videbit, si hinc per satisfactionem illuc deo donante pervenit. Quod enim deus mundavit nemo immundum iudicabit, nemo improperandum fore putabit, immo pro se et iis, qui sibi sociati fuerint, deum indesinenter laudabit.

10 Porro si angelus te sui societate pro peccatis tuis indignum iudicaret, haberes quid rationabiliter diceres. Nam si tibi indignaretur dicens, 'tu homo, cum sis "pulvis et cinis", intumuisti et dei mandatum neglexisti, putridus in delictis, quo iure vis nobis coaequari, quos cernis in creatoris obsequio iugiter conversari', responderes, 'Cum sim "pulvis et cinis",

15 mirum non est si vento temptationis aliquando impulsus corrui. Sed ubi creatorem meum cognovi, paenitendo correxi quidquid prave commisi.

Hinc mihi tribulatio, ieiunia, vigiliae, plagae, opprobria eius pro satis factione grata fuere. Quis autem vestrum tale quid pro illo umquam sustinuit? Quod vero non peccastis, donum illius fuit. Praeterea cuius

20 gratia tenti estis ne peccaretis, illius me sanguis a peccati macula redemit, qui et homo fieri voluit ut me regni sui participem efficeret.

Cum itaque mors eius sit meae sufficiens causa salutis, quivis vestrum iuste laetabitur participem me fieri suae beatitudinis.'

In hac societate sancta erit quoque indeficiens et perfecta amicitia.

25 Nam unusquisque singulatim omnesque simul deum ac dominum suum plus quam semetipsos incomparabiliter amabunt, et quisque quem libet alium sicut semetipsum carum habebit. Quod si dicat quis patrem aut parentes se amplius ceteris velle diligere, discutiat quid sentit.

Equidem tuum parentem, quisquis es qui hoc cupis, quem tu veraci et 3° ardentiori amore diligis, affectas ut omnes diligant, et non minori amore quam tu eum diligis. Idem ego de meo amico sentio, volo atque desidero;

Prior rec.: 1 non om. si quis: qui 2 infantia: dum cunis iaceremus add. parum satis: nihil 3 Cum: enim add. 5 In illa: Sic itaque: in illa beata add. pudor non: nihil pudoris 8-23 immo . . . beatitudinis om. 24 In hac societate sancta: Intus hec sanctorum agmina

26 incomparabiliter om. 27 habebit: Nec se diliget plus quam alium, nec alium plus quam se, sed pari modo se et omnes alios diliget, deum autem super se et super omnes alios add. 28 discutiat quid sentit : videat apud se quid dicat et quia non bene sentit veraciter intelligat 29 cupis: dicis

30 affectas: desideras omnes: eundem add.

3-5 Cum .. parvuli: 1 Cor. 13. 11.

15. 12-14 pulvis et cinis: Gen. 18. 27.

Apoc. 5. 3.

7 Quod . . . iudicabit: cf. Acta 10.

20-21 sanguis . . . redemit: cf.

ALEXANDRI MONACHI

c. v idem omnes alii. Quapropter ut sancti amoris omni ex parte plenitudo fiat et omnis ibi suae compos voluntatis existat, necessario amabis omnes alios sicut te, quatinus omnes diligant te veluti sese. Quod cum sit, erit magna et perfecta amicitia, quia in singulis singulariter et in omnibus communiter erit affectus perfecti amoris. Beata igitur amicitia 5 quae tantorum beatorum spiritus copulat in aeterna gloria.

Hinc nascitur amica concordia, quae ad instar membrorum concordiae manebit iugiter inviolata. Haec tanta erit ut nullus aliud velit quam hoc, quod te velle constiterit. Nam sicut una ecclesia, una sponsa, unum corpus erimus, sic non minor concordia erit quam nunc est inter mem10 bra unius corporis. Membra siquidem nostra tantam habent inter se concordiam, utpote oculi, ut nullo modo alter sine altero quicquam velit operari. Nam si unus sursum vel deorsum, dextra laevaque velit inten dere, non indiget ut alterum moneat secum conspicere, quia nullo modo naturaliter vult aspicere absque alterius sociabili conspectione. Tantam 15 inter se habent concordiam, ut quidquid unus voluerit, hoc idem et alius velit. Cetera quoque membra multa inter se copulantur concordia. Nam pro pedibus et toto corpore operantur manus, pro manibus et toto cor pore prospicit oculus, pro oculo et toto corpore incedit pes, nudis inter dum plantis. Nec dicit, licet aliquando graviter cruentetur spinarum 20 aculeis, se nolle amplius quoquam ire; nec manus, quamvis vulneretur, se nolle ulterius operari; nec si contigerit ut manus siromate pedem transfodiat, aliqua adversus manum ira movetur. Tanta siquidem inter se amoris adunantur concordia ut nulla ratione valeant dissentire occasione aliqua, immo quidquid alicui impenditur omnibus placebit, 25 quasi sibimet impenderetur. Omnia autem capiti serviunt, et se pro illo periculis opponunt. Ex quo manifestum est omnia caput plus quam se

14 modo om. B Dur 15 sociabili: insociabili B Dur Prior rec.. 1 2 ut sancti . . . existat: cum cupias, ut tuum amicum diligam sicut memetipsum, et ego desidero, ut meum amicum ames sicut temetipsum

2 necessarie amabis: me et add. 3 omnes: alii add. 7 membro rum concordiae: concordia, quae est in membris nostris 8-11 Haec . corporis om. x 2 utpote: sunt add. 13 unus: oculus add. 16 se: sese

16-17 alius velit: alter desiderat 17 se: sese 18 operatur 20 plan tis: gressibus 21 amplius: amodo 22 ulterius: amplius siromate: securi 23 transfodiat: vulneret 24 se: sese ratione: inter se add. 25-26 placebit. . . impenderetur: et sibimet impensum esse videtur

26 autem om. 27 opponunt: imponunt 27-137. 6 Ex quo . . . nequit:

Ex quo manifeste perpenditur, quod caput plus quam se veraciter diligunt. Talis ergo erit concordia in illa beatorum patria, ubi nulla dissensionis invenitur

8 11 Haec . . . corporis: This addition in the second recension comes from De beat. p. 282, below. 27-137. 25. The additions and alterations in the second recension are based on De beat., pp. 282-3.

cv DICTA ANSELMI 137

veraciter amare, ipsum autem dubium non est omnium votis per omnia concordare. Sic quoque in caelesti patria deum ineffabiliter super omnia amabis, et omnium ad quaecumque volueris ipsius etiam dei tecum velle habebis. Nam sicut tu a dei voluntate non discrepas, sic

5 ille tuae voluntati per omnia concordabit. Caput enim a suo discordare corpore nequit.

Sed forte quis dicet, 'Si deus et omnes electi voluerint quod ego, cum ibi fuero, inter maiores esse volo'. Cui respondendum puto quia in gloria inter maiores erit; sed in persona esse aliquis maiorum qui ibi erit, velle

10 nequibit, nisi se ipsum non esse velit, quod fieri non poterit. Sed neque in gloria maioribus par fieri velle poterit, si meritis impar extiterit, quoniam quidem illius pulcherrimi corporis compositio iam videret violari, quod ipse ex amore ac pulchritudine eiusdem compositionis nulla ratione consentire poterit. Nam sicut in humano corpore nec

15 manus fungitur officio pedis, nec oculus petit esse nasus, nec auditus odoratus, nec auricularis medius vel pollex, sic in illa gloriosa com positione civitatis dei nemo statum suum gradu potiori volet mutare, in tantum quisque quod suum est amabit quia sibi sufficiet. Si enim is qui iam in illa beatitudine locatus est maius aliquid habere cuperet

20 quam adeptus sit, eo ipso miser esset, quo nondum haberet quod cuperet. Nam in quantum cuique deest quod honeste considerat, in tantum miser esse ratione probatur. Miseria quippe est absentia alicuius commodi contra voluntatem. Sed nulla ibi miseria, immo sufficiens con cordia et concors sufficientia. Quare omnipotens tuae voluntatis eris,

25 cum omnipotentem tibi concordem per omnia habueris.

Potestas etiam beatis illis tanta erit, quantam quivis eorum habere voluerit. Nam quodcumque aliquis eorum in caelo sive in terra, in mari vel profundo inferni fieri imperaverit, absque contradictione fiet.

Mirum fortasse videtur quod dicimus, sed si bene consideratur ubi tunc 17 potiori: potiri B 24 eris: erit B Prior rec. (cont.) macula, ubi deus in omnibus omnia erit, et super omnia omnibus carus erit. Ibi certe non minor inter omnes qui erunt membra Christi concordia firmabitur, quam modo in corruptibili corpore corruptibilis hominis invenitur, sed tanto maior atque preciosior illa erit, quanto constiterit quia nunquam finem habebit.

7-25 Sed forte . . . habueris om. 26-138. 5 Potestas . . . non parva: haec beatitudo ponitur post beatitudinem honoris (138. 6-139. 8) 26 habere om. 27 eorum: sive add. 28 fiet: factum erit 29 fortasse om. videtur: videri potest 10-14 cf. Cur Deus Homo, i. 15 (Schmitt, ii. 73. 3-9). 22-23 Miseria . . voluntatem: cf. Cur Deus Homo, ii. 12 (Schmitt, ii. 112. 11-12). 26-138. 5 The change in the position of this section in the second recension is based on De beat., pp. 283-5.

ALEXANDRI MONACHI

c. v

locati vel cuius capitis membra tunc erimus, et quia nihil deerit iis qui deum diligunt, nequaquam erit incredibile. Hanc potestatem veraciter habebunt sancti dei, quoniam quidem omnia possidebunt cum filio dei.

Erunt itaque omnipotentes suae voluntatis. Potestas haec erit potestas aeterna, et idcirco iis, qui eam habuerint, erit beatitudo non parva. 5

Honor quoque beatis illis magnus erit quia 'nimis honorati sunt amici tui, deus'. Honor iste tam magnus erit, ut ab humano ingenio com prehendi non possit. Ponatur tamen exempli gratia ut servus aliquis honoretur a domino. Certe si imperator aut rex servum suum in magno languore inveniret, quem et ab invalitudine eriperet et honoraret ita ut 10 illum a servitute liberaret, in ordine militum poneret, multum sui domini fieret debitor ille. Quod si eum inter primates suos poneret, regia digni tate exaltaret, quo putas gaudio exultaret ? Quo amore domini sui recte flagraret ? Domini gratia ab omnibus ei honor impenderetur, omnes illi servirent, ne indignationem domini qui eum inhonorarent incurrerent. 15

Si autem herus adhuc eundem in tantum diligeret ut illum sibi in filium adoptaret, heredem suum statueret, iam proculdubio servi exultatio maior fieret.

Qua ex re perpendi potest mirabilem esse illum honorem, qui datur in aeterna vita per ipsius vitae et hominum conditorem. Qui sibi servi20 entes non modo in aeterna pace perenniter vivere faciet, vel suos amicos vocari faciet, sed etiam deos ac dei filios et 'heredes dei, coheredes autem Christi' in patria caelesti constituet, sicut scriptum est, 'Ego dixi: dii estis, et filii excelsi omnes'. Nullum iustorum ab ista deitate excepit deus. Sed tentemus sub exemplo intueri qualiter possis deita25 tem participando deificari. Sit itaque unus ignis in quo diversi generis

Prior rec.: 1 capitis: corporis 2 incredibile: Forte videbitur alicui pote stas esse hoc, quod superius nominavimus fortitudinem, sed non est. Fortitudo siquidem superius prolata virtus est operandi, potestas autem hic enunciata virtus est precipiendi add. 4 Erunt . . . voluntatis om. 8 Pona tur: Ponamus exempli gratia: sub exemplo aliquis servus 9 rex: aliquis add. 9-10 in magno . . . eriperet et om. 11-12 sui . . .

Quod: se debitorem domini sui servus ille esse putaret. Et 12-13 poneret regia dignitate om. 13 gaudio: ille add. Quo: Quanto 14 Domini gratia: Causa domini 15 inhonorarent: honoraret 16 in tantum eun dem 18 maior fieret: pro honore illato modum nesciret 19 qui: alicui add. 20 in aeterna vita om. ipsius vitae et hominum: deum et omnium sibi: ibi 21 non modo: non solum 21-22 vel. .. faciet: nec solummodo amicos suos illos vocabit 22 etiam deos ac dei om. dei: regni caelorum

22-23 coheredes . . . caelesti om. 23-139. 5 sicut ... dii om.

1-2 nihil . . . diligunt: cf. Rom. 8. 28. 4 The addition in the second recension is based on De beat., p. 283. 6-7 nimis . . . deus: Ps. 138. 17. 22-23 heredes

' • ' Christi. Rom. 8. 17. 23-139. 5 The addition in the second recension is based on De beat., p. 284. 23-24 Ego . . . omnes: Ps. 81. 6.

c v DICTA ANSELMI i39 materies ponantur. Omnes igniuntur, sed alia plus alia. Unaquaeque tamen servata sui natura, iuxta modum locutionis, quia ignita est, ignis dicitur. Sic utique, sed suo quodam altiori modo omnes beati parti cipando deitatem deificantur, qui licet alii plus et alii minus omnes tamen

5 quandoquidem deificati sunt, aequali nomine dicentur 'dii'. Qualem igitur honorem ab omni creatura habebit, quem deus omnis creaturae amicum habebit, fratrem appellabit, pro filio tenebit ? Omnis ei creatura inclinata erit, quod magnus et incomparabilis honor erit.

Satis et magna et gloriosa sunt haec dona dei, sed si per annum vel io certe toto tempore durarent putas gauderes? An pretium dares?

Gaudenter, inquis. Oportet igitur ut securitatem habeant, quatinus id quod habent servare valeant. Securitas ergo sufficiens erit, quoniam

'neque luctus neque dolor amplius ullus erit'. Numquam perdere potero beatitudinem tam admirabilem, nisi voluero aut nisi deus eam auferre

15 voluerit, aut quivis fortior illo qui eam auferat regnum eius invadat. Sed securus sum, quia si eam adeptus fuero, perdere nolo; securus quoque, quia deus 'apud quem non est transmutatio nec vicissitudinis ob umbratio' eam non auferet postquam semel dederit; securus etiam quod nullus fortior illo supervenire poterit. Quare postquam ita est, ibi esse

20 plenariam securitatem dubium non est.

Erit igitur gaudium, quod ultimo gradu accedat pro his omnibus inaestimabile, quod penitus supereminet sensibus hominum. Quis enim cogitare potest gaudium, quod de semetipso unusquisque habebit, quando tantam pulchritudinem, velocitatem, fortitudinem, libertatem,

25 sanitatem, voluptatem, diuturnitatem, sapientiam, amicitiam, con cordiam, potestatem, honorem, securitatemque habebit ? Nullus sane hoc gaudium dicere potest quantum est, quia nemo in praesenti vita illud expertus est. Verum si alicui amico tuo tu—quisquis es, qui illuc ven turus es—idem gaudium daret omnipotens, quid tibi videretur? Nonne

30 multum gauderes ? Et si duobus vel tribus aut certe pluribus et illis, quos non minus te amares, quid diceres? Vere gaudium magnum

Prior rec.: 5-6 Qualem igitur: Quid putandum est qualem 7 appellabit: vocabit pro filio: filium 8 inclinata: subdita 9 Satis et: et om.

9-10 sed . .. durarent: siquidem semper perdurare poterint 10-1 x putas . . . inquis om. 11 igitur: itaque habeant: habeatur 12 habent: semper add. 14 admirabilem: magnam eam: mihi add. 15 quivis: aliquis regnum eius invadat: superveniat 21-22 gaudium... inaestima bile: pro hiis omnibus inaestimabile gaudium 22 Quis enim: Nam quis.

26 honorem, potestatem 26-27 gaudium hoc 27 nemo: nullus 28-29 illuc venturus: ibi futurus 29 gaudium: deus add. omnipotens om.

5 dii: Ps. 81. 6; Ioh. 10. 34 seq. 13 neque . . . erit: Apoc. 21. 4.

17-18 apud . . . obumbratio: lac. 1. 17. 26 honorem, potestatem: for the changed order in the second recension, see above, p. 137.

ALEXANDRI MONACHI

c. v haberes, et ultra quam dici possit exultares. Haec utique donatio nullo modo deerit, sed vere amicis et parentibus nostris carissimis, qui ibi per dei misericordiam erimus, illud idem gaudium dabit dominus quatinus de illo qui supra nos erit gaudeamus, de nobis ipsis gaudeamus et de proximis nostris gaudeamus. Nempe gaudium illud tam magnum 5 est, ut omnes capiat in se. Omnibus superabundabit, omnes circum dabit, omnibus ex omni parte erit. Sicut pisces maris undique circa se habent mare, sic sancti dei illam magnificam suavitatem gaudii circa se undique habebunt, de quo dicitur, 'intra in gaudium domini tui'.

Breviter perspectis quattuordecim partibus beatitudinis sive com10 moditatis, erit forsitan qui quaereret ad quid tanta pulchritudo, velo citas et aliae nonnullae partes debeant, cum solummodo beate vivere et illa habere, quibus vita non potest carere, satis posset sufficere. Sed sciendum est quia deus in nullo indigens est, et sicut ille in omnibus est sufficiens, sic amici et ministri eius in omnibus erunt sufficientiam 15 habentes. Si enim quisquam eorum in qualibet re sentiret se impoten tem esse, non tantum gauderet, quantum faciet, cum se veraciter suae voluntatis esse cognoverit omnipotentem. Proinde ut gaudium nostrum sit plenum, nihil desit timentibus deum.

Cum itaque tanta beatitudo sit amicis dei, de inimicis eius quid erit ? 20

Utique 'non sic impii, non sic', sed contra hoc quod sancti erunt pulcherrimi, credendum puto quod ipsi erunt turpissimi. Nec in resurrectione immutabuntur in melius, sed sicut boni in die revelationis domini glorificabuntur, sic isti in perditionem damnabuntur. Erunt felices ad omne quod voluerint velocissimi, erunt infelices pigerrimi. 25

Contra validam beatorum fortitudinem habebunt miseri maximam debilitatem. Iusti libertatem eundi quocumque voluerint habebunt, iniusti autem aeterna clausura damnati nusquam ire poterunt. Electi dei iugi sanitate potientur, damnati vero languore perpetuo crucia buntur. Boni saturabuntur voluptate domus domini, et mali reple30 buntur amarissimo poculo domus diaboli. In bonis boni diuturnitatem

17 veraciter: cum add. B Prior rec.: 1 possit: potest Haec utique: Quae quidem 3 miseri cordiam dei 9 undique om. 11 quaereret: quaerit 13 illa: ea

17-18 faciet . . . omnipotentem: faceret, cum se in omnibus veraciter sciet omnipotentem esse. 18 Proinde: Quare 20 dei: domini iesu

21 Utique: Certe 22 credendum . . . turpissimi: erunt ipsi fedissimi 23 boni: sancti 29 languore: langore 9 intra ... tui Matth. 25. 21 et 23. 14-1S in nullo . . . sufficiens: cf. Proslogion c. xxii (Schmitt, 1. 117. 2). 18-19 gaudium . . . plenum: cf. Ioh. 16 24'

19 nihil... deum: cf. Ps. 3310. 21 non .. . sic: Ps. 1. 4. 30 saturabuntur . . . domim: cf. Ps. 35. 9.

c-v DICTA ANSELMI 141

habebunt, in malis mali numquam fine carebunt. Probi maxima erunt praediti sapientia, improbi autem confundentur sua insipientia. Amici dei summam habebunt amicitiam, inimici vero dei maximam inter sese inimicitiam. Erunt beati pace perpetua concordes, erunt miseri iugi

5 dissensione discordes. Iusti habebunt regiam potestatem praecipiendi, iniusti carebunt potestate sese etiam quoquam movendi. Sancti dei honore magno sublimabuntur, damnati vero multo dedecore oppri mentur. Securi erunt boni quod bonum illorum numquam peribit, timore mali cruciabuntur qui omni fine carebit. Maeror et desolatio iis

10 qui dominum Christum contemnunt, gaudium et exultatio illis qui eum diligunt, 'cui gloria et imperium in saecula. Arnen'.

Capitulum VI. Qualiter probus homo de omnibus hominibus bonis et malis sibi utilitatem faciat

Bonus homo de omnibus hominibus bonis et malis bonum sibi adquirit.

15 Siquidem cum aliquid boni de homine bono vel malo audit, gaudet et omnipotenti deo inde gratias agit. Ex quo mercedem a deo bonae voluntatis accipit, ac si cooperator fuisset eiusdem operis. Malum autem si audierit illis contingere, dolet. Quod sibi in mercedem reputatur, quasi eiusdem mali destructor vel diminutor fuisset. Itaque de bonis et

20 malis hominibus probus homo sapienter sibi bonam mercedem acquirit.

Sed dicit aliquis 'De bono et prosperitate inimici mei nequeo gratu lari, neque de damno eius valeo contristari. Nam si ore profiteor me de commodo eius laetari aut de damno contristari, mentior, quia illud quod dico in corde non habeo. Et cum scriptum sit "os quod mentitur occi25 dit animam" et "perdes omnes qui loquuntur mendacium", summopere cavendum est ne aliud ore proferam, aliud corde sentiam.' Haec vera

12-13 Quod probus homo de bonis et de malis omnibus sibi utilitatem facere valeat.

Dur; Qualiter bonus homo de bonis et malis omnibus sibi utilitatem facere valeat. K

Prior rec.: 1 Probi: Et sicut probi 2 improbi autem: sic improbi sua: in sua 5-6 Iusti . . . movendi: haec sententia sequenti postponitur

7-8 opprimentur: prementur 9-11 timore mali. . . Arnen: timorem habebunt mali de malo in peius semper cadendi. Gaudium et exaltatio iis qui dominum Christum diligunt, meror et desolatio iis qui illum contempnunt, cui gloria et imperium nunc et in perpetuum. Arnen. 12 probus: bonus

13 sibi utilitatem faciat: lucratur 14 bonis et malis hominibus 16 Ex quo: Quod tum facit 18 audierint 20 probus: bonus 23 de damno: non add. mentior: corde mentior illud quod: aliud quam non om. 25 et: vel 11 cui . . . amen: 1 Petr. 4. 11.

25 perdes . . . mendacium: Ps. 5. 7.

24-25 os . . . animam: Sap. 1. 11.

ALEXANDRI MONACHI

c. vi esse negari non potest, sed considerandum est qualiter is qui in bono proficere desiderat sibimetipsi vim inferre debet, ut proficere valeat.

Licet carnalis appetitus meus damnum inimici mei appetat, non tamen hoc ore profiteri debeo, sed potius damnum eius plangere et contra appetitum carnis meae illius prosperitati favere, illius damnum solis 5 verbis, si corde simul nequeo, dicere mihi displicere. Praecepit enim dominus ut inimicos diligamus. Si ergo eos affectuose diligere nequeo, quoniam carnalitatem meam ad eorum amorem adhuc flectere non valeo, tamen velle debeo eos me posse amare, et donec valeam hoc agere, verbum, quod meae potestati subiacet, bonum et non malum de illis 10 promulgare. Cumque hoc ago, non mentior quando dico me illos di ligere, quoniam 'velle adiacet mihi, perficere autem non habeo'. Con delector tamen dominico praecepto secundum rationem spiritus mei ut eos diligam, quamvis corruptibilitas carnis meae condelectationi meae repugnet. 15

Cum itaque voluntate rationis praecepto dei consentiam, carnali autem voluptate sive appetitu aliud sentiam 'iam non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum'. Aliud enim est sentire, aliud consentire.

Cum ergo iram, tentationem vel quodlibet aliud bonitati contrarium sentio, si non consentio, nihil officit. 'Nulla siquidem damnatio est illis 20 qui sunt in fide Iesu Christi, qui non secundum carnalia desideria vivunt.' Malus vero homo e contrario de bonis et malis sibi malum accumulat, cum et bonis invideat et malis favorem exhibeat. 'Huius finis interitus', mors et tribulatio; 'iusti autem finis Christus', vita et exultatio. 25

Capitulum VII. Quid sit detractio, et quot modis noceat, et quia prodest aliorum laudatio Quia 'nescit homo', quamdiu hic vivitur, 'utrum amore an odio dignus sit, sed omnia in futurum servantur incerta', magna sollicitudine

28 amore: amori B Prior rec.: 6 dicere: demonstrare 6-7 Praecepit enim dominus: Prae ceptum domini etenim est 10 bonum om. 17 voluptate: voluntate

18 consentire: Non possum non sentire carnis titillationem vel appetitum; pos sum vero non consentire, add. 20 illis: iis 23 cum et: et om. bonis: omnibus add. et malis: malis autem 23-25 Huius .. . exultatio om.

26—27 et quot . .. laudatio om. 28—143. 12 Quia . . . caveatur om.

7 ut inimicos diligamus: cf. Matth. 5. 44. 12 velle . . . habeo: Rom. 7. 18.

17-18 iam . . . peccatum: ibidem 20. 20-22 Nulla . . . vivunt: Rom. 8. 1.

23-24 Huius . . . interitus: cf. Phil. 3. 19. 24 mors: cf. Rom. 6. 21.

24 iusti . . . Christus: cf. Rom. 10. 4. 28—29 nescit . . . incerta: Eccle. 9. 1 seq.

c vn DICTA ANSELMI I43 pensandum est omni Christiano ut, si boni operis nequiverit, saltem voluntatis rectae conscientiam habeat, ne suo iudicio ex malae voluntatis conscientia in damnationem cadat. Quippe nullus peccatorum conscius aliorum in tantum timendus est, quantum ille qui ipsorum malorum

5 effector est. Nam illum potest effugere, seipsum autem nulla ratione potest. Proinde ut sibi conscientia boni statuatur, omnis dies velut ultimus intueatur. In qua sicut omnis cessabit excusationis altercatio, sic inpraesentiarum dum vivitur cesset magni mali fomes proximorum derogatio. Quae licet aestimetur a quibusdam levis, est tamen valde io noxialis, nutrix malitiae, iustitiae iugulatrix. Cuius perditionis modos tentemus investigare, ut perspecta quam varie laedat, vigilantius caveatur.

Vitium detractionis quod maxime otiositate nascitur, quam pernicio sum sit, ex verbis beati Clementis, quae se ab ore sancti Petri didicisse

15 fatetur, manifeste insinuatur. Ait enim 'Tria sunt genera homicidii, quae pari paena plectuntur: interfectio fratrum, detrectatio, odium'.

Hinc Salomon dicit, 'Noli esse in conviviis potatorum, neque comedas cum eis qui carnes ad convescendum conferunt, quia vacantes et dantes simbolum consumentur, et vestietur pannis dormitio'. Carnes, ut ait

20 beatus Gregorius, ad convescendum conferunt, qui fraternae detractioni student. Potibus vacant, qui de opprobrio alienae vitae se debriant.

Simbolum dare est verba detractionis in confabulatione conferre.

Vestietur pannis dormitio, quia inopem omnibus bonis mors inveniet.

Hinc Paulus ait: 'Si comeditis et invicem mordetis, videte ne ab invicem 25 consumamini.' Comedit namque alter alterum et quasi morsum in eo facit quotiens aliquis male loquendo quemlibet viliorem efficit. Unde necesse est ut ab invicem consumantur, quia is, qui alterum detrahendo comedit, consumitur ab eo quem morsibus detractionis consumere gestit. Nam cum eius vitam per detractionem dilacerat, semetipsum ante

30 iustum iudicem domini condemnat. Sicque saepe contingit ut is, qui 24 Hinc: Hic B Prior rec.\ 13-14 otiositate nascitur, quam perniciosum sit: ex otiositate solet nasci, magnopere cavendum est, quoniam quidem valde magnum malum et perniciosum est 14 ex verbis beati Clementis: Unde beatus Clemens inter cetera 15 fatetur: asserit manifeste insinuatur. Ait enim: hoc modo scribit 17—:23 Hinc . . . inveniet om. 24 Hinc: De qua etiam ait: dicit 26 quotiens: quotienscumque aliquis: aliquem add. quem libet om. 30 Sicque: plerumque add.

15-16 Tria . . . odium: Clemens Romanus, Ep. I ad S. Iacobum, fratrem domini (P.L. 130. 35A). 17-19 Noli. .. dormitio: Prov. 23. 20 seq. 19-23 Carnes ... in veniet: cf. Gregorius Magnus, Moralium in Iob, xiv. c. 52 (P.L. 75. 1071A). 2425 Si . . . consumamini: Gal. 5. 15. 29-30 ante iustum iudicem: cf. 2 Tim. 4. 8.

ALEXANDRI MONACHI

c. VII alteri derogat, coram deo in damnationem cadat, quamvis ille cui detrahitur nihil laesionis ex ipsa detractione sentiat. Ut autem ardentius declinetur, execretur et caveatur, quid sit inquiratur, inquisita breviter pandatur, quatinus eo facilius mentibus insideat, quo brevius intimata elucescat. 5

Detractio itaque est, quotienscumque quis ea intentione quid dicit de aliquo, unde ipse vel minus amari aut minus appretiari possit. Haec quam multis noceat, quam latenter varieque laedat, servata maiorum sententia dicamus, quod possumus. Quotiens aliquid dico unde alius vel minus amari possit aut appretiari, si is qui audit malus est, malitia io eius mea relatione confirmata est. Naturale siquidem est ut, sicut id quod a nullis fieri audio, facere formido, sic illud, quod a pluribus vel etiam paucis fieri percipio, facilius praesumo. Et quo plures eandem rem fecisse cognovero, eo minus illam perpetrare formido.

Cum itaque aliquid dico de aliquo unde amor eius apud auditores 15 minui valeat, mali malitiam hoc audientis induro quia mox in corde suo sic cogitando loquitur, 'Ego non solus peccavi, sed et ille et ille pecca verunt ut ego'. Sicque se in suo peccato confirmat, quia alium quoque hoc ipsum perpetrasse cognoscit. Si autem auditor in paenitentia fuerit, audito alium malum esse, a sua paenitudine frigescit. Nam dicit ei 20 animus suus, 'Non est opus ut tantum me affligam, quia et alii sunt mali nec tamen tantum affliguntur'. Si vero in paenitentia non fuerit quia non cecidit, sed aliquam tentationem senserit, tanto facilius permittet se a tentatione superari, quanto certior fuerit alios quoque alicuius malitiae pondere gravari. Nam ex eo quod alios prave vivere cognoscit, audaciam 25 peccandi accipit. Si autem malus non fuerit, nec paenitens, nec tenta tionem aliquam habuerit, et alium malum esse cognoverit, materiam superbiendi accipit, cum alium diversis malis audit maculari et se putat

13 percipio: praecipio B 28 se putat: se pultat B Prior rec.: 2—5 Ut . . . elucescat: Quid autem detractio operetur, vel quid sit, inquiramus et inquirendo quod inde dominus dederit breviter dicamus, non ideo quod nesciatur, sed iccirco ut quod scitur melius teneatur. Solet enim contingere, ut ignis in aliqua materia aliquando paululum ardeat et si vento impellitur, ad maiorem ardorem crescat. Taliter etiam mens humana salubri admonicione pulsata ad opus agendum post suggestionem ocius surgit, ad quod prius surgere neglexit. Sicque ut ignis vento movetur, sic mens a torporis de sidia admonicione excitatur. 6 ea intentione om. 7 aut: vel pos sit: debet 8-9 quam latenter . . .possumus: paucis attende 9 dico: ut me in hac re modo pluraliter accipiam et hoc unusquisque de se sentiat add.

10 possit aut: vel minus appretiari: debet add. 14 illam per petrare: eam facere 16 valeat: debeat 19 hoc ipsum: peccatum

22-23 Si vero . . . cecidit: Si vero malus non fuerit nec in paenitentia aliqua extiterit 25 cognoscit vivere 28 alium: alios

c vn DICTA ANSELMI 145 vitiis carere. Naturale siquidem est superbiae singularitatem semper gaudere. Nam si aliquis incautus alios peccatorum maculis aspersos audit, et se ab illis immunem esse sentit, tanto facilius in elationem mentis cadit, quanto se meliorem putat esse aliis. Et e contra si rem

5 insolitam quae mala sit fecerit, tanto promptior ad illud puniendum erit, quanto pauciores tale quid fecisse cognoverit. Si autem plures socios in eodem facto vel simili se habere cognoverit, tardius ad paenitudinem animum reducit.

Potest itaque colligi quam mala sit detractio, quae malis duritiam, 10 paenitentibus torporem, tentatis exemplum peccandi quasi fomenta malitiae praestat, bonos quoque, nisi sibi vigilanti oculo praeviderint, in elationem impellit. Quapropter summopere cavendum est peccatum detractionis, quia fomes est magnae perditionis. Tollit enim caritatem, sine qua impossibile est quemquam deo placere, quia 'qui non diligit,

15 manet in morte'. Plus etenim peccat qui amorem proximi a corde alterius minuit, quam qui victum ab ore pauperis rapit. Nam sicut pretiosior est anima quam corpus, sic gravius est animae victum auferre quam corporis. Victus namque animae est amor dei et proximi. 'Qui enim diligit', 'legem implet'. Qui ergo dilectionem, qua debet anima susten20 tari, tollit, quantum in se est animam occidit. Proinde cavendum est ne quisquam aliquid sinistrum de aliquo loquatur, nisi propter emenda tionem eius hoc faciat, aut propterea ne alium malitia illius corrumpat.

Nam praelato aut illi, quem puto posse peccanti consulere et vitiorum vulnera mederi, possum alterius malefacta propter emendationem de25 tegere, quae per memetipsum nequeo emendare, et ne alius corrumpatur, sine offensa compendio monere, ne tali iungatur singulari aliqua fami liaritate. Aliter vero nullo modo de aliquo quicquam adversi loqui debeo.

Siquando vero verba detractionis invitus quis audit, ut peccati laqueum declinet, statuat apud se quasi is de quo agitur in occulto adesset et

30 omnia quae dicerentur audiret, et sic ad dicta respondeat quasi in eius praesentia cui derogatur positus esset.

Ceterum sicut nocet multis de quolibet malum dicere, sic pluribus solet prodesse de aliis bona audire. Nam cum bona de aliquo referuntur, ii qui boni sunt eius facta emulantur, eoque propensius in sua bonitate

35 perseverare nituntur quo alios eiusdem bonitatis sectatores laudari perci piunt. Si autem paenitentes fuerint, tanto studiosius suam paenitentiam

Prior rec.: 4 econtra om. 7 ad paenitudinem: ad paenitentiam 10 torporem: refrigerationem 19 implet: implevit 23 peccanti: peccantem 26 compendio: se add. 28—31 Si . . . esset om.

19 implet: implevit Dur B corr.

14-15 qui . . . in morte: 1 Ioh. 3. 14. 18-19 Qui . . . implet: Rom. 13. 8.

C 3501 L

ALEXANDRI MONACHI

c. VII ut boni efficiantur peragent, quanto gratiores bonos esse malis sedula relatione persentient. Porro si mali fuerint, erubescent cum de aliis bona referri audiant, a quibus semetipsos penitus vacuos esse consi derant. Tantoque facilius ad paenitudinem revocantur, quanto plures et forte debiliores se bona operari audiunt. Sit igitur omni Christiano 5 in sedula consuetudine bona semper de aliis aestimare, bona loqui, nihil mali subito credere, nihil proferre, immo bona quaecumque in eis sunt laude dicenti dilatare.

Quare iustus homo comparatur quadrato lapidi 10 Capitulum VIII Vir bonus quadrato lapidi comparatur quo aedificatur domus dei, de qua apostolus, 'templum dei sanctum est, quod estis vos'. Quadratus lapis sex aequalia latera habet, qui ubi ceciderit in quolibet latere firmiter iacet; comparatur viro ad perfectam bonitatem venire cupienti. Nam sicut lapis in quolibet sui latere stabiliter iacet, sic viro ad perfectionem 15 tendenti providendum est ut in suo proposito stabilis maneat, ne dum in vita sua in diversa venerit a sui status firmitate cadat. Denique pro speritas, adversitas, sui libertas, esse sub alterius potestate, in secreto esse, in publico stare, sunt quasi sex latera, in quibus humanum genus versatur; sed in quavis parte quicumque fuerit, valde nitendum est ut 20 in studio coeptae bonitatis perseveret.

Prior rec.: 3 audiant: audient 7 subito om. nihil: nihilque 78 immo . . . dilatare om. 10 Quare . . . lapidi: Quomodo dicitur bonus homo quadratus lapis 11-21 Vir . . . perseveret: Quadrato lapidi com paratur vir iustus quo aedificatur ecclesia dei de qua dicit apostolus 'templum dei sanctum est quod estis vos'. Consideremus itaque quid iste quadratus lapis habeat, cui diximus virum iustum comparari. Lapis iste quadratus sex aequalia latera habet. In quodcumque horum sex laterum ceciderit quantum in ipso est firmiter iacebit. Igitur sicut sex latera quadratus lapis habet et in quodcumque horum ceciderit firmiter iacet, sic vero ad perfectionem tendenti providendum est ut in suo proposito permaneat, ne dum in vita sua in diversa venerit a sui status firmitate cadat. Sex itaque mihi esse videntur, in quibus homo a sue perfectionis firmitate facile nutare poterit, nisi contra ea praemunitus fuerit: prosperitas, adversitas, libertatem habens, esse sub alterius potestate, in secreto esse, in publico esse. llV below>. PJ95See also Ascriptum de ordinatione beati Gregorii anglorum apostoli (ed. A. Wilmart, 'Edmeri Cantuariensis nova opuscula', Rev. des Sciences religieuses, xv, 1935, 213-14): Lapis enim perfecte quadratus sex aequalia latera habet et in quodcumque horum vertitur, quantum sua refert, firmus stat. Quae latera qualiter in vita cuiusque viri in opere dei perfecti considerentur, brevi dicere libet Ipsius itaque vita perfecta dicitur, qui in secreto et publico, in alterius potesiate' et sua

1 ertate, in adversitate et prosperitate deo vivit. Haec siquidem ea de quibus agimus quadrati lapidis latera vocamus. (For further details of this sermon, see St Anselm and fits Biographer, pp. 364-6). 12 templum . . vos: 1 Cor. 3 17

C. VIII

DICTA ANSELMI

Solet enim contingere ut is qui in prosperitate est occasionem habeat, quare bona operari nequeat. Nam rerum affluentia, familiarum copia, populosa multitudo illum a rectitudinis tramite revocant. Qui si ali quando corripitur, tantarum affluentia rerum se a boni operis studio

5 impediri fatetur. Alius est qui adversitate frangitur, vel inopia rerum vel morte amicorum vel alia qualibet causa a bona detinetur operatione.

Alius est sui libertatem habens, qui quoniam sine districtione est bene agere ex sua levitate non potest. Unde corripienti se interdum solet dicere, 'Si', inquit, 'esset qui me constringeret, ego bene quae bona sunt

10 operari valerem. Sed quia non habeo qui me sub disciplinae districtione teneat, nec egomet mihi vim inferre valeo, idcirco tam negligenter vivo.'

Est alius sui potestatem non habens, et quia sub alterius imperio est, ut sibi videtur, bonus esse non potest. Alius est constitutus in secreto, unde licentius vacat a boni operis exercitio, qui si inter homines esset,

15 in statu potiori suam vitam componeret. Alius est in publico, quod sibi sit impedimento. Nam si esset in secreto, his quae dei sunt intenderet studio meliori.

In his ergo diversitatibus vitae humanae cavendum est ne umquam detineatur a bono opere anima Christiana, quia qui bonus esse de20 creverit, necesse est ut in prosperitate, in adversitate, in sui libertate, in subiectione, in secreto et publico vitam suam custodiat. Alioquin quadratus lapis aptus aedificio domus dei nequaquam existere poterit.

25 sicuti est'

Capitulum IX Quot modis sentitur deus, et qualiter 'videbitur Quia scientia, essentia, aeternitas in deo sunt unum, et deum scire, esse et aeternaliter esse dubium non est, sciendum est quia sicut praeteritum et futurum aeternitas dei non recipit sed praesens, ita scientia eius nullo

Prior rec2 bona: quae bona sunt nequeat: non potest 6 causa: quae sibi contraria esse videtur, cuius occasione add. operatione detinetur

7 quoniam: liber et add. 8—9 dicere solet 9 esset inquid 10 di sciplina districtione om. 11 egomet mihi: mihimet ipsi 12 et quia: qui iccirco quoniam imperio: potestate 13 potest: Qua ex re vehemen ter errat, quoniam quidem unde melius proficere possit, inde occasionem sue pravitatis tenet add. Alius: Aliquis 15 potiori: meliori 16 sit: est his: iis 17 studio meliori: liberiori studio 18-20 In his . .. necesse est: Sic ergo, ut breviter supra dictum est, in his diversitatibus vite humane solet nonnumquam impediri vita humana. Verum qui bonus esse voluerit, caveat

22 dei nequaquam existere poterit: domini non erit 24-25 et qualiter . . . est om. 26-148. 4 Quia . . . possumus om.

24-25, 148. 3 videbitur, sicuti est: cf. 1 Ioh. 3. 2.

ALEXANDRI MONACHI

c. IX omnino tempore intenditur vel remittitur, sed omnia praesentialiter simul contuetur. Cuius claritatem aeternitatis, quia intueri nequimus, saltem quot modis sentiatur, et quid sit 'videbitur sicuti est', ipsius opitulatione dicamus quod possumus.

Tribus itaque modis sentitur deus, videlicet intellectu, amore, usu. 5

Per intellectum sapimus, per amorem iustificamur, per usum beati ef ficimur. In quantum quis deum intelligit, sapiens est; in quantum amat, iustus est; in quantum utitur, beatus. Quando quod rectum est videmus, deum per intellectum mentis nostrae sentimus, quoniam quidem quae cumque rectitudo est ab illo esse dinoscitur. 10

Sicut enim ex splendore solis ipsum solem sentimus antequam illum mane videmus, sic ex mentis nostrae speculatione deum sentimus, quando verum quid ex ipsa veritatis luce perspicimus. Quem si fre quenter in meditatione cordis nostri habuerimus, sine dubio ad eius amorem pertrahemur. Qui cum nobis in amore fuerit, a boni operis 15 studio amor ille vacuus non erit. Sicque illum intelligendo et amando per fidem et spem inpraesentiarum sentimus, in futuro autem non iam per spem, sed per speciem sentiemus, quia 'videbimus eum, sicuti est'.

Non tamen omnes eum aequaliter videbunt, nec eius amore omnes aequaliter calebunt. Sicut enim diverso modo lignum et ferrum ignis 20 ardore calent, sic caelestes spiritus vel beatorum animae inaequaliter dei amore fervent. Nam unusquisque pro suae dignitatis merito eum videbit et amabit, quantumque illum intellexerit, tantum amabit. Ac sicut diversa metalla in igne posita ignis calorem licet inaequali mensura sentiunt, quia aliud minus et aliud amplius calet, ita ii qui dei visione 25 fruuntur, alii minus, alii plus eum intelligunt, atque intelligendo in eius amore consistunt. Unde omnes 'dii' efficiuntur, quia sicut diversa metalla ignis ardore ignita fervent, sic isti deitatis admirabili gratia deificati resplendent.

Nunc autem videmus in aenigmate' et quasi in quadam pictura quae 3° dicimus, v eluti pictum solem aut mare videremus. Solem quippe aut mare cum depicta videmus, non sicut est in se aut in re, ita illa videmus.

Cum vero solem clare lucentem perspicimus, aut mare turbulentum vel Prior rec.: 5 itaque om. videlicet om. 6-7 beati efficimur: beatificamur

8 est om. 10 esse dignoscitur: est 19 eum omnes 23 Ac: Et 25-27 ii . ... consistunt: 11 qui dei visione fruuntur, alii plus alii minus, alii plus eum intelligunt, atque intelligendo in eius ardoris amore consistunt

30 quae: ea quae 32 in se: sol aut mare add. 33 vero: autem 1718 per fidem ... per speciem: cf. 2 Cor. 5.7. 18 videbimus eum, sicuti est:

1°.: 3'2' 0 , T , 23~29 Cf. De beat., p. 284. See also pp. 138-9 above.

27 dn: cf. Ps. 81. 6; Ioh. 10. 34. 30 Nunc ... in aenigmate: 1 Cor. 13. 12.

C IX DICTA ANSELMI i49

tranquillum cernimus, rem sicuti est veraciter intuemur, quamvis tantam quanta est intueri nequeamus. Nam quanti splendoris quantaeve sit virtutis sol, nemo videt, maris quoque latitudinem sive profundum nemo est qui iudicet. Sic etenim sancti dei in sua gloria deum 'sicuti

5 est videbunt; sed magnitudinem eius divinitatis sive immensitatem potentiae illius comprehendere nequibunt. Non enim immensus esset, si ullius intellectu comprehendi posset.

Est igitur incomprehensibilis maiestatis eius sublimitas, quia nullius ad altitudinem eius poterit pervenire cognoscendi facultas. Ignem quoio que videmus et ardorem sentimus, tametsi totam eius virtutem intueri nequeamus. Nam si lignum, ferrum atque plumbum ceteraque metalla illi imposita fuerint ut caleant, unumquodque secundum suam capaci tatem ardorem accipit, nec tamen ab igne calorem exhaurit. Semper enim habet in se unde calorem etiam ampliorem quam praedicta metalla

15 ceperint faciat, si fuerit res aliqua quae ceteris metallis ampliorem ardorem accipere valeat.

Sic utique sed altiori suo modo virtus divinae maiestatis semper superabundabit in omnibus, quae beatis spiritibus et suis fidelibus ad. gloriam illorum abundantissime dabit.

20 Capitulum X Quot causis ab hominibus servitur deo Tribus ex causis serviunt homines deo, videlicet timore, commodo, amore. Sunt namque nonnulli qui, si poenas in alia vita scirent non esse, pro nulla promissione aeternorum bonorum a suis voluptatibus cessarent.

25 Sed quia cruciandos malefactores aeternaliter audiunt, timent, et ne ad damnationem rapiantur, sola perditionis formidine a malo opere vacant, interdum quoque bona operari videntur. Qui licet poenam illorum qui deum minime verentur evadant, quoniam 'unusquisque' recipiet

'secundum quod gessit in corpore, sive bonum sive malum', non tamen 30 plenam retributionem invenient, quoniam quidem nullo tempore nisi timore bene agere voluerunt. Alii autem deo serviunt ut magnum inde

Prior rec.: 3 virtutis sit 6 illius: eius nequibunt: non poterunt 17 sed: licet 21 ab hominibus servitur: serviant homines 22 homines om. videlicet om. 22-23 timore, commodo, amore: Ex timore et com modo, ex amore 23 in alia vita: inferni non esse scirent 2829 quoniam ... malum om. 30 invenient: promerentur nullo tempore: numquam 31 timore: coacti add. 31 agere voluerunt: fecerunt

4-5 sicuti est, videbunt: 1 Ioh. 3. 2. 21-151. 35 For this whole chapter, cf.

Vita Anselmi, ii. 21. 28-29 unusquisque . . . malum: 2 Cor. 5. 10.

ALEXANDRI MONACHI

c. x

commodum habeant, sive in praesenti vita sive in futura vel certe in utraque. Quibus pro suo servitio retributionem quaerentibus iusta ratione respondebit deus, 'Vos mihi servistis timore compulsi, et vos causa commodi vestri. Si vos a me damnari non timuissetis, mihi nequaquam servire velletis. Ceterum quia perire timuistis, vos a pravo 5 opere abstinuistis. Non ergo mei causa pravam operationem declinastis, sed quia damnationem formidastis incurrere. Quare vobis nihil iuste debeo, quoniam quidem nihil operati estis amore meo. Vos autem, qui propter commoditatem vestram mihi decrevistis servire, videte si vo bis iusta consideratione aliquid debeam. Gratia commodi vestri mea 10 mandata servastis, non quia me diligebatis sed quoniam a me lucrari volebatis. Non igitur me sed commodum vestrum dilexistis. Nam sicut ii qui regi propter aurum obsecundantur, non regem sed aurum cupiunt, sic vos in quantum mihi servire videbamini, non causa mei servistis sed vestri commodi. Quare palam est videre me vobis nihil debere, cum 15 aliud plus amaveritis quam me.'

Hac itaque consideratione potest videri ad salutis perfectionem minime sufficere, si quis propter solum timorem aut solum commodum deo servit. Attamen quia deo serviunt, bene quidem faciunt, sed neces sarium est ut meliori intentione serviant si sufficientem mercedem 20 consequi volunt. Verum qui deum diligit et diligendo mandata eius custodit non alio respectu nisi solo amore et quia rectum est hoc facere

—nam dominus et conditor omnium est—ille profecto bene servit et bonam perfectamque mercedem adquirit. Et sicut illi prae omnibus rebus soli 'deo bonum est adhaerere', servire atque placere, sic illi deus 25 bonum quod excellit res omnes debet reddere iusta recompensatione.

Potest etiam sub exemplo haec servitus considerari. Nam sicut in palatio terreno diverso modo regi militatur, sic non uno modo inpraesentiarum deo servitur. Quidam enim pro suis, quas tenent, possessionibus serviunt, alii pro stipendiis, nonnulli pro spe recuperan30 dae hereditatis. Sed ii, qui pro suis possessionibus serviunt, iam radicati sunt et secure serviunt; qui vero stipendiis militant, tanto minus ardent amore, quanto minorem atque imparem suis laboribus aestimant

27 etiam: et add. B Dur.

Prior rec.: 5 Ceterum: At 6 pravam operationem declinastis: ab opere malo cessastis 7 incurrere formidastis nihil: nil 10 iusta consideratione aliquid debeam: quid debeam iusta consideratione Gratia:

Causa 15 nihil vobis 22 rectum: iustum 23 nam: quoniam quidem 26 omnes res 27-151. 35 Potest. . . permaxima erit om.

25 deo . . . adhaerere: cf. Ps. 72. 28. 27-151. 35 This addition in the second recension is based on Vita Anselmi, ii. 21 (pp. 94-95).

c.x DICTA ANSELMI 151

retributionem. Qui vero pro recuperanda hereditate serviunt, quamvis multis magnisque anxietatibus saepenumero afficiantur, aequanimiter tamen omnia tolerant, dum per spem veniendi ad propria fortiter ani mantur. Tolerabilia enim ac levia omnia computant, dum in amorem

5 paternae haereditatis animum dilatant.

Ut itaque his tribus modis in curia praedivitis alicuius famulatum exhiberi videmus, sic in ecclesia dei fieri quadam similitudine valemus intueri. Nam sunt angeli qui aeterna felicitate potiti ei serviunt. Sunt homines qui eum pro commodis, quae sibi impendit, diligunt, eique

10 tenus specie deserviunt. Sunt quoque nonnulli qui eius voluntati incessabiliter parentes, hereditatem suam, quam ob culpam patris Adae perdiderunt, recuperare contendunt.

Sed beatis spiritibus in sua securitate famulantibus, qui sint, qui pro solis transitoriis impensis deo serviant, inquiramus. Sunt namque

15 nonnulli, qui terrenis lucris inhiant, et dum eis prosperitas arridet deum amant, laudant, dicentes, 'quoniam bonus, quoniam in saeculum miseri cordia eius'. De quibus psalmista, 'Confitebitur tibi, cum benefeceris ei'. At siquando perdiderunt divitias, quibus delectabantur, in mur murationem proruunt: quid peccaverint quare sua perdiderunt dei

20 iudicium reprehendendo quaerunt, sua quoque opera pietatis, si qua fuerint, memorando repetunt, sese frustra bona fecisse proclamant, ac per hoc satis evidenter deum iniustitiae accusant. Quid ergo aliud sunt isti nisi solidarii qui, dum bonis quasi stipendiis affluunt, servire volunt, sed superveniente tentatione servire contemnunt? Ipsa enim eorum

25 murmuratio satis ostendit, non dei, sed rerum amissarum eos amatores fuisse.

At nos qui gaudia paradisi hereditatem avi nostri Adae contendimus recuperare, deum, quo frui desideramus, non nisi pro seipso diligere debemus, cui sicut in prosperis, ita et in adversis semper servire atque

30 adhaerere canendo debemus, 'magna est gloria domini'. Quam gloriam sic inpraesentiarum gustare, gustando ruminare, desiderare, et desi derando debemus a longe salutare, ut spe veniendi ad illam subnixi, gaudentes et alacriter currentes, 'magna est gloria domini' corde dilatato clamemus. Quae si nobis hic in amore debitae venerationis fuerit, in 35 aeterna patria procul dubio iam habita dulcedo permaxima erit.

9 impendit: impedit B 16-17 quoniam . . . eius: Ps. 105. 1. 17-18 Confitebitur ... ei: Ps. 48. 19.

30 et 33 magna . . . domini: Ps. 1355- 33 c°rde dilatato: cf. Ps. 118. 32; Regula s. Benedicti, Prologus.

ALEXANDRI MONACHI

c. xi Capitulum XI De tripartita consideratione laboris hominum Quoniam inpraesentiarum, ubi sine labore non vivitur, diversa sunt studia hominum, trina divisione omnis labor sive studium, ut puto, con siderari potest. Quidam etenim sunt, qui totum quod operantur ad opus 5 dei et proximi laborant, et suum proprie nihil esse volunt. Alii quidem sunt, qui de his quae ex suo labore acquirunt partem indigentibus dei amore tribuunt, et cetera in praesentis saeculi inani gloria ponunt. Alii autem sunt, qui omnia quae habent consumunt, nihil tribuunt egen tibus, sed in deliciis et voluptatibus omnia expendunt. 10

Haec tria studiorum genera sunt quasi tres homines molendinum super decurrens flumen haberent, ubi manu molerent. Unus omnem farinam suam bene colligeret, poneret in salvo, nec aliquid in flumen cadere permitteret. Alter vero partem caperet et pars reliqua in flumen cadendo periret. Tertius quidquid moleret, impetus fluminis secum 15 abstraheret. Veniente autem vespera quando a labore cessatur et fructus laboris inquiritur, quid putas singuli haberent ? Qui totam servasset farinam, posset laetari quoniam haberet unde sibi panem faceret. Qui partem collegisset et cetera perdidisset, de collecta parte gauderet, de perdita doleret. Qui vero totum amisisset, absque dubio tristis esset. 20

Per flumen saeculi decursus accipitur, eo quod ad similitudinem decurrentis aquae ad occasum ruat, et nihil sit in eo quod subsistere valeat. Molendinum vitam hominum, mola vero actus eorum significat, eo quod a mane usque in vesperam numquam finiuntur. Mane nobis erat quando nati fuimus, vespera erit quando per mortis debitum hinc 25 transibimus. Toto itaque tempore, quo hic vivitur, quasi dies est in qua bonum aut malum operando laboramus. Et sicut mola circumducta ad

Prior rec.: 2 De trina divisione studiorum omnium 3 Quoniam inprae sentiarum: Quia in praesenti vita 4 puto: omne studium add. 4-c po test considerari 6 proximi: proximorum volunt: neque fatentur esse add. 7 his: hiis 8 praesentis om. inani om. 9 quae habent: quaecumque habere possunt 9-IO egentibus nihil tribuunt 10 sedomnia add. voluptatibus: saeculi add. omnia om. „ genera studiorum molendinum: tria molendina 13 in salvo poneret i5 cadendo periret: caderet 19 de parte collecta 20 esset: foret 21 Per flumen saeculi decursus: Flumen pro saeculi decursu 22 aquae: fluminis

23-24 Molendinum . . . finiuntur: Molendinum quod tota die molit, praesens labor qui a mane usque ad vesperam numquam finitur ton ""e'J°ren0nff: cfIob 5. 7H-153. 22 Cf. Vita Anselmi, ii „

(PP74 75). originally the two accounts appear to have been independent but the changes in the second recension show the influence of this passage in the V^AnseZl

C. XI

DICTA ANSELMI IS3

eundem semper locum revertitur, sic labor istius vitae singulis annis reiteratur. Etenim aratur, seminatur, metitur, comeditur, iterumque ad idem revertitur. Nec labor iste finem accipiet, donec vita ista funditus cesset.

5 Qui ergo hoc in tempore laborioso saeculi voluptates reliquerunt et alterius potestati propter deum se subdiderunt, sive sibi commissa multiplicare iuste voluerunt, sive ab invasorum potestate sui praelati praecepto ratione defensaverint, nihil eis ad salutem officiet, immo ad cumulum bonae retributionis tale studium accrescet. Nam illis sine io dubio bene assimilari possunt qui farinam suam custodiunt, quia omne studium sui laboris in proximorum utilitate ponunt. Isti utique in fine vitae suae molendinum egressuri et domum reversuri ubi operum suorum fructus comedent, cum dicetur 'voca operarios et redde illis mercedem' laetabuntur, quia pro laboribus suis bonam mercedem habebunt.

15 Alii autem, qui nondum saeculo renuntiarunt sed in sua adhuc propria voluntate vivunt et partem sui laboris egentibus dei amore largiuntur, quae ad honorem conditoris vel ad proficuum indigentium faciunt in salvo reponunt, cetera vero in decursu fluminis mundanae labilitatis quasi cadendo pereunt.

20 Verum alii, qui omne tempus suum in vanitate ponunt, quasi omne studium vitae suae in decursum aquae proiciunt, unde in fine suo vitae pane carebunt. Qui cum suam farinam perisse, quasi lampades suas extinctas esse viderint, et mendicare coeperint, dicetur eis, 'Quid fecistis in vita vestra? Ubi posuistis studia vestra? Numquid non

25 laborastis? Ite potius ad vendentes", scilicet ad laudatores vestros, qui vobis ''oleum laetitiae" ac laudis vendiderunt, quaerentes ab eis, qui bus adhaesistis, quod in laudibus eorum expendistis. Deum quippe, cui

9 illis: illi B Prior rec.: 1 istius vitae: iste annis: more solito add. 2 metitur: fit panis add. 6 sibi: sua commissa om. 7 iuste multiplicare voluerunt: studuerunt 7-8 potestate . . . ratione: manibus ratiocinando ex sui praelati praecepto 8 officit 9 accrescet: proficit 11-12 in fine vitae suae: in vespera 12-13 molendinum . . . comedent om.

14 laetabuntur: laeti erunt 18 reponunt: ponunt 22—23 suam . . . viderint et om. 23 mendicare coeperint: mendicaverint 25-142. 2 Ite

. . . potestis: Qui cum dixerint se laborasse et omnem laborem in propria commoditate et saeculi gaudio posuisse, respondebitur eis ut saeculum adeant cui adhaeserunt, et quaerant ab eo, qui tunc non erit, quod in eius amore expenderunt. Deum etenim, cui in vita sua adherere noluerunt, habere tunc propitium nullo modo poterunt.

13 voca ... mercedem: Matth. 20. 8. 22-23 lampades suas extinctas: cf. Matth.

25. 8. 25 Ite . . . vendentes: Matth. 25. 9. 26 oleum laetitiae: cf. Ps. 44. 8.

27_IS41 cui . . . adhaerere: cf. Ps. 72. 28; 1 Cor. 6. 17.

I54 ALEXANDRI MONACHI c-XI

in vita vestra adhaerere noluistis, habere nunc propitium nulla ratione potestis.'

Capitulum XII De duobus generibus virtutis Genera virtutis duo sunt, unum austerum, alterum suave. Quorum quasi 5 corpus austerum est, suave autem quasi anima. Nam sicut corpus sine anima mortuum est, ita austera virtus sine illa, quae dicitur suavis, mortua esse perhibetur. Austeri generis est ieiuniis corpus affligere, frigoris angustia stringi, cilicio vestiri, et alia his similia pati, quae sunt incommoda humano corpori. Suavis autem generis est pietatem exercere, 10 humilitatem praetendere, patientia ceterisque spiritualibus vitae boni tatibus pollere. Qui virtutem habet asperitatis, nil ei prodest nisi etiam in virtute valeat suavitatis. Nam qui suum corpus ieiuniis macerat, et in actibus suis humilitatem non servat, ieiunium eius ab omnibus execratur, iudicatur, condemnatur. Profecto cum aliquis ieiunans aut 15 cilicio utens alteriusve virtutis austerae percipitur superbire, invidere, detrahere, abstinentia eius contemnitur, sanctitas illius vilescit, raroque, si forte uspiam, labor eius acceptatur. Qui vero in humilitate, pietate ac patientia ceterisque bonitatibus suavitatis animum exercitatum habet, ab omnibus diligitur, laudatur, honoratur. Si habuerit discretam abs20 tinentiam et alia, quae sunt durae virtutis, bene; si non habet, non minus amatur. Nam ab omnibus benedicitur et vita qua vivit, et cibus quem sumit, quia benignus, quia castus et pius, quia humilis et mansuetus est.

Cum igitur asperum genus virtutis nil valeat, nisi etiam illud quod suave dicitur quis habeat, suave autem semper valeat, etiam si duro 25 genere careat, palam est quia sicut corpus sine anima mortuum est, ita

Prior rec.: 4 Quot genera virtutum sint 5 Duo sunt genera virtutis 5-6 austerum est quasi corpus 6 Nam: Et 7 suavis dicitur 8 esse: est perhibetur om. Austeri: igitur add. corpus ieiuniis 9 stringi: conteri his similia om. 9-10 pati ... corpori: quae corpori sunt incommoda pati 10 Suavis autem generis: Alterius vero generis quod suave dicitur 11-12 vitae bonitatibus om. 12 Qui virtutem habet asperitatis: Qui habet aliquam virtutem asperi generis ei: sibi

13 suavitatis: suavis generis corpus suum 14 suis actibus eius ieiunium 15-16 cum aliquis . . . percipitur: quando quis videt aliquem ieiunantem aut cilicio utentem vel alterius austerae virtutis famam optinentem 17-18 abstinentia . . . acceptatur: mox eiusdem ieiunium contempnit, interdum etiam in vocem vituperationis taliter erumpit: 'Eius abstinencia non fructificet, sanctitas eius dispereat, quia protervus est et invidus et multa malicia plenus.' 19 suavitatis: lenis virtutis 21 si non: sin

23 humilis et: et om. 24 nil: nihil 25 suave {prius): lene quis om.

C. XII

DICTA ANSELMI

genus austerum absque suavi genere invalidum est. Ac quemadmodum anima sine corpore vivit, ita suave genus sine austero vivit et valet.

Quod Paulus apostolus optime discernens Timotheo scribit, dicens:

Exerce teipsum ad pietatem. Nam corporalis exercitatio ad modicum 5 utilis est. Pietas autem ad omnia est utilis.' Per corporale exercitium omnem austeritatem voluit notari, per pietatem vero quae suavis virtutis sunt nobis significavit, quia non sufficit ad salutem corporalis exercitatio, ubi non fuerit pia virtutum mentis exhibitio.

Has duas vitas sive genera virtutum in Christo et Iohanne Baptista 10 considerare possumus, quia Iohannes duram et asperam vitam duxit,

Christus autem dulcem et pietate plenam. Unde ipse dominus ad Iudaeos: 'Venit Iohannes non manducans panem neque bibens vinum, et dicitis: Daemonium habet. Venit autem filius hominis manducans et bibens, et dicitis: Ecce homo vorator et bibens vinum, amicus publi15 canorum et peccatorum.' Attamen sciendum quia utraque vita in utro que fuit, sed evidentius aspera in Iohanne videtur quam lenis, et in Christo suavis quam dura. Nam Iohannes pilis cameli utebatur, homi num conversationem fugiens, eremi vastitate contentus. Christus autem non legitur asperas vestes induisse, nec hominum conversationem ut

20 Iohannes fugisse, sed potius cum eis manducavit et bibit, et ut ceteri hominum requievit. Quippe cum tempestas fieret in mari et ipse in navi dormiret, positum erat cervical sibi ad caput. Quod suae pietatis providentia factum est, quia, si ipse sola asperitate et duritia uteretur in mundo nec corpus suum aliqua suavitate tractari permitteret, quicum25 que aspera vita uti non posset, suae saluti plurimum desperaret, quia

Christum quem sequi deberet nulla umquam suavitate usum fuisse perciperet. Nunc itaque audiens quispiam qualiter Christus vixit et docuit, spem suae salutis accipit, si misericors et amator iustitiae fuerit, quamvis duritiam austerae vitae per omnia sequi minime potuerit.

Prior rec.: 1 austerum genus invalidum: mortuum est om. 2 sua ve: lene genus: virtutis add. 3 Timotheo: discipulo add.

5 ad omnia utilis est 6 suavis: lenis 9 sive genera virtutum om. 10 Iohannes: baptista add. 21 Quippe: Nam 22 sibi cervical 28 amator iustitiae: iustus 29 minime potuerit: non possit

4-5 Exerce .. . utilis: 1 Tim. 4. 7 seq. 12-15 Venit. . . peccatorum: Luc. 7.

33 seq. 17 pilis cameli: cf. Matth. 3. 4. 21-22 cum tempestas . . . caput:

Mare. 4. 37 seq.

ALEXANDRI MONACHI

c. XIII

Capitulum XIII Quae sit pax carnalis et quae spiritualis, et quot modi eius Duae sunt paces et duae concordiae. Est pax carnalis et spiritualis, est concordia carnalis et spiritualis. Pax et concordia carnalis est, quam 5 habent infideles et Christiani, etiam ubi peccato concordant et inde pacem obtinent. Sed hanc pacem Christus non commendavit, immo a suis fidelibus eam sequestrandam esse significavit, ubi dicit, 'Non veni pacem mittere in terram, sed gladium'. Per terram peccatorum maculis aspersos terrenos voluit significari, et per gladium separationem, qua 10 unumquemque a carnalitate, id est a vitiosa vita, vult separari. Pacem itaque non misit in terram, sed gladium, quia carnalitati hominum non praedicat pacis concordiam, sed potius gladium separationis, dicens,

'Paenitentiam agite, appropinquavit enim regnum caelorum'. Et alibi eisdem scriptura inclamat, 'Miseri estote et lugete', 'risus vester vertatur 15 in luctum, et gaudium in maerorem'.

Pacem autem quae spiritualis est summopere Christus commendavit, quam etiam quasi ultimum vale ad passionem accedens, discipulis delegavit. 'Pacem', inquit, 'relinquo vobis, pacem meam do vobis.' De qua propheta: 'Pax multa diligentibus nomen tuum, domine, et non est 20 scandalum.' Et: 'In pace factus est locus eius.' Hinc Paulus ait, 'Si fieri potest, quod ex vobis est, cum omnibus hominibus pacem habentes'.

Hinc et alias scriptum est, 'Quis est homo, qui vult vitam, diligit videre dies bonos?' Et quia unusquisque hoc appetit, protinus adiungit de clarans qualiter ad hoc valeat pervenire. 'Prohibe', inquit, 'linguam 25 tuam a malo, et labia tua ne loquantur dolum. Deverte a malo et fac bonum, inquire pacem et persequere eam.' Ubi dicit, 'deverte a malo

26 Deverte: Diverte Dur B (corr. ex Deverte) Prior rec.: 2-3 De pace facienda 4-5 est concordia: est om.

6 inde: exeo 7 obtinent: habent 9 terram: enim add. 10 ter renos om. et per gladium: per gladium autem 13 concordiam pacis

15 inclamat scriptura 17 commendavit: commendat 18 quam etiam: eamque 19 delegavit: dereliquit 20 propheta: ait add. non est: illis add. 24-25 adiungit declarans: subinfert ostendens 25 valeat pervenire: pervenire possit 26 Deverte: Diverte 27 diverte

1-158. 28 For this whole chapter, cf. De moribus, c. 124. 8-9 Non gladium: Matth. 10. 34. 14 Paenitentiam . . . caelorum: Matth. 3. 2.

15-16 Miseri . . . maerorem: lac. 4. 9. 19 Pacem . . . vobis: Ioh. 14. 27.

2021 Pax . . . scandalum: Ps. 75. 3. 21 In pace . . . eius: Ps. 75. 3.

2122 Si . . . habentes: Rom. 12. 18. 23-24 Quis . . . bonos: Ps. 33. 13.

25-27 Prohibe . . . eam: ibidem, 14 seq.

C. XIII dicta ANSELMI IS7 et fac bonum , generaliter omne malum et omne bonum insinuat.

Malum autem qualiter debeamus declinare et bonum facere, denuntiat: nquire pacem, et persequere eam.' Sed considerandum est quod dicit inquire', quia videtur quasi in pace quid lateat, quod nos hortatur

5 inquirere. Inquiramus ergo.

Evangelium dicit 'Beati pacifici, quoniam filii dei vocabuntur'. Est quaedam pax, quam facimus aliquando inter discordes, quae extra nos est, et multum bona est. Haec omnibus patet, et quisque facile ad hanc inter dissidentes ponendam inclinatur. Est autem alia pax, quam facere io debeo inter me et alium, ad quam non tam promptus est animus quam est in pacificando alium et alium. Nam taliter me debeo habere ut nulli noceam, et si mihi quispiam nocuerit patienter ferre. Ut igitur hanc pacem habeas, cave ne cuiquam noceas, et si laesus fueris, ne vindictam sumas. Unde ait dominus, 'Si te percusserit in maxilla una, praebe illi is et alteram'. Et alibi: 'Mihi vindictam, ego retribuam.'

Iam inquirendo duas paces invenimus, sed 'inquire' adhuc 'et persequere eam'. Tertio loco est pax quaedam inter me et me, scilicet inter spiritum et appetitum meum. Quae quanto est subtilior ad videndum et gravior ad faciendum, tanto gratiosior est in conspectu

20 dei, cum fit. Saepe evenit ut caro luxuriari vel cibo et potu nimium saturari aut de iniuria sibi illata vindictam sumere appetat, sed ratio, quia haec admittenda non sunt, ei vigilanter obstat. Nam aliquando pro illata iniuria quis commovetur, et quia se vindicare non vult, desiderat oblivisci iniuriam. Verum carnali appetitu fervente, ut vindicta sumatur,

25 fit non parva tumultuatio intrinsecus, dum spiritus carnali appetitui reluctatur. At caro si fuerit superata ratione vincente, fit pax deo acceptabilis, et est homo liber a servitute illius vitii, cum quo luctamen habebat. Si autem carnalis appetitus superaverit, pacem quidem habe bit homo, sed nimis servilem et deo odibilem, et suae saluti inutilem

Prior rec.: 2 denuntiat: protinus subinfert 4 quid: aliquid 4-5 nos hortatur inquirere: minime patet omnibus 5 ergo: igitur; et dicamus quod dominus dederit 8 Haec: pax add. 9 inter inclinatur: inclinatur, ut eam inter dissidentes ponat 12 ferre: feram.

Non enim sufficit cuiquam ad pacem componendam inter se et alium nulli molestus esse, nisi etiam constans fuerit, illatas iniurias patienter ferre add.

13 cuiquam: ulli 14 in maxillam unam 15 et om. 17 Est tertio loco quaedam pax 20 fit: facta fuerit ut: quod 21 appetit 22 ob stat : obsistit 22-23 pro illata iniuria quis: quis pro aliqua iniuria 23 et : sed non vult: nollet 24 oblivisci: ut obliviscatur 25 parva: minima

26 si caro superata fuerit 27 liber: et tutus add. 28 autem om.

29 saluti: nimis add.

3, 16-17 inquire . . . eam: Ps. 33. 15.

I4_i5 Si . . . alteram: ibidem, 39.

6 Beati.. . vocabuntur: Matth. 5. 9.

15 Mihi... retribuam: Rom. 12.19.

ALEXANDRI MONACHI

valde. Profecto in quantum vitio consentit, in tantum vitn servus est, quia 'qui facit peccatum, servus est peccati'.

Quarto loco quaedam pax consideratur inter nos et corruptibilitatem nostram adhuc futura, quae a nobis haberi non potest quamdiu in carne vivimus, quia 'corpus, quod corrumpitur, aggravat animam . Si autem 5 tres superiores habuerimus, istam sine dubio in alia vita habebimus, ubi corruptio incorruptelam possidebit, quia ibi neque luctus neque clamor neque ullus dolor erit'. Hanc cum ibi pacem habuerimus, mani festum est quia beati erimus, quoniam deum in gloria sua videbimus, et omnia cum eo sine fine possidebimus.

Breviter praelibatis iis quae dicta sunt, si subtiliter consideratur, potest adhuc quaedam pax inveniri inter nos et deum facienda, sed haec, ut mihi videtur, in secundo loco vel alio quolibet est satis apta ponenda.

De hac dicit apostolus, 'Habete pacem cum deo'. Et alibi: 'Gloria in excelsis deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis.' Hanc pacem 15 ita cum deo facere debemus, ut nulla prosperitate in superbiam ele\ emur, neque adversitate a statu rectitudinis relabamur. Offendunt nos corporis debilitas, direptio rerum, multaque alia; sed in omnibus deum benedicere, illique indesinenter sine omni murmurationis scrupulo debemus adhaerere. Hoc si fecerimus, bene cum illo pacem com20 ponemus. His autem ita consideratis, sciendum est quod illi qui sciunt facere pacem inter se et alium, quae secundo loco posita est, bene primam, quae extra se est, facere norunt; et qui habent tertiam, quae est inter rationem et appetitum, habent primam atque secundam.

Quartam vero ex merito observationis harum, quas in praesenti vita 25 studio nostro cum gratia dei facere possumus, in futura vita habebimus, quando 'mortale hoc induerit immortalitatem', et corruptibilitas, qua singulis horis nunc quatimur, absorbebitur 'in victoriam'.

17 relabemur BK Prior rec.: 1 valde om. Profecto: Nam 4 adhuc: quandoque 8 pacem cum ibi 13 est satis apta ponenda: convenienter accipitur

14 alibi: alias scriptum est 18 rerum: et ut ad minima descendamus, pulicum quoque infestacio add. 20-21 componemus: faciemus 23 est extra se 25 Quartam vero: Nam quartam 2 qui . . . peccati: Ioh. 9. 34. 5 corpus . . . animam: Sap. 9. 15. 78 neque. . . erit: Apoc. 21. 4. 9 beati . . . videbimus: cf. Matth. 5. 8 seq.

10 et omnia . . . possidebimus: cf. Matth. 19. 29. 14 Habete . . . deo: Rom. 5. 1.

14-15 Gloria . . . voluntatis: cf. Luc. 2. 14. 27-28 Cf. 1 Cor. 15. 54.

c. xiv

DICTA ANSELMI

Capitulum XIV Quomodo cum proximis pacem et concordiam habere poteri mus, et praelato oboedire debemus, et quid inde acquiremus, et deo munditiam cordis parare, et qualiter immundis cogitas tionibus repugnare

Necessarium valde est, cum fratribus pacem et concordiam servare, praelato oboedire, deo munditiam cordis exhibere. Cum proximis nam que id ipsum debemus sentire, 'ut unanimes uno ore honorificemus deum. Praelato convenit oboedire, dicente apostolo: 'Oboedite prae10 positis vestris et subiacete eis, ipsi enim quasi rationem reddituri pro animabus vestris vigilant, ut cum gaudio hoc faciant et non gementes.

Non enim expedit vobis.' Deo munditiam cordis oportet nos praeparare, quia beati mundo corde, quoniam ipsi deum videbunt'. Qualiter itaque haec tria serventur, videamus.

15 Ut concordiam cum proximis servemus, studeamus honore illos praevenire. Tunc siquidem fratrem suum quis honore praevenit, quando suam voluntatem eius voluntati supponit. Solent homines saeculo dediti propriam voluntatem diligere, facere, utque omnes alii sibi obtemperent desiderare. Hoc singulus quisque concupiscit, hoc

20 verbo et opere clamat. Qui si bene quid velint consideraverint, numquam profecto voluntas eorum concors erit. In hoc tamen quandam concordiam habent, quod omnes honorari desiderant, omnes amari

Prior ree.: 2-5 Quomodo . . . repugnare: Qualiter subditi debent vivere, ut cum proximis, prelatis et deo pacem et concordiam habeant

6-9 Necessarium . . . dicente apostolo: Licet noveritis domini et fratres qualiter vivere debeatis, quia et lectionis studio hoc didicistis et qui vobis hoc annunciet gratia dei habetis, dicam tamen aliquid, forsitan hoc idem quod scitis, ut illud saepe audiendo memoriae commendetis. Nonnunquam enim solet contingere, ut verba eius qui raro auditur firmius teneantur quam illius qui incessanter auditur. Nosse vobis necessarium est, quomodo vivatis, ut ad veram vitam pro ficiendo perveniatis. Inter vosmetipsos amiciciam, pacem et concordiam ser vare debetis, idipsum invicem sentientes 'ut unanimes uno ore honorificetis deum'. Praelato vestro subiectionem et obedientiam debetis servare, apostolo dicente 12 cordis munditiam oportet nos praeparare: exhibere debetis

13 Qualiter itaque om. 14 serventur, videamus: solliciti servare necessa rium est 15-16 Ut .. . praevenire: Quomodo autem inter vos concordare possitis intendite. Debet unusquisque vestrum magno studio curare, qualiter ea dicat et faciat quae proximo suo placeant, ut apostolo, qui honorem invicem praevenire iubet, oboedire valeat. 18 facere, utque: eam studiose implere, ac ut 19 desiderare: desiderium habere 20 quid: quod

8-9 ut . . . deum: Rom. 15. 6. 9-12 Oboedite . . . vobis Hebr. 13. 17.

13 beati . . . videbunt: Matth. 5. 8. 15-16 honore illos praevenire: cf. Rom.

12. 10; Regula s. Benedicti, c. 22.

i6o

ALEXANDRI MONACHI

c. XIV volunt, omnes suae voluntati ut alii concordent appetunt. In hoc vero quod quique sua quaerunt et nullus quod alterius sit quaerat, multis modis discordant. Quippe in hoc quod iste subiectionem et honorem sibi exhiberi cupit, et ille hoc idem non minori studio sibi quaerit, nec iste illi nec ille huic consentire poterit. Dicit iste, 'hoc vel illud mihi fieri 5 volo'; dicit ille 'nequaquam sic esse volo'. Taliter discordando pacis et concordiae dissolvuntur vinculo.

Verum ii qui in pacis caritatisque custodia deo placere desiderant, talem sibi vivendi regulam constituant: quidquid suis proximis placere perpenderint, hoc et ipsi fieri velint, et quia testante beato apostolo 10

'beatius est dare quam accipere', magis diligant caritatis officium im pendere quam accipere, honorare quam honorari, servire quam serviri.

Nam magnum quid maius acquirit ille, qui ex caritate servit, quam faciat cui serviatur. Denique officium caritatis qui alteri exhibet, iam hoc unde illi deus scit gratias habet, ille vero, qui servitium suscipit, non sic. 15

Quas enim mihi deus gratias debet, si tu vel quilibet alius me immeritum amat? Cum itaque minus sit hoc habere unde deus bonam retributionem redditurus est, quam id unde nullam, constat quia is qui ex caritate ministrat, maius quid habet quam ille cui ministratur.

Ad haec: Ille, cui alterius caritas servit, munus perfunctorium ali20 quod accipit, videlicet honorem unum, prandium unum, vel aliud quod libet beneficium. Alter vero, qui caritative servivit, sibi caritatem non solum retinuit, sed etiam ampliorem quam fuerat illa, partiendo effecit.

Res quippe transitoriae minuuntur dispertitae, caritas autem quanto plus spargitur, tanto magis amplificatur. Ex cuius administratione si in 25 me circa te, qui illam exhibuisti, dilectio crevit, tibi utique hoc ipsum ad meriti cumulum erit, eo quod per te ipsa in me tui dilectio excrevit.

Et licet a me iam ipsum caritatis officium pertransierit, tibi tamen remuneratio tuae caritatis, quae 'numquam excidit', semper manebit.

Quare satis potest colligi praestantius esse servire quam serviri. Servata 30 ergo in omnibus iustitia dei, magis appetant 'dare quam accipere', et plus alterius quam propriae studeant voluntati parere. Qui sic sese habere voluerit, voluntatis alterius concors erit, idipsum sentiens,

13 Nam magnum quid: Nam quidem Dur Prior rec.: 1 suae voluntati: propriae voluntati suae 2 quique: quis que quaerunt: quaerat 3 Quippe: Nam 4 quaerit: appetit

10-30 et quia ... serviri om. 31 ergo om. 31-32 appetant... et plus om.

2 sua . . . quaerat: cf. 1 Cor. 10. 24. 6-7 pacis . . . vinculo: cf. Eph. 4. 3.

10-30 This addition in the second recension is based on Vita Anselmi, i. 29 (pp. 4950). 11 beatius ... accipere: Act. 20. 35. 29 caritatis ... excidit: cf. 1 Cor.

13. 8. 31 dare quam accipere: Act. 20. 35.

C. XIV

DICTA ANSELMI

unanimis existens. Alioquin concordiam habere non poterit. Quomodo enim eam habebit, nisi illam diligenter quaesierit ? Quaerere ut habeat, aliter non poterit: hoc modo quaerendo habere valebit.

Praelato nostro subiectionem et oboedientiam ex corde servare 5 debemus, aliter enim normam quam profitemur non bene tenemus.

Siquidem ille vere subiectus et monachus est qui gaudet se suum non esse propter deum. Qui enim non ex corde sed sola subiectionis lege oboedit, nisi se correxerit mercedem oboedientiae non habebit. Etenim non est bonum nisi ultroneum. Oportet igitur ut ex amore legem oboediio tionis teneat, ne mercedem suae professionis amittat. Quamdiu ex voluntate non paruerit, quantum ad se in propria voluntate persistit.

Quam in quantum habuerit, suus est, non alterius. Et si suus est, videat qua potestate, quibus viribus, quibus armis ab impugnantibus se defendat. Mirum est quomodo 'adversarius' qui 'circumit quaerens is quem devoret', illum non invadit, invadendo deglutit, deglutiendo interimit.

Qui viam vadit qua latronibus invenitur, si non agnoscitur extemplo invaditur, tunditur, exspoliatur. Porro si cognoscitur, sed dominum vel advocatum non habuerit cuius reverentia atque timore latronum manus

20 evadat, veluti illum amant et appretiantur, se habent circa eum.

Si rex aut filius est regis aut praepotens aliquis, ex timore toleratus, reverenter salutatur, illaesus quoque coepto itinere proficiscitur. Sin autem, denudatur, tunditur. Sic, fratres, sic sine dubio fit in animabus nostris. Deus omnipotens paravit nobis regnum suum, cui si oboedire

2s voluerimus non servi sed amici eius et filii dicemur et erimus. Oboedie mus autem ei, si quidquid eum velle scire potuerimus, ex bona voluntate nostra satagerimus exequi. Bona et oboediens erit voluntas nostra, si ig non expunxit B Prior rec.: 4 nostro: vestro 5 debemus: debetis normam: subiectionem tenemus: tenetis 6 Siquidem om. vere: vero

7 enim . . . sola om. 11 ad se: in se est 15 invadit: illum non asportat, illum non occidit add. 15-16 invadendo . . . interimit om.

17 extemplo: facile 18 tunditur: et add. cognoscitur, sed om.

20 veluti: utpote se habent circa eum: circa eum agunt 22 quoque . . . proficiscitur: id quo ire disponit 23 tunditur: cruciatur 23-24 Sic fratres . . . animabus nostris: Sic domini, sic fratres karissimi, fit in animabus vestris 25-26 Oboediemus autem ei: Oboedientes ei erimus 27 exequi satagerimus 6-7 cf. J. Leclercq O.S.B. 'Ecrits spirituels d'Elmer de Canterbury', Studia

Anselmiana, 31, 1953, 84: Beatae memoriae pater Anselmus perfectionem mona chi definiens 'Monachus' inquit 'esse est gaudere se suum non esse propter deum'.

14-15 adversarius . . . devoret: 1 Petr. 5. 8. 25 non servi, sed amici eius: cf. Ioh.

15. 15. filii dicemur et erimus: cf. 1 Ioh. 3. 1.

C 3501 M

ALEXANDRI MONACHI

C. XIV eius voluntati eam supposuerimus, et ei voluntarie parere curaverimus.

Sic bona voluntate domini concordemur voluntati, amici dei vocabimur, filii dei efficiemur. Quod postquam effectus quis fuerit, secure quovis ire et transire poterit. Non manus latronum fortium, id est daemonum, timebit, non malos occursus timebit, quoniam rex filiusque regis erit. 5

Caveat igitur unusquisque ne quicquam aliud velit, nisi quod auctore deo vel spirituali patre suo licenter velle quiverit.

Verum licentia plerumque plures fallere consuevit. Oboedientia enim et inoboedientia contraria sunt. Harum media est licentia. Qui ergo vult quod velle non debet, nec tamen ipsum velle nisi permissus facto 10 vult adimplere, oboedientia quam in hoc amplexus est ipsum excusabit factum, sed velle, quod contra oboedientiam habuit, periculosum nisi paenituerit illi erit. Quod minus quidam animadvertentes licentia saepe falluntur. Caventes itaque ne plus aequo licentiae innitantur, quoniam quidem licentia, quamvis poenam minuat, non eam tamen ex toto 15 repellit, noverint quia nulli diabolus tantum timet appropinquare, quan tum illi qui a voluntate sui praelati nequaquam vult discrepare. Nam sicut fur quod furatur illi qui celare voluerit committit, sic daemon illi qui se a cognitione sui praelati celat indubitanter prava saepius suggerit.

Illi vero qui se praelato qualis sit ostendit, quia ab eius voluntate nulla 20 vult ratione discordare, non secure praesumit accedere. Quidquid enim pravi suggesserit ad verecundiam sibi vertitur, cum ille cui suggeritur aut suggestionem penitus contempserit, aut, si ad horam consensit, per confessionem et dignam satisfactionem sese emundaverit.

In omnibus itaque et per omnia deo debet subditus oboedire, et 25 praelati sui iussionem salva fidelitate dei subire. Nam si praelatus sub ditum peiorare iusserit, si latrocinium fornicationem aut aliquid huiusmodi discipulo suggesserit, nulla ratione oboedire debet, quia deus hoc fieri prohibet. Deo ergo per omnia oboediat, praelato suo dei voluntate servata per omnia obtemperet, et quantum in ipso est dei et magistri 30 sui voluntate servata 'cum omnibus hominibus pacem' habeat. Quisquis

7 spirituale B 19 celat: scelat B Prior rec.: 2 Sic: Si domini voluntati concordamus dei: domini

2-3 vocabimur . . . efficiemur: vocamur . . . efficimur 5 filiusque: et hlius 7 licenter velle quiverit: bene velle possit 816 Verum licentia . . . noverint quia om. 18 quod: hoc quod

19 saepius om. 21 ratione vult discordare: discrepare ac cedere: appropinquare 22 suggesserit: suggerit 23 ad horam: quicquam 28 suggesserit: suggerit 29 ergo: itaque

2 amici dei vocabimur: cf. Ioh. 15. 15. 3 filii dei: cf x Ioh 3 ^ 8-16 This addition in the second recension is based on Vita Anselmi, ii. n (p. 77).

30-31 quantum . . . habeat: cf. Rom. 12. 18.

C. XIV

DICTA ANSELMI

hoc modo dei et maioris sui voluntati subditus fuerit—tunc enim deo oboediet, cum praelato suo in deo paruerit—sese non suum sed dei esse fiducialiter allegare poterit. Cuius anima, cum in exitu sui corporis fuerit, validam manum occursantium daemonum non timebit, quia

5 dominum et 'advocatum' potentem Christum habebit.

Ecce quid quantumque boni oboedientia acquirit! Cum in rationem positus fuerit, cuius homo sit, 'unde veniat, quo vadat', quem quaerat, si voluntate deo oboedivit, dei se esse dicere poterit; si vero in sua volun tate perstitit et ob hoc dei et praelati sui voluntati contrarius extitit,

10 mentitur si se domini esse dixerit. Quippe dum vixit, propriae non dei voluntati vixit. Quem ergo 'advocatum' habebit ? Ad quem ibit ? Quis ei auxilio erit ? Quem interpellabit ? Certe fugere non poterit, periculum declinare non poterit, per medium ire necesse erit, ad vitam vel ad mortemi ter tenebit. Rogo, qua potestate, quibus viribus a manibus

15 invasorum ereptus erit? Cruciabitur miser, si voluntatis et actionis suae deum et maiorem suum auctorem non habuerit.

Profecto sic procellis vitiorum et incursionibus daemonum quatiuntur quicumque a sui praelati voluntate alienantur, quemadmodum naves in vado fervente tempestate agitantur. Nam si in vado scopulis pleno

20 palus ponatur cui naves loris alligentur, quo longius a palo fuerint, eo gravius ingruente tempestate ferientur. Quanto vero propius con nexae fuerint, tanto minus tempestatis gravitatem sentient. Sic utique qui a sui praelati iusta voluntate alienatur, proculdubio in propriae voluntatis studio periclitatur.

25 Nec dei voluntati concordabit, quamdiu a voluntate vicarii dei dis cordabit. Vices enim dei gerendas suscipit, quicumque in ecclesia dei culmen praelationis assumit. Qualicumque modo illud suscipiat ipse videat, quoniam quidem non est meum iudicare, sed eius imperio, si iniustum non fuerit, obtemperare, dicente domino: 'Scribae et pharisaei

30 sederunt super cathedram Moysi. Quaecumque ergo dixerint vobis, facite; quae autem fecerint, facere nolite. Dicunt enim et non faciunt.'

Et apostolus: 'Tu quis es, qui iudicas alienum servum? Suo domino stat 11 voluntate B Prior rec6 Ecce . . . acquirit om. 11 ergo: igitur 14 iter tenebit: transibit a: ab 14-15 invasorum manibus 17 Profecto sic: Sic etenim 22-23 Sic utique qui: Quisquis 23 praelati: patris

25 quamdiu: donec 31 fecerint: faciunt 5 advocatum . . . habebit: cf. 1 Ioh. 2. 1. 7 unde . . . vadat: cf. Ioh. 3. 8.

11 Quem . . . habebit: cf. 1 Ioh. 2. 1. 26-27 Vices . . . assumit: cf. Reg. s.

Benedicti, c. 2. 29-31 Scribae... faciunt: Matth. 23.2 seq. 32-164.1 Tu... cadit: Rom. 14. 4.

ALEXANDRI MONACHI

c. xiv aut cadit.' Et: 'Non est potestas nisi a deo. Quae autem a deo sunt, ordinata sunt. Qui ergo potestati resistit, dei ordinationi resistit.' Et alibi: 'Fratres, nolite plures effici magistri, ut non in iudicium incidatis.'

Magister efficitur, qui sui rectoris facta indiscrete reprehendit. Unde in iudicium dei incidit, quia indebite sibi magisterium usurpavit. Quod 5 valde cavendum est, quia nimis 'est horrendum incidere in manus dei viventis'. Si vero facta patris reprehensione digna fuerint, leviter et modeste cum reverentia deprecetur. Scriptum quippe est, 'Seniorem ne increpaveris, sed obsecra ut patrem'.

Deo autem cordis munditiam servandam esse diximus. Ipse etenim 10 solus 'scrutator est cordis', qui conditor est mentis et corporis. Homo cor hominis videre non potest, quia nemo novit quae sunt hominis nisi spiritus hominis qui est in ipso. Deus autem, quem nulla res latet, cor hominis et intentionem libere videt. Quod qui mundum habuerit, deum videre poterit; qui vero mundum non habuerit, sine dubio deum videre 15 nullo modo poterit. Necesse est igitur ut cordis puritatem habeat, quis quis deum in se habitatorem habere desiderat. Quem nullus habere qui bit, nisi cor suum a terrena cupiditate evacuaverit, et amore caelesti calere studuerit. In quantum mundum dilexerit, in tantum ab amore caelesti vacuus erit. Et tanto magis Christum quisque deserit, quanto 20 magis peccando a dei iustitia recedit.

Quid enim cuidam prodest quod baptizatur si non iustificatur ? Pro fecto ille qui dixit, 'nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu sancto, non intrabit in regnum dei', ipse etiam dixit, 'nisi abundaverit iustitia vestra plus quam scribarum et pharisaeorum, non intrabitis in regnum 25 caelorum'. Quare igitur multi timendo illud festinant baptizari, et hoc non timendo minime festinant iustificari? Utique deus observantia mandatorum suorum vult illum iustificari et se ab illo amari, in corde cuius ipse debet hospitari. Nam sicut thus ad olendum ignis cupit ardorem, ita ad hospitandum cupit deus amoris calorem. Qui ergo deum 30 in se hospitari desiderat, disciplinam ab illicitis abstinendi sine fictione

7 fuerit B Prior rec.: 5 incidit dei 6 est cavendum nimis om. horrendum est 10 autem om. servandam esse diximus: diximus nos servare de bere 12 hominis cor 13 in ipso est 20-27 Et tanto iustificari om. 27-29 Utique . . . hospitari: Deus vult amari, ubicumque debet hospitari 29 Nam om. 30 cupit: gliscit i-2 Non . . . resistit: Rom. 13. 1.

6-7 est . . . viventis: Hebr. 10. 31.

11 scrutator est cordis: cf. Sap. 1. 6.

14-15 Quod . .. poterit: cf. Matth. 5. 8.

23-24 nisi . . . dei: Ioh. 3. 5. 24-:

3 Fratres . . . incidatis: lac. 3. 1.

8-9 Seniorem . . . patrem: 1 Tim. 5. 1.

12-13 nemo ... in ipso: 1 Cor. 2. 11.

17 deum . . . habitatorem: cf. Rom. 8. 11. nisi . . . caelorum: Matth. 5. 20.

C. XIV

DICTA ANSELMI

apprehendat. 'Spiritus enim dei disciplinae effugiet fictum, et corripitur a superveniente iniquitate.' Non enim cohabitare possunt iniquitas et spiritus dei, qui et amor est. Ubicumque amor dei hospitatus fuerit, et is qui ei locum praebuit etiam in se locum iniquitati dederit, procul

5 dubio corripitur et propellitur amor vel spiritus dei 'a superveniente iniquitate', nec remanebit, si non se emendaverit, ad sui hospitis uti litatem. Equidem non coutuntur amor dei et iniquitas.

Qui ergo spiritus domini habitaculum effici voluerit, cordis munditiam teneat, carnalia desideria procul repellat. Ac sicut mulier casta, sponsa

10 fidelis, cum adultero colloqui despicit, eius secreta verba contemnit, nihil eorum quae desiderat clam vel aperte consentit, sic fidelis anima in voluntate sua pravo appetitui non consentiat, eius promissionem non recipiat, verba illius contemnat, nulla eius blandimenta admittat. Si hoc fecerit, amicam et sponsam sine ambiguitate se dei constituit. Si vero

15 illicitis appetitibus consenserit, non sponsa sed adultera vocabitur.

Voluntas igitur nostra sit munda, ut vocetur et sit dei sponsa; nullius immunditiae corrumpatur macula, ne efficiatur adultera. Quamdiu voluntati dei consentit, est munda, est sponsa; quando vero a voluntate eius dissentit, corrumpitur, maculatur, fornicatur.

20 Solet contingere nonnumquam ut aliquis, dum munditiae cordis studere voluerit, immundos et execrabiles saepe cogitatus habeat. Quos quia nimium odit, semetipsum eo quod tale quid sibi in mentem venit graviter reprehendit, iudicat et condemnat. Sicque sese corripiendo tractat, 'Miser ego, quid cogitavi? Heu me miserum! Quid sensi? Quid

25 feci? Proh dolor! quomodo a tanta immunditia, a tam nefario cogitatu, potero expurgari? Timeo celare, timeo illud revelare. Tale quid non solum non dicere, sed nec etiam ab aliquo vellem audire. Qualiter igitur talem spurcitiam nominabo ?' Sic apud se dum angustiatur, dum tractat quod videre nollet, magis magisque impugnatur, tribulatur, nec liberatur.

30 Verum non sic se habeat, si liberari desiderat. Quid igitur faciet?

Prior rec.: 1 enim: quippe 3-4 et is: si is 4 ei locum praebuit: eum hospitatus est etiam in se om. locum: quemcumque hospitandi in se add. 5 et propellitur om. 6 nec: et non si non se emendaverit om. 6—7 ad utilitatem sui hospitis 9 desi deria: a se add. sicut: quemadmodum 9—10 fidelis sponsa 11 eorum: horum vel: sive 13 illius: eius nulla eius blandimenta: nullam eius blandam suasionem 14 amicam . . . constituit: amica et sponsa dei sine ambiguitate efficitur 19 fornicatur: Unde scriptum est: Perdidisti omnes, qui fornicantur abs te (Ps. 72. 27) add. 22 eo om. quid: aliquid 26 revelare: denudare 27 vellem: nollem 30 de siderat: vult igitur: ergo 1-2 Spiritus . . . iniquitate: Sap. 1.5. 7 non coutuntur: cf. Ioh. 4. 9.

8 spiritus domini habitaculum: cf. Eph. 2. 22. 20-166. 13 Cf. pp. 269-70, below.

ALEXANDRI MONACHI

C. XIV

Intende. Cum id quod execratur videre eum impugnaverit nimiumque importunum fuerit, despiciat, non attendat, assensum non praebeat.

Ad aliud cogitatum suum vertat, alicui faciendae rei intendat. Non plus curet si nolens quid sentit, quam si papilio sibi prae oculis volitet.

Viator qui a cane infestatur, si substiterit et se ab eius importunitate 5 defenderit, canem importuniorem illico sentiet. Si autem eius latratus despicit, transit et non attendit, mox omnis illa impugnatio canina quiescit, unde viator liber transit. Sic quicumque cordis munditiam habere contendit, vanos et infructuosos sive immundos cogitatus despi ciat, cor suum avertat, omnemque impugnationem illam quam invitus 10 patitur, pro nihilo ducat. Non reiteret pensando quod cogitavit, sed peni tus despiciat quidquid mali minus caute pensavit. Non enim damnan tur 'qui sunt in fide domini Iesu, qui secundum carnem non vivunt'.

Taliter si vixerimus, huius rei studium si habuerimus, tales nos coram deo si exhibuerimus, eius habitaculum, eius hospites effici poterimus. 15

Quem donec vivimus si diligere et honorare satagerimus, ipse nos, quamdiu vixerit, vicem dilectionis et honorificentiae sine dubio re pendet. 'Eadem quippe mensura qua mensi fuerimus, remetietur' nobis per eum, qui se dedit pro nobis et nos a voragine mortis liberavit, qui nos in aeterna patria immortalitate coronabit, 'cui honor et gloria in 20 saecula amen'.

Capitulum XV De quattuor modis praecipiendi et totidem oboediendi Aliquando bene praecipitur et bene oboeditur, interdum male prae cipitur et male obtemperatur, aliquando bene praecipitur et male oboe25 ditur, nonnumquam vero male praecipitur et bene oboeditur. Bona est praeceptio et bona oboeditio, cum praecipitur ne castitatem quis violet, et servatur. Mala est iussio et mala oboedientia, si iubetur alicui ut furetur rem alterius vel occidat innocentem, et oboedit.

Prior rec.: 3-4 Non plus . . . volitet om. 10 invitus: nolens 12-13 Non . . . vivunt: Nihil enim damnationis est iis, qui sunt in Christo Iesu, si non secundum carnem ambulant 14 vixerimus: vixeritis habueritis nos: vos 15 exhibueritis poteritis 16 vivitis satageritis nos: vobis 17 vixeritis honorificentiae: honoris sine dubio: manifeste

18 fueritis nobis: vobis 19 pro nobis dedit liberavit: redemit 20-21 in aeterna . . . amen: custodiat et ad vitam perducat eternam, qui bene dicens in secula fecit celum et terram, amen 23 De quattuor modis:

Quattuor sunt modi totidem: quattuor 26 vero om. 27 quis casti tatem 28 iussio est 12-13 Non . . . vivunt: cf. Rom. 8. 1.

20-21 cui . . . amen: Rom. 16. 27.

18 Eadem . . . nobis: Luc. 6. 38.

c xv DICTA ANSELMI 167 Bonum est praecipere et malum oboedire, ut exemplo declaratur.

Nonnumquam contingit ut aliquis captivetur, et ad capitis plexionem vel membrorum obtruncationem ne fugiat ligetur. Si forte quis ei tunc dicat, 'ego te ab istis vinculis solvam; fuge, quia me in vinculis pro te

5 ponam, et paenam tibi paratam recipiam', bona esset praeceptio, quia ex caritate exiret, sed mala esset concessio, quia caritati contrairet. Nam ubi dictum est 'alter alterius onera portate', non dictum est, 'alter alteri onus vestrum imponite'. Qui se loco poneret captivi, onus alterius ad portandum sumeret; captivus autem permittendo proprium onus alteri

10 imponeret. Ille ageret quod deberet; iste faceret quod dedeceret.

Mala est iussio et bona oboeditio, ut si quis mala granata vel cedrina aut quippiam aliud quod absque labore magnoque periculo haberi non posset, concupiscens sibi iuberet afferri. Hoc dum absque rationabili necessitate inconsiderate postposito sui subditi periculo faceret, absque

15 dubio male iubendo peccaret. Subditus vero, licet cum periculo rem aggredi tentaret, bene tamen faceret, cum ex debita subiectione iubentis imperium non recusaret. Praelatus damnum peccati male iubendo incurreret, subditus vero meritum iustitiae oboediendo acquireret. Hinc est quod David aquam de cisterna sibi afferri praecepit, quae, quia

20 hostibus inclusa cum periculo suorum sibi allata est, paenituit prae cepti 'noluitque bibere, sed eam domino libavit'. Providendum itaque omnibus qui praesunt magnopere et quae vel qualiter praecepta subditis imponant, ne ex hoc quod licenter imperare videntur aliquid temere ac indiscrete praecipiant, unde periculum peccati incurrant.

3 ligetur: ligatur BK Dur Prior rec.: 1 Bonum est: aliquando add. declaratur: monstrari potest

2 ut: quod captivatur 3 ligatur 4 dicat: diceret 8 onus vestrum: onera 11 mala granata vel: poma 12 aut: vel

13 concupiscens . . . afferri: desideraret dum: si 14 faceret: sibi afferri praeciperet 15 dubio: dubietate 17 recusaret: renueret 20 hosti bus inclusa om. cum periculo: in periculo suorum: subditorum add.

21 libavit eam domino 21-24 Providendum . . . incurrant om.

7 alter . . . portate: Gal. 6. 2.

18-21 Hinc . . . libavit: cf. 2 Reg. 23. 15 seq.

ALEXANDRI MONACHI

C. XVI Capitulum XVI pacem habeant 5 Quae sunt habenda ad perfectionem tendenti et qualiter se inferiorem omnibus iudicet ac spiritualem caenovexiam portet, ut sibi domum in monte caelesti aedificet et omnes cum illo

Dominus dicit, 'Estote perfecti, sicut pater vester caelestis perfectus est'. Multum est necesse bonis inhaerere studiis quia, sicut nemo regnum caelorum habebit nisi qui illud valde concupierit, ita nullus ad perfectionem veniet nisi qui etiam ad maiora venire studuerit, quam pervenire possit. Tria itaque fore arbitror necessaria tendenti ad per10 fectionem, videlicet innocentia, beneficium, praelatio. Innocentia talis esse debet, ut nulli noceat; beneficium, ut omnibus prosit; praelatio, ut se inferiorem omnibus iudicet, apostolo dicente 'superiores invicem arbitrantes'.

Haec tria debet unusquisque aliis impendere, et nihil horum sibi fieri 15 ex debito exigere, si iuxta regulam tendentium ad perfectionem vivere decreverit. Nam si servus cuiuspiam domino suo in multis peccavisset, non solum iram domini deserviret, sed etiam omnium conservorum suorum indignationem incurreret. Et si ei aliqua iniuria fieret, quamdiu ita peccator esset, secundum rationem nullo modo inde conqueri 20 deberet, quia bene promeruerat ut sibi contrarietas fieret. Quem enim dominus quantum ad meritum spectat offensionis inimicum vocaret, hunc aliquis servorum eius sibi amicum iniuste computaret. Iuste pro fecto haberet omnium inimicitiam, nec posset conqueri sibi iniuste fieri

2-5 tit. om. Dur Prior rec.: 2-5 Quae sunt . . . habeant: Qualiter quis ad perfectionem tendat et in pace vivat 6-14 Dominus ... arbitrantes: Sunt homines, qui se putant perfecte bene vivere, quando nihil mali aliis faciunt, et quicquid boni valent omnibus libenter impendunt. Qui licet ita viventes bene agant, non tamen adhuc in gradu perfectionis stant. In via quidem sunt, sed nondum ad perfectam viam iuste vivendi pervenerunt. Tria namque sunt, quae unusquis que debet habere et eadem sibi fieri non exigere, si secundum regulam per fectionis vult vivere et imitator Christi existere, qui dicit, 'Estote perfecti, sicut pater vester perfectus est'. Tria haec ita nominantur: innocentia, beneficium, praelatio. Innocentiam debet habere ut nulli noceat, beneficium exhibere ut omnibus prosit, praelationem ut se omnibus inferiorem iudicet, secundum apostolum qui dicit, 'superiores invicem arbitrantes'. 15 unusquisque debet 16-17 si iuxta . . . decreverit om. 17 cuiuspiam: alicuius in multis peccavisset domino suo 20 secundum: iuxta 23-24 profecto: igitur 6-7 Estote . . . perfectus est: Matth. 5. 48. 13-14 superiores . . . arbitrantes'

Phil. 2. 3.

C. XVI

DICTA ANSELMI 169

molestiam, quam promeruisset per propriam culpam. Is ergo qui talis esset, qui iniuriam domino fecisset, qui omnium iram et indignationem promeruisset, ille talis dum adhuc in culpa iaceret, si a servis domini sui se honorari postularet, quid ei dominus diceret ? Nonne iuste indignare5 tur? Nonne diceret ei 'quid est quod agis, "serve nequam"? Cum me in multis offenderis et propter reatus tui paenitentiam deberes esse humilis, ab hominibus meis honorari quaeris ? Profecto satis ostendis quod me parum appretiaris et te mihi peccasse pro nihilo ducis, ubi non solum pro mea offensione paenitentiam non agis, sed etiam ut mei te

10 honorent exigere non metuis.'

Haec et his similia posset illi dominus dicere, nec haberet voluntatem ut ei relaxaret delictum suum, quamdiu illum videret elatum et potius ab aliis quaerere honorem et gloriam, quam indulgentiam reatus sui.

At licet ille offenderit, tamen consideretur modo, quasi dominus prae15 ceperit ut nullus suorum eidem servo aliquid mali faceret, sed potius illi commodum impendere studerent. Quod cum ita esset, quisquis illi iniuriam faceret dominum offenderet, unde iure posset conqueri quod suam dignitatem sibi illi moliretur auferre, dum servum suum absque sua iussione praesumpsisset exacerbare. Nam solius domini est aut

20 peccantem servum sua iussione punire, aut impunitum clementer dimittere. Et honorem, qui domini est, quicumque sibi indiscrete assumit, sine culpa non est. Proinde rationabiliter illum calumniari posset, qui conservo suo iniuriam fecisset. At quamvis ille qui iniuriam faceret, iuste vituperari deberet, ille tamen qui peccator existeret, pro

25 sibi illata molestia iure conqueri non posset nec deberet, sed humiliter recognoscendo culpam suam dicere: 'Mihi rectissime fit iniuria, quia ut "nequam servus" domini mei contempsi mandata. Nec conqueror si me servi domini mei affligunt, licet sint conservi mei, quia scio quod multo maiora mala quam patior iuste promerui. Nulla res quae sit

30 domini mei mihi commodum debet praestare, quia domino meo et illarum omnium non timui peccare.'

Taliter qui suo domino peccasset se deberet iudicare, ut citius apud eum veniam impetrare potuisset. Conservi autem eius, licet illum deliquisse scirent, non tamen, ut diximus, iniuriam ei facere deberent,

29 patiar B Prior rec.: 3 iaceret: iacet 7 hominibus: omnibus 8 parum me 13 indulgentiam reatus sui: sui reatus veniam 14 consideretur: consideremus 16 commodum illi: ei commodum 18 illi om. suum om. 19 exacerbare: punire 30 commodum mihi 33 impetrare potuisset: posset impetrare 34 ut: superius add. ei iniuriam

5, 22 serve nequam: Matth. 18. 32, etc. 23 conservo suo: cf. Matth. 18. 28, etc.

ALEXANDRI MONACHI

C. XVI nisi dominus iussisset. Tali modo nobis necesse est vivere, et inter nosmetipsos iudicare. 'In multis enim offendimus omnes', et idcirco necessarium est ut si reconciliari volumus humiles simus. Sed quia

'unusquisque onus suum portabit', discat qualiter vivere debeat 'ne in vacuum currat'. Unicuique igitur debeo, ut supra dictum est, 5 innocentiam, beneficium, praelationem. Et quia peccavi deo et domino meo, si mihi eadem ab aliis non fiunt, per debitum exigere non debeo.

Nam non solum iram domini peccando incurri, sed etiam totius creaturae impugnationem promerui. Debeo ergo esse humilis et servituti omnium me subicere, nec ab aliquo innocentiam vel beneficium sive praelationem 10 quasi per debitum expetere, ne forte mihi dicat deus: 'Male serve, pro peccato suo deberes humiliari; et quaeris modo exaltari? Satis tua manifestat ambitio quantum pro tuo peccato doleas.'

At forsitan dicis: 'Innocentiam et beneficium libenter aliis impendam, sed quod me omnibus inferiorem iudicare debeo, nimis mihi absurdum 15 videtur. Quippe sunt homicidae, latrones, adulteri, quibus me in feriorem iudicare nequeo.'

Haec obicis, et quomodo hoc fieri valeat quaeris. Proinde accipe.

Quandocumque comparationem volo facere inter me et alium, sola mala mea et bona ipsius considerare debeo. Si vero inter duos alios discre20 tionem fecero, utrique bonitatem potero considerare et secundum pro fectum eorum sententiam dare, videlicet alterum altero meliorem esse.

Verum inter me et alium si comparationem fecero, semper illum mihi praeponere debeo. Nam si in te virtutes, prudentia, vel artis bonae quid fuerit, non tibi imputare debes sed domino qui hoc tibi praestitit. 25

'Quid enim habes quod non accepisti ? Si autem accepisti, quid glori aris, quasi non acceperis?' Etenim si quilibet dominus servum suum vestibus pretiosis indueret, et sic indutus idem servus ad forum procede ret; si appretiari deberet, non vestes appretiarentur, sed is qui vestibus uteretur. 30

28 indutus: inductus B Prior rec.: 1 iussisset: praeciperet nobis necesse est vivere: nos debemus habere 3 simus humiles 5 igitur om. ut supra dictum est om. 6 et om. 9 ergo: igitur 12 modo queris 13 pro tuo peccato doleas: doleas pro tuo delicto 15 omnibus: aliis add.

17 iudicare nequeo: iudicandum esse non puto 18 obicis: tacite add. 18 Proinde: quapropter 19 volo: debeo 20 debeo considerare

21 utrique: utriusque 22 esse meliorem 29 is: ipse 29-30 vestibus uteretur: vestimenta gestaret 2 In multis . . . omnes: lac. 3. 2. 4 unusquisque . . . portabit: Gal. 6. 5.

4-5 ne . . . currat: cf. Gal. 2. 2. 26-27 Quid . . . acceperis: 1 Cor. 4. 7.

c-xvi DICTA ANSELMI iyi Talem igitur me debeo computare et in comparatione alterius con siderare, qualem me natura creavit vel qualis in mundum veni. Utique nudus, vitiosus et sine omni scientia ex maternis sinibus processi. Si autem me deus aliqua bonitate quasi veste pretiosa per gratiam suam

5 postmodum adornavit, dicere non debeo hoc meum esse quasi ex me, sed illius qui hoc mihi contulit. Cum itaque me alii comparo, mea mala et bona tantummodo ipsius considerare debeo. Si ille fuerit vitiosus, et ita ut nihil boni in illo invenire queam, nihil ad me attinet, quia 'suo domino stat aut cadit'. At quia scio me peccavisse, debeo humiliari, et io illum, quia servus domini mei est licet peccator, mihi praeferre, venerari, beneficium exhibere. Si aliquid boni in illo esse perspexero, studiosius illi commodum et honorem impendere debeo, quia quem dominus meus bonis suis honorat, dignum est ut et ego illi serviam et venerationem impendam.

15 Si vero nihil aliud boni in eo potero reperire nisi quod dei creatura est, etiam hoc ipsum assumere et mihi praeponere debeo, meque ob reatus mei paenitudinem inferiorem iudicare. Hinc Paulus ait, 'Ego sum minimus apostolorum, qui non sum dignus vocari apostolus, quoniam persecutus sum ecclesiam dei'. Et certe omnes scimus quia,

20 postquam ad fidem Christi venit, ecclesiae dei non persecutor sed praedicator egregius extitit. Attamen quia ante baptisma peccavit et malus fuit, quamvis bonus postea exstiterit, bonum sibi non imputavit, sed malum quod fecerat planxit et sibi reputavit. Nam de bono, dum mentionem faceret dicens 'plus omnibus illis laboravi', statim subintulit

25 'Non autem ego, sed gratia dei'. Qua in re palam est videre quia, quod erat virtutibus quasi pretiosis vestibus ornatus, non sibi hoc attribuit sed divinae clementiae, quae illum talibus indumentis vestivit, nec minus propter eosdem ornatus se peccatorem iudicavit. Nam alibi dicit, 'Deus venit in hunc mundum peccatores salvos facere, quorum primus ego

30 sum'. Et iterum: 'Ego omnium sanctorum minimus', id est Christia norum. Ex quibus verbis patenter intelligitur quia secundum quod peccator erat se considerabat, non secundum hoc quod per gratiam habebat.

Prior rec.: 5 ex me: ex meo 7 tantummodo om. 8 in illo: in eo 9 At quia: Quia vero me scio 11 exhibere: impendere

16 ipsum om. 17 Hinc: est quod add. 21 egregius: optimus 26 vestibus om. 27 quae: qui illum: eum vestivit: induit 28 eos dem: eos quidem alibi: alias 30 iterum: item

8-9 suo . . . cadit: Rom. 14. 4. 17-19 Ego ... dei: 1 Cor. 15. 9. 24 plus ... laboravi: 1 Cor. 15. 10. 25 Non... dei: 1 Cor. 15. 10. 28-30 Deus ... sum: 1 Tim. 1. 15. 30 Ego . . . minimus: cf. Eph. 3. 8.

ALEXANDRI MONACHI

C. XVI Beatus quoque Benedictus, qui spiritu omnium iustorum plenus fuit, in Regula monachorum scribit, 'Tunc vere monachus est, si non solum dicat ore, sed etiam intimo corde credat se omnium infimum esse'.

Quod quamvis grave sit facere, tamen ut reor, si se ut dictum est con sideraverit, etiam quilibet plenus virtutum hoc sine falsitate facere 5 poterit. Nemo igitur alium temere iudicet, nisi praelatus sit cui hoc faciendi necessitas incumbit; sed innocentiam, beneficium et praela tionem omnibus servata honestatis ratione exhibeat. Si autem illi eadem ab aliis exhibita non fuerint, patienter ex supradicta consideratione ferat, nec ex debito quicquam requirat. Si vero necessitatem quaerendi habu10 erit, leniter et per gratiam quaerat, semper iudicans se indignum esse omni commoditate et, quia deum offendit, egestate fore dignissimum.

Taliter ergo ad perfectionem tendere debet, ut tria haec quae superius posuimus omnibus semper exhibeat, et se ab aliis eadem recipere indignum iudicet. 15

Ad opus aliorum debet istis quasi faciem vertere, ad suum autem faciem ab istis avertere. Quando haec aliis impendit, quasi faciem vertit; quando vero eadem ab aliis recipere se indignum iudicat, quasi faciem avertit. Sic igitur debemus innocentia, beneficio et praelatione uti in faciendo et recipiendo, sicut usualiter portatur caenovexia. Atqui illam 20 qui subvehunt, faciem ad locum quo tendunt, ad locum vero unde veniunt dorsa vertunt. Tribus aliis modis potest accipi, sed non potest portari. Etenim potest accipi ut facies contra faciem vertatur, vel dorsum dorso, vel facies ad locum unde procedere et terga quo ire debeant convertantur, sed non solet nec diu ita baiulatur. Illo solo modo, quem 25 prius posuimus, videlicet ut facies convertantur ad locum quo tendunt, et terga loco unde procedunt, convenienter gestari potest. Nec minus quam a duobus baiulatur, nec caritas, sine qua nemo salvatur, minus quam inter duos habetur.

Prior rec.:i qui... fuit om. 4 reor: mihi videtur 7 incumbat 8 servata honestatis ratione om. Si autem illi: Etsi ei 9 ex supra dicta consideratione om. 10 vero: autem 12 deum offendit: dominum irritavit fore dignissimum egestate 16 autem: opus add. 17 ab istis faciem haec: ista 18 eadem: haec eadem 20-21 Atqui . . . ten dunt: Nam qui illam vehunt, ad locum quo tendunt faciem 22 dorsa: dor sum 25 ita baiulatur: potest ita portari 26 convertantur: convertant

27-28 Nec . . . baiulatur: Et necessarium est, ut ad minus a duobus gestetur 28 nec: quia 28-29 minus quam: ad minus 1 qui . . . fuit: cf. Gregorius Magnus, Dialogorum, lib. ii, c. 8 (ed. U. Moricca, p. 93; P.L. 66. 150B). 2-3 Tunc . . . esse: cf. Reg. s. Benedicti, c. 7 (vii gradus).

28-29 nec caritas . . . habetur: cf. Gregorius Magnus, Horn, iy in Ev., n. 1 (P.L. 76.

1130A): et minus quam inter duos caritas haberi non potest.

DICTA ANSELMI

c. xvi Si ergo in monte aliquo aedificarent sibi plures homines domum, et de valle oporteret lapides et cementum et alia quae ad aedificationem domus pertinerent caenovexiis sursum in montem portare, si illi porti tores instrumentum illud ita acciperent ut uterque illi dorsum aut

5 faciem, vel dorsa quo ire et facies verterent unde vellent procedere, et dum sic progredi non valerent, verbis inciperent litigare, de litigio ad pugnos et capillos venire, deinde ad arma, rogo, quid diceret, si quis praeteriens sic eos pugnantes inveniret? Nonne illos diceret insanire, dum, quia caenovexiam nescirent portare, coepissent proeliari? Certe to quicumque hoc videret, posset eos deridere, et insipientes aut vecordes putare.

In nobis igitur haec considerare debemus quia talem habitudinem in fraterna caritate tenere debemus, quasi quandam caenovexiam spiri tualem portemus. Nos enim in excelso monte, in caelesti scilicet patria,

15 domum nobis aedificare satagimus, quae sola virtutum operatione con struitur, ad quam gradibus bonitatis ascendere debemus. Qui necesse est ut fiant per innocentiam, beneficium et praelationem. Cum haec alii frequenter exhibeo, etsi mihi exhibita non fuerint patienter tolero, gradus pergendi in montem virtutum ad domum caelestis patriae mihi

20 facio et caenovexiam bene porto et domum mihi aedifico. Si autem haec alii impendere detrecto, quasi dorsum contra dorsum verto, dum illum egentem et quasi antecedentem subsequi deberem faciem illi vertendo.

At si mihi haec quasi per debitum fieri quaero, et ille quod postulo facit (quamvis non libenter) quoniam exigo, quasi faciem contra faciem

25 in subvectione caenovexiae verto. Cum ergo exigo et ille quod exigitur denegat, quoniam illum per exactionem irrito, terga vertimus loco ad quem ire debemus, et facies unde procedimus.

Sic istis tribus modis qui eam portare satagit, plerumque lites et dis cordias suscitabit. Noscat igitur, quisquis sibi mansionem in monte

30 domini aedificare desiderat, qualiter caenovexiam, id est habitudinem Prior rec.: 1 plures homines: homines multi 3 portari illi: idem

5 vel om. unde vellent procedere verterent 6 sic: ita progredi: proce dere valerent: possent inciperent verbis 8 eos sic 9 dum: propterea add. coepissent: inciperent 9-11 Certe . . . putare: Certe omnes qui viderent deriderent eos et insipientes vel insanos esse dicerent 12 In nobis igitur haec: Haec itaque in nobis debemus: possumus 12-13 in fraterna caritate: fraternae caritatis 14 portamus 16 bonitatis gradibus debemus: ad quam oportet nos venire per virtutum gradus add.

17 et om. haec: hoc 18 alii: aliis 19 in montem: ad montem virtutum . . . patriae om. 20 domum mihi: mihi om. haec: hoc 21 de trecto: nolo 22 egentem et quasi antecedentem: antecedentem et dor sum mihi vertentem 23 haec: hoc 25 in subvectione: in subiectione ergo om.

I74 ALEXANDRI MONACHI c. xvi caritatis quam inter se et proximum debet habere, portet, ne, si portare nescierit, litigia saepius incurrat, nec aliquid unde sibi domus aedificetur sursum in montem deferat. Quam nisi hic aedificare studuerit, nimis sine dubio illic miser erit, quia non inveniet qui eum ibi hospitari velit, si suam ibi domum non habuerit. Faciem ergo, hoc est intentionem, 5 semper habeat super innocentiam, beneficium et praelationem, ut illa omnibus impendat; ad recipiendum vero eadem tergum illis vertat, hoc est, indignum se illa recipere decernat. Qui se praeparat ut taliter vivat, nulli penitus molestus erit, nulli displicebit, sed omnibus placebit, domum quoque valde sibi necessariam hoc operando construit. Non 10 enim aliqua dissensio in mundo esset, si sic homines vivere nossent ac vellent. Sed quia istam spiritualem caenovexiam inter sese recte portare nesciunt, lites et bella indesinenter conserunt. Sit ut unusquisque innocentiam et beneficium atque praelationem alteri velit impendere, nec scandalizetur si sibimet haec eadem repensa non fuerint, et videbis 15 quod omnis discordia protinus sopita erit.

Capitulum XVII De tribus naturis animae, et tribus delectationibus, et qualiter anima fit legitima vel fornicatrix Anima tres in se habet naturas, videlicet rationem, voluntatem, appeti20 tum. Ratione assimilamur angelis, appetitu brutis animalibus, voluntate utrisque. Sumus enim rationales, quod angelorum est, et proni ad appetendum, quod brutorum animalium est, et voluntarii, quod ange lorum et animalium irrationabilium est. Nam recta quidem quae volu mus, secundum voluntatem volumus, et si qua illicita appetimus, per 25 voluntatem hoc facimus. Voluntas ergo inter rationem et appetitum media est. Aliquando enim ad rationem, aliquando ad appetitum se habet. Sed quando ad rationem se convertit, quia ea quae sunt rationa bilia et spiritualia sapit, dicitur homo rationalis sive spiritualis. Quando vero ad appetitum se tenet, quia ea sapit quae sunt carnalia et irrationa30 bilium animalium, dicitur carnalis sive animalis. Unde scriptum est,

'Animalis homo non percipit ea quae dei sunt, stultitia enim est illi'.

'Spiritualis autem diiudicat omnia, et ipse a nemine iudicatur.'

18-19 tit. om. Dur Prior rec.: 4 illic sine dubio ibi eum velit: volet 5 ergo: ita que 11-12 ac vellent om. 13 Sit: ita add. 14 impendere velit 15 repensa: impensa 20 videlicet om. 22 rationales: ratio nabiles 30-31 irrationabilium animalium: animalia

32-33 Animalis . . . iudicatur: 1 Cor. 2. 14 seq.

c. xvii

DICTA ANSELMI I?s

Cum itaque iuxta hoc quod voluntas se habet dicitur homo carnalis si\e spiritualis, sciendum est quod interdum quaedam sentiuntur in carne quibus voluntas minime consentit. Tres quippe delectationes sunt: una quae sentitur in carne praeter voluntatem, quae vocatur suggestio;

5 alia quae sentitur in voluntate cogitationis, quamvis non voluntate actionis, quae proprie dicitur delectatio; tertia quae sentitur cum

\oluntate operandi, quae nominatur consensus. Sed illam quae dicitur suggestio, quae in carne sine voluntate sentitur, nulla poena comitatur.

Nam ubi non est consensus voluntatis, nulla sequitur poena delectationis, io Unde apostolus: 'Non est damnatio iis, qui sunt in fide Christi Iesu, qui secundum carnem non vivunt.' Et alibi: 'Condelector legi dei secundum interiorem hominem. Video autem aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, et captivum me ducentem in legem peccati, quae est in membris meis.' 'Interiorem hominem' vocat ipsam

15 rationem; 'legem' autem membrorum ipsam, quae sine voluntate est, delectationem; 'legem vero dei' ipsam observationem mandatorum dei.

Quae et 'lex dei' dicitur, quia per deum facta est, et 'lex mentis', quia mente observanda est; sicut 'lex dei' dicitur illa, quam deus antiquis patribus instituit, et lex Moisi, quia illam Moises administravit. 'Legem

20 itaque mentis' dicit illam, quam prius 'legem dei' dixerat. 'Legem itaque peccati' vocat eam, quam prius legem membrorum nominaverat.

Sciendum quoque quod plura sunt animae nomina, quorum quaedam, licet quasdam proprietates videantur habere, tamen diversis in locis pro ipsa anima posita esse reperiuntur. Vocatur enim spiritus, mens,

25 animus, ratio, intellectus, interior homo. Illa igitur delectatio, quae sine consensu voluntatis in carne sentitur, poena caret; illa vero, quae in consensu cogitationis est, poenam habet; magis autem illa, quae fit in consensu operationis.

Cum itaque anima sit vegetabilis, sensibilis, rationalis, et pluribus 30 nuncupetur nominibus, illae tres res, quas in sui natura habet, quas primo posuimus, vigilanti oculo considerandae sunt, quia in illis aut recte se habebit et legitima erit, aut aliter et fornicatrix erit. Nam que si voluntas, quae media est inter rationem et appetitum, rationi concordaverit, legitime vivit. Si vero appetitui concordaverit spreta

Prior rec.: 1 hoc om. 6 proprie om. 10 apostolus: ait add.

10-11 Non . . . vivunt: Nihil damnationis est his, qui sunt in Christo Iesu, qui non secundum carnem ambulant 19 moysi 20 itaque: autem

21 prius: ante 22 Sciendum: Notandum anime nomina sunt 24 anima: vel parte ipsius add. 27 magis autem: et magis 30-31 quas primo: quas om. 31 posuimus om. 32 aliter et: si aliter fecerit

34 concordaverit: assensum praebuerit 11-14 Condelector. . .meis: Rom. 8. 22 seq.

10-11 Non ... vivunt: Rom. 8. 1.

i76 ALEXANDRI MONACHI c. xvii rectitudinis ratione, non vivit legitime. Non enim unum sunt voluntas et appetitus. Nam saepe quis dormire vult quando appetitum dormiendi non habet, et plerumque appetitum quiescendi habet quando dormire nollet.

Est ergo ratio sive spiritus quasi vir, voluntas ut sponsa, appetitus 5 interdum quasi adulter. Cum ergo appetitus gulae sive luxuriae sive vanae gloriae voluntati suggerit, quia viro id est spiritui non placebit si consenserit, avertat se et talis suggestio nil nocebit. Si autem eandem suggestionem cogitare delectando voluerit, quamvis id quod suggeritur facere nolit, ex ipsa tamen delectatione pravae cogitationis se polluit, 10 et nisi se citius inde correxerit, in pravam sese actionem casurum scierit. Nam 'qui minima spernit, paulatim decidit'. Sicut enim sponsa alicuius, si adulteri verba susciperet ac in eis delectaretur, quamvis in initio illi credere nollet, vix aut nullatenus se cohiberet quin aliquando suggerenti consentiret, sic fidelis anima, sponsa dei, nisi se ab immunda 15 cogitatione cohibuerit, non facile ruinam malae actionis evadere poterit.

Siquidem quicumque immundus efficitur, cogitatione, voluntate aut actione prava contaminatur. Hinc enim scriptum est, 'Post concupiscen tias tuas non eas'. 'Nam concupiscentia cum conceperit, parit peccatum.

Peccatum autem, cum consummatum fuerit, generat mortem.' 20

Sciendum praeterea quia, sicut in corporibus aliud est forte, aliud fragile, et pro sua qualitate quodque suum habet victum, ita animarum quaedam sunt fragiles, quaedam fortes et iuxta sui mensuram habent ali moniam suam. Anima fortis delectatur ac pascitur duro cibo ac solido, scilicet ut parce vivat, patientiam in tribulationibus habeat, aliena non 25 appetat, propria largiatur, inimicos diligat. Fortis quippe eius anima erat qui in afflictione positus dicebat, 'Consolatio mea est, ut affligens me deus dolore non parcat'. Debilis autem anima et adhuc tenera eget lacte, pia scilicet ac benigna appellatione, misericordia, caritativa deportatione, honorificentia, mansueta correptione. Fragiles etenim eorum animae 30 erant qui verba vitae audientes dicebant, 'Durus est hic sermo, et quis potest audire eum?'

29 deportatione BK Dur: supportatione Vita Anselmi, i. 22.

Prior rec1 rectitudinis om. 3 dormire: quiescere 6 interdum om. ergo: igitur 7 voluntati: vanitati 9 delectando om. 10 de lectatione: voluntate 12 scierit: necesse erit 17-18 Siquidem

. . . contaminatur om. 18 enim: quippe 18-19 Post . . . Nam om.

20 autem: vero 21-32 Sciendum . . . audire eum om.

12 qui . . . decidit: Eccli. 19. 1. 8-9 Post concupiscentias . . . eas: Eccli. 18. 30.

19-20 Nam . . . mortem: lac. 1. 15. 21-32 This addition in the second recen sion is based on Vita Anselmi, i. 22 (p. 39). 26 inimicos diligat: cf. Matth. 5. 44.

27-28 Consolatio . . . parcat: lob 6. 10. 28 eget lacte: cf. Hebr. 5. 12. 3132 Durus . .. eum: Ioh. 6. 61.

C. XVII

DICTA ANSELMI

Ut ergo fidelis ac fortis anima in sua munditia in fidelitate sui sponsi, qui Christus est, consistat, nulli concupiscentiae sive appetitui con sentiat, nisi prius id quod suggeritur rationis censura discutiat. Potest quippe non consentire concupiscentiae, licet non possit non sentire

5 concupiscentiam. Sed si non consentit, nihil damni patitur quia sentit.

Nam invitus saepe multa quis sentit. Hinc apostolus ait, 'Malum quod nolo, illud ago', hoc est sentio. Cum ergo possit aliquis non consentire, quamvis declinare non valeat quin sentiat, magnopere cavendum est ne cum illicita concupiscentia, quam invitus sentit, saepius intrinsecus

10 familiare colloquium habeat, et exinde coram deo paulatim cadendo sordescat. Siquidem in occulta cogitatione coram deo loquimur.

Cum igitur duos sensus habeat anima—unum cum ratione, qui licitus est, alterum cum appetitu, qui non bonus est—quando ratione caret, ille qui est ex appetitu carnali fugiendus est, ne si cum eo familiaritatem

15 habeat citius in pravae actionis delectationem cadat. Quemadmodum enim si sordidus ac foetore plenus visibiliter alicui occurreret dicens cum eo se velle consiliari, non deberet ille subsistere sed lutulentum ne ab eo coinquinaretur fugere, ita quando carnalis appetitus aliquid in honesti aut illiciti suggerit, non debet homo expectare attendendo quid

20 velit consiliari, sed celeriter moras rumpere, alias intendere, suggesti onem contemnere, et ea quae rationis sunt meditari, operari, amplecti.

Qui tale studium vivendi arripere voluerit, cum dei omnipotentis gratia stare poterit. Et si forte aliquando quolibet infortunio ceciderit, si taliter se vivere veraciter instituit, ocius resurget et ad suum pro25 positum redibit. Si vero tale studium habere, sic vivere, sic suae salutis curam accipere neglexerit, per multas diversorum varietates errorum cum magno saepe labore transibit. Ne autem ut erronei praesentem vitam transigamus, largiatur nobis dei filius voluntate rationi per omnia concordare, ut vitam felicem valeamus obtinere.

30 Capitulum XVIII De appetitu, cui ratio non dominatur Quia ratio, voluntas et appetitus in anima humana naturaliter conside rantur, qualiter se habeat appetitus, cum dominari coeperit, consideretur.

Prior rec.: 1 ac fortis om. 2 qui Christus est om. 3 discutiat: dis cernat 5 concupiscentiam om. 7 illud: quod add. hoc est: id est sentio: Agere enim pro omni verbo ponitur, add. 8 valeat: possit

12 anima habeat 16 sordidus: sordibus 22-23 cum dei omnipotentis gratia: cum gratia divina 26 neglexerit: contempserit 28 dei filius: deus

6-7 Malum . .. ago: Rom. 7. 19. 7 (Prior rec.) Agere . .. ponitur: cf. below, p. 338.

N C 3501

ALEXANDRI MONACHI

C. XVIII

Appetitus igitur, cum ei ratio non dominatur, efficitur quasi quidam rex, qui propria voluntate sibi associata, magnum exercitium vitiorum conducit. Propria voluntas est quaecumque dei voluntati subdita non est. Cum itaque appetitus propriam voluntatem sibi coniunxerit, vitiorum immensam multitudinem colligit, quam quasi in praedam 5 mittendo ad quaeque illicita dispergit.

Huius scelerati regis tres inter satellites et reliquam turbam princi patum tenere videntur, quos apostolus Iohannes designat dicens,

'Omne', inquit, 'quod in mundo est, aut concupiscentia oculorum, aut concupiscentia carnis, aut superbia vitae'. Concupiscentiam oculorum 10 non parva comitatur turba vitiorum. Nam curiositas novorum, specta cula, vestium sive nummorum alteriusve rei inutilis frequens inspectio, multaque alia, quorum nimia delectatione deus offenditur, oculorum concupiscentiae militare videntur. Concupiscentiam autem carnis innumerae multitudinis turba prosequitur. Etenim luxuria, ventris 15 ingluvies, amor praesentis vitae cum suis progeniis in eius militia sunt.

Superbia vitae valida manu suorum militum constipatur. Denique elata locutio et superba operatio, indignans quoque cogitatio, quae fiunt variis modis, ei famulantur. Quae ubi convenerunt, quasi validus exercitus eum quem invaserunt ligant, ac per diversa vitiorum genera rotando 20 praecipitant. Qui ergo illicito appetitui consenserit, nec eum rationis freno gubernare sategerit, sciat se procul dubio illum sibi regem con stituisse qui familiam talem habeat, nec se ab eorum dominatu nisi magnis laboribus posse liberari.

Capitulum XIX Quare delectatur deus ieiuniis et afflictionibus hominum potius quam in saturitate et quiete Deus non delectatur in nostris afflictionibus propter ipsas afflictiones, quia non fecit hominem ut affligeretur et poenam haberet, sed potius ut

Prior rec.: 1 efficitur: est 3 conducit: ducit 5 quam: per totum mundum add. 6 ad quaeque illicita om. 8 Iohannes apostolus designat dicens: ita declarat 11 comitatur: imitatur 15-16 Etenim luxuria

. . . militia sunt: Luxuria enim, commessatio atque ebrietas, cum totis pro geniis suis, quae quidem plurimae sunt, in eius militia sunt. 17 militum om.

18-19 fiunt variis modis: multis et variis modis fiunt 19 famulantur: Tres itaque isti satellites, videlicet curiositas, carnalis voluptas atque superbia, sub rege isto principantur, quos tetra turba prosequitur. Sunt autem alia quaedam vitia extrinseca quasi conductitia, utpote sunt praestigia, odium, concupi scentia pecuniae, peieracio, furta, testimonia falsa, detractio, multaque huius- (modi). add. ubi: ubique convenerunt: conveniunt 20 invaserint vitiorum genera: vicia 22-23 qui talem familiam habeat constituisse

26 deus: potius add. ieiuniis: vigiliis add. potius om.

9-10 Omne . . . vitae: 1 Ioh. 2. 16.

C. XIX

DICTA ANSELM1

gauderet ac omni afflictione careret. Cum autem aliquis apprehenditur et diversis poenis tribulatur propter deum, veluti sancti martires qui se occidi pro fide Christiana permiserunt, non in eius cruciatibus delectatur deus, sed in causa pro qua ipsos cruciatus patitur. Atqui causa illa ad

5 honorem dei est, cum is qui poenis afficitur, in tantum deo credit ut nulla ratione pro aliqua poena ab eius credulitate amoveri velit. Cum ergo spontanea voluntate aliquis se parsimoniae ceterisque austeritatibus dedit quatinus de suis excessibus deo in semetipso vindictam faciat, deum procul dubio quem offenderat placatum reddit, quia in eo quo

10 peccaverat poenam sumit ad vindictam dei quem irritavit. Is autem qui semper sancte vixit ideo utique parcitatem et afflictiones sibi familiares habet, ut, si forte haec aliquando tolerare necessario debuerit, eo facilius illa tempore necessitatis portabit, quo prius absque necessi tudine tolerare consuevit.

15 Praeterea considerandum quia deus bona mundi ad utilitatem hominum in commune concessit, ut inde necessaria unusquisque acciperet. Bonus igitur homo, cum se habere unde possit sustentari conspicit, ab aliis se abstinet, ne quaelibet superfluitas eum coram deo accuset. Nam quidquid ultra expenderit quam necessitas exegerit, ab

20 eo qui indigens est illud procul dubio rapit. Nec se a rapina excusare poterit, quamdiu hoc quod superfluum fuerit absque rationibili causa retinuerit. Ubi enim cibi vel potus sumpserit plus quam necesse fuerit, ibi ultra quam deberet in accipiendo se extendit. Unde coram deo reus existit ex superfluitate, et coram proximo ex rapacitate.

25 Notandum etiam quia post alimentorum saturitatem facilius lasciviae animus consentit quam faciat dum carnis appetitum quis parcitate constringit. Nec bene iustitiae frena regit, qui foedus pepigerit cum ingluvie. Quapropter ieiuniis atque laboribus studendum est potius quam saturitati et quieti, quatinus commissa iugi labore resecentur et de

30 cetero caveatur ne offensae parentur.

Prior rec.: 4 patitur: tolerat Atqui: Nam 6 amoveri: se movere 7 aliquis: quis 8 vindictam faciat: vindicet 9 procul dubio deum

13 tempore necessitatis portabit: in necessitate tolerabit 13-14 necessitu dine: necessitate 19 expenderit: possederit exigent 20 indigens est: ab illo add. procul dubio rapit illud 21 absque: sine 22 plus quam necesse fuerit sumpserit 23 coram deo om. 24 coram proximo: ante proximum 25 Notandum: Considerandum 26 animus: anima 27 frena iustitiae 27-28 qui foedus pepigerit cum ingluvie: quisquis gulae parcere nescit. Proximus quoque est ruinae, qui amicus fuerit ingluvie 2 propter deum: cf. Matth. 5. 11.

i8o

ALEXANDRI MONACHI

c. xx Capitulum XX celebratio s De consecratione domus dei et quis sit cooperator diaboli; de sacrificiorum immolatione et eorum significatione, et quod templi dedicatio est diei illius qua renati sumus solemnis

Quia sancta dedicationis ecclesiae solemnia celebramus, congruere videtur ipsius rationem celebritatis inquirere, et quod inde investigare poterimus deo opitulante scire cupientibus communicare.

Mirum satis potest videri quid hoc sit quod dicitur deum sibi inter homines domum voluisse fieri, qui nullo indigens omnia sola bonitate io sua ex nihilo fecit, factam subvehit, subvectam circumdat, circumdatam implet ac superat. Sed certe, si bene consideratur, magna eius miseri cordia praevisum est ut sibi domus inter homines aedificaretur. Etenim cum aliquis quaeritur, primo itur ad domum eius, quoniam ibi maxime esse putatur. Si autem propriam non habuerit, ubi sit hospitatus in15 quiritur. Quod si hospitium non habere dicitur, incertum est ubi quaeratur, nisi forte ad praesens tunc ubilibet esse videatur. Ne igitur incertitudo esset ubi deus quaereretur, domum sibi inter homines aedi ficari voluit ut qui eum gratia utilitatis suae inquireret, illum in domo sua sine dubio inveniret. Nam cum dicitur hominibus deum ubique 20 praesentialiter totum esse et in omni loco adorandum esse, tot impedi menta hinc et inde occurrunt, ut paene dei memoria obliviscatur, et vix ab aliquo nisi magna urgente necessitate cum sapore mentis depre cari videatur. Quare nobis deo providente sibi inter homines domum voluit parari, quatinus cum eam quique viderent, sui domini recor25 darentur; in quam convenientes eo devotius ab eo auxilium quaererent, quo eandem domum ad hoc ipsum ordinatam cognoscerent. Cum igitur omnipotens deus aliquo in loco sibi domum statuit, magnam miseri cordiam eiusdem loci habitatoribus impendit.

2-5 tit. om. Dur 3 significatione: sanctificatione B 18 quaeretur B Prior ree.: 2 5 Sermo Anselmi archiepiscopi De dedicacione ecclesie.

6 solemnia dedicationis ecclesie 7-8 videtur . . . communicare: vide tur ut eiusdem celebritatis rationem quaeramus, ut quod inde deo reve lante investigare poterimus, aliis quoque pro posse communicare satagamus

10 bonitate: bona voluntate 11 factam: omnia subvectam: omnia cir cumdatam om. 12 ac: atque 14 primo: primum 15 autem: domum add. 17 ubilibet: alicubi 18 incertitudo: Christi add. 19 gratia utilitatis suae: ad suam utilitatem inquireret: requirere ve^et 19^20 in domo sua illum 20 inveniret: invenire posset

21 adorandum: deum add. 22 hinc et inde: hic et ibi ut: quod 22 obliviscitur 23-24 nisi . . . videatur: cum mentis sapore nisi magna necessitate urgente deprecatur 26 in quam: et in eam

C. XX

DICTA ANSELMI l8l

Profecto si latronum sive praedonum alicubi multitudo esset, qui incolas illius loci depraedarentur atque vastarent, et aliquis praepotens inter illos qui ita depopularentur sibi domum aedificaret, ut angustiatos defensaret, praedones coerceret, latrones fugaret, multas ei gratiarum

5 actiones idem incolae reddere deberent. Quia cum sibi domum statuisset non ob aliud quam ad profectum aliorum, tanto propensius illum amare debuissent quicumque tuitione illius defenderentur, quanto se minus promeruisse viderent tanti viri defensionem.

Praevidens itaque deus utilitati suorum fidelium sibi inter eos io domum fieri fecit. 'Totus enim mundus in maligno positus est', et quasi venatores suam venationem exercent, sic daemonum multitudo circum eundo quaerunt quem devorent. Et cum aliquem dei amore tepidum sentiunt, hunc quasi venando invadunt atque invadendo per diversa vitia trahunt, sicque in sua retia venire compellunt. Cumque illum suis is malignantibus irretitum sentiunt, quasi immanes praedones eundem ut praedam propriam rapiunt, vel ad mortem, vel certe ad suae perversitatis cooperationem. Nam sicut boni homines cooperatores dei sunt in adquirendo animas multorum quando bene vivunt, bona praedicant, recte agunt, sic mali homines adiutores diaboli sunt, ubi exemplum male

20 vivendi aliis praebent, sive vitiosa vita sua, seu operatione perversa. Ac quemadmodum sancti viri faciendo voluntatem dei 'membra' efficiuntur

'Christi', sic qui male vivunt oboediendo satanae, membra sunt diaboli.

Maligni ergo spiritus et per se et per membra sua modis omnibus instant ut fideles Christi a bono opere impediant. Diabolus instat

25 animam Christiani interius suo modo alloquendo, suadendo, instigando, quatinus vetita perpetrare et illicita concupiscere non formidet. Anima quippe facit quod corpus operatur. Nam sine anima corpus mortuum est. Nec miretur aliquis quod diximus diabolum interius animam alloqui.

Evangelium dicit quod 'diabolus immisit in cor Iudae ut traderet 30 dominum'. Et alibi: 'Post buccellam intravit in illum satanas.' Prius igitur allocutus est diabolus animam Iudae ut faceret traditionem, et

Prior rec.: 2 depraedaretur vastaret 3 depopularentur: pertur barentur 3-4 ut angustiatos defensaret: ad hoc ut egentes defensitaret

5 Quia: Nam 6 quam ad profectum: nisi ad utilitatem 7 debuissent: deberent 8 viderent . . . defensionem: tanti tuicionem intuerentur

9-10 Praevidens . . . fecit: Hoc denique verum est, sed cur introducatur videndum est. Videamus igitur. 10 enim om. mundus: fratres add.

12 amore dei 16 perversitatis: malignitatis 18 recte: bene 19 exem pla 25 interius animam Christiani 10 Totus . . . positus est: 1 Ioh. 5. 19. 11-12 daemonum . . . devorent: cf. 1 Petr. 5. 8. 21-22 membra ... Christi: cf. 1 Cor. 6. 15. 23 Maligni... spiritus: cf. Luc. 8. 2. 29-30 diabolus . . . dominum: cf. Ioh. 13. 2.

30 Post . . . satanas: Ioh. 13. 27.

C. XX

ALEXANDRI MONACHI

quia eam sibi consentaneam invenit, intravit, possedit, et quantum mali per eum potuit, fecit.

Spiritus quippe diabolus est, et spiritum sive animam nostram clarius satis videt, quam oculi nostri corpora exteriora. Hinc est quod tam sedulo nos interius invadit, et tam diversa illicita suadet, ut si per unum 5 praevalere non possit saltem per aliud superando praevaleat. Sicut enim infirmo diversa fercula offeruntur, ut si de uno comedere non valeat de alio se reficiat, sic forti et studioso in bono proposito diversa maligni tatis fomenta ante mentis oculos malignus spiritus ponit, ut si de uno noluerit, vel de aliquo ceterorum velit. Horum pravam suasionem non 10 possumus non sentire, sed possumus illi non consentire. Qui non con sentit, nihil officit quod sentit. Membra diaboli exterius premunt, et premendo interdum servos dei ad malam operationem impellunt.

Quorum impugnationem et pressuram cum damno sentimus, licet non consentiamus, nec ea nisi divina adiuti clementia declinare valemus. 15

Quod illi qui sentiunt, saepenumero perpendentes, necessitate coacti ad domum dei confugiunt, preces fundunt, lacrimis suum advocatum pulsant, ut exurgat et subveniat. Qui pietate sua saepe tribulatos liberat, aliquando etiam terribiliter vindicat. Nonnumquam autem sua occulta dispositione ad tempus tolerat, ut postea gravius puniat, 'quia non 20 relinquet dominus virgam peccatorum super sortem iustorum'. Hac igitur, ut mihi videtur, rationabiliconsideratione potest videri multum nobis deum providisse in hoc quod sibi domum inter homines voluit aedificari.

Sed considerandum quia aliud est domus et aliud templum. In domo 25 namque habitatur, in templo autem non solum habitatur, sed etiam sacrificatur. Verum sive dicatur domus sive templum, quamdiu ad dei servitium deputatur, templum intelligitur. In quo bestiae olim ad sacrificium dei offerebantur, quae mortem Christi, qui se per iustitiam permisit occidi, significabant. Mors quoque illa qua spiritualiter homo 30 semetipsum mortificare debet, in eadem occisione animalium figura batur. Nam in hoc quod tunc aliquis sacrificabat, ita erat ac si diceret:

'In hoc quod hanc bestiam ad honorem dei pro peccatis meis sacrifico, quendam hominem qui dicetur Messias venturum esse significo, et eum

Prior rec.: 2 per eum om. 5 sedulo: sepe 12 sentit: Nihil enim dampnationis est iis, qui sunt in Christo Iesu, qui non secundum carnem ambu lant add. Membra: vero add. 13 ad malam operationem: ad opus malum

15 nec ea: nec illud 16 sentiunt: premuntur saepenumero: sepe 27-28 ad servitium dei 28-29 ad dei sacrificium

9 malignus spiritus: cf. Luc. 8. 2.

20-21 quia . . . iustorum: Ps. 124. 3.

17 advocatum: cf. 1 Ioh. 2. 1.

c. xx

DICTA ANSELMI

pro peccatis totius populi oblaturum esse credo. Et sicut ad dei sacri ficium hoc animal occido, ita ad honorem dei in fide illius venturi hominis et redemptoris omnium in memetipso omnia vitia mortificabo.'

Hac causa, hac consideratione institutum est sacrificium et a sapientibus 5 viris observatum, quamvis omnes qui sacrificabant misterium eiusdem sacrificii non noverint. Innumerabiles siquidem erant qui sacrificia et oblationes faciebant, qui causas eiusdem sacrificii penitus ignorabant.

Attamen quia easdem oblationes ea intentione offerebant qua insti tutae sunt fieri, nihil minus sacrificando figurabant, quam illi qui causas

10 eiusdem sacrificii rationabiliter demonstrare sciebant. Sic utique fit in baptismate. Nam multi baptizant qui rationem baptismatis reddere nesciunt, sed tamen quia in fide illa qua baptismus institutus est hoc faciunt, nihil minus baptizant quam illi qui baptismatis rationem sciunt.

Cum itaque haec sacrificia et oblationes fierent, hostiam quae immolanda 15 erat pro salute mundi significabant, peccata autem non nisi fides Iesu

Christi piabat. Fides siquidem futuri Christi, quem sacrificia praecine bant, homines iustificabat, et ab aeterna damnatione liberabat. Nam sicut post adventum eius non salvatur quis nisi in eum credat, ita, priusquam veniret, nullus salvabatur nisi qui eum venturum esse credebat.

20 Fides namque adventus eius causa fuerat salutis, quemadmodum credere iam illum venisse fundamentum et causa salutis est. Impossibile enim erat hominem salvari nisi ille veniret, ac pro peccato generis humani deo satisfaceret. Quippe tam magnum erat pondus peccati, ut deleri nisi per eum nulla ratione potuerit. Pro nulla etenim re debuisset

25 homo dei mandatum violare, et omnium conditorem in praevaricatione sua inhonorare. Nam quantum in homine erat, deum peccando ex honorabat. Quod quia pro nulla re facere debuit, constat quia gravitas eius peccati rem omnem excedit. Unde necesse erat ut tale quid pro peccato hominum fieret, quod pondus peccati superaret, ac deo pro illata

30 iniuria satisfaceret. Hoc autem, quia fieri non potuit nisi per mortem Christi, ut multorum vaticinio promiserat tandem diu expectatus venit, sicut sanctus David in eius persona pronuntiavit dicens, 'Holocaustum et pro peccato non postulasti, tunc dixi: ecce venio'. Qui ubi humani tatem in utero virginis suscepit, genus humanum sibi naturaliter absque

35 peccati contagione associavit.

Prior rec.: 10 eiusdem: easdem lit: ut add. 15—16 peccata ... piabat: sed non peccata piabant 21 est causa salutis 22 ac: et 24 nisi

. . . potuerit: non potuerit nisi per eum 25 omnium conditorem: deum 25-26 in sua prevaricatione 28 omnem rem 29 quod: ut 30 Hoc autem: Quod 31 diu expectatus om. 32 sanctus orn. pro nuntiavit: pronuntiat 34-35 absque peccati contagione om.

32-33 Holocaustum ... venio: Ps. 39. 7.

21-185.21 Cf. Cur deus homo, passim.

i84 ALEXANDRI MONACHI c. xx Factusque est nobis frater et socius in nostra natura sine macula delicti, numquam desinens esse quod fuit 'ante constitutionem mundi'.

Hic igitur frater noster crescens et 'in virum perfectum' perveniens, palam se mundo monstravit, et deum se esse minime celavit. Bene vivebat et bene docebat, parvulos et mansuetos dulciter instruebat, superbos autem et qui sibi sapientes esse videbantur, acriter interdum arguebat. Cuius bonitatem atque iustitiae perseverantiam pravi homines non sustinentes, multis modis multaque versutia moliti sunt eum a con stantia suae praedicationis avertere. At cum eum in sua iustitia perseve rare viderent, seseque adversus illum nihil proficere, tanta indignatione succensi sunt, ut eum aliquando lapidarent, aliquando de supercilio montis si potuissent praecipitarent. Verum cum sua molimina effectu carerent, communi consilio sine omni offensa quae fuisset in eo illum invadunt, multisque iniuriis afflictum morti vilissimae tradunt.

Sicque perseverantem in praedicatione iustitiae et veritatis illum malitia hominum interfecit, quia bonitatem eius et doctrinam tolerare non potuit. Nam sicut iudex ipse, qui eum damnaverat, coram omni multitudine attestatus est, nihil dignum morte inventum est in eo.

Itaque homo ille, qui 'ad hoc natus' est 'ut testimonium perhiberet veritati', tam inhoneste propter ipsam veritatem tractatus, tam crudeliter occisus, ad deum, 'qui misit' eum, vadit, et se deo praesentando quasi pro suo servitio, ut dignum est, retributionem quaerit. Cui deus pater, cum nihil dare potuerit quod priusquam homo fieret illius non fuerit, nam omnia cum patre et sancto spiritu ab initio creavit, iure concessit ut mercedem, quam in sua persona accipere non potuit, ad opus fratrum suorum ipse deus homo acciperet, atque eam pro voluntate sua daret cuicumque voluisset. Merces autem magna esse debebat, quia mors eius qui erat filius dei magna valde fuerat, et tam sublimis ut omnem in comparabiliter creaturam excelleret. Nam sicut deus melior est omni creatura, sic mors eius dignior est omni re creata. iS

Qua in re mors Christi et pro peccato hominum deo satisfacere potuit 18 morte: morti B 23 cum nihil: cui nihil B

Prior rec.: 1-2 sine macula delicti: absque contagione peccati 3 Hic: Is 12 potuissent, possent 13 fuisset: esset 16 eius bonitatem

17 iudex ipse: quidam eorum 17-18 damnaverat coram omni multitudine: damnat erant, ut modo alios taceam, coram hominibus 22 quaerit: requirit

26 ipse deus homo om. 28 erat: ut semper est add. sublimis: magna ut: quod 28-29 incomparabiliter 29 om. excelleret: excellebat

2 ante constitutionem mundi: cf. Ioh. 17. 24. 3 in virum perfectum: Eph.

4-I310-11 tanta ... lapidarent: cf. Ioh. 10. 31. 11-12 aliquando ... montis: cf. Luc. 4. 29. 18 nihil ... in eo: cf. Luc. 23. 22; Ioh. 18. 38; 19. 6

19-20 ad hoc . . veritati: Ioh. 18. 37. 21 ad deum . . . vadit: cf. Ioh. 7. 33.

C. XX

DICTA ANSELMI r8s

et fecit, quando vitam suam pro iustitia ad dei honorem dedit et magnam retributionem lustissima ratione promeruit. Quam quia in se recipere non potuit hominibus fratribus suis concessit, tali tenore ut quicumque in eius fidelitatem transire voluisset, mercedem servitii, quod Christus

5 in suscepta humanitate ad honorem dei fecit, in remissionem pecca torum acciperet, quasi ipsemet fecisset; et si in eadem fidelitate perse veraret, aeternae vitae regnum haberet. Ut autem sciretur, qui in illam fidelitatem transirent, voluit ipse dominus quatinus signum aliquod eius fidelitatis facerent. Quod quia iustius fieri debuit 'ex his quae passus est' io quam aliunde, ad similitudinem, qua tribus diebus ac noctibus in terra sepultus iacuit, omnes suos qui in eum crederent sepeliri voluit. Et quia grave fuerat in terra sepeliri, in aqua mergi credituros in se ad simili tudinem sepulturae constituit. Quatinus sicut Christus carne mortuus est, ita qui Christiani esse voluissent, carnalibus vitiis et concupiscentiis

15 Christi amore morerentur. Et quemadmodum Christus sepultus amodo victurus surrexit, sic Christianus post mersionem baptismi, qui pro sepultura accipitur, amplius in nova vita victurus surgeret. Unde ait apostolus: 'Quicumque baptizati sumus in Christo Iesu, in mortem ipsius baptizati sumus. Consepulti enim sumus cum illo per baptismum

20 in mortem, ut quomodo surrexit Christus a mortuis per gloriam patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus.'

In hac renovatione sacramenti tria considerantur: aqua, fides, votum.

Aqua sepelit, fides mundat, votum Christo copulat, quia omnis qui baptizatur in Christi fidelitatem transire demonstratur, et veteris vitae

25 mortificatio ibidem significatur. Nam quando quis baptizatur, ita est ac si dicat: 'In hoc, quod me in ista aqua mergendo sepelio, Christi fidelitatem, qui sepultus est, amodo me servaturum voveo. Et in hoc quod me quasi sepeliens sub aquis pono, "veterem hominem", hoc est veterem vitam, "cum vitiis et concupiscentiis" amplius me mersurum

30 et mortificaturum promitto.' Cum igitur hoc sacramentum in fide Christi rite peragitur, homo amicitiis dei coniungitur. Quandocumque in fide

Prior rec.: 1 ad honorem dei 3 tali tenore: sub tali tenore 5-6 pec catorum: suorum add. 7 aeternae vitae regnum: vitam aeternam

8 eius: eiusdem 9 ex hiis 1 o ac: et 11 qui in eum crederent om. 14 voluissent: vellent 18 in mortem: in morte 20 surrexit: resurrexit 22 tria: duo aqua, fides, votum: fides scilicet et baptismus

23 Aqua . . . omnis: Fides mundat, baptismus autem eum 24 demonstra tur: demonstrat 25 mortificationem ibidem om. significatur: signat

27 voveo: significo 31 amicitiis: amicus 9 ex his, quae passus est: cf. Hebr. 5. 8. 18-21 Quicumque . . . ambulemus:

Rom. 6. 3 seq. 28 veterem hominem: cf. Eph. 4. 22; Rom. 6. 6. 29 cum vitiis et concupiscentiis: Gal. 5. 24.

186 ALEXANDRI MONACHI c. xx ista quis baptizatur, anima illius in Christi fidelitate ascribitur. Qui ubi

Christo, 'qui est super omnia deus benedictus in saecula', recta fide copulatur, omnium bonorum eius absque ulla dubietate participatur.

Quando ergo baptizati sumus, in huius fidelitatem transivimus. Huius gratiae participes facti sumus. 5

Plane itaque diem, in qua de morte renati sumus ad vitam, deberet unusquisque celeberrimam facere, et eam saepe recolendo memorari, in qua tam magnum bonum adquisivit, quod a potestate diaboli est erutus, et caeli civibus connumeratus. Sed quia ex tanta multitudine fidelium hoc competenter fieri nequit, quoniam quidem, si hoc esset, io singulus quisque dies ubique terrarum esset celebris, sobrie providit

Christiana religio ut in ecclesiarum dedicatione huius diei, huius fidelita tis, huius sacrosanctae copulationis fieret celebratio. Cum igitur ecclesia dedicatur, gratia illa quae homini collata est cum Christianus fieret commemoratur. Nec aliud innuit templi dedicatio, quam animae fidelis 15 cum deo sancta copulatio. Nam quicumque in Christiana fide baptizatur, in ipsa hora baptismatis deo dedicatur. Fitque heres regni caelorum, qui prius erat pabulum mortis et stipula infernorum. Huius itaque doni atque diei dignissime mentionem facimus, in qua supernis civibus associati sumus. 20

Nec parva aestimari debet templi dedicatio, cum uniuscuiusque fidelis animae in ea designetur sanctificatio, et simul totius multitudinis

Christianorum cum deo copulatio. Vere magnam unusquisque habere debet exultationem, ubi regni dei promeretur habitationem. Non par vum ei debet esse gaudium, qui de fimo elevatur in regis dei thalamum. 25

Multum venerari debet solemnia huius diei, quia in ea civis factus est civitatis dei, ut semper gaudeat cum filio dei. Indignissimum siquidem est non venerari diem illam, quae sibi aperuit caelestis vitae ianuam.

Cuius memoriam, si frequenter in anno potuerit, agat; sin autem, vel semel singulis in annis celeberrime agere studeat, ne tantae gratiae 30 aliquatenus ingratus appareat.

Sit itaque dies haec omni Christiano celeberrima, in qua reducitur ante mentis oculos illa maxima misericordia, qua sumus a morte liberati, et ad vitam revocati. Nesciat igitur dies haec maestitiam, in qua homo

Christianus perpetuam invenit laetitiam. Dies haec dedita sit laetitiae, 35 qua ianua paradisi fideli aperitur animae. Unusquisque fratri suo

Prior rec.: 1 fidelitatem 2 recta: iusta 7 recolendo: colendo 8 in qua: in quo 11 sobrie: caute 34 revocati: reducti

2 qui . . . saecula: Rom. 9. 5. 6-7 diem . . . celeberrimam: cf. Lev. 23. 7, etc.

17 heres regni caelorum: cf. Iac. 2. 5.

c. xx

DICTA ANSELMI

paciscatur, quia hodie dei amicitiae homo copulatur. Haec est namque dies in qua caelestibus terrena iunguntur et 'sicut dies nox illuminatur'.

Nox quippe ante baptisma fuimus, sed baptizati illuminati sumus, quia lucis perpetuae heredes facti sumus. Hanc diem computet unusquis5 que suae renovationi, qua de potestate diaboli transivit in manus dei, de tenebris ad lucem, de morte ad vitam; et diligenter consideret quam celebrem diem hanc facere debeat, in qua regi regnorum, domino ange lorum, conditori cunctorum adhaesit. Certe si quis nostrum amicitiis alicuius potentis iungeretur, multum exultaret, et magnam cum suis

10 laetitiam haberet. Sic quoque inter homines alicuius victoriae dies vel boni eventus solet benedici et fieri celebris ob memoriam bonae rei quae illis accidit.

Etenim si quivis pauperum inveniret thesaurum unde locuples fieret, frequenter in corde suo diceret: 'Benedicta sit dies illa, quae mihi illuxit,

15 ut thesaurum istum invenirem. Hora illa prae omnibus horis benedicatur, in qua me contigit de domo mea exire et tam pretiosum inventum repperire.' Verum si ille pro lucro transitorio tantum laetaretur, multo magis in hac die sancta laetitia exultandum puto, in qua de diabolo triumphamus, quem per fidem et signum domini nostri crucifixi supe20 rando fugamus, ac dei omnipotentis in tantum amicitiis iungimur, ut eius non solum 'amici' sed etiam 'filii' computemur, facti 'heredes dei, coheredes autem Christi', super omnia bona ipsius, si in eius mandatis permanserimus, constituendi.

Penset igitur unusquisque apud se quid deo debeat, qui sibi tantum 25 boni tribuit; et si dives est, multum de sibi praestitis deo retribuat. Si autem nihil habet, vel bonam voluntatem habeat, quod libenter daret si haberet unde, et non minus hac in die gaudeat. Nulli parvus est cen sus, ubi magnus est animus. Nec discrepat fructus operum, ubi idem est affectus operantium. Qui vero totum dedit, et sibi nec semetipsum

30 reliquit, vehementer laetetur, quoniam quidem ad mensuram ei retri buetur. Nam sicut tantum dedit quantum dare potuit, ita sibi tantum dabitur quantum accipere voluerit. Nullus ergo a celebritate huius diei se subtrahat, sed omnes qui se Christianos esse gaudent in hac die

Prior rec.: 2 terrena celestibus nox sicut dies illuminabitur 5 reno vationis 8 quis: quidam 12 illis: illa 13 Etenim . . . locu ples fieret: Ut autem si aliquis pauper thesaurum inveniret unde dives fieret

16-17 repperire: Hec talia plura exultando diceret quispiam add. 17 Verum:

Sed 22 autem om. ipsius: illius 27-29 Nulli . . . operantium om. 32 voluerit: poterit ergo om.

2 sicut . . . illuminabitur: Ps. 138. 12. 21 amici: cf. Ioh. 15. 14-15. filii: cf. 1 Ioh. 3. 1. 21-22 heredes . . . Christi: Rom. 8. 17. 30-31 ad mensuram ei retribuetur: cf. Matth. 7. 2.

i88 ALEXANDRI MONACHI c. xx gaudeant et conventum faciant, quia ubique sacrae scripturae ad hoc nos invitant. Hanc celebritatem laetitiae concupiscens sanctus David cum magna suae mentis iucunditate dicebat, 'Quam dilecta tabernacula tua, domine virtutum, concupiscit et deficit anima mea in atria domini'.

Hinc rursus ait, 'Laudate nomen domini, laudate servi dominum, qui 5 statis in domo domini, in atriis domus dei nostri'. Hinc et initium nocturnae laudis huius sacrae solemnitatis nos modulando invitat di cens: 'Filiae Sion, currite, assunt enim celebria matris vestrae solemnia, iubilemus igitur deo nostro unanimes, qui sibi eam gratuita elegit cle mentia.' 'Filias Sion' ecclesiae filias dicit, quia unusquisque in quantum 10 alium ad bene vivendum instruit, in tantum mater est illius quem quasi instruendo nutrit. In quo autem quis a quo docetur, in eo illius qui docet, filius esse perhibetur. Quando ergo alii recte vivendi exemplum praebes, mater; quando vero ab alio hoc idem accipis, filius es. Sic singulus quisque potest esse mater et filius, et tota ecclesia mater, et 15 tota filius sive filia.

Haec itaque mater ecclesia copulatione Christi sanctificata, sive universaliter tota simul consideretur, seu singulariter unaquaeque fidelis anima, multis nominibus ex diversis considerationibus in sacro eloquio nuncupatur. De qua apostolus: 'Templum dei sanctum est, 20 quod estis vos.' Et utique recte 'templum' dicitur, quia, sicut templum diversis materiebus construitur, ita bonus homo ex diversis virtutibus templum dei aedificatur. In primis enim quando baptizatur in fide

Christi, quasi fundamentum sui templi ponit, et cum super eam spem, caritatem, castitatem, patientiam, ceterasque virtutes, quas Christianus 25 homo observare debet, posuerit, quasi templum diversis materiebus construit, in quo conditor omnium deus hospitari possit.

In hoc itaque templo debet esse altare, sacrificium, et sacerdos qui sacrificet. Huius templi altare est fides; sacrificium, vitiorum mortificatio; sacerdos, spiritus sive ratio. Quotienscumque aliquod vitium in mente 30

Prior rec.\ 6—7 Hinc . . . invitat: Hinc omne quod in huius diei celebritate canimus, resonat, quod quidam prudenter considerans, animas fidelium quasi exortans allocutus est 8 enim: autem 10 filias ecclesiae dicit: vocat

12 In quo: In quantum in eo: in tantum 19 in sacro: et in sacro 20 De qua: De quo ait 24 spem: et add. 27 conditor omnium deus: deus omnipotens 28 altare debet esse 3-4 Quam . . . domini: Ps. 83. 2-3. 5-6 Laudate . . . nostri: Ps. 134. 1-2.

7 nocturnae laudis. cf. Regula S. Benedicti, c. 1 o. 8—10 Filiae ... clementia: For this

Invitatory, as used in several English churches at Matins on the Feast of the Dedication of the church, see The Hereford Breviary, ed. W. H. Frere and L. E. G. Brown, Henry

Bradshaw Society, xl, 1911, ii, p. 2; The monastic Breviary of Hyde Abbey, Winchester, ed. J. B. L. Tolhurst, Henry Bradshaw Society, vol. lxx, 1933, ii, f. i68v; etc!

20~2i Templum . . . vos: 1 Cor. 3. 17.

C. XX

DICTA ANSELMI l8g

nostra contemnendo agere despicimus, quasi illud super altare fidei per spiritum rectum mortificando sacrificamus. Deo igitur acceptabile sacrificium offertur, ubi appetitus luxuriae alteriusve malitiae iugulatur.

Quicumque suam iram comprimit, pro illata sibi iniuria vindictam non 5 sumit, cor suum conterit, ne pro damno inimici gaudeat, contra omnia inquinamenta carnis et animae spiritum refraenat, sine dubio valde bonum sacrificium facit. Unde ait propheta, 'Sacrificium deo spiritus contribulatus, cor contritum et humiliatum'. Quod quia David rectum non habuerat cum peccaret, illud a deo in se renovari postulat. 'Cor', io inquit, mundum crea in me, deus, et spiritum rectum innova in vi sceribus meis. Quotiens vitia repellimus, et in continentia salutari persistimus, 'spiritum rectum' habemus, per quem deo illud spirituale sacrificium offerimus.

Qui ergo scire desiderat ubi sit hoc templum, quis ille sit, qui illud 15 paraverit, ubi oblationes et sacrificia offerantur, ubi deus hospitatus sit, quaerat qui a se torporem et neglegentiam expulit, qui vitiorum vora ginem calcavit, qui in opere dei fervidus, in bono consilio promptus, et ad omne quod deo placet est paratus, et agnoscat vere quia ibi, ibi inquam, ibi Christus est hospitatus. Anima siquidem talis hominis sedes

20 est sapientiae, habitaculum spiritus sancti, 'templum dei sanctum', in quo delectatur altissimus. Nihil requirit deus a nobis nisi bonitatem, quia domini est terra et plenitudo eius'. Hoc autem requirit deus ut

\ehs et studeas esse bonus, quoniam quidem numquam bonus eris nisi volueris. Sed velis et intus velis, et efficieris si vere volueris, quia

25 dominus bonae voluntati incrementum dabit.

Sponsus siquidem est animarum nostrarum, quia sic venit in mundum tamquam sponsus procedens de thalamo suo'. Moris quippe est boni sponsi suam sponsam tueri, gubernare, et ne aliquid adversi patiatur modis omnibus procurare. Pro qua etiam, si necessitas ingruerit,

30 proeliatur, multas iniurias multaque verbera suscipit, et libentius se pro illa in periculum mortis ponit, quam ipsam patiatur adversitate multari. Sic nempe Christus fecit, sic se verum sponsum esse animarum nostrarum veraciter probavit, quando pro liberatione earum tot adversa

Prior rec.: 3 iugulatur: mortificatur 12 habemus rectum 14 ubi sit. ubi sunt 18 placet deo ibi, ibi: ibi 20 sanctum om.

31-32 ipsam patiatur adversitate multari: ipsam quicquam patiatur adversi 32 esse sponsum 7-8 Sacrificium . . . humiliatum: Ps. 50. 19. 9-11 Cor . . . meis: Ps. 50. 12.

17 in opere dei fervidus: cf. Reg. S. Benedicti, c. 58. 20 habitaculum spiritus sancti: cf. Eph. 2. 22. templum dei sanctum: 1 Cor. 3. 17. 22 domini eius: Ps. 23. 1. 25 incrementum dabit: cf. 1 Cor. 3. 6. 27 tamquam

. . . suo: Ps. 18. 6.

C. XX

!9o ALEXANDRI MONACHI

toleravit, et 'usque ad mortem' servando iustitiam pugnavit. Hanc animam sibi desponsat et fide suae incarnationis dotat, ut habeat regnum beatitudinis, quando regeneratur fonte baptismatis.

Consideret ergo unaquaeque fidelis anima, sponsa dei, quantum diligere debeat sponsum suum, amatorem suum, propugnatorem et 5 liberatorem suum. Certe si casta est, saepe eundem sponsum suum requirit, saepe in semetipsa gemebunda suspirat, frequenter secum tractando dicit: 'O dilecte mi, quando videbo te, quando venies ad me,

"quando veniam et apparebo ante faciem" tuam?' Nimirum mulier casta absente sponso sollicita est de eo, et multum requirit qualiter se 10 habeat, cur tantum moretur, quando debeat redire, modisque omnibus interim procurat ut ea dicat et faciat, unde sponso suo redeunti vehe menter placeat. Colloquia fornicatorum contemnit, blandimenta de spicit, praesentiam illorum execratur, nec patitur etiam ut in sua domo aliquis turpiloquus vel modice sedeat. Sic profecto fidelis anima debet 15 apud se sollicite cogitare et saepe cogitando revolvere quia est sponsa dei, a quo dotem accepit fidei, ut alterius amicitiam non habeat sed solius sponsi, qui sibi de familia sua quasi honestas personas reliquit, cum quibus potest delectari donec ipse redeat.

Honestae personae, quas Christus suae sponsae reliquit, sunt: 'caritas, 20 gaudium, pax, patientia, longanimitas, bonitas, benignitas, mansuetudo, fides, modestia, continentia, castitas'. Cum his et aliis huiusmodi potest sponsa dei secure delectari, habitare, colloqui. Illos quoque, qui de huiusmodi loqui et instruere noverunt, debet sibi familiares habere, et cum eis de amore sponsi, de fallacia praesentis saeculi, ac de futura 25 gloria saepe sermocinari. Ceterum cavendum est ne fornieatores et ad ulteri se immisceant, qui sponsam dei alicuius labe criminis obfuscando corrumpant. Quorum de familia haec sunt: 'fornicatio, immunditia, impudicitia, luxuria, idolorum servitus, veneficia, inimicitiae, contenti ones, aemulationes, irae, rixae, dissensiones, sectae, invidiae, homicidia, 30 ebrietates, comessationes et his similia.' Cum talibus fornicatricibus nullam debet sponsa dei collocutionem habere, nec etiam pati eas aliquando sua in domo residere, ne forte illarum perversa blanditia ad pravam delectationem pertrahatur.

Prior rec.: 6 suum sponsum 19 potest: poterit 22 his: istis huiusmodi: huius 23 habitare: atque add. 24 huiusmodi: huius

26 Ceterum: At nimirum summopere 27 alicuius labe criminis obfuscan do: aliquo modo maculando 28 Quorum de familia haec: Fornieatores vel fornicatrices sunt 31 talibus: istis 33 in sua domo

1 usque ad mortem: Phil. 2. 8. Cf. Cur Deus Homo, i. 12 (Schmitt, ii. 61-62).

9 quando veniam . . . tuam: Ps. 41. 3. 20-22 caritas . . . castitas: Gal. 5. 22-23.

28-31 fornicatio . . . similia: Gal. 5. 19-21.

c. xx DICTA ANSELMI igi Illis etiam, qui aliquam societatem cum istis meretriculis coeperunt, nullam habeat communionem sponsa dei, quoniam quidem 'corrumpunt bonos mores colloquia mala'. Omnis etenim immundus, avarus, ebriosus, iracundus, sive alii vitio deditus, societatem et amicitiam quodam modo

5 cum illo vitio accipit, cum quo delectatur per consensum mentis. Cui in quantum sociatur, in tantum a deo, qui suus est verus sponsus, fornicatur. Unde scriptura clamat, 'Perdidisti omnes, qui fornicantur abs te . In quantum etiam pravis actionibus consentit, in tantum transit in corpus diaboli. Nam sicut illi qui dei voluntatem faciunt, per imitaio tionem boni operis corpus Christi efficiuntur, sic illi qui male agunt, per imitationem pravi operis corpus diaboli constituuntur. Scriptum quippe est, Qui maledicit diabolo, maledicit animae suae'. Malus etenim homo, in quo diabolicae operationi consentit, in eo anima eius quae praebet consensum, diabolus esse convincitur. Quare ubi 'maledicit diabolo, is maledicit animae suae', quae mala et diabolica est.

Iustus igitur homo, cuius anima est sponsa dei, in quantum potest malorum declinet consortium; et in domo, hoc est in mente sua, non patiatur, ut aliqua inhonesta cogitatio hospitium faciat, unde sui sponsi, cum redierit, iram incurrat. Mundam se custodiat, et quia sponsa dicitur,

20 sine filiorum procreatione esse non debet. Proinde curet quatinus con cipiat de viro legitimo, et modis omnibus caveat ne corrumpatur ex adulterio. Quando quis apud se constituit ut munditiam servet, semen prolis iustitiae quodam modo in corde suo concipit. Et cum in eadem munditia delectatur, quasi concepta prole eiusdem munditiae imprae25 gnatur. Cum vero tentatio affuerit, si eam contempserit et se mundum servaverit, iam quasi prolem munditiae, quam concepit fuitque im praegnatus, gignit. Taliter animae nostrae concipiunt, impraegnantur, et prolem faciunt. Qui provocatur ad iram, si patienter tolerat et sermo nem pacificum reddit, ex bono semine patientiae concepit et suam ani30 mam impraegnavit, unde et bonum germen protulit. Qui iniuriam qualemcumque patitur et bonum pro malo rationabiliter reddit, ex bono semine quasi ex legitimo viro concepit, et idcirco prolem bonam edidit.

Verum qui facile ad iram movetur, pro re parvula scandalizatur, tumultuatur, iurgia conserit, iniuriam facit, non de legitimo viro sed

Prior rec.: 2 communionem habeat quoniam: quando 3 ebri osus: sive add. 4 sive: seu 7 scriptura clamat: scriptum est

11 Scriptum quippe: Nam scriptum 14 consensum: assensum 17 consortium declinet in domo: sua add. 18 sponsi sui 23 iustitiae: munditiae 26 fuitque: et fuit 33 pro re parvula: pro parva re

34 conserit: cum serit B 2-3 corrumpunt. . . mala: 1 Cor. 15. 33. 7-8 Perdidisti... abs te: Ps. 72. 27.

12 Qui . . . suae: Eccli. 21. 30. 31 bonum . . . reddit: Rom. 12. 17.

C. XX

ALEXANDRI MONACHI

quasi de adultero concipit, unde parturitionis tempore malum filium parit. Hinc psalmista ait, 'Concepit dolorem et peperit iniquitatem .

Et dominus in evangelio utramque generationem aperte notificando discrevit, dicens 'Bonus homo de bono thesauro cordis profert bona; et malus homo de malo thesauro profert mala'. Et: 'Non potest arbor 5 bona fructus malos facere, neque arbor mala fructus bonos facere. Et iterum: 'Ex fructibus eorum cognoscetis eos.' Cum igitur quispiam bene vivit, bona loquitur, bona operatur, sciri potest quia ex bono concepit, de quo ipsos bonos filios, ipsa bona opera, ipsa bona semina germinavit.

Cum autem quis male vivit, loquitur, et facit, constat quia de adulterio io concepit, quoniam quidem filios qui deo contrarii sunt et bonis homini bus genuit. Caveat itaque unusquisque sibi ut tales filios parere studeat qui sint legitimi, ne si fuerint adulterini damnet illum deus cum filiis suis. 'Stipendia enim peccati mors.'

Gratia autem dei, ex bonis operum filiis, qui procreantur, habebunt iS progenitores vitam aeternam. Ad haec: Si locuples aliquis pauperculam virginem sibi desponsaret, ac deinde illi praeciperet quatinus sibi fidem castitatis suae custodiret quia 'in regionem longinquam' disponeret proficisci 'accipere sibi regnum et reverti', pollicens quia si in eius fidelitate perseveraret eam gloria et honore divitiarum magnificaret, 2o reginam potentissimam faceret, nonne talis sponsa sui fidelitatem com paris iustissima ratione servare deberet? Certe si capite sano saperet, quotiens eiusdem sui sponsi recordaretur, exultaret; et si qua iniuria sibi interim fieret, propter gaudium suae futurae gloriae aequanimiter toleraret. 25

Anima humana in paradiso dives et virgo fuerat, quia nihil corrupti bilitatis noverat, sed mox ut inde exclusa est, pauper et corruptibilis facta est. Qua corruptibilitate gravata, quasi quadam mole obruta et multa caligine caecata, sine sensu et vero intellectu in insipientia sordebat.

1 adultero: altero B 22 servare: ratione add. B Prior rec.: 1 tempore parturitionis 5 Et: alibi add. 7 iterum om.

8 ex bono: semine add. 9 de quo: unde semina bona 11 quoniam quidem: quando quidem sunt contrarii deo 12 genuit: gignit 14 suis: in abyssum inferni add. 15 operum om. 16 locuples: aliquis dives

17 deinde: post desponsationem 18 quia: vellet add. disponeret om.

20 et honore divitiarum magnificaret: et divitiis magnis honoraret 21— 22 talis .. . ratione: eadem paupercula iuste fidelitatem eius sponsi 22 capite sano saperet: sapiens esset 2 Concepit . . . iniquitatem: Ps. 7. 15. 4-5 Bonus . . . mala: Matth. 12. 35.

5-6 Non . . . facere: Matth. 7. 18. 7 Ex fructibus . . . eos: Matth. 7. 20.

14 Stipendia . . . mors: Rom. 6. 23. 18-19 in regionem . . . reverti: Luc. 19. 12.

20 gloria . . . divitiarum: cf. Ps. 8. 6 and in. 3.

c xx DICTA ANSELMI i93 Dominus autem veniens et illuminans eos 'qui in tenebris et umbra mortis sedebant , fide suae incarnationis eam illuminavit et spem redeundi ad patriam dedit. Quam sibi in baptismatis sacramento quasi desponsavit, et ab omni labe peccati mundavit, ubi ipsa in eius fideli5 tatem transivit, et omnibus satanae pompis abrenuntiavit. Christus igitur, speciosus forma prae filiis hominum', sponsus animarum nostrarum, abiens in caelum 'in regionem longinquam accipere sibi regnum et reverti', deum patrem suum pro sponsis suis sive sponsa 'elevatis oculis in caelum clementer oravit. 'Pater', inquit, 'serva eos, quos dedisti io mihi', et eos qui credituri sunt per verbum illorum in me. Singulae animae fidelium per se discretae multae sunt et quasi plures sponsae, sed in una fide et caritate simul consideratae, unum sunt et quasi sponsa una. Redemptionem quippe, quam Christus fecit, et singulariter singulis et simul omnibus fecit. Hanc cum redierit, si in sua fidelitate is perseverantem invenerit, 'gloria et honore' coronabit, et magnis divitiis honorabit. Hanc sponsam contemplatus propheta oculo spirituali in magna gloria constitutam in sui sponsi dextera, cum mentis suae iucunditate pronuntiavit, 'Astitit regina a dextris tuis in vestitu de aurato'. Hunc itaque sponsum nostrum expectamus, donec ad iudicium

20 redeat et singulis dignam meritorum retributionem reddat. Ad hunc igitur mente suspiremus, et ut interim ea quae sibi placeant cum redierit faciamus, modis omnibus laboremus.

Pluribus ex causis in sanctis solemniis gaudere debemus, maxime autem in hac celebritate videtur exultandum fore, quae ad memoriam

25 revocat illam transitionem, qua unusquisque transit in tantam dignita tem, ut sit ipsemet celebris, erutus ab ignorantiae tenebris et positus ut semper gaudeat, et in amore sui conditoris immensa dulcedine ferveat.

Hanc solemnitatem festivius ceteris festivitatibus nos agere quodam modo monstramus, ubi eam multiplicatis luminaribus celebramus.

30 Quae luminarium multiplicatio nostrum designat desiderium, quod in nostri salvatoris amore accendendo multiplicare debemus. Denique

Prior rec.: 1 Dominus autem veniens: Ast veniens dominus 2 eam fide suae incarnationis 5 pompis satanae Christus: factus add. igitur: qui est add. 11 plures sponsae: sponsae multae 13 quippe: etenim

Christus: semel add. 17 in dextera sui sponsi 17-18 cum iocunditate sue mentis 18 pronuntiavit: cecinit 21 et om. 21-22 faci amus, quae sibi placeant, cum redierit 30 multiplicatio luminarium

1-2 illuminans . . . sedebant: Luc. 1. 79. 5 omnibus . . . abrenuntiavit: cf. Ritum baptismatis. 6 speciosus . . . hominum: Ps. 44. 3. 7-8 in regionem . . . reverti: Luc. 19. 12. 8-9 elevatis ... in caelum: cf. Ioh. 11. 41.

9-10 Pater . . . mihi Ioh. 17. 11. 15 gloria et honore coronabit: cf. Ps. 8. 6.

18-19 Astitit . . . deaurato: Ps. 44. 10.

C 3501 O

•94

ALEXANDRI MONACHI

C. XX lucerna duo in se habere videtur, claritatem videlicet et ardorem. Qua ex re admonemur in nostri conditoris amore fervere et in bonis operibus indesinenter lucere. Hinc dominus ait, 'Luceat lux vestra coram homini bus, ut videant opera vestra bona et glorificent patrem vestrum, qui in caelis est'. Hinc quoque in ecclesia dei mos inolevit ut dum missa 5 celebratur lucerna iugiter ardeat, quatinus ad dei amorem ipse luminis ardor nos provocet, et ad bonorum exhibitionem eiusdem luminis claritas invitet. Non igitur quis neglegentia torpeat, sed quotienscumque sacrosancta misteria celebraturus sive auditurus accedit, mentem suam in dei amorem excitet, et quod secundum deum vivere velit, apud se 10 firmiter proponat. Et quia in hac celebritate initium totius nostrae beatae expectationis, uti superius ostensum est, recolimus, sive dedicetur ecclesia, sive dies dedicationis eius sit annuus, summa devotione decet nos haec gaudia celebrare, illi gratias agendo, qui nos de morte liberavit, et gaudia caeli quae finem non habent, si eius consilium secuti fuerimus, 15 donabit, 'cui honor et gloria in saecula amen'.

Capitulum XXa De aedificatione templi 'Templum dei sanctum est, quod estis vos', ait apostolus. Templum duo tempora habet. Unum aedificationis, aliud dedicationis. Tempus 20 dedicationis erit in resurrectione, 'cum tradiderit' filius 'regnum deo et patri'. Sed quia est modo tempus aedificationis, de aedificatione loqua mur. Templum hoc, quod nos sumus si bene vivimus, tres principales habet partes, videlicet fundamentum, parietes et tectum. Fundamentum fides esse dignoscitur, quae principaliter in unitate trinitatis et trinitate 25 unitatis habet existere, secundario in sacramentis ecclesiae. Sacramenta quippe sunt baptismus, eucharistia corporis et sanguinis domini, et alia nonnulla quae geruntur in ecclesia. Sciendum est autem tria esse tem pora fidei: praeteritum, praesens et futurum. Praeteritum autem tempus est credere incarnatum, passum, resurrexisse dominum et ad caelos 30

17-195. 25 Hoc capitulum om. Dur 30 est: et B Prior rec.: 2 admonemur: inde quasi admoneamur 3 Hinc: Unde ait dominus 12 ostensum: monstratum 13 sive dedicationis ecclesie sit dies anniversarius 13-14 decet . . . celebrare: praesentis diei gaudia celebrare debemus 15 fuerimus consecuti 16 in saecula: saecu lorum add. 17-195. 25 Hoc capitulum om. A 3-5 Luceat . . . est: Matth. 5. 16. 16 cui . . . amen: Rom. 16. 27.

17-195.25: cf. Dicta, c. 8 (pp. 146-7). 19 Templum ... vos: 1 Cor. 3. 17. 2122 cum . . . patri: 1 Cor. 15. 24.

c. xxa

DICTA ANSELMI IQ5

ascendisse. Praesens vero, ut in sacramentis quae praesentialiter aguntur, est credere quia Christus resurgens ex mortuis iam non moritur, mors dii ultra non dominabitur'. Futurum: de adventu eius ad iudicium, de camis resurrectione, de damnatione reproborum et gloria iustorum.

5 Notandum vero est quia cuiuslibet structurae fundamentum abscon ditum est nec videtur et, nisi superaedificetur, infructuosum remanet.

Ita et fides, nisi superaedificemus virtutes et bona opera, infructuosa remanet. fundamentum nostrum, ut firmius sedeat, super quadratos lapides io constituamus. Sic enim Salomon fecit. Quadrati lapides nos debemus esse, quia et compositos mores habere et tortitudines nostras debemus abscidere. Notandum quod lapis quadratus sex quadraturas habet, et sedet in qualibet firmiter. In quadro sex quadraturae sunt: praelatio, sublectio, prosperitas, adversitas, occultum et publicum. Quadrum iS autem quattuor sunt virtutes principales: prudentia, fortitudo, iustitia, temperantia. Unusquisque vero, sive in praelatione fuerit seu in ceteris, sedeat in quadrato, id est has quattuor virtutes habeat.

Paries spes est. Postquam igitur quis spem habuerit ut debet, iam surgunt parietes. Tectum est caritas quia, sicut tectum operit, ita

20 'caritas operit multitudinem peccatorum'. Fenestrae sunt contemplatio.

Cornua est religio. Pavimentum humilitas. Pallia virtutes. Scopa castitas. In templo nostro duo altaria habeamus, sicut fecit Salomon.

Unum, in quo incendebantur carnes, aliud, in quo thimiama. Duo altaria duo sunt compunctionis genera, timoris videlicet et amoris. In 25 timore vitia, in amore orationes incendamus.

18 quis: qui B 2-3 Christus . . . dominabitur: Rom. 6. 9. 9-10 fundamentum . . . fecit: cf. 3 Reg. 5. 17. 20 caritas . . . peccatorum: 1 Petr. 4. 8. 22-23 In templo . . . thimiama: cf. 3 Reg. 9. 25.

II MIRACULA Capitulum XXI Qualiter Iacobus apostolus daemones fugavit Sanctae recordationis Anselmus, summus Anglorum ecclesiae pontifex, dum a patria exularet et in ecclesia Lugdunensi compellente venerabili 5 eiusdem ecclesiae antistite Hugone sibi cum suis aliquamdiu stationem fecisset, celsi consilii ac religionis vir domnus videlicet Hugo, Cluniacensium abbas, eum ad suam ecclesiam quadam vice importunis precibus venire coegit.

Ubi cum duobus mensibus moraremur, frequenti r in die antistes io videlicet et abbas colloquebantur de caelestis vitae patria, de virtutis morum institutione, de bonorum virorum sancta et admirabili operatione.

Quibus cum saepe interfuissem, de beato Iacobo apostolo, fratre Iohannis evangelistae, et alia nonnulla, quae eodem abbate narrante cognovi, memoriae ne posteris laterent commendare curavi. 15

Tres milites dioceseos Lugdunensis ecclesiae sibi condixerunt ut orandi causa sanctum Iacobum apostolum adirent, et profecti sunt. Qui cum essent in via eiusdem peregrinationis, mulierculam invenerunt, quae viaticum suum et res, quas secum in via tulerat, in sacculo defere bat. Cum autem equites intuita fuisset, rogavit ut sui miserti sarcinulam 20 quam ferebat suis in iumentis amore beati apostoli deportarent, seseque tanti itineris labore alleviarent. Quorum unus peregrinae petitioni

I Tres milites sub dicione Lugdunensis archiepiscopi degentes pacti sunt se sanctum Iacobum causa orationis adire et profecti sunt. Qui cum in via essent, muliercula quaedam eiusdem peregrinacionis socia rogavit unum illorum, quatinus sacculum suum quo honusta fuerat, quia pedes erat, super equum suum amore sancti Iacobi portaret. Nomen militis s

Geroldus erat. Qui libenter annuens sacculum pauperis suscepit et I et II distinguunt duas recensiones Miraculorum in codd. A et B: cf. supra, pp. 26-2y.

I DE SANCTO IACOBO APOSTOLO B

2 Cc. 21, 22, and 23 (second recension with some earlier readings) were copied with minor alterations into the great collection of Miracles of St. James in the Codex Calixtinus

(ed. W. M. Whitehall, 2 vols., Compostella, 1944, 276-83). For further details of the relationship see R. W. Southern, 'The English Origins of the Miracles of the Virgin',

Mediaeval and Renaissance Studies, iv, 1958, 188-90, 205-8.

9 For the date of this visit to Cluny, see above, pp. 31-32.

C. XXI

DE MIRACULIS i97

II annuens, marsupium suscepit et portavit. Igitur veniente vespera mulier insecuta milites de sua sarcinula sibi necessaria accipiebat, et primo gallorum cantu cum peregrini pedites proficisci solent equiti sacculum reddebat, sicque expedita laetior iter agebat. Taliter miles amore apostoli

5 mulierculae serviens, ad locum orationis quo tenderat festinabat. Sed cum iter unius diei a loco distaret, pauperem infirmatum in itinere invenit, qui eum coepit orare quatinus iumentum suum ad equitandum sibi praestaret, ut ad sanctum Iacobum pervenire valeret. Alioquin moreretur in via, quoniam amplius ambulare non poterat. Consensit io miles, descendit, impositoque mendico suae bestiae, quam equitaverat, pauperis baculum sua in manu accepit, ferens et sarcinulam mulierculae, quam susceperat.

Sed cum ita pergeret, nimio solis fervore ac longi itineris lassitudine constrictus, infirmari coepit. Quod ubi sensit, perpendens quia saepe

15 in multis multum offenderit, incommoditatem suam apostoli amore usque ad eius limina pedibus eundo aequanimiter toleravit. Ubi apostolo adorato et hospitio recepto, ex eadem molestia, quam in via ceperat, lectulo decubuit, et aliquot diebus ingravescente languore iacuit. Quod

I portavit. Vespere veniente femina ad hospitium accipiebat sacculum suum, et circa gallorum cantum, quando mos est peditum peregrinorum iter agere, redibat illa ad militem, tradens ei sacculum, sicque expedita cum ceteris peditibus proficiscebatur. Taliter miles amore apostoli

5 mulierculae serviens ad locum orationis quo se promiserat iturum, tendebat. Cum unius dietae spacio a loco distaret, pauperem infirmatum in itinere invenit, qui eum obnixe coepit orare quatinus sibi iumentum suum ad equitandum praestaret, ut ad sanctum Iacobum pervenire valeret. Alioquin moreretur in via, quoniam amplius ambulare non

10 poterat. Consensit miles, descendit, posito paupere in sua bestia, quam equitaverat, eiusdem pauperis baculum sua in manu accepit, ferens et sacculum mulierculae, quem susceperat.

Qui dum ita pergeret, nimio solis fervore ac longi itineris lassitudine constrictus, infirmari coepit. Quod ut sensit, cognoscens quia saepe in 15 multis multum offendit, incommoditatem suam propter sanctum

Iacobum usque ad civitatem pedibus eundo aequanimiter toleravit. Ubi apostolo adorato et hospicio recepto ex eadem molestia, quam in via ceperat, lectulo decubuit et aliquot diebus ingravescente langore iacuit.

15 in multis multum offenderit: cf. Iac. 3. 2.

6 Cum: Cuius A

ig8

ALEXANDRI MONACHI

c. xxi II alii milites qui eius socii fuerant videntes, ad eum accedentes monent ut sua peccata confiteatur, et ea quae Christianum refert petere quaerat, suumque maturum exitum muniat. Hoc ille audiens faciem avertit, et respondere non potuit. Sicque per triduum sine verbi prolatione iacuit, unde socii vehementer maerore afflicti sunt, tum quia de eius salute 5 desperaverant, tum maxime quia suae salutem animae procurare non poterat.

Quadem autem die, quando eum citius exalare spiritum putabant, illis circumsedentibus et exitum illius praestolantibus, graviter suspi rans locutus est: 'Grates', inquit, 'deo et sancto Iacobo, domino meo, 10 quia liberatus sum.' Quod qui aderant quaerentes quid significaverit,

'ego', inquit, 'ex quo sensi me languore gravari, tacitus mecum cogitare coepi quod vellem peccata mea confiteri, sacra lini unctione et dominici corporis perceptione muniri. Sed dum haec in silentio tractarem, subito venit ad me turba tetrorum spirituum, quae me in tantum oppressit, ut 15 neque verbo neque signo ex illa hora invenire potuerim quod ad meam salutem pertinuerit. Ea quae dicebatis bene intelligebam, sed nulla ratione respondere poteram. Nam daemones, qui circumfluxerant, alii mihi linguam stringebant, alii oculos meos claudebant, nonnulli quoque

I Quod alii milites, qui eius socii fuerant, videntes, accedentes ad eum, monent ut sua peccata confiteatur, et ea quae Christianum interest petere, quatinus habeat unde suum exitum muniat. Quod ille audiens faciem avertit et nihil respondit. Sicque per triduum sine verbi prolacione iacuit, unde comites illius vehementi maerore afflicti sunt, tum s quia de eius desperaverant salute, tum maxime quia suae animae salutem procurare non poterat.

Quadam autem die, quando eum citius spiritum exalare putabant, illis circumsedentibus et exitum eius praestolantibus, graviter suspirans locutus est: 'Grates', inquit, 'deo et sancto Iacobo, domino meo, quia 10 liberatus sum.' Quod qui aderant quaerentes quid significaverit, dixit:

'Ego', ait, 'ex quo sensi me langore gravari, tacitus mecum cogitare coepi quod vellem peccata mea confiteri, inungui et communicari. Sed dum haec in silencio tractarem, subito venit ad me turba tetrorum spirituum, quae me in tantum oppressit, quod neque verbo neque signo 15 aliquid ad salutem meam ex illa hora alicui vestrum innuere potui. Ea quae dicebatis bene intelligebam, sed nulla ratione respondere poteram.

Nam daemones, qui advenerant, alii mihi linguam restringebant, alii oculos meos claudebant, nonnulli quoque capud meum ad libitum suum

5 maerore: furore B 9 illis: illi A

C. XXI

DE MIRACULIS

--- 199 II caput et corpus meum ad libitum suum huc illucque me nolente verte bant. Sed modo paulo antequam loqui coepissem, intravit huc sanctus

Iacobus ferens sinistra manu marsupium mulierculae quod in via tuleram, baculum vero mendici, quem portavi dum idem equitaret

5 equum meum ipsa die qua me infirmitas cepit, in manu dextera tenebat.

Et festine cum furoris indignatione veniens ad me, elevato baculo nisus est percutere homines qui me tenuerant. Qui protinus territi fugerunt, quos ille insecutus per angulum illum hinc exire coegit. Et ecce, gratia dei et beati Iacobi liberatus ab illis qui me vexando premebant, loqui

10 valeo. At citius mittite et presbyterum accite, qui mihi sanctae com munionis viaticum tribuat, quia diutius in hac vita non habeo manendi licentiam.'

Qui cum misissent, dum ille moram veniendi faceret, unum de suis sociis publice admonuit dicens: 'Amice', inquit, 'noli amodo Girino

15 Calvo domino tuo, cui hactenus adhaesisti, militare, quia veraciter damnatus est et in proximo periturus mala morte.' De quo ita conti gisse rei veritas declaravit. Denique postquam peregrinus ille bono fine quievit et sepulturae traditus est, reversis sociis et narrantibus quae gesta sunt, praedictus Girinus cognomento Calvus, qui dives

20 homo fuerat, relationem eorum pro somnio duxit nec se a pravitate I huc illucque me nolente vertebant. Sed modo paulo antequam loqui coepissem, intravit huc sanctus Iacobus, ferens sinistra manu mar supium pauperculae mulieris, quod in via tuleram, baculum vero pere grini quem portavi dum idem peregrinus equitaret equum meum ipsa

5 die qua me infirmitas cepit, in manu dextra tenebat. Et appropinquans ad me elevato baculo visus est percutere daemones, qui me tenebant.

Qui protinus territi fugerunt, quos ille insecutus per angulum illum hinc exire coegit. Quibus remotis mox gratia dei loqui potui. At citius mittite et presbyterum facite venire, ut illi confitear et ab eo sanctae

10 communionis viaticum accipiam, quia diutius in hac vita non habeo manendi licentiam.'

Qui postquam miserunt, interim dum sacerdos moram faceret, locutus est uni sociorum suorum, ceteris audientibus, sic: 'Amice', inquit, 'noli amplius Girino Calvo domino tuo servire neque adhaerere,

15 quia veraciter damnatus est, et in proximo mala morte moriturus.' De quo ita contigisse rei veritas declaravit. Denique postquam peregrinus ille bono fine quievit et sepulturae traditus est, reversis sociis et nar rantibus quae viderant, praedictus Girinus cognomento Calvus, qui dives homo fuerat, relationem eorum pro somnio duxit nec se a pravitate

ALEXANDRI MONACHI

C. XXI II sua quicquam emendavit. Unde non post multos dies contigit, dum militem armis invadendo interficeret, ut ipse quoque eiusdem militis lancea transfossus interiret.

I sua quicquam emendavit. Unde contigit non post multos dies, dum militem armis invadendo interficeret, ut ipse quoque eiusdem militis lancea transfossus interiret.

II Capitulum XXII Qualiter Iacobus apostolus mortuum suscitaverit Prope civitatem Lugdunensem est vicus, in quo iuvenis quidam mora batur nomine Giraldus, qui arte pelletaria instructus labore manuum suarum vivebat, et matrem suam patre defuncto suis laboribus susten5 tabat. Hic sanctum Iacobum vehementer diligebat, ad cuius limina annis singulis venire et suam oblationem solebat offerre. Uxorem non habebat, sed solus cum matre vetula vitam castam ducebat. Sed cum diuscule se contineret, tandem vice quadam voluptate carnis superatus, cum iuvencula fornicatus est. Mane autem facto, quia prius peregrinationi se 10 disposuerat, cum duobus vicinis suis profectus est ducens secum asinum. Qui cum in via essent, invenerunt mendicum ad sanctum

Iacobum proficiscentem. Quem secum et gratia societatis et potius I Prope civitatem Lugdunensem est vicus, in quo iuvenis quidam nomine

Giraldus, qui arte peletaria instructus iusto labore manuum suarum, vivebat, et matrem suam defuncto patre ex hiis, quae adquirere poterat, sustentabat. Hic sanctum Iacobum, apostolum, fratrem Iohannis evangelistae, vehementer diligebat, ad cuius sanctum corpus singulis 5 annis cum multo labore ex tanto itineris spacio venire et suam obla tionem facere solebat. Uxorem non habebat, sed solus cum matre vetula vitam castam ducebat. Cumque diu taliter sese haberet, voluptate carnis quadam vice devictus, commixtione concubinae fornicationem incurrit.

Mane autem facto, quia se ad sanctum Iacobum prius iturum paraverat, 10 cum duobus vicinis suis profectus est, ducens secum asinum. Qui cum in via non longe a vico suo essent, inveniunt mendicum ad sanctum

Iacobum proficiscentem. Quem secum et gratia societatis et potius 1 See Mediaeval and Renaissance Studies, iv, 1958, 208-13, for a collation of the text of this chapter with the derivative versions in the Miracles of St. James (Codex Calixtinus, ed. W. M. Whitehill, pp. 378-82) and in the Miracles of the Virgin.

11 profectus: provectus A

c. xxii

DE MIRACULIS

II amore apostoli tulerunt, largientes ei necessaria victus. Pergentes igitur plures cum laetitia dies fecerunt pariter.

Quorum pacificae ac caritativae societati invidens diabolus in humana forma satis honesta ad iuvenem, qui domi fornicatus fuerat, clam

5 accessit eique dixit: 'Nosti quis sim?' At ille: 'Nequaquam.' Et daemon:

Ego , inquit, 'sum Iacobus apostolus, quem singulis annis iam ex multo tempore consuevisti visitare, et tuis donis honorare. Scias quia multum gaudebam de te, quoniam quidem magnum bonum sperabam futurum de te. Sed nuper antequam domum tuam exires, fornicatus es cum io muliere, nec inde usque nunc paenituisti nec confiteri voluisti. Sicque peregre cum peccato tuo profectus es, quasi peregrinatio tua deo et mihi foret acceptabilis. Non ita fieri oportet. Nam quicumque propter amorem meum vult peregrinari, prius necesse est ut peccata sua per humilem confessionem aperiat, et postea peregrinando eadem commissa

15 puniat. Qui aliter fecerit, eius peregrinatio invisa erit.' Hoc dicto ab oculis se videntis evanuit.

His auditis homo contristari coepit, proponens in animo suo se domum velle redire, suo presbytero confiteri, sicque coepto itinere

I amore beati Iacobi tulerunt, impendentes ei necessaria victus. Pergentes igitur plures cum laetitia dietas pariter fecerunt.

Quorum pacificae ac caritativae societati invidens diabolus in humana forma satis honesta ad iuvenem, qui domi fornicatus fuerat,

5 clam accessit eique taliter locutus est: 'Scis quis ego sum?' Ait ille:

'Non.' Et daemon: 'Ego sum', inquit, 'Iacobus apostolus, quem singulis annis iam ex multo tempore consuevisti visitare et tuis eulogiis honorare.

Scias quia gaudebam de te, quoniam quidem magnum bonum sperabam futurum de te. Sed nuper, antequam domum tuam exires, fornicatus io es cum muliere et in tantum nefas illud vilipendisti quod nec etiam con fessionem modo facere voluisti. Sicque peregre cum peccato tuo pro fectus es, quasi tua peregrinacio deo et mihi acceptabilis esse deberet.

Non ita fieri oportet. Nam quicumque propter deum et amorem meum vult peregrinari, prius necesse est ut peccata sua per humilem con15 fessionem aperiat et postea peregrinando eadem commissa puniat. Qui aliter fecerit, eius peregrinatio execrabilis erit.' Hoc dicto ab oculis se videntis disparuit.

Hiis auditis rusticus intra se contristari coepit et quia suum presbiterum, cui confiteri solebat, secum non habuerat, proposuit in animo

20 suo domum redire, et digna satisfactione peccatum suum delere, ut peracta paenitentia sanctum Iacobum, quem diligebat, dignus posset

C. XXII

ALEXANDRI MONACHI

II regredi. Hoc itaque dum apud se tractaret, in eadem forma qua prius apparuerat venit daemon dicens ei: 'Quid est quod cogitas in corde tuo te domum velle redire, paenitudinem agere, ut ad me dignius postmodum valeas redire ? Putasne tantum scelus tuis ieiuniis sive lacrimis posse deleri ? Multum desipis. Crede meis consiliis et salvus eris. Alio5 quin salvari non poteris. Quamvis peccaveris, ego tamen te amo, et propterea veni ad te, ut tale consilium tibi tribuam, unde salvari possis, si mihi credere volueris.' Cui peregrinus: 'Ita', inquit, 'cogitabam, sicut dicis, sed postquam ad salutem mihi non prodesse hoc asseris, dic quod tibi placet unde salvari valeam, et libens exequar.' At ille: 'Si', inquit, i 'pleniter a delicto emundari desideras, virilia quibus peccasti citius amputa.' Quo ille consilio territus dixit: 'Si hoc quod mihi consulis fecero, vivere non potero. Eroque mei ipsius homicida, quod saepe audivi coram deo esse damnabile.' Tunc daemon irridens: 'o', inquit,

'insipiens, quam parum intelligis ea, quae tibi ad salutem possint prodi esse! Si taliter mortuus fueris, ad me sine dubio transibis, quia puni endo peccatum tuum martir eris. O, si esses tam prudens, ut temetipsum occidere propter peccata tua non dubitares! Ego certe cum multitudine sociorum meorum statim ad te venirem ac mecum mansuram animam

I adire Hoc itaque dum se facturum firmiter in corde suo stabiliret, in eadem forma qua prius apparuerat venit daemon, dicens ei: 'Quid est quod cogitas in corde tuo te domum velle redire paenitudinem agere, ut ad me dignus postmodum valeas redire? Putasne tantum scelus tuis ieiuniis sive lacrimis posse deleri ? Multum desipis. Crede consiliis meis 5 et salvus eris. Alioquin salvari non poteris. Quamvis peccaveris, ego tamen te amo, et propterea veni ad te, ut tale consilium tibi tribuam, unde salvari possis, si mihi credere volueris.' Cui peregrinus: 'Ita', inquit, 'cogitabam, sicut dicis, sed postquam ad salutem non prodesse hoc asseris, dic quod tibi placet, unde salvari valeam, et paratus exequar.' 1

Et daemon: 'Si', inquit, 'pleniter a delicto emundari desideras, virilia quibus peccasti sine mora amputa.' Ex quo consilio exterritus ille ait:

'Si hoc quod mihi consulis fecero, vivere non potero. Eroque mei ipsius homicida, quod saepe audivi esse damnabile atque irremissibile pecca tum.' Tunc daemon subridens dixit: '0', inquit, 'insipiens, quam parum i tibi intelligis ea quae tibi ad salutem possint prodesse! Si ex isto vulnere mortuus fueris, ad me sine dubio transibis, quia puniendo peccatum tuum martir eris. Utinam esses tam prudens, ut temetipsum occidere propter peccata tua non dubitares! Ego certe cum multitudine sociorum

19 animam N: anima B 18 Utinam: Ut A

C. XXII

DE MIRACULIS

II tuam laetus acciperem. Ego', ait, 'sum Iacobus apostolus, qui tibi con sulo. Fac, ut locutus sum, si ad meum vis venire consortium, et tui facinoris invenire remedium.'

Quibus dictis peregrinus simplex animatus ad facinus, nocte sociis 5 dormientibus cultellum extraxit, et quidquid virile fuerat in partibus illis sibi amputavit. Deinde versa manu ferrum erexit, eiusque acumini se iniciens sibi ventrem transfodit. Cum autem sanguis ubertim efflueret, ac ille palpitando tumultuaretur, experrecti socii vocaverunt illum sciscitantes quid haberet. Qui cum illis responsum non daret sed anxius

10 extremum spiritum traheret, consternati concite surgunt, luminare accendunt, et socium semimortuum nec iam eis respondere valentem reperiunt. Ex quo stupefacti simul et magno timore perculsi, ne mors illius sibi imponeretur si mane in loco eodem invenirentur, fugam iniunt, ipsum vero in sanguine suo volutatum, asinum, et egenum quem alere

15 coeperant derelinquunt.

Mane autem cum familia domus surrexisset et occisum reperisset, I meorum statim ad te venirem et animam tuam mecum in requiem meam tollerem.'

Quibus dictis peregrinus simplex et idiota animatus ad facinus, respondit, 'Si mihi promittis quod salvus ero, si meipsum pro peccatis

5 meis occidero, facile ad hoc paratus ero.' Cui daemon: 'Ego', inquit, 'sum Iacobus apostolus, qui hoc tibi consulo. Fac ut locutus sum, si ad meum vis venire consortium et tui facinoris invenire remedium.'

Respondit peregrinus: 'Quando', inquit, 'vis ut faciam?' Ait daemon:

'Hac nocte, cum dormierint socii tui.' Quid plura? Dormientibus sociis 10 extraxit ille cultellum suum, sibique amputavit quicquid virile fuerat in partibus illis. Deinde versa manu per medium latus eodem ferro se transfodit. Et facinus sibi praeceptum citius volens consummare, per mediam gulam ferrum transegit, sicque trahens ad se guttur sibi in duas partes concidit. Cuius tumultuacione socii experrecti, vocaverunt

15 illum sciscitantes quid haberet. Qui cum illis responsum non daret sed anxius extremum spiritum traheret, consternati concite surgunt, luminare accendunt, et socium semimortuum nec iam eis loqui valen tem inveniunt. Ex qua re stupefacti simul et magno timore perculsi, ne mors illius sibi imponeretur si in loco eodem manerent usque

20 mane, ilico surgentes fugam iniunt, relinquentes asinum, et omnia quae illius vulnerati fuerant, necnon et egenum quem simul pascere coeperant.

Mane autem, cum dominus domus et familia surrexissent et mortuum 12 sibi: in A

ALEXANDRI MONACHI

c. xxii II non habens certitudinem cui necem eius imponeret, advocat vicinos et defunctum ad ecclesiam sepeliendum deferunt. Ante cuius fores, dum fossa paratur, propter sanguinis effusionem illum deponunt. Nec multa interveniente mora, ille qui mortuus fuerat rediit, et in stratu funereo positus resedit. Quod qui aderant intuentes perterriti fugiunt et excla5 mant. Quorum clamore populi concitati accurrunt, quid acciderit inquirunt, et mortuum vitae restitutum audiunt.

Qui cum propius accessissent et eum alloqui coepissent, quaeque circa se acta fuerant libera voce coram omnibus enarravit. 'Ego', inquit, 'quem a morte resuscitatum videtis, ab infantia sanctum Iacobum dilexi eique 10 in quantum potui, servire consuevi. Modo autem, dum ad eum pergere decrevissem et usque in hanc villam venissem, adveniens diabolus fefellit me, dicens se esse sanctum Iacobum.' Totum quoque ordinem rei, ut supra dictum est, palam edocuit atque subintulit: 'Postquam mihimet vitam ademi et anima mea coarctaretur exire de corpore, venit 15 ad me idem malignus spiritus qui me deceperat, ducens secum magnam daemonum turbam. Qui confestim absque misericordia me rapuerunt

I in suo sanguine volutatum reperissent, non habentes certitudinem cui necem eius imponerent, advocatis vicinis defunctum, ut sepeliatur, ad ecclesiam deferunt. Ante cuius fores, dum fossa paratur et missa celebratur, quia sanguis de corpore eius effluebat, illum deponunt, quibusdam ibidem mulieribus deputatis ob eius custodiam. Quae dum 5 aguntur, rediit ille qui mortuus fuerat, et in stratu funereo ubi positus fuerat resurgendo resedit. Quod mulieres, quae aderant, intuentes, timore perterritae fugiunt et exclamant. Quarum clamore populi con citati accurrunt, quae sit causa clamoris inquirunt et mortuum vitae restitutum audiunt. 10

Qui dum propius accessissent et eum alloqui coepissent, quaeque circa se acta fuerant, libera voce coram omnibus enarravit. 'Ego', inquit,

'quem a morte suscitatum videtis, ab infantia sanctum Iacobum dilexi, eique in quantum potui servire studui. Modo autem, dum ad eum pergere decrevissem, et usque in hanc villam iter agendo venissem, venit 15 ad me diabolus dicens se esse sanctum Iacobum.' Totum quoque ordinem rei, ut superius dictum est, cunctis audientibus edocuit atque subiunxit: 'Postquam mihimetipsi tot vulnera inflixi et prae dolore vulnerum anima mea exire coarctaretur de corpore, venit ad me idem malignus spiritus, qui me deceperat, cum magno risu, habens secum 20 magnam turbam daemonum. Qui protinus absque misericordia me rapuerunt atque secum plorantem ac miserabiles voces emittentem ad

C-XXI1 DE MIRACULIS 205

II atque plorantem ac miserabiles voces emittentem ad tormenta tulerunt.

Euntes ergo versus Romam tetenderunt.

Verum cum ad silvam, quae inter urbem et villam quae vocatur Labicanum sita est, venissemus, sanctus Iacobus insecutus nos post

5 tergum nostrum advolavit, comprehensisque daemonibus ait: "Unde venitis et quo tenditis?" Aiunt illi: "O Iacobe, certe nil ad te pertinet.

Nam in tantum nobis credidit, ut semetipsum interfecerit. Nos per suasimus, nos fefellimus, nos eum habere debemus." Quibus ille: "De hoc", ait, "quod quaero, nihil respondetis, sed Christianum vos decepisse

10 iactando gaudetis. Unde malas gratias habeatis, quia meus peregrinus est quem vos habere iactatis. Utique non hunc impune feretis." Videbatur mihi sanctus Iacobus iuvenis et venusti aspectus, macilentus, hilaris.

'Illo igitur cogente Romam divertimus, ubi prope ecclesiam beati Petri apostoli erat locus spatiosus in planitie aeris, in quo turba in15 numerabilis ad concilium venerat. Cui praesidebat domina venerabilis dei genitrix et perpetua virgo Maria, multis et praeclaris proceribus dextra laevaque eius considentibus. Quam ego cum magno affectu cordis mei considerare coepi, quia numquam in vita mea tam pulchram

I tormenta tulerunt. Euntes itaque versus Ethnam tetenderunt, ubi in ferni spiracula esse videntur.

'Verum cum venissem ad silvam, quae prope Romam ex hac parte sita est, sanctus Iacobus post tergum nobiscum impetu mirae velocitatis

5 comprehensisque daemonibus dixit: "Unde venistis et quo tenditis?"

Aiunt illi: "O Iacobe, certe nihil ad te. Nam tantum nobis credidit, quod semetipsum interfecit. Nos persuasimus, nos decepimus, nos eum habere debemus." Quibus sanctus: "De hoc", ait, "quod quaero, nihil respondetis, et Christianum vos decepisse iactando gaudetis. Unde

10 malas gratias habeatis, quia peregrinus meus est quem vos habere iactatis. Utique sic enim feceritis, ut aestimabatis. Venite modo, sine dubio oportet vos praesentari iudicio." Videbatur mihi sanctus Iacobus iuvenis et venusti aspectus, macilentus, medii coloris, qui vulgo brunus dicitur.

15 'Eo itaque cogente Romam divertimus, ubi ante ecclesiam beati Petri apostoli in planitie aeris erat locus viridis et spatiosus, in quo innumera bilis turba ad consilium venerat. Cui praesidebat venerabilis dei genitrix et perpetua virgo Maria, multis et praeclaris proceribus dextra levaque eius considentibus. Quam ego cum magno desiderio considerare coepi,

20 quia numquam in vita mea tam pulchram creaturam usquam vidi. Non 1 tetenderunt B: om. A 13 brunus Cod. Calixt.: om. A

ALEXANDRI MONACHI

c. xxii II creaturam uspiam vidi. Non magnae, sed mediocris erat staturae, pul cherrima facie, delectabilis aspectu. Ante eam beatus apostolus coram omnibus protinus constitit, et de satanae fallacia qualiter me devicerat clamorem fecit. Quae mox ad daemones conversa, "o", inquit, "miseri, quid quaerebatis in peregrino domini et filii mei et Iacobi fidelis sui! 5

Satis vobis posset sufficere poena vestra; non esset opus ut eam augeretis malitia vestra." Postquam locuta est illa beatissima, clementer super me sua lumina flexit. Daemonibus autem magno timore constrictis, omni bus qui concilio praeerant dicentibus eos contra apostolum me fallendo iniuste fecisse, imperavit domina me ad corpus reduci. Sanctus igitur 10

Iacobus me suscipiens, confestim in hunc locum restituit. Taliter mor tuus et resuscitatus sum.'

Quod incolae loci ipsius audientes vehementer laetati, protinus eundem in domum suam tulerunt et per triduum secum tenuerunt, divulgantes ac demonstrantes illum, in quo deus per beatum Iacobum 15 tam insolitam rem operatus est atque mirabilem. Nam plagae illius sine mora sanatae sunt, solis cicatricibus loco vulnerum manentibus. Loco vero genitalium crevit sibi caro quasi verruca, per quam emittebatur urina. Expletis diebus, quibus habitatores loci illum secum prae gaudio tenuerant, paravit asinum suum, et cum socio paupere, quem sibi in 20

I magnae, sed mediocris erat staturae, pulcherrima facie, delectabilis aspectu. Ante eam sanctus Iacobus protinus accessit et de sathanae fallacia, qua me fefellerat, clamorem fecerat. Quae mox ad daemones versa: "O," inquit, "maledicti, quid quaerebatis in peregrino domini et filii mei et Iacobi, fidelis sui? Satis vobis posset sufficere poena vestra; 5 non esset opus ut eam augeretis malitia vestra." Postquam haec locuta est illa beatissima, clementer super me sua lumina fixit. Daemonibus autem, qui astabant, magno timore constrictis, ut loqui cessavit, omnibus qui concilio praeerant dicentibus malignos spiritus contra sanctum

Iacobum me fallendo iniuste fecisse, imperavit domina me ad corpus 10 reduci. Sanctus igitur Iacobus me suscipiens confestim in hunc locum restituit. Taliter mortuus et resuscitatus sum.'

Quod incolae loci ipsius audientes vehementer laetati, protinus eundem in domum suam tulerunt, omnibus circumquaque manentibus illum demonstrantes, in quo deus per beatum Iacobum tam insolitam 15 ac mirabilem rem operatus est. Nam plagae illius ac guttur, quod sibi praeciderat, sine mora sanatae sunt, solis cicatricibus loco vulnerum manentibus, loco vero genitalium crevit sibi caro quasi verruca, per quam emittebatur urina. Expletis diebus, quibus habitatores loci illum secum tenuerant, paravit asinum suum et socium pauperem, quem 20

c-xxii de MIRACULIS 207 II via iunxerat, iter aggressus est. Sed cum appropinquasset ad limina beati apostoli, ecce socii, qui eum reliquerant, regredientes obviaverunt illi.

Qui cum adhuc procul essent et duos illos asinum minantes intuiti fuissent, locuti sunt ad invicem: 'Similes', aiunt, 'homines illi sunt sociis

5 nostris, quos reliquimus alterum mortuum et alterum vivum. Nec animal quod minant differt ab illo, in quantum videtur, quod cum illis derelictum est.' Postquam autem appropinquaverunt, et mutuis agni tionibus sese cognoscere coeperunt, agnoscentes quod actum fuerat, vehementer exultaverunt. Et domum venientes rem per ordinem as io seruerunt.

Sed is qui resuscitatus fuerat, postquam a loco sancto rediit, hoc quod socii prius enarraverant re ipsa confirmavit. Nam ut res digesta est passim divulgavit, cicatrices ostendit, et etiam quod in secretiori loco fuerat multis hoc videre cupientibus demonstravit. Hunc hominem

15 senior reverentissimus, cuius superius, domnus videlicet Hugo abbas Cluniacensis, et omnia signa mortis eius vidit, et pro admiratione hoc, ut relatum est, enarrare consuevit.

I pascere coeperat, atque iter inceptum aggressus est. Cumque ad sanctum Iacobum appropinquassent, ecce socii, qui eum timore mortis illius reliquerant, obviam illi facti sunt. Qui cum adhuc procul essent et duos illos asinum minantes intuiti fuissent, locuti sunt ad invicem:

5 'Multum', inquiunt, 'similes sunt homines sociis nostris, quos reliqui mus, unum mortuum et alterum vivum. Nec animal quod minant, in quantum videtur, differt ab illo quod cum eis derelictum est.' Post quam autem appropinquaverunt et mutuis agnitionibus sese cognoscere coeperant, agnoscentes quod actum fuerat, vehementer gavisi sunt. Et

10 domum venientes rem per ordinem divulgaverunt.

Verum is qui resuscitatus fuerat, postquam a loco sancto, quo ierat, rediit, hoc quod socii prius narraverant, re ipsa confirmavit, cicatrices ostendit, et etiam quod in secretiori loco fuerat multis hoc videre volentibus demonstravit. Hunc hominem senior reverentissimus domnus

15 videlicet Hugo abbas Cluniacensis vidit, et pro admiratione saepe hoc, ut relatum est, narrare consuevit. Domnus quoque Goffridus, nepos et monachus eiusdem abbatis, vir boni testimonii et religionis, prae fatum virum et omnia signa mortis eius saepe videre consuevit, qui hoc et aliud, quod subiunctum est, domino archiepiscopo Anselmo, me

20 praesente, narravit.

II Capitulum XXIII 2o8

ALEXANDRI MONACHI

C. XXIII Qualiter oratorium suum aperuit Nuper comes de Sancto Egidio nomine Pontius, cum fratre suo causa orandi ad sanctum Iacobum venerunt. Qui cum ecclesiam ingressi fuissent, et oratorium in quo corpus apostoli iacuerat ingredi non 5 potuissent, rogaverunt aedilem ut eis idem oratorium aperiret, quatinus nocte illa ante corpus apostoli vigilias facere potuissent. Cum autem suas preces effectu carere viderent—nam mos illic fuerat ut post solis occubitum ianuae, donec illucesceret mane, clausae manerent—ad sua hospitia tristes abscedunt. Quo dum pervenissent, peregrinos suae 10 societatis omnes adesse iubent. Quibus assistentibus dixit comes sanctum se Iacobum velle adire, illis secum pari animo comitantibus, si forte illis per semetipsum dignaretur aperire. Cumque illi concorditer

I Nuper comes de Sancto Egidio, nomine Pontius, cum fratre suo Willelmo causa orandi ad sanctum Iacobum venerunt. Qui cum ecclesiam ingressi essent, et oratorium eius, quod in media ecclesia situm est, in quo corpus apostoli iacet, ingredi non possent, rogaverunt sacristam ut eis idem oratorium aperiret. Nam ut ii, qui viderunt, dicunt, 5 oratorium illud in modum coronae fabricatum est, parvulum sinum porrigens in orientem, undique lapide adeo firmiter clausum. Quod exterius licenter ambitur, sed intrare non facile permittitur. Ad altare principale, quod extra locum illum positum est, fiunt cotidie et sacrificia et orationes; intra supradictum autem locum non permittitur intrare 10 cuivis hominum nisi ex magna consideracione, et hoc hora competenti.

Cum itaque praedictus comes custodem praefati oratorii rogavisset quatinus sibi aperiret, quia ante corpus beati apostoli vigilias et orationes facere vellet, et custos eum audire nollet, magis precibus ut vel sibi soli et fratri suo aperire dignaretur coepit instare, sed nulla ratione seu 15 pretio potuit impetrare. Tristis igitur abscedens ad hospitium venit. Quo dum pervenisset, peregrinos omnes suae societatis advocavit. Quibus in unum positis dixit se sanctum Iacobum velle adire eorum con sensu iliisque secum comitantibus, si forte eis per semetipsum digna retur aperire. Quibus concorditer assensum praebentibus paraverunt 20

4-5 ingressi fuissent BN: adissent H 2 This chapter with minor alterations is included in the Miracles of St. James

{Codex Calixtinus, ed. W. M. Whitehill, pp. 282-3).

3 Pontius, 'count of St. Gilles', was count of Toulouse from c. 1037 till his death in 1061.

5 ii: iis A 11 cuivis: quamvis A 19 si: sed A

C. XXIII

DE MIRACULIS

II libenterque hoc susciperent, paraverunt sibi luminaria, quae manibus in eisdem excubiis tenerent.

Vespere itaque facto, accensis luminaribus ecclesiam ingressi sunt, viri numero ferme ducenti. Qui venientes ante oratorium beati apostoli,

5 elevata voce precati sunt: 'Beatissime', inquiunt, 'apostole dei Iacobe, si tibi placet quod nos venimus ad te, aperi nobis oratorium tuum, ut vigilias nostras faciamus coram te.' Mira res. Necdum verba finierant, et ecce ianuae eiusdem oratorii tanto strepitu insonuerunt, ut omnes qui aderant in minutas partes eas confractas fuisse putarent. Verum

10 inspectis illis, repagula, serae, atque catenae quibus obserebantur, rupta atque disiecta sunt. Sicque ianuae sine manibus hominum invisibili quadam virtute patefactae peregrinis ingressum praebuerunt. Qui vehementer laetificati introierunt, tantoque magis ex eodem miraculo exultaverunt, quanto evidentius beatum apostolum invictissimi im15 peratoris militem verissime vivere probaverunt, quem tam celeriter eorum petitioni affuisse viderunt. Qua in re perpendi potest quam sit exaudibilis piae petitioni, qui servorum suorum tam benignus affuit supplicationi.

Tua itaque clementia, benignissime apostole dei Iacobe, nobis sub20 veniat, quatinus sic satanae fallacias in praesentis vitae curriculo cavea mus, sicque bonis studiis patriae caelestis inhaereamus, ut ad eam per

Christum dominum nostrum te opitulante pervenire valeamus. Arnen.

I sibi luminaria, quae manibus suis in eisdem vigiliis nocte illa tenerent.

Vespere itaque facto, accensis luminaribus ingressi sunt ecclesiam viri numero circiter quadringenti. Qui venientes ante oratorium beati apostoli, elevata voce precati sunt: 'O', inquiunt, 'sancte Iacobe, si tibi

5 placet quod nos venimus ad te, aperi nobis oratorium tuum, ut nostras vigilias faciamus coram te.' Mirum dictu! Vix verba compleverant, et ecce ianuae eiusdem oratorii tanto strepitu insonuerunt, quod omnes qui aderant in minutas partes esse dissipatas putaverunt. Verum illis integris manentibus, repagula, serae, atque cathenae quibus obsere10 bantur, confracta sunt. Sicque ianuae sine manibus hominum invisibili quadam virtute patefactae peregrinis ingressum praebuerunt. Qui vehementer laetificati ingressi sunt, tantoque magis ex eodem miraculo exultaverunt, quanto evidentius beatum apostolum invictissimi im peratoris verissime vivere probaverunt, quem tam celeriter suae petitioni

15 affuisse viderunt. Qua in re perpendi potest, quam sit exaudibilis piae petitioni, qui servorum suorum tam benigne affuit supplicationi.

17 suorum om. B C 3501 P

II Capitulum XXIV

ALEXANDRI MONACHI

C. XXIV Qualiter papa Gregorius iunior malefactores destruxerit et sepulturae traditus sit De Gregorio minore, Romanae urbis episcopo, quem Romani Sangui neum appellant, praedictus venerabilis abbas narravit quod dico. 5

Huius reverendi papae temporibus in tantum praedonum latronum que circa urbem et infra exuberavit insania, ut nullus indigena vel peregrinus sine amissione rerum suarum propter urbem quovis ire potuerit. De qua re cum saepe populum Romanum admonuisset papa quatinus tantam compesceret vesaniam, didicit eosdem praedones ex 10 nonnullis nobilibus urbis ad facinus animari, et eos tam inhoneste ac prave direptionis participari. Quos ad se vocatos monuit cessare. Verum cum eos ab incepto coercere non potuisset, et depopulatio multa fieret, coactus rei publicae consulere, militarem manum ascivit per quam tantae saevitiae potuisset occurrere. Protinus ergo nobiles huius malitiae 15 fautores cepit, quorum perpetuo exilio quosdam deputavit, plures trucidavit eorumque bona accipiens pauperibus erogavit, sicque pace reddita rapinae calamitas cessavit.

Sed post plura annorum curricula cum idem papa ad extrema venisset, quaesitum est ab eo, quo in loco sepeliri voluisset. Cumque in ecclesia 20 beati Petri apostoli se tumulari mandaret, episcopi et cardinales, qui astabant, dixerunt ei: 'Quomodo', inquiunt, 'pater, audes in ecclesia iacere, qui tot hominibus exilium et necem intulisti ? Nobis tutum non videtur te in ecclesia sepeliri, qui tantum humani sanguinis tua iussione fudisti.' Quibus ille: 'Ego', ait, 'pro deo hanc vindictam exercui, 25 quoniam qui eam exequeretur non inveni. Nec delectatus sum in poena pereuntium, sed miseratus sum innocentium damna sustinentium.

Ridiculum est quempiam odio nocentis innocentiam perdere. Sed ubi malitia per rationem discretionis destruitur, innocentiae non obviatur, sed potius consulitur. Quidquid ego feci, ex pietatis fonte processit. 30

Qui malis parcit, bonis plerumque nocet. Ab alio coepit dissensio, a me autem reconciliatio. Nam paupertati amicorum et peregrinandum occurri. Nec ratus sum eorum poenam mihi ad peccatum deputari, quos rigore iustitiae damnandos exterminio deputavi. Nam sicut non damnatio sed causa hominem turpem facit, sic non poena sed causa 35 peccatum inducit; etenim "si oculus tuus fuerit simplex, totum corpus tuum lucidum erit". Alioquin homicidia, verbera, omnisque illata iniuria

27 innocentium: innocentiae B(corr.) H; innocentiam N 36-37 Si oculus . . . erit: Matth. 6. 22.

C. XXIV

DE MIRACULIS

21 I II peccatum esset. Sed absit hoc. Non enim sine causa gladius in ecclesia dei portatur, sed ad vindictam malorum et ad laudem bonorum. Cum ergo per gladium verbi dei corrigere malitiam nequivi, gladium ex terminationis, cum non esset qui per me hoc faceret, accepi, et dei

5 exercens vindictam liberavi populum dei.

'Ceterum, si magis hac in re nuda oratione me uti creditis quam ratione veritatis, ut extremum spiritum exalavero, ad ecclesiam beati

Petri me deportate, et ianuas eius claudentes seris validioribus obserate.

Quae si mihi ultro apertae fuerint, ibidem me sepelite, si vero clausae io permanserint, ubicumque vobis visum fuerit, corpus meum proicite.'

Fecerunt ut praeceperat, et dignis obsequiis ex more celebratis, ad ecclesiam beati Petri illud venerabile corpus cum magna populi fre quentia detulerunt. At priusquam illuc pervenissent, ecclesiae valvas multis inspicientibus claudi ac seris obfirmari fecerunt. Sed ubi corpus

15 apostolici eo allatum appropinquavit, absque hominis tactu clausurae cum ingenti strepitu solvuntur. Fores ultro reserantur et corpus sancti viri non modica cum laetitia illatum terrae commendatur. Qua ex re datur intelligi quam acceptabile sacrificium eius disciplinae operatio deo extiterit, qui defuncti corpori tantae admirationis honorem exhibuit.

20 Capitulum XXV Qualiter Hildebrandus, Romanae ecclesiae archidiaconus, cognoverit cogitationem abbatis Praefati reverendi senis relatione cognovi, quod de Hildebrando urbis

Romae archidiacono, qui postea papa factus Gregorius dicebatur, refero.

25 Hic aliquando functus legatione viri sanctissimi et praedecessoris sui Alexandri papae in partes Allobrogum venit, ubi ei non parva multitudo sacrorum virorum occurrit. Inter quos cum supradictus venerabilis abbas advenisset et ab eo honorabilius ac familiarius susceptus fuisset, eo quod ei ex antiqua cohabitatione et nota probitate plurimum carus

30 fuisset, mansit cum eo aliquot diebus.

Quadam vero die dum pariter legatus scilicet et abbas iter agerent, supervenerunt viri nobiles atque magnifici eundem sanctae Romanae ecclesiae legatum salutantes, eique suae servitutis famulatum offerentes.

20 For this chapter and the other stories about Hildebrand (cc. 25-30), see F. S.

Schmitt, 'Neue u. alte Hildebrand-Anekdoten aus den Dicta Anselmi', Studi Gregoriani, ed. G. B. Borino, v, 1956, 1-18, and the sources quoted there. William of Malmesbury, Gesta Regum (ed. Stubbs, Rolls Series, ii. 322-4), gives a version of cc. 25, 26, and 28 which he heard by word of mouth, almost certainly from Alexander.

An independent version of c. 25 is in Paul of Bernried, Vita s. Gregorii vii (Pontificum

Romanorum Vitae, ed. J. M. Watterich, i. 481: P.L. 148. 45).

ALEXANDRI MONACHI

C. XXV II Quorum cum turba esset plurima, saepefatus abbas locum eis accedendi ad virum tribuens, antecedere coepit, remotusque est ab eo non modico spatio. Cum ergo casu post tergum conspiceret et praefatum Hildebrandum tanta nobilitate constipatum, tanta gloria tantorum virorum honorari videret, intra se cogitare coepit ac dicere: 'Deus, quanta 5 superbia homo iste intrinsecus elevatur, cum ei quasi totus mundus arrideat ac famuletur!'

Cum igitur haec cogitaret, Hildebrandus relictis omnibus his qui advenerant, urgendo animal cui insederat, festinanter ad abbatem venit eique inclamitans ait: 'Non facio, domine abbas, non facio.' Ad cuius 10 clamorem abbas perterritus: 'Quid', ait, 'non facis?' At ille: 'Non', inquit, 'intumeo, ut putas atque in tui cordis secreto rimaris. Nam honor iste meus non est, quia non pro me sed pro deo et beato Petro apostolo, cuius legatione fungor, exhibetur.' Tunc abbas erubescens et confitens quod cogitaverat, quaesivit qualiter ille hoc tam cito cogno15 verit. Qui ait, 'A tui cordis cubiculo pons subtilis ut capillus capitis mihi in aurem porrectus est, in quo tua cogitatio gradiens ad me usque pervenit.' Et exponens modum cogitationis valde stupidum abbatem effecit.

Capitulum XXVI 20 Qualiter idem dominum lesum Christum viderit, et angelum percutientem et mortalitatem praedixerit

Alia quoque die dum ad monasterium quoddam venissent, ubi idem archidiaconus pro rebus ecclesiasticis aliquot diebus demorari decrevis set, ecclesiam more solito intraverunt et se in gradibus ante altare in 25 orationem dederunt. Sed ubi aliquamdiu orationi intenderent, Hilde brandus ad abbatem respiciens caput agitare coepit et siluit. Completa autem oratione, dum ecclesiam egredi voluissent, vertit se ad abbatem et ait: 'Valde mihi contrarium est quod fecisti. Sed cave ne alia hoc vice facias.' Super quo admiratus abbas, 'quid', inquit, 'feci ?' Ait: 'Dominum 30 meum Christum lesum mihi abstulisti. Nam dum eum orarem, ad veniens coram me subsistere coepit. Sed dum in ipsa oratione illum alloqui familiarius voluissem, tuis pulsatus precibus me dereliquit et ad te accessit, ibique ante te diutius moram fecit. De qua re tibi calumni am protinus fecissem, sed quia illum, quem tibi praestare videbam, 35 timui, tantum caput adversum te tacitus movi.' Cui abbas an ibi dominus

AhaT ' ' \ Ub' idem: Quodam tempore dum Hiltebrandus sanctae romanae ecclesiae H dum: praefatus abbas et Hildebrandus add. N

21 For this chapter, see the sources quoted above.

c. xxvi

DE MIRACULIS 2I3

II apparuerit se nescire dixit; sed magnam suae orationis morula dulcedi nem in eo sese habuisse confessus est. At ille, 'Etiam', inquit, 'hic fuit, et dico tibi veraciter quia hoc in loco mortalitas non minima citius erit.

Nam angelum dei supra altare in ipsa vacuitate aeris stare conspexi, qui 5 mucronem evaginatum tenebat. Quapropter properemus hinc exire; sed quia prandium nobis paratum est, donec comederimus abire nequa quam valemus.'

Accedentes itaque ad hospitium ad mensam sederunt; sed priusquam surrexissent, quinque homines ex ipsius domus familia subito corruentes io extincti sunt. Quod illi ut viderunt, magno terrore perterriti mensam relinquentes, letanias inchoaverunt, ascensisque iumentis maturato gressu iram omnipotentis dei declinare festinaverunt. Ab illo igitur die praefatus valde venerabilis vitae vir eundem Hildebrandum in magna veneratione habuit, quem prophetiae spiritum habere in duobus iam is signis evidenter agnovit.

Capitulum XXVII Qualiter iterum salvatorem in capitulo monachorum. viderit Alio tempore idem Hildebrandus Cluniacum venit et aliquot diebus

20 ibidem moratus, quia legatus domini papae et monachus fuerat, fratrum capitulo pro sua voluntate interesse consueverat. Sed quadam die dum in eo fratres consedissent, et ipse venerabilis Hugo abbas praesideret ac ex more offensionum calumnias audiret, auditis intenderet, intendens diligenter prolata discuteret, discussa diffiniret, Hildebrandus in dextera

2s parte abbatis positus erat. At vero in sinistra fratres aliquanto remotius sedebant ob ipsius patris reverentiam, et locus aliquantus vacuus remanserat. Cumque iis quae dicebantur iuxta morem omnes inten derent, Hildebrandus subito filium omnipotentis dei, dominum Iesum, pastorem ac rectorem omnium, ad abbatis alteram partem considere

30 conspexit. Quo viso confestim prosilire coepit, sed protinus ipso domino innuente ne se moveret, siluit atque remansit. Abbas autem ex motu ipsius verens ne quid incommodi pateretur, cum penes eum sederet, silenter sciscitatur quid habeat. At ille formidans rem indicare, respondit non nisi bonum se habere. Cumque clamores fierent et abbas arbiter

35 de singulis sententiam daret, vidit Hildebrandus ut postea referebat, quia dominus iis qui calumniam faciebant diligenter aurem praebebat,

17 This episode is found in all the biographies of Hugh of Cluny and in Paul of Bernried, op. cit., ed. Watterich, i. 543, P.L. 148. 99. For further details, see Studi

Gregoriani, v. 7.

C. XXVII

214 ALEXANDRI MONACHI

II et quale de singulis iudicium abbas proferret studiosius intendebat.

Quod cum diuscule fieret, tandem soluto conventu abbas surrexit et psalmodiam ex more pro defunctis fratribus incepit.

Sed conventu ecclesiam intrante psallendo, Hildebrandus in sup pedaneo suae sedis protinus resedit, et erumpens cum magno gemitu in 5 lacrimas amarissime flere coepit. Quod cum abbas videret, vehementi stupore perterritus quidnam haberet inquisivit. Cum ille vix tandem a fletibus se continens, 'non me', inquit, 'reverende pater, inquietes, quia anima mea in amaritudine est. Nam illum hodie hoc in loco vidi oculis meis, qui est "speciosus forma prae filiis hominum . Te enim 10 capitulum tenente venit et in sinistra parte tui consedit. Quod cum vidissem, prosilire coepi, ut in altera parte sui essem, quatinus ipse dominus et rex gloriae in medio nostri sederet, sed confestim manu mihi innuit ne me moverem. Cuius timore constrictus remansi et silui, eiusque visione fruens ultra quam dici possit delectatus sum. Sed ecce, 15 nunc te coetum solvente ab oculis meis evanuit.'

Cumque abbas sic eum flere conspiceret, colligens ex aliis quae supra memoravimus, quae per semetipsum vera esse probaverat, nunc quoque eum minime falli, valde consternatus animo requisivit, si aliquid iniuste in eodem conventu definisset. 'Scio', inquit, 'certissime quia duriter 20 vapulabo, si quicquam a veritatis tramite deviando hodie feci.' At ille cum diceret se nihil intellexisse illum quod corrigendum esset fecisse, conferentes de ipsius domini benignitate, quam sedulo suis fidelibus illis etiam ignorantibus assit, diem in sanctitatis laetitia duxerunt.

13 nostri N: vestri BH 10 speciosus . . . hominum: Ps. 44. 3.

H Capitulum XXVIII c. xxviii

DE MIRACULIS

Ut idem simoniacum episcopum superaverit per 'Gloria patri'

Alexander papa generale concilium in partibus Galliae coegit, cui ipse 5 praesidens vitiorum frutices, quae in ecclesia dei excreverant, ligone iustitiae succidit et extirpavit. Ubi dum quidam accusaretur quod simoniace episcopatum obtinuerit, data sibi oportunitate respondendi, tanta calliditate verborum usus est, ut a nemine superari potuerit. Cuius nefas, quia multis patuerat, a multis hinc et inde impetitur. At ille io tergiversando magnae orationis firmitate suam causam defensitabat, seseque cum suis complicibus immunem esse ab huiuscemodi culpa constanter affirmabat. Cum vero Hildebrandus, sanctae Romanae ecclesiae archidiaconus, tantam accusationem tantorum testimonio tantum videret firmari, nec tamen partem contrariam aliquo modo in15 firmari, praecepit silentium fieri. Et accusato episcopo in medio stante, annuente papa dixit Hildebrandus coram omnibus: 'Multi adversum te, frater, testimonium perhibent, sed tu argumentosa factione agens

I Aliud quoque isdem venerabilis pater mihi aliquando narravit, quod eiusdem Leonis tempore, quem ipse iuvenis vidit, contigisse cognovit.

Quadam vice, dum idem venerabilis papa generale concilium cele braret, accusatus est quidam episcopus per simoniam episcopatus locum

5 optinuisse. Cui cum darentur induciae respondendi, tanta calliditate verborum usus est, ut a nullo potuerit superari. Cuius nefas, quia multis patuerat, a multis hinc et inde impetitur. At ille iuvata sibi nimia tergiversacione magnae rationis firmitate suam causam defensitabat seseque cum suis complicibus immunem esse ab huiuscemodi culpa

10 constanter affirmabat. Cum autem apostolicus tantam accusationem tantorum testimonio tantum videret firmari, nec tamen partem con trariam aliquo modo infirmari, imperavit silentium fieri. Et illo in medio astante qui calumniam tulerat, dixit papa coram omnibus: 'Multi adversum te, frater, testimonium perhibent, sed tu argumentosa sermo1 For the significance of the differences between the two recensions of this story, see above, p. 22. The sources and historical background are discussed in Studi Gregoriani, v. 1—8, and T. H. Schieffer, Die papstlichen Legaten in Frankreich, 870-1130, Hist.

Studien, cclxiii, 1935, 55-58.

2 venerabilis pater: in the context of the first recension, coming after c. 46, this refers to Anselm, in whose boyhood in the time of Leo IX the incident is alleged to have happened. The change of the setting of the story in the second recension is therefore closely related to the change in the attribution.

2l6

ALEXANDRI MONACHI

C. XXVIII

II superari non potes. Quare spiritui sancto causam tuam committimus, orantes, ut ipse nobis manifesto indicio dignetur demonstrare, si vera sunt quae de te dicuntur, an minime. Quia ergo diceris gratiae spiritus sancti ex simoniaca pravitate contumeliam fecisse, ad comprobandam rei veritatem dic modo coram nobis aperta voce "gloria patri et filio et 5 spiritui sancto".'

Tunc ille laetus effectus, quia satis parva re sibi videbatur se liberari posse, clamosa voce dicere coepit. Sed cum venisset ut pronuntiaret

'spiritui sancto', defecit verbum. Coepit ergo magno conatu vim sibimet inferre ut verbum proferret, sed nequiquam. Incepit iterum iterumque 10 a capite, et quod mirabile est, totum bene et clara voce dicebat, sed quando 'spiritui sancto' dicere debuerat, deficiebat et quasi elinguis fiebat. Si quid aliud dicere volebat, bene poterat; spiritum sanctum vero nulla ratione nominare poterat.

Proinde, quia omnibus patenter innotuit quod illius causae culpa non 15 defuit, depositus a sede pontificatus non sine confusione recessit. Non nullis etiam diebus idem exepiscopus soluto concilio in comitatu praefati reverendi abbatis fuit, sed nulla ratione, ut ipsum attestari audivi, spiritum sanctum libere nominare poterat. Cetera quaeque volebat, absque impedimento dicebat, spiritum sanctum vero si quando nominare 20 debuerat, balbutiebat.

I cinacione superari non potes. Quare spiritui sancto causam tuam com mittimus, orantes ut ipse nobis manifesto indicio dignetur demonstrare, si vera sunt, quae de te dicuntur an minime. Quia ergo diceris gratiae spiritus sancti ex symoniaca pravitate contumeliam fecisse, ad compro bandam veritatem rei dic modo coram nobis aperta voce: "gloria patri 5 et filio et spiritui sancto".'

Tunc ille laetus effectus, quia satis parva re sibi videbatur se liberari posse, clamosa voce dicere coepit. Sed cum venisset ut pronuntiaret

'spiritui sancto', defecit verbum. Coepit itaque magno conatu vim sibimet inferre ut verbum proferret, sed nequiquam. Incepit iterum 10 iterumque a capite, et quod mirabile est, totum bene et clara voce dicebat. Sed quando 'spiritui sancto' dicere debuerat, deficiebat et quasi elinguis fiebat. Si quid aliud dicere volebat, bene poterat; spiritum sanctum vero nulla ratione nominare poterat. Qua ex re omnibus patenter innotuit, quia accusationi suae culpa non defuit. IS

2 indicio N: iudicio BH 11 est B: ovi. A

II Capitulum XXIX C. XXIX

DE MIRACULIS

Ut Hildebrandus factus papa daemonem equitare super quodam viderit Non multo post tempore Alexander papa Romae defunctus est, et

5 Hildebrandus, vocatus Gregorius, ad sedem apostolicam est electus.

Qui quadam vice cum ex more in Paschali solemnitate ad ecclesiam beati Petri apostoli venisset, ut ibi missas celebraret, ex multis partibus ter rarum non parvam multitudinem hominum ad eandem solemnitatem confluxisse invenit. Inter quos duo proceres regni Francorum venerant,

10 quorum unus Rogerius, alter vero Walterus dicebatur. Qui in sua patria dum inter se quodam tempore cum suis familiis militiam ludendo exer cerent, contigit ut Rogerius filium Walteri casu interficeret. Quae res in tantum patrem pueri contristaverat, ut mallet emori quam filium morte interfectoris illius non vindicare. Rogerius vero paenitens sui

15 facti, modis omnibus quibus poterat veniam postulabat, satisfactionem offerebat, sed ille furibundus pro interfectione filii omnia contemnebat.

Interea parat se Walterus beati Petri apostoli limina invisere, et pro fectus est. Rogerius vero, ut hoc rescivit, subsecutus ad urbem venit, et in ipsa solemni celebritate ad papam accessit, quaeque sibi acciderant

20 ex ordine referens precatus est, ut per semetipsum papa dignaretur Walterum interpellare pro se. Apostolicus autem videns humilitatem precantis, ubi esset Walterus interrogavit. Qui hora eadem in gradibus ad sinistram partem altaris beati Petri apostoli sedebat, et quia calor erat, depositis amictibus in solo renone manebat. Cum itaque papae

25 demonstratus fuisset, noluit eum ad se vocari, sed missis duobus epi scopis qui aderant, mandavit quatinus beati apostoli et sui amore inter fectionem filii sui Rogerio condonaret. Qui cum audisset mandatum papae et Rogerium suppliciter coram se genua flectentem conspiceret, cum furore concite surrexit, et manibus opilatis auribus ecclesiam exivit

30 clamitans: 'Vae mihi misero, de morte filii mei me precantur, de morte filii mei me precantur!'

Quod cum papae renuntiatum fuisset, 'ego', inquit, 'suspicabar veraciter quia vos non audiret, ideoque nolui, ut ad me veniret. Nam heri dum de ecclesia Lateranensi huc venirem et ante portas beati Petri

35 cum processione susceptus fuissem, iste idem tali in loco stabat, et daemonium amplexum caput eius et collum divaricatis cruribus sibi super scapulas sedebat. Qui quoniam adhuc illum tenet, et tenendo equitat, eum ad me nolui vocari, quia freno daemonis fortiter tenetur,

36 amplexus B 37 tenendo:tenet B

2l8

ALEXANDRI MONACHI

C. XXIX II et iuxta praesidentis voluntatem ut animal insensatum quaquaversum minatur. A cuius dominatione atque ducatu citius interibit, nisi magna dei miseratione idem possessor eius abire compellatur.'

Haec autem cum Waltero relata fuissent, animadvertens se in loco, ut papa dixerat, in eius processione stetisse, nec se ab eo, ut putabat, 5 adhuc cognitum fuisse, magna formidine perculsus, ad papam venit et quia eius mandatum contempserat, paenitentiam egit. Cuius admonitu satisfactionem pro sui filii nece suscepit, susceptam pro eius animae redemptione protinus condonavit, sicque pace facta et benedictione apostolica solidata uterque ad propria laetus remeavit. 10

Capitulum XXX Ut idem religiosum quendam fornicasse per daemonem cognoverit Quodam tempore saepefatus reverendus senex Romam venit, et post dies aliquos cum praefato papa in Appuliam processit. Ubi pluribus cum 15 intenti fuissent, aliquamdiu demorati sunt. Expletis autem omnibus et

Romam illis regredi volentibus, die quadam Gregorius abbati secretius ad se vocato dixit: 'Scias, domine abbas, quia hac in nocte quae prae teriit, magna in ecclesia dei columna Romae graviter cecidit. Vir etenim ille talis, quem ipse bene novisti, cum muliere hac in nocte tali in 20 loco fornicatus est. De quo valde contristatur animus meus, quia familiarius in eo requiescebat anima mea. Sed ne immensa tristitia absorbeatur, quia tibi familiaris est, precor ut me praecedens ad eum properare festines. Quo cum perveneris, me misisse te nulla ratione dicas, sed quia protinus negotiis me praecesseris allegare memineris. 25

Illum autem, qui vulnere peccati sic graviter sauciatus est, conveni, et primo quidem blanda ac familiari collocutione studeas linire, illicere, postea vero, nisi te praevenerit et se confitendo denudaverit, in illos qui peccaverint et confiteri nolunt sermonem converte, si forte vel sic terrore compulsus sese per confessionem emundare velit. Quod si facere 30 neglexerit, rem sibi et locum illiciti operis intimare studeas, sic tamen, ut me conscium esse rei nullo modo prodas. Nam si cognoverit me scire, absque dubietate in immensam tristitiam et fortassis debilitatem veniet

14 The reverendus senex, here as in c. 25, is Hugh of Cluny.

15 Strictly speaking Gregory VII never visited Apulia as Pope, but the author uses the term for the duchy of Robert Guiscard (see below, p. 227, when it is used for the district near Naples). Even so, it does not seem chronologically possible that Gregory and Hugh of Cluny could ever have made together the journey which provides the setting for this story.

c. xxx

DE MIRACULIS

II ob verecundiam mei. Quare tua sollicitudo procuret ut sanetur, quatinus cum rediero, mihi ex more occurrat et congratuletur.'

Ivit itaque abbas, et Romam perveniens ad designatum virum accessit.

Quem in maerore iam atque deiectione sui vultus invenit. Qui ex 5 abbatis adventu valde exhilaratus, mox ut eum vidit, in locum secretum vocavit eique suae fragilitatis vulnus cum multis lacrimis aperuit, nec ab eo quod papa praedixerat aliquatenus oberravit. Cuius confessionem venerabilis abbas suscipiens, illi paenitentiam iniunxit et sacris monitis dolorem illius, in quantum potuit, linire sategit. A quo postquam discessit

10 et ad papam rediit, omnia ut praedixerat se invenisse ipsi occultare non potuit.

Qua in re videtur apostolicus boni patris morem gessisse, qui et filium studuit emendare ac ne maiori tristitia cruciaretur se culpam scire dissimulare.

15 Capitulum XXXI Qualiter sanctus Firminus de Ivone vindictam sumpserit Nec praetereundum arbitror, quod de sancto Firmino, Ambianensium episcopo, nuper evenisse narravit. Iuxta episcopium eius erat vir qui dam magnarum opum, nomine Ivo de Ham, qui contra quendam alium

20 potentem inimicitias exercebat. Sed cui cum pro voluntate sua inimicari non potuisset, consideravit in episcopio beati Firmini quandam villam suis negotiis aptam et eam contra voluntatem servientium in ecclesia sancti Firmini invasit, sibique in ea habitationem fecit, unde etiam coeptas inimicitias liberius exercuit. De qua re clerus cum populo saepe

25 apud eundem Ivonem quaerimoniam facientes, rogabant, ut coeptis desisteret, quae invaserat restitueret; sed ille quaedam necessaria sibi obtendens neque raptum dimisit neque pro eo quicquam restituit.

Omnes quoque, qui in eodem episcopio erant, compulit eandem villam munire, fossa, vallo, propugnaculis et ceteris instrumentis, quae neces30 saria sunt bellum gerentibus.

Verum his omnibus paratis et clero cum populo ad sanctum Firminum clamante, auxilium de caelo mirabiliter subministratum est. Fuerat enim

20 cum om. B 13 ne maiori tristitia cruciaretur: cf. Reg. s. Benedicti c. 27, 'ne abundantiori tristitia absorbeatur'.

17 St. Firminus, the first bishop of Amiens, and patron saint of the cathedral.

It is implied, quite implausibly, that this story, like the previous one, was told by Hugh of Cluny.

ALEXANDRI MONACHI

C. XXXI II alius quidam Ivo de Neael, divitiis pollens, ad quem nocte cum securus in suo castro iaceret duo iuvenes venerunt, binas caprarum pelles in manibus ferentes, in quibus cornua capitum et ungulae cum tibiis a genibus deorsum derelictae pendebant. Et accedentes ad Ivonem, de stratu suo eum levaverunt atque in medio sui cubiculi pavimento 5 ponentes, cum tergora in medio manibus tenerent, cornibus et ungulis illum verberantes, cum virtute percutere coeperunt dicentes, 'Hoc habeas pro villa sancti Firmini, quam invasisti'. At ille vocem validi clamoris emittens, non se esse Ivonem de Ham, qui villam sancti

Firmini abstulerat, sed Ivonem de Neaele dicebat. Qui statim relin10 quentes illum, ab oculis eius evanuerunt.

Familia vero clamore sui domini commota accurrit, et re quae acciderat cognita, vehementer obstupuit. Vir autem ille cogitans hoc sibi illatum esse aliqua occulta dispensatione potius quam errore, confestim misit, et quid de Ivone de Ham vicino suo ageretur diligenter 15 inquiri praecepit. Cuius nuntii cum ad villam sancti Firmini venissent, ubi praefatus Ivo sibi mansionem fecerat, inveniunt eum seminecem de villa efferri, et omnia quae ibidem aedificaverat mandasse demoliri.

In eadem quippe nocte tantam passus est vexationem, ut paene 'usque ad separationem animae' et corporis perductus sit. Sed cum interrogare20 tur, unde sibi tanta corporis debilitas tam subito acciderit, vel quare tanta aedificia tam velociter et inconsulte evertere iusserit, nil dicere voluit, nisi quod sic ei ut fieret tunc temporis placuit. Quod Ivoni de

Neaele cum enuntiatum fuisset: 'ego', inquit, 'rem detegam, quam ille dicere verecundatur. Nam causa ipsius insolitis verberum ferulis 25 graviter caesus sum, sed cum exclamassem me illum non esse qui quaerebatur, beati Firmini nuntii, qui me tormentis afficiebant, dereli querunt, et ad eum accesserunt.'

Quid autem hac in nocte in eo operati sunt, ipse quidem celat, sed eius corporis invalitudo omnisque fabricae disiectio, quam in sancti 30 possessione fecerat, satis aperteque clamat. Delatus itaque vehiculis aeger et invalidus ad propria, qui sanus corpore sed non mente invaserat aliena, post multos dies ab aegritudine convaluit, sed mentem a malitia non mutavit. Nam non multo post tempore, dum in malitia perseveraret et vicinos ambitiose armis inquietaret, transfossus in praelio spiritum 35 exalavit nec quemquam ulterius inquietavit.

1 According to the Genealogia regum Francorum (Hist, de France, xiv. 6) Ivo de Neael was a brother-in-law of Manasses, bishop of Soissons (1103-8) and of the two successive counts of Soissons, Rainald and John.

19—20 usque ad separationem animae: cf. Hebr. 4. 12.

11 Capitulum XXXII c. xxxii

DE MIRACULIS

Qualiter Christianus quidam eguerit et egestate caruerit Exequitur adhuc venerabilis senex narrationem suam, et de quodam, qui Christianus appellabatur, quiddam edocuit, quod memoriae com5 mendandum non inutile putavi. Homo ille saecularis erat, temporali substantia satis copiosus et inter suos carus et honoratus. Alterius rei non multum egebat, sed quia ambitiosus erat libenter ab aliis quaeque sole bat accipere, et de suo non facile cuiquam tribuere. Hic quendam fratrem monachum habebat, qui sub imperio abbatis et regulari io disciplina militans viridarium et hortum custodiebat. Ad hunc igitur saepius Christianus solebat venire et de fructibus et herbis illius avare frequenter accipere, nec tamen ei vel monasterio aliquid de suo re tribuebat.

Cumque hoc crebrius fieret ut ille de labore monachorum et de sub15 stantia ecclesiae gratis acciperet, nec monachus germanus illius se ab illa datione temperaret, idem Christianus ad tantam devenit inopiam, ut non haberet etiam unde cibum sumeret. Coepit itaque egere et ex sua paupertate inter suos vilis haberi. Et quod prius per avaritiae levitatem solebat impudenter quaerere, coactus est postmodum per

I Quadam vice quidam mihi venerabilis senex, audiente reverendo patre Anselmo et affirmante se hoc idem iam audivisse, narravit quod memoriae commendandum non omnino inutile putavi. Quidam sae cularis erat nomine Christianus, temporali substantia satis dives, qui

5 multum inter suos vicinos carus et honoratus erat. Alterius ope non egebat, quia de suo sufficienter habebat. At quia avarus erat, libentius ab aliis quaeque solebat accipere quam quicquam tribuere. Hic quendam fratrem monachum habebat, qui sub abbatis imperio et regulari disciplina militans viridarium et hortum ceterorum fratrum custodiebat.

10 Ad hunc saepius Christianus venire solebat, et solius avariciae causa de fructibus et herbis eius frequenter accipiebat, nec tamen ei vel mona sterio, licet bene potuerit, aliquid de suo tribuebat.

Cumque hoc crebrius fieret quod ille de labore monachorum et sub stantia ecclesiae gratis acciperet, nec monachus se ab illa datione

15 temperaret, idem Christianus ad tantam devenit inopiam, ut non haberet etiam unde cibum sumeret. Coepit itaque egere et ex sua paupertate inter suos vilis haberi. Et quod prius per avariciae levitatem solebat impudenter quaerere, coactus est postmodum per inopiae necessitatem

3 It is implied in the second recension that Hugh of Cluny was the source of this story; the first recension makes it clear that he was not.

C. XXXII

222 ALEXANDRI MONACHI

II inopiae necessitatem anxius cum rubore petere. Frater quoque illius, qui ei priori tempore causa honoris potius quam necessitatis de iis quae in custodia habebat inconsulte plurima fecerat, postquam illum ad tantam venire egestatem conspexit, modis quibus potuit procurare coepit quo tantam inopiam sua ope mitigaret. Coepit igitur eius causa 5 vehementer dolere, moliri ac fatigari egestatem illam abolere. Sed quanto ad hoc monachus amplius laborabat, tanto minus proficiebat, quia de die in diem ille pro quo sollicitabatur magis ac magis decidebat.

Sicque factum est, ut quod prius faciebat illi ex simplicitate dum non egeret, postea necessitatem habenti faceret ac semper egeret. Donatio 10 quippe, quae sibi videbatur honoris, dum modum nescit, vertitur ei in occasionem magni doloris.

Sed dum aliquamdiu fieret ut monachus pro inopia illius laboraret, illeque pro sua paupertate plurimum affligeretur, die quadam secum tacitus cogitare coepit quidnam esse potuisset, quod ad tantam ege15 statem devenisset. Et mirans quod tantam indigentiam ex copia tam celeriter incurrerit, religiosum quendam virum super hac re consulere coepit. Qui statim qualiter in prosperitate vixerit, quidve boni fecerit, si a quoquam aliquid acceperit et non reddiderit, totamque vitam illius

I anxius cum dedecore petere. Frater quoque eius, qui ei priori tempore causa honoris potius quam necessitatis de iis, quae in custodia habebat, inconsulte plurima fecerat, postquam illum ad tantam egestatem venire conspexit, modis omnibus et supra vires procurare coepit, quo tantam inopiam sua ope mitigaret. Coepit igitur pro eo multum dolere 5 multisque modis laborare, quatinus egestatem illam propulsaret. Sed quanto ad hoc monachus amplius laborabat, tanto minus proficiebat, quia de die in diem is pro quo tantum sollicitabatur decidebat. Sicque factum est, ut quod prius faciebat ille ex simplicitate dum non egeret, postea necessitatem habenti faceret, et semper egeret. Dacio etenim, 10 quae sibi videbatur honoris, dum modum nescit, versa est in causam magni doloris.

Verum dum hoc aliquandiu fieret ut monachus pro inopi aillius laboraret illeque pro sua paupertate plurimum affligeretur, die quadam secum coepit tractare quaenam causa esse potuisset, quod ad tantam 15 inopiam deveniret. Quod cum intueri nequiverit et miraretur quod ex tanta copia bonorum tantam indigentiam intraverat, quendam religio sum virum consuluit. Vir autem ille qualiter in prosperitate vixerit, quidve boni fecerit, si a quoquam aliquid acceperit et non reddiderit, totamque vitam eius protinus sollicite inquisivit. Cui ille, cum statum 20

5 sua: suam A

C. XXXII

DE MIRACULIS 223

II diligentius investigavit. Cui ille cum prioris vitae statum explicuisset, ait senex: Tua ambitio et fratris tui datio indiscreta est bonorum tuorum iusta perditio. Nam ille postquam se deo dedit, non suus sed dei fuit, nec quicquam sine eius voluntate, cui se vice dei subiecit, post5 m°dum facere debuit. Quod ubi praesumpsit, peccavit, quia in quantum secundum propriam voluntatem quid fecit, in tantum se a subiecta voluntate quam deo debuit servare subtraxit. De illo autem ut modo taceam, cum tibi tua possent sufficere, quae servorum dei sunt nisi magnae rationis causa suscipere non deberes. Et si meo credere volueris

10 consilio, de rebus ecclesiae ammodo nihil accipies, immo curabis ut tuo ingenio et labore vivas, nec fratris tui procurationem acceptabis. De labore et iusta acquisitione tua servis dei atque pauperibus particulam impertire studeas, nec tam sollicitus sis qualiter a quoquam aliquid accipias, quam ut beneficium et obsequia quibusque impendas. Si

15 multum tibi esset abundanter, tribuere deberes, sed cum nihil habeas, saltem voluntatem bonam habeto, et gratias age deo. Si vero vel modi cum lucrari potueris, partem inde pro deo studeas largiri.'

Abiit ille et iuxta senioris consilium vitam instituere coepit. Nec multa incesserat hora, quod ipse a sua inopia coepit relevari et in statum

I prioris vitae exposuisset, ait senex: 'Tua', inquit, 'avaricia et fratris tui iniusta largicio est bonorum tuorum iusta perditio. Nam ille, post quam se deo dedit, non suus sed dei fuit, nec quicquam sine sui patris spiritualis iussione amodo facere debuit. Quod ubi facere praesumpsit,

5 peccavit, quia in quantum secundum propriam voluntatem quid fecit, in tantum se a subiecta voluntate quam deo debuit servare subtraxit.

At de illo ut modo taceam, cum tibi tua possent sufficere, quae servis dei donata sunt tam leviter non deberes accipere nisi ratione magnae necessitatis exigente. Et si meo credere volueris consilio, de rebus

10 ecclesiae amodo nihil recipies, immo curabis ut tuo labore et ingenio vivas, nec fratris tui procuracionem acceptabis. De labore et iusta adquisitione tua servis dei atque pauperibus particulam inpertire, nec tam sollicitus sis qualiter a quoquam aliquid accipias, quam ut beneficium et obsequia aliis impendas. Si multum tibi esset, abundanter tribuere

15 deberes; sed cum nihil habeas, vel bonam voluntatem habeto et gratias age deo. Si autem vel modicum lucrari potueris, partem inde libenter impertiri stude.'

Abiit ille et iuxta quod sibi senior consilium dederat, fecit. Nec multa mora intercesserat, quod ipse coepit a sua inopia relevari et in pristinum

6 subtraxerit A

224 ALEXANDRI MONACHI c. xxxn II pristinum reformari. Rediit ergo ad senem gratias agens, eo quod eius consilio a tanta suae paupertatis ignominia erui coepisset. Quod quia salubre sibi experimento probavit, tenuit atque tenendo in tantum crevit, ut iuxta modum suum sufficienter haberet. Sicque factum est ut, dum laboribus aliorum uteretur et nihil daret de suo, ad inopiam veniret, 5 cum vero de labore suo dare coepisset, magis ac magis cresceret in bonis, et abundantiam inveniret.

I statum reformari. Rediit ergo ad senem grates referens, eo quod eius consilio a tanta ignominia suae paupertatis erutus esset. Quod quia salubre sibi experimento probavit, tenuit atque tenendo in tantum crevit, ut iuxta modum suum sufficienter haberet. Sicque factum est ut, dum laboribus aliorum uteretur et nihil daret de suo, ad inopiam 5 veniret, cum vero de labore proprio dare coepisset, magis ac magis in II Capitulum XXXIII bonis habundaret.

De abbate Gigone et eius iucunditate In provincia Pictaviensi quandam ecclesiam habebat, in qua ex iure sui monasterii abbatem, nomine Gigo, ordinaverat. Qui reverendus vir licet virtute abstinentiae, orationis instantia, eleemosinarum largitione 5 laudabiliter effulserit, erat tamen in communi sermone ex sui cordis puritate atque laetitia tam iocosus, ut is, qui eum loqui audiret et vitam illius non cognosceret, nulla virtutis vestigia in eo esse putaret. Quem venerabilis Hugo saepe ut se in hac re corrigeret admonuit, sed cum haec, ut aiebat, quae levia videbantur loqui desineret, et aliqua religiosa 10 inciperet, ipse suae religionis modus non minus auditores ad iucunditatem movebat.

Quodam igitur tempore cum ad ecclesiam illius praefatus Cluniacensis abbas ex more accederet, tertia nocte antequam ad eius monasterium veniret, per visionem eidem abbati tristis apparuit, nec locutus est, sed 15 lutosum os et labia pulverulenta quae gerebat ostendit, statimque recessit. Venerabilis autem Hugo expergefactus eum intellexit de hac vita migrasse, et quia os et labia nimis ad risum et ludicra solverat, poenam peccati se habere in eisdem membris aperuisse. Mane autem facto certior de visione factus est. Nam fratres eiusdem monasterii 20 occurrerunt, qui eundem virum migrasse nuntiaverunt. Ad quod cum praefatus abbas pervenisset, ac magno maerore omnes qui ibidem

3 habebat: scii. Hugh of Cluny, who (it is implied) was the source of this story.

C. XXXIII

DE MIRACULIS

II habitabant afflictos pro sui patris amissione invenisset, referens quid de illo \ iderit, rogavit ut quia nimis diffusus in verbis fuerat septem diebus pro eius liberatione se in silentio continerent. Cumque omnes hoc

\oluntarie libenterque susciperent, ex omni grege septem elegit, qui 5 hanc satisfactionem deo pro illius excessibus offerrent. Aliis autem missas et orationum suffragia exhibere constituit, quibus ipse non segniter ipsis septem diebus intendere studuit. Septima vero die taciturnitatis transacta apparuit supradicto abbati, et quia illius et fratrum adiutorio labia et os emundata habuerat gratias egit. Unde

10 venerabilis Hugo valde laetificatus fratribus statim mane quae sibi re\ elata fuerant manifestavit, monens ut inde pietati benignissimi dei et salvatoris nostri grates exsolverent.

Post aliquot autem annos, ut omnipotens deus quanti meriti vir ille fuerit demonstraret, iucundus ut erat in vita sua, quasi iocosa mira15 culorum exhibitione declaravit. Nam rusticus quidam dum in ecclesia, in qua vir dei tumulatus fuerat, missam audiret et propter sepulchrum eius staret, nullam viro reverentiam exhibens sepulchro illius quasi appodio incubuit. Verum ut ipse et alii, qui aderant, intelligerent quantus vir fuerit cuius mausoleo incumbebat, in facie subito percussus est, ita ut

20 sonus eiusdem alapae per totam ecclesiam audiretur. Qui cum ictum ferientis acriter sentiret, sed quis eum sibi intulerit minime videret, immo terrore perterritus, a sepulchro viri dei se subtraxit, nec ad illud nisi cum reverentia ulterius accessit.

Alio quoque tempore alius sarcinulam frumenti servandam in ecclesia 25 in sacco portavit, et eam super viri dei sepulchrum deposuit. Sed cum ab ecclesia exire voluisset, eadem sarcinula longe a sepulchro illius proiecta super collum rustici venit, eumque protinus sub se in terram prostravit. Nec venit in dubium, quin hoc divina virtute, ut viro cultus reverentior excresceret, factum sit, cum longius remotus fuerit tunc,

30 quando sarcina post tergum eius veniens super illum corruit.

Capitulum XXXIV De abbate Hugone et eius taciturnitate De huius reverendi senioris ac patris monasterii Cluniacensis, et quia sua nos relatione iam signavit, actibus quaedam cognovi, quae silentio

35 contegi valde indigna putavi. Denique cum esset coenobiorum fundator strenuissimus, eleemosinis ac taciturnitati praecipue deditus erat. Nam dum apud eum moraremur, in capella, ubi divina mysteria secretius

11 benissimi B C 3501 Q

ALEXANDRI MONACHI

c. xxxiv II persolvebat, magnam pannorum lini ac lanae copiam vidimus, quam comparari ad opus pauperum fecerat. Eos ante se ad mensuram maiorum ac mediocrum a suis famulis faciebat incidi, et ipse cum illis fratribus qui ei familiarius adhaerebant incisos horis competentibus sarciebat, consuebat, nec interim loquebantur sed psalmodiae vacabant. Paratis 5 vestibus, egentes quos habere volebat coram se introduci faciebat, quibus indumenta quae paraverat manu propria porrigebat. Alimenta quoque multa procurabat, quae cum sollicitudine magna eis erogari faciebat.

Quorum etiam usui thesaurum ecclesiae, cum minor alimentorum copia esset, plerumque solebat distrahere, ac de emptis alimoniis pauperes 10 recreare.

Quadam autem vice Romam proficiscitur, et in itinere, dum nocte quadam maturius surrexisset atque psallendo cum fratribus viam caperet, valida latronum manu circumvallatur ac detinetur. Cuius continuo iumenta rapiuntur, sessores eorum deiecti, spoliatique tun15 duntur. Direpta est omnis suppellex, exclamant socii, vociferantur abbatem, sed ille cum suis monachis orationi et psalmodiis intentus nihil omnino respondit. Ad ultimum omni praeda collecta, venerabilis vir cum omnibus qui in ipsa societate reperti sunt in captionem ducitur, praeda inter praedones partitur, et seorsum ipse custodiae deputatur. 20

Sed licet multas adversariorum impulsiones senserit, multa multumque adversitate anxius extiterit, numquam tamen ab inceptis dei laudibus cessavit, sed sicut coeperat, usque ad diem in eis perseveravit. Mane vero prima et letaniis cum suis orationibus praemissis, data benedictione locutus est. Latrunculi vero, ut sanctae religionis illius constantiam 25 viderunt, compuncti corde quaeque diripuerant confestim restituerunt, de illatis iniuriis veniam petierunt, participes orationum eius se fieri suppliciter rogaverunt, et deinceps a malitia cessaturos sese promiserunt.

Factum ergo est, ut, dum taciturnitati pro deo studeret, et sua reciperet et malivolos magis tacendo quam loquendo coerceret. 30

1 magna B 6 quos: quod B

11 Capitulum XXXV C. XXXV

DE MIRACULIS

De Stephano rapto et eius presbitero \ ir quidam boni testimonii, Eustachius nomine, quem multi nostrorum veridici sermonis magnaeque eloquentiae fuisse noverunt, beatae

5 memoriae Anselmo archiepiscopo me audiente narravit quae dico. Hic in Appulia aliquamdiu moratus fuerat, ubi ea relatione virorum didicit, partim quoque se vidisse asseruit. Fuisse olim habitationem daemonum in monte Bebio, incolae terrae illius firma veritatis assertione allegant.

Nam in tantum ibidem vesana eorum crudelitas excrevit, ut visibiliter 10 in domibus sive agris homines atque animalia nonnumquam raperent, et ad montis supercilium ubi ingens baratrum patebat exalans sulphu reum fumum secum traherent.

Quodam vero tempore Stephanus quidam dives opum, dum suos nimia crudelitate vexaret, deducendo se in avium capturam perrexerat.

15 Sed cum illis intenderet, subito turba militum apparens eundem Stephanum rapuit atque rapiendo cum magna festinatione recessit, confestimque disparuit. Cuius uxori cum hoc nuntiatum fuisset, per

I Multorum et non improbandae auctoritatis virorum relacione cognovi quae dico. In monte Bebio, qui in Appulia situs est, olim habitacio daemonum esse consueverat. Ubi tanta eorum vesania aliquo tempore excreverat, quod visibiliter in domibus sive agris homines atque

5 animalia nonnumquam rapiebant, et ad montis supercilium, ubi ingens baratrum patebat porrigens in altum sulphuream flammam, secum ferebant. Cum autem aliquis tirannus aut dives malae vitae in terris eidem loco vicinis moriebatur, maior tumultuacio furentis flammae in eodem loco poenali fiebat. Ut enim flamma pinguedine

10 excitata maioris incendii incrementa concipit, sic idem ignis infernalis in morte tiranni quasi exasperatus magis furere videbatur. Unde incolis, quibus hoc in noticiam venerat, prius plerumque principum longe positorum mors innotuerat, quam illis qui vicini erant et prope defuncto fuerant.

15 Quodam vero tempore quidam Stephanus dives opum, dum suos nimia crudelitate vexaret, deducendo se in avium capturam perrexerat.

Sed cum illis intenderet, subito turba militum apparens eundem rapuit atque rapiendo cum magna festinacione recessit confestimque disparuit.

3 Eustace is the monk of Bee referred to below (p. 238) who accompanied Anselm in his second exile. Since he is here spoken of in the past tense it seems that he was dead when this account was written.

8 'mons Bebius' is Vesuvius.

C. XXXV

228 ALEXANDRI MONACHI

II castra circumposita suum dominum quaeri praecepit. Qui quaesitus cum inventus nequaquam fuisset, omnibus manifeste patuit inferorum turbam fuisse, quae illum rapuisset. De qua re coniux illius lamentari non desistens, conqueri coepit quod non haberet qui hoc probabili experimento addiscere auderet. 5

Tunc quidam presbiter, capellanus eius, cui idem Stephanus multa bona fecerat, rei veritatem se inquisiturum spopondit. Quadam itaque die, dum sacram missarum celebrationem peregisset, sola casula deposita, cum aliis esset indutus ornamentis, solus ad montem processit, signum vivificae crucis in manibus ferens. Cumque fere ad summitatem venisset, io introitum ad interiorem hiatum montis in latere conspexit, quo protinus tendere ausum arripuit. In cuius ingressu dominum suum, quem quaesierat, in sella ardenti sedentem invenit. Sed idem Stephanus, mox ut presbiterum alloqui potuit, cum increpatione exclamavit: 'Infelicis sime', inquit, 'quae te insania huc advexit? Cur ante tempus te ipsum 15 damnare cupis? Nimis alta tentasti, nimis praesumptuose egisti. Nisi sacra illa fuissent quae portas, nulla tuarum dilatio poenarum fieret.

Quapropter cave, ne aliquo tempore haec sacra deponas, nisi similibus superinduaris, quia sola eorum reverentia nunc toleraris quod confestim non vinciris et ad nostram poenam non introduceris. Quacumque 20 die haec mandata contempseris, scito pro certo quod ad poenas huc rapiendus eris. Ego enim hic hac sola de causa positus sum, quatinus haec tibi praenuntiarem. Revertere igitur, nec moreris.'

I Quod cum uxori eius nunciatum fuisset, per castra undique posita suum dominum quaeri praecepit. Qui cum quaesitus inventus non fuisset, manifeste omnibus patuit inferorum esse turba, quae illum rapuisset.

Verum coniux illius lamentari non desistens, conqueri coepit quod non haberet, qui hoc probabili experimento addiscere audet. 5

Tunc quidam capellanus eius, cui idem Stephanus multa bona fecerat, rei veritatem se inquisiturum spopondit. Quadam itaque die, dum sacram missarum celebrationem peregisset, sola casula deposita, cum aliis indumentis ad montem solus processit, signum sacrae crucis in manibus ferens. Cumque fere ad summitatem venisset, quendam 10 introitum ad interiorem hiatum ex terrae cavacione quodam in loco factum esse conspexit, quo protinus tetendit. In cuius ingressu dominum suum, quem quaerebat, in sella ardenti sedere conspexit. Sed idem

Stephanus, mox ut presbiterum alloqui potuit, cum increpatione exclamavit: 'O', inquit, 'infelix, quae insania te huc advexit? Cur ante 15 tempus temetipsum damnare cupis ? Nimis alta temptasti, nimium prae sumpsisti.' At presbiter propius accedens quaesivit si amodo quolibet

C. XXXV

DE MIRACULIS 229

II Presbiter itaque magno terrore perterritus rediit, quae viderat coram omnibus tremebunda voce saepius enarravit, et per biennium mandata servavit. At postquam se tam prolixa spatia temporis sine laesione transisse conspexit, delicias amplexus mandata neglexit. Siquidem balnei

5 usum appetiit, quod vestibus ablatis intravit, sed vix per momentum in eo remansit. Nam confestim mauri homines venerunt, qui eum de balneo extraxerunt, ac nudum coram oculis omnium plorantem atque clamantem in illum tormentorum locum portaverunt. Qua ex re datur intelligi quod hic quoque praefato Stephano in opera concordavit, quos

10 dei omnipotentis iudicium in eodem loco poenali copulavit.

At cum diu vexatione talium praedonum populus gravaretur, venit quidam ignotus vir procerae staturae, cuius veneranda canities fidem verbis praebere videbatur. Qui populo persuasit ut in compitis et triviis finium suorum fornices triumphales erigerent, in quibus imaginem

15 salvatoris et sanctorum eius ponerent, ubi etiam luminaria nocturnis horis coram ipsis imaginibus ardere facerent, et remedium acciperent

I modo liberari posset. Sed cum se penitus damnatum esse fateretur, non amplius liberari posse, subintulit: 'Vide', inquit, 'ne aliquo tempore balneis utaris, neque sine sacris indumentis sis, quia ex sola reverentia eorum hac vice toleraris, quod confestim non vinciris et modo ad poenam

5 nostram non introduceris. Quacumque die has vestes deposueris, scito quod ad nos sine dilacione traheris. Nam ego hac de causa hic positus sum, ut tibi hoc praemandarem.'

Rediens itaque presbiter ea quae viderat coram omnibus enarravit, et per biennium mandata servavit. Sed postquam se tam prolixa tern io poris spatia sine laesione transisse conspexit, delicias amplexus mandata neglexit. Siquidem balnei usum appetiit, quod vestibus ablatis intravit, sed parvulam horam fecit. Nam confestim mauri homines venerunt, qui eum de eisdem balneis abstraxerunt, ac coram oculis omnium in illum tormentorum locum portaverunt. Qua ex re datur intelligi quod

15 eorum opera concordavit, quos dei omnipotentis examinacio in eadem poena copulavit.

At cum diu talium praedonum vexacione populus gravaretur, venit quidam homo procerae staturae, cuius veneranda canicies fidem verbis facere videbatur. Is itaque populo persuasit ut in compitis et triviis

20 finium suorum opus in modum triumphalis arcus erigerent, in quibus ymaginem salvatoris et sanctorum eius ponerent, ubi etiam luminaria nocturnis temporibus coram ipsis ymaginibus ardere facerent, et tantae

8 re om. B

ALEXANDRI MONACHI

C. XXXV II tam dirae cladis. Cuius verbis plebs fidem commendans, confestim arcus, ut adhuc videri potest, erigit, iconias ponit, administrat lucernas, sicque inimicam manum fugat. Denique ulterius ibidem non apparuit, et plaga tam crudelis rapinae cessavit.

I remedium cladis acciperent. Cuius verbi plebs fidem commendans con festim, ut adhuc videri potest, arcum erigit, yconias ponit, administrat luminaria, sicque inimicam manum fugat. Denique ulterius ibidem non apparuit et plaga cessavit.

II Capitulum XXXVI Quid daemones in monte Bebii fecerint Nuper autem postquam Normanni eandem sibi terram subiugaverunt, res terribilis et insolita in eadem provincia contigit, ut manifestis indiciis demonstratur. Siquidem quadam die ab hora sexta usque in crastinum 5 tanta obscuritate infusus est aer, ut ab omnibus in vicinia manentibus noctem incumbere putatum sit. In qua tenebrosa caligine et crebra fulgura choruscare et tonitrua mugire et terrae motus insoliti esse coeperunt. Ex qua commotione turrium atque castrorum pars magna ruit, pars vero quae remansit ex nutatione sedula non parum debilitata 10 est. Visa est quoque multa militaris turba teterrima in ipsa pavenda tempestate montem Bebii conscendere, quae suam praesentiam satis diro monstravit effectu. Nam eundem locum purgare sive amplificare

I Nuper autem, postquam Normanni eandem sibi terram subiugave runt, res terribilis et insolita in eodem loco contigit, ut manifestis indiciis demonstratur. Siquidem die quadam a sexta hora usque in crastinum tanta obscuritate infusus est aer, quod ab hominibus esse nox putabatur.

In qua tenebrosa caligine et crebra fulgura choruscare et tonitrua mugire 5 et terrae motus insoliti esse coeperunt. Ex qua commocione turrium at que castrorum pars magna ruit, pars vero, quae remansit, ex nutatione non parum debilitata est. Visa est quoque multa militaris turba teterrima in ipsa pavenda tempestate montem Bebii conscendere, quae suam praesenciam satis diro monstravit effectu. Nam eundem locum mundare 10

1 Three eruptions of Vesuvius are recorded in the eleventh century: in 1036, 1049, and c. 1068. Only the last of these was after the Norman conquest and it is probably the one referred to here. (See Amato di Montecassino, Storia de' Normanni ed. V. de Bartholomaeis, Fonti per la storia d'Italia, 1935, p. 227 and n., where a dramatic account is given of the devastation caused by this eruption.)

cxxxvi de MIRACULIS 231 II coepit, tantamque cineris copiam ex ipso montis cacumine proiecit, ut non solum vicinos campos sed etiam opimae telluris longe positae maximam occupaverit partem, villarum quoque et arborum per pluri mam multitudinem operuerit. Tres etiam cursus torrentium more ab

5 eodem monte descenderunt. Unus erat ex aqua foetida, turbulenta et frigidissima; duo ex silicibus ardentibus, qui acutissimi fuerant, inter quos erant nonnulli molares, igniti lapides. Qui amplius spatio septem miliarium cucurrerunt, et arbores atque moenia, quaecumque attigerunt, ab ipsis radicibus evulserunt. Terrae quoque in itineribus suis, ubi prius

10 planities fuerat, altius quinque cubitorum excavaverunt. Nam ubicum que torrens aquae vel lapidum discurrebat, frigiditate fluminis omnia demolita et ardore lapidum cuncta apparebant consumpta.

Sed postquam in crastinum circa tertiam tam horribilis tempestas cessavit, tres milites, qui in vicino castro fuerant, locuti sunt ad invicem

15 quod idem chaos adire temptarent, ut quid ibidem inimica turba nocte operata sit unde praedictae torrentes exierant viderent. Facto igitur triduano ieiunio, de suis excessibus confessi sacramentis dominici corporis et sanguinis sese munierunt. Sicque singuli gestantes sanctae crucis vexillum, munitis pedibus et cruribus calciamentis et duris ocreis

I sive amplificare coepit, tantamque pulveris copiam ab ipso montis cacumine proiecit, quod non solum vicinos campos sed etiam opimae telluris longe positae maximam occupavit partem, villarum quoque et arborum per plurimam multitudinem operuit. Tres etiam cursus more

S torrentium ab eodem monte derivati sunt. Unus erat ex aqua foetida, turbulenta et frigidissima; duo ex silicibus ardentibus, qui acutissimi fuerant, inter quos erant nonnulli molares igniti lapides. Qui amplius spacio septem miliarium concurrerunt, et arbores atque moenia, quae cumque attigerunt, ab ipsis radicibus evulserunt. Terrae quoque in 10 itineribus suis, ubi prius planities fuerat, altius quinque cubitorum excavaverunt. Nam ubicumque torrens aquae seu lapidum discurrebat, frigiditate fluminis omnia arefacta et demolita et ardore lapidum cuncta apparebant consumpta.

Sed postquam in crastinum circa tertiam tam horribilis tempestas 15 cessavit, tres milites, qui in vicino castro mansitabant, locuti sunt ad invicem quod idem chaos adirent, ut quid ibidem inimica turba nocte illa operata sit unde praedictae torrentes exierant viderent. Facto igitur triduano ieiunio, de suis excessibus confessi, sacramentis dominici corporis et sanguinis sese munierunt. Sicque singuli gestantes dominicae

20 crucis vexillum, munitis pedibus et cruribus calciamentis et duris 15 qui om. A.

ALEXANDRI MONACHI

C. XXXVI II profecti sunt. At in ipso ascensu tam duros veprium atque spinarum aculeos reppererunt, ut graviter per media suorum munimenta pedum cruentati sint. Praeterea cineris spissitudine tanta mons operiebatur, ut interdum usque ad umbilicum in ipso cinere deorsum caderent.

Foetor quoque intolerabilis ab ipsius baratri hiatu exibat, qui, quamvis 5 eis a dorso ventus flavisset, tantam tamen anxietatem illis generabat, ut saepe quasi penitus crepare debuissent e nausia vomerent.

Unde quidam eorum coeptis desistere atque redire satagebant, sed unus, qui maior eorum erat, nomine Gwillelmus, obstitit et eos hortatu suo usque ad montis supercilium secum perduxit. Quo cum pervenis10 sent, mirae magnitudinis fossam per gyrum ibidem factam invenerunt, quae in devexum formata puteum magnum in fundo habebat. Fossa vero intus per totum limosa, quasi sanies coagulata vel bufonum se mentis esse videbatur, de qua ille tam dirus foetor exiebat. De puteo autem, qui deorsum fuerat, scintillans sulphureus horribiliter evome15 batur fumus. Quae illi cum aliquamdiu consideravissent, ait Gwillel mus: 'Ecce, prae oculis ex parte habemus, qualis apparatus damnatis paratur. Vere est miser et nimium infelix, qui in his miseriis conversari debuerit.' Magno igitur terrore constricti reversi sunt, et enarrantes

I ocreis profecti sunt. At in ipso ascensu tam duros veprium atque spinarum aculeos repperierunt, quod graviter per media suorum pedum munimenta cruentati sunt. Praeterea tanta pulveris spissitudine mons operiebatur, quod interdum usque ad umbilicum in pulverem ipsum deorsum cadebant. Foetor quoque intolerabilis ab ipsius baratri hyatu 5 exibat, qui, quamvis eis a dorso ventus fuisset, tantam tamen eis anxie tatem generabat, quod saepe quasi penitus crepare debuissent evome bant.

Unde quidam eorum coeptis desistere et retrorsum redire satagebant.

Sed unus, qui maior eorum erat, nomine Willelmus, obstitit atque eos 10 suo hortatu usque ad supercilium montis secum perduxit. Quo cum pervenissent, mirae magnitudinis fossam per girum ibidem invenerunt factam, quae in devexum formata erat, in cuius fundo puteus magnus apparebat. Fossa vero intus per totum limosa, quasi sanie coagulata videbatur esse de qua ille tam dirus foetor exibat. Quae cum illi aliquam15 diu considerarent, ait Willelmus: 'Ecce, prae oculis ex parte habemus, qualis apparatus damnatis paratur. Vere est miser et nimium infelix quisquis in his miseriis conversari debebit.' Tunc comites hortantes eum, ut redirent. Vellem , inquit, quatinus daemones scirent nos hic fuisse.' Et circumspiciens vidit in parte super oram fossae maxi20 mum saxum ex parte subter cavatum, quem partem scapulis innixi

c-xxxvi de MIRACULIS 233 II quae viderant vitam moresque suos ab illa hora in melius corrigere studuerunt.

Ferunt quoque habitatores ipsius provinciae quod diebus sabbatorum circa horam nonam innumera multitudo avicularum ab eodem loco

5 poenali quasi fornacis ore exeat, atque per devexum montis in frutectis succrescentibus usque ad matutinum feriae secundae cum magno gaudio consideat, quod plausus earum modulationis manifeste declarat. Ipso autem die sole oriente ales quaedam nigerrima, cuius magnitudo vulturis esse videtur, ab ipso monte descendit, aviculas ambit, omnesque pariter io ante se minando retrudit in antrum unde exierant. Sicque tota septi mana non apparent excepto sabbato dumtaxat et die dominica. Unde quidam autumant animas purgandorum esse, quae, quamvis adhuc poenis deputatae sint, ex eo tamen quod dominicae resurrectionis diem venerati sunt, suae remedium poenae in ipso percipiant, donec pleniter

15 expiatae quiete potiantur aeterna.

Haec autem, quia fructuosa scire putavi, dixi ut sibi vigilanter quisque provideat, quatinus, dum hic vivitur, sic se omnipotentis dei voluntati subiciat, laboret ac vivat, ut eius clementiam invenire valeat, ne post hanc vitam ad talia vel peiora loca perveniat.

I ammoverunt atque per devexum fossae in puteum praecipitaverunt, ubi incredibilem cadendo rugitum dedit; sicque reversi sunt.

Ferunt quoque habitatores terrae, quod diebus sabbatorum circa horam nonam innumera multitudo minutarum avium ab eodem loco

5 poenali descendat atque in devexu montis in frutectis succrescentibus usque ad matutinum feriae secundae cum magno gaudio consideat, quod plausus earum modulationis manifeste declarat. Ipso autem die sole oriente ales quaedam nigerrima, cuius magnitudo vulturis esse videtur, ab ipso monte descendit, aviculas ambit, omnesque pariter ante se

10 minando in antrum unde exierant retrudit. Sicque tota septimana non apparent excepto sabbato dumtaxat et die dominica, ut dictum est.

Unde quidam autumant animas purgandorum esse, quae, quamvis ad huc poenis deputatae sint, ex eo tamen quod dominicae resurrectionis diem venerati sunt, in ipso suae remedium poenae accipiant, donec

15 pleniter expiatae gratia aeternae retributionis dei opitulatione potiantur.

Haec autem iccirco litteris commendanda fore putavi, ut posteris in noticiam venirent, quatinus sibi quique praevideant, ut dum vixerint,

Christi gratiam deservire studeant, ne ad talia vel peiora post obitum loca perveniant.

14 in: et A

II Capitulum XXXVII

ALEXANDRI MONACHI

C. XXXVII

De liberatione Balduwini per beatum Quintinum Ex monasterio beatae et perpetuae virginis Mariae quod Becum dicitur, frater quidam nomine Baldewinus, vir strenuus et bene circumspectus, haec quae dico narrare consuevit. Dum ipse adhuc in habitu laicali mili5 tiae saeculari deserviret, quadam vice dum inimicis viriliter pugnan do resisteret, in sura unius cruris acriter vulneratus est. Ex quo cum plurimo tempore iaceret, nec a medicis aliquid remedii consequi valeret, tandem desperatione habita recuperandae salutis, a parvo puero totam sibi suram sauciati cruris abstrahi fecit. Nam tanto cruciabatur illius 10 vulneris tormento, ut moras rumpere mortis affectaret. Iacuit itaque diem ultimum expectans, et quia crus prae doloris magnitudine sub rigere non poterat, contractis nervis ex vacuitate subtractae surae, pedis calcaneum fere adhaeserat femori, nec prae angustia patientis poterat aliquatenus amoveri. Sicque tormento vexatus, nihil aliud nisi mortem 15 praestolabatur.

Quadam igitur die clerici sancti martyris Quintini Vermendensis provinciae, portantes eius reliquias ad castrum ubi idem Balduinus iacuerat, venerunt. Quod illi cum enuntiatum fuisset, misit et eis hospitium suum ac quaeque necessaria forent illis ipsa nocte studuit 20 offerre. Sed quia clerici demorari non poterant, gratias agentes pro bona voluntate ipsius se pernoctare ibidem non posse responderunt. Aeger vero ut hoc audivit, contristatus quia nollent subsistere, quindecim solidos misit, et sancto offerri praecepit, statimque secutus in sella gestatoria se obviam sancto deportari fecit. Quem ut vidit, quatinus suae 25 animae miseretur precatus est, quia de salute recuperanda penitus desperaverat.

At illis abeuntibus, in subsequenti nocturno silentio sanctus Quintinus duobus secum comitantibus ad aegrum venit atque ei pro beneficio pridie sibi impenso gratias egit. Quos cum interrogaret qui essent, ille 30 qui maior dignitate ac specie esse videbatur se esse Quintinum, cui hesterno suam dederat oblationem respondit, et idcirco se venisse, ut eius plagam videret, si forte curari potuisset. At ille, 'Mi domine', inquit, 'plures iam medici me viderunt, et esse vulnus incurabile asseruerunt. Quare nihil aliud expecto nisi mortem, quam nimium 35 tardare doleo. Denique vita mea nihil mihi aliud est quam poena.' Ait sanctus, 'Tamen volo videre quid sit'; et accedens ait sociis, 'Appre hendite eum'. Qui confestim eum tenentes, sanctus Quintinus pedem

4 For Baldwin, monk of Bee and head of Anselm's household throughout his years as archbishop, see St. Anselm and fas Biographer, 194-203.

c. xxxvii

DE MIRACULIS

II vulnerati cruris arripuit et cum virtute ad se traxit. Protinus ergo nervi relaxando insonuerunt, et aeger dolore constrictus fortiter clamare coepit, Succurrite, succurrite, quia sanctus Quintinus interficit me'.

Cuius clamore experrecti custodes atque perterriti accurrerunt, et audi5 entes quae visa fuerant crus vulneratum inspexerunt, et iam illud quod paulo ante curvum reliquerant directum invenerunt. Loco autem abstractae surae nova caro increverat. Ab illo itaque tempore aeger meliorari coepit, donec infra paucos dies integrae sanitati restitutus est.

Capitulum XXXVIII 10 Qualiter idem ardentem clibanum fugaverit per evangelicam lectionem, et saluti redditus sit Idem quoque adhuc saeculo deserviens alio tempore graviter infirmatus est, ita ut nullus ei vitam promiserit. Cum igitur die quadam tacitus iaceret, et plures in eadem domo milites consedissent qui eo con15 venerant causa illius, subito conspexit per parietem illabi clibanum prunis ardentibus plenum, qui ante lectum ipsius aegrotantis positus est. Ante cuius os, quod patebat, duae nigerrimae aves vulturibus maiores consederant, quarum rostra et ungulae maximum illi terrorem intulerant. Quae ardentibus oculis cum in eum tenderent, videbatur sibi

20 quasi suam pavitantem animam de corpore extrahere deberent. Perter ritus itaque presbiterum suum concite vocavit, eique ut furnum et aves amoveret praecepit. Sed ille putans aegrotum nescire quid diceret, non ibi esse quid tale respondit. Tunc aeger animadvertens a se tantummodo videri haec, clamosa voce, ut potuit, erupit dicens: 'Veraciter scias hic

25 coram me clibanum ardentem stare, et aves terribiles ante os illius con sidere, quarum facies nimium mihi terrorem incutit. Nec dubites me hoc recto sensu dicere. Nam ut noveris me non delirare sed scire quae dico, recordare quia praeterita septimana tibi palefridum dedi, quem noviter emeram. Nunc igitur, si habes librum quem monachi solent

30 legere quando eorum quis moritur, festinanter lege, si forte sacra scriptura haec tam terribilis inimica visio abigatur.'

Quae ut audivit ille, animadvertens ex memoria sonipedis, quem sibi dederat, eum sanum sapere, mature librum evangeliorum accepit et domini salvatoris passionem altiuscule recitare coepit. Nec multa mora

35 intercessit, et clibanus, qui apparuerat, cum avibus ab oculis se videntis 35 qui: quae B 12 Baldwin, the subject of this story as of the previous one, had been advocate of the Bishop of Tournai and a distinguished layman before he became a monk of Bee.

236 ALEXANDRI MONACHI c. xxxvin II abscessit. Tunc aeger legentis vocem interrumpens, 'benedictus', inquit,

'deus, quia recessit iam facies illa terrifica, quae me pene usque ad insaniam terruerat. Te enim sacra verba recitante fugit, nec subsistere potuit.' Aegrotus igitur ex hac infirmitate convaluit, sed non perfunctorie cogitandum est quanti valeat sacra verbi dei lectio, quae et in homine 5 desperato debilitatem abstulit, salutem restituit, et omnem inimici machinationem funditus extinxit. a praedonibus liberatus sit 10 Capitulum XXXIX Ut Alexander monachus per beatum Anselmum

Quae autem meritis venerabilis Anselmi, cuius in praesentia superius relata accepimus, divina pietas circa Alexandrum monachum operata sit, praeterire non debeo, cum ea vera fuisse indubitanter scio. Cum is ab Anglia functus legatione illius ad dominum papam Paschalem

Romam pergeret, et citra Alpes in silvam non modicam uno ministro 15 comitatus venisset—hiems quippe erat, quando maxime peregrini rarescunt—quinque latrones in equis subito apparuerunt, qui illum rapientes in suum receptaculum nemoris in medio positum cursu rapidissimo deduxerunt, ibique illo suoque ministro perscrutatis quid quid argenti habuerant tulerunt, ac pallio humi substrato infuderunt. 20

Admiratique unde eis tanta pecunia—nam circiter solidi trecenti fue rant—applaudentes partiri nummos coeperunt.

Tunc Alexander recordatus Anselmi patris sui, erumpens in lacrimas clamare coepit: 'Domine pater Anselme, suffragentur mihi hodie orationes tuae. Ecce me miserum, elongatum a patria, expoliatum omni 25 substantia, famis et algoris asperitas consumet, nec erit qui tibi de me aliquid renuntiet. Deus omnipotens, recordare domini mei Anselmi, et si umquam fecit quod tibi placuit, libera me hodie amore illius. O

Anselme, ubi sunt orationes tuae, ubi lacrimae, ubi benedictio tua?

Fiducialiter a te benedictus recessi, sed apparet fiducia tui. Anselme, 30 per filium dei oro te, ne pigriteris vociferari pro me. Iesu Christe, pie domine, "respice in me et miserere mei" amore servi tui Anselmi.'

Cumque sic vulgariter et voce lacrimosa clamaret, percunctati sunt, quis esset Anselmus ille quem interpellaret. At ille: 'dominus meus',

13 Cum om. B 20 substrato: subtracto B 14-15 Alexander's mission to Rome lasted from about October 1101 to May 1102

{Historia Novorum, 132-7). It was on his way over the Alps during this mission that this incident took place.

32 respice . . . mei: Ps. 24. 16.

c. xxxix

DE MIRACULIS

II inquit, 'est sanctus dei, et sicut veraciter deo placet vita illius, sic me liberet hodie de manibus vestris.' In quibus verbis timor domini irruit super eos, nimiumque perterriti quaeque tulerant reiecerunt, monacho reddiderunt, et viae illum conducentes, ne eis malum vellet pro sua

5 captione precati sunt. Haec autem res pro magno et digna memoria a multis est habita, quia quis umquam audivit a latrunculis inventum thesaurum in solitudine non diripi, praesertim cum illius gratia quaeque etiam periculosissima videantur moliri ?

10 Ut idem a suffocatione aquarum evaserit Capitulum XL Alio quoque tempore cum idem pater exularet, et praefatus monachus illi comitaretur, fluvium, qui Eridanus dicitur, transire debuerunt.

Ad eandem autem aquam, cum ille monachus praecessisset, et eam quodam in loco tantum dispergi videret ut non solum fundus in 15 locis quae praeminebant sed etiam in humilioribus intueri nonnum quam potuisset, gratia tentandi locum equo transire flumen ingressus est. Sed cum in mediis fluctibus esset, sive daemonis fraude seu loci mollitie, animal cui insederat quasi in palude impediri ac dimergi coepit, cadensque monachum sicco lapidum acervo qui praeminebat sine

20 laesione deposuit. Interim supervenit Anselmus, et videns eum pericli tari, cum magna voce ad deum clamavit, signum sanctae crucis porrexit, illumque redire praecepit. Quod cum se facere posse diffideret, nec tamen supersedere eius iussionem auderet, eodem limite quo venerat regressus, solidum fundum invenit. Super quo ad se reversus, admirari

25 coepit et se Anselmi meritis a suffocatione aquarum liberatum fuisse non dubitavit.

12 Eridanus: the River Po. This incident must have happened in 1103, either on the way to Rome in September-October, or on the return journey in November (Historia

Novorum, 151-5).

II Capitulum XLI

ALEXANDRI MONACHI

C. XLI Ut Balduwinus monachus per apostolum Petrum a dolore tali liberatus sit Anselmus iterum ab Anglia Romam iturus, quattuor secum monachos duxit, Baldewinum videlicet, de quo adhuc laico superius aliqua 5 scripsimus, Eustachium, de quo etiam praefati sumus, Eadmerum,

Alexandrum. Sed mare transito cum Lugdunum venissemus, Baldewinus, qui rerum ipsius dispensator fuerat, quippiam facturus Cluniacum ivit, ad nos die postera rediturus.

Cum autem reverteretur, tantam subito infirmitatem passus est in 10 talo pedis, ut nulla ratione se a loco movere potuerit. In proxima itaque villa lectulo decubuit, ubi in tantum fatigatur, ut mallet, sicut ipse postea asseruit, pedem amittere, quam diutius tali anxietate vexari.

Versus itaque ad preces, 'Te', inquit, 'beatissime Petre, apostole Iesu Christi, oro quatinus mei miserearis, et si dominus archiepiscopus, cuius 15 gratia profectus sum, iustam causam habet adeundi te et tuum vicarium

I Anno quo reverendus vir Anselmus Cantuariensis in secunda vice pro libertate ecclesiae rege compellente Romam ivit, accidit quiddam in via quod memoriae libuit commendare. Postquam Angliam exivimus et totam viam prospere euntes Lugdunum venimus, quidam socius noster,

Baldewinus, vir in ordine monastico et maxime in rebus exterioribus 5 valde strenuus, quem pro sua probitate rebus suis praefecerat archi episcopus, Cluniacum rediit pro quibusdam suis agendis, nobis moran tibus Lugduni aliquot diebus.

Qui cum fecisset Cluniaci quod voluerat et ad nos rediens festinaret, tanta infirmitate in talo unius pedis percussus est, ut nullo modo, ubi 10 erat, se movere potuisset. Equidem, ut ipse postmodum retulit, tam gravem angustiam sentiebat, quod magis optabat pedem amittere quam paucis diebus tale quid sustinere. Versus itaque ad dominum et ad beatum Petrum, cuius sancta limina cum patre iam dicto visitare cupie bat, dixit: 'Deus', inquit, 'omnipotens, et tu, sanctissime Petre, eius 15 apostole, de peccatis meis parcite mihi, et si dominus meus archi episcopus iustam causam habet de hoc unde patriam exivit et Romam petit, vel si ego in hoc suo negotio sibi in aliquo ad tuam voluntatem

5 superius: see above cc. 37, 38.

6 praefati sumus: in c. 35.

7 Anselm and his party were in Lyons from December 1103 to April 1105 as the guests of Archbishop Hugh (Historia Novorum, 157-64).

C XLI DE MIRACULIS 239

II consulendi, precor ut mihi ad eius obsequium properanti medelam conferas'.

In his igitur verbis somno depressus, vidit beatum Petrum ad se venisse ac super spondam sui strati coram se residisse. Et accipiens

5 pedem infirmatum sibi super genu posuit atque sciscitatus est, 'Ubi infirmaris?' Ait, 'In talo'. Et apostolus: 'Paterisne multum?' At ille,

\ ere , inquit, 'domine, multum patior, et in tantum, ut mallem pede carere, quam tantam angustiam diu sustinere'. Tunc beatus ille, qui assidere videbatur, ponens digitum in medio tibiae sub genu, iocundo

10 vultu aegroto ait, 'Vis ut tibi a signo isto pedem amputem?' Ad quod exterritus ille, 'Domine', ait, 'pro dei amicitia miserere, quia nollem pedem perdere, si salutem possem recuperare'. Ex qua responsione subridens apostolus dixit ei, 'Habeas modo sanitatem et pedem tuum'.

Quo dicto visio apostoli disparuit, et aegrotus evigilans sanum se 15 repperit. De qua visione dubitare non potuit quin vera extiterit, quia ita se subito sanum invenit ac si prius omnino nihil mali senserit.

Quantam quoque gratiam habeat is qui apparuit medendi vulneribus, festinatae curationis probavit effectus. Nam ilico sanatus surrexit, et certior factus de iusta coepti itineris causa, laetus et incolumis ad nos

20 pervenit, ac sibi quid in via acciderit multis coram positis enarravit.

I valere potuero, dona mihi ut ab hac tam gravi molestia, qua premor, citius liberer.'

In his igitur verbis obdormiens visum est sibi beatum Petrum ad se venisse ac super spondam lectuli sui coram se resedisse. Et accipiens

5 crus infirmatum super genu posuit atque sciscitatus est, 'Ubi infirmaris ?'

Respondit ille, 'In talo'. Et apostolus: 'Paterisne multum?' Et ille, 'Vere', inquit, 'domine, nimium patior, et in tantum, quod mallem pede carere quam tantam angustiam sustinere'. Tunc beatus ille, qui assidere vide batur, ponens digitum in medio crure, iocundo, ut est, vultu ait aegroto :

10 'Vis', inquit, 'ut a signo isto tibi pedem amputem?' Ad quod verbum exterritus ille, 'Domine', ait, 'propter amorem dei miserere, quia nollem pedem perdere, si sanitatem possem recuperare'. Ex qua responsione subridens apostolus dixit ei, 'Habeas modo sanitatem et pedem tuum'.

Quo dicto visio apostoli disparuit, et aegrotus evigilans sanum se rep15 perit. De qua visione dubitare non potuit, quia ita se subito sanum invenit ac si priusco tempore nihil umquam mali habuerit. Quantam quoque gratiam habeat is qui apparuit medendi vulneribus, festinatae curationis probavit eventus. Nam ilico sanatus surrexit, et certior factus de iusta causa coepti itineris, laetus et incolumis ad nos pervenit, ac sibi

20 quid in via acciderit multis coram positis enarravit.

II Capitulum XLII

ALEXANDRI MONACHI

C. XLII De Hugone, archiepiscopo Lugdunensi, et duobus hirundinibus Cum ergo regrederemur a Roma, Lugduni stationem fecimus, cuius civitatis reverendus antistes, nomine Hugo, in tanta veneratione patrem

Anselmum habuit, ut eum nunquam nisi dominum suum vocaverit, cui etiam omnibus diebus, quibus cum eo morati sumus, magnifice valde servivit. De cuius vitae sancta institutione, quae ipse veraciter cognovi, memoriae commendare non indignum putavi.

Huic consuetudo erat singulis diebus quindecim pauperes peregrinos in domo sua ponere eisque victualium plenam administrationem facere, praeter eos qui in xenodochio habebantur, atque innumeram multi tudinem, quae ad portam illius veniebat, quibus maxima erat sollicitudo aliquid impertire, ne ab eo vacui abirent. In festivis diebus dei genitricis et perpetuae virginis Mariae et omnium apostolorum necnon et in quibusdam aliis festis, quae simul enumerata in cartula procuratoris domus illius inveni, octoginta quattuor, in quibus constituerat aulam suam pauperibus repleri atque ad sufficientiam eis cibum potumque praeberi. Sive domi esset sive alias, ministri eius hoc absque neglegentia exequebantur. Nam tanto eis erat timori, ut mandatorum eius nec

I Quoniam autem praefati viri reverendi, scilicet Hugonis archiepiscopi mentionem fecimus, quae de eius sanctitate, dum ibi exules a patria degerimus, agnovimus, perfunctorie transire minime debemus.

Huic consuetudo erat singulis diebus quindecim pauperes peregrinos in domo sua ponere eisque victualium plenam administrationem facere, praeter innumeram multitudinem, quae ad portam eius diebus singulis veniebant, et eos qui in hospitali domo conversabantur, quibus maxime cura erat aliquid impertiri, ne penitus ab eo vacui abirent. In festivis diebus dei genitricis et perpetuae virginis Mariae et omnium apostolo rum necnon et in quibusdam aliis festis, quae simul enumerata inveni, octoginta quattuor, in quibus constituerat aulam suam pauperibus repleri atque ad sufficientiam eis alimenta potumque praeberi. Sive domi esset seu alias, ministri eius hoc absque neglegentia exequebantur.

Nam tanto eis erat timori, quod mandatorum eius nec minima quidem

6 Eadmer, Vita Anselmi, ii. 39, gives the same testimony to Archbishop Hugh's regard for Anselm: 'Habitus est . . . non sicut hospes aut peregrinus, sed vere sicut indigena et loci dominus.'

2 de:in A

DE MIRACULIS

C. XLII II minima quidem auderent transgredi. Minorum aeque ut maiorum nomina noverat, ministeria sciebat, utilitatem videbat. Non facile quisquam illi poterat quicquam subripere. Largus erat nec prodigus, provisor honesti, magnae humilitatis, sapientiae atque prudentiae vir.

5 De quo quiddam refero, quod forsitan aliquibus nimis humile atque indignum relatu videbitur, at quia mihi pro viri reverentia valde venerabile est, illud praeterire nolo. In coenaculo, quod illius praestat cubiculo, duae hyrundines nidificaverant. Quod cubicularii videntes, v eriti ne opus earum domino suo offensam pareret, totum quod fecerant

10 diruerunt. Illae autem non propter hoc desistentes, ad eundem laborem regressae habitaculum sibi construunt, quod a ministris extemplo deicitur. Sicque factum est, ut suum aedificium quater componerent, et totidem vicibus deiectum sit.

Sed die quadam, cum episcopus in eadem domo sederet ac de suis !5 negotiis multis circumsedentibus pertractaret, venerunt eaedem aviculae, atque ad pedes episcopi considentes totis optutibus in eum intenderunt, et suo more quasi querimoniam facientes cum magno garritu perstrepere coeperunt. Miratur episcopus, mirantur et omnes. Tandem autem coepit episcopus sciscitari quidnam causae potuisset esse quia sic gemendo

I audebant transgredi. Minorum aeque ut maiorum nomina noverat, ministeria singulorum sciebat, utilitatem videbat. Non facile quisquam ei surripere quicquam poterat. Largus erat nec prodigus, provisor honesti, magnae humilitatis, sapientiae atque prudentiae vir.

5 De quo quiddam refero, quod forsitan aliquibus nimis humile atque indignum relatu videbitur. At quia mihi pro reverentia et sanctitate viri valde venerabile est, silentio supprimere nolo. In coenaculo, quod eius camerae praestat, duae hirundines nidificaverunt, ubi foetum suum habere disposuerant. Quod famuli domus videntes, veriti ne opus

10 earundem avium domino suo offensam pareret, totum quod fecerant diruerunt. Verum aviculae non propter hoc desistentes, ad eundem laborem regressae aliam sibi domum aedificant, quae mox a ministris destructa est. Sicque factum est, ut suum habitaculum quater com ponerent et totidem vicibus deiectum sit.

15 Quadam autem die, cum episcopus in eadem domo sederet ac de suis negotiis multis circumstantibus pertractaret, venerunt eaedem aviculae, ad pedes episcopi considentes, totis obtutibus in eum intendere et suo more quasi querimoniam facientes cum magno garritu perstrepuerunt.

Miratur episcopus, mirantur et omnes. Tandem autem sciscitatur 20 episcopus quidnam causae esse potuisset quod sic gemendo clamarent.

C 3501 R

ALEXANDRI MONACHI

C. XLII

II clamarent, et responsum est ab archidiacono quod forte quererent de nidulo suo, quem saepe reaedificatum famuli demoluerant. Quod ille ut cognovit, dixit eis: 'Iam vestrum clamorem audivi, iam satis lamen tatae estis. Ceterum si de vestro nidulo conquerimini, vadite modo et licentiam habeatis nidificandi, nec sit ausus quisdam amodo vos pertur5 bare.' Cuius ad iussionem protinus illae, quae gratias inclinatis capitibus agentes mutata voce cantantes abierunt, et in ora omnium aedificare sine mora fiducialiter coeperunt. Ab illa itaque hora in tantum securae atque domesticae fuere, ut viderimus eas saepe admonitu hominum ad cantum excitari et manibus fere posse tractari. 1

I Responsum est a quodam suorum quia forte quererent de nido suo, quem habere non poterant. Quod ille ut audivit, innuit eis dicens: 'Iam satis lamentatae estis. Vadite modo, et licentiam habete nidificandi, nec sit ausus quisquam amplius vos perturbare.' Quae protinus quasi quandam coniventiam inclinatis capitibus demonstrantes abierunt, et 5 in ora omnium aedificare sine mora coeperunt. Ab illa quidem die in tantum securae atque domesticae fuerunt, quod ad monitum hominum interdum cantare solebant et fere manibus tractari poterant.

II Capitulum XLIII De Ademaro, clerico Lugdunensi Hic reverendus vir patri Anselmo de quodam suo clerico, me prae sente, narravit quod dico. Clericus ille praefatae Lugdunensis ecclesiae canonicus fuerat, nomine Ademarus, bene literatus, sed nimis lubricus. 5

Multum erat honestus aspectu, affabilis, antistiti et clero ex sua scientia I Sanctae Lugdunensis ecclesiae reverendus antistes Hugo venerabili

Anselmo Cantuariorum archiepiscopo, dum a propria sede pro iustitia exularet et apud eum non quasi hospes, sed quasi eiusdem pater vel dominus habitaret, die quadam de suo quodam clerico, me praesente, narravit, quod silencio praeteriri nolo. 5

Clericus ille praefatae Lugdunensis ecclesiae canonicus fuerat, nomine Ademarus, bene litteratus, sed a corporali voluptate non bene alienatus.

Multum erat aspectu honestus, affabilis, antistiti et clero ex suae scientiae 1 quererent: sic AB 6 illae quae: ille qui B

6 Ab: Ad A 6 antisti B

C. XLIII

DE MIRACULIS

II multum amabilis. Hic quadam vice praetendens sibi quamlibet neces situdinem imminere, accepta licentia a civitate secedit et in monasterium sanctimonialium, quod non longe distat a civitate, divertit. Ubi dum nocte illa mansisset, vespere sanus cubitum ivit, sed mane mortuus

5 in suo lecto repertus est. Cuius pavenda mors cum pontifici et clero suae ecclesiae denuntiaretur, vehementer afflicti mox pro eo precibus institerunt.

Sed nocte sequenti memorato suo episcopo in visione quasi percussus lepra demonstratus est. Quem episcopus ut vidit, sciens quia mortuus

10 fuerat, protinus cognovit, sed quia ei deformis horridaque facies nimis erat, vehementer obstupuit. Exclamavit itaque antistes, praecipiens ei ne propius accederet. Qui dum gradum sisteret, dixit, 'Quid est, Ademare? Tu, sicut mihi videtur, damnatus es; sed coniuro te per Iesum

Christum, dominum nostrum, et virtutem spiritus sancti, ut indices 15 mihi si umquam poteris liberari.' Respondit ille rauca et gemebunda voce, 'Non'. Ad quam responsionem motus episcopus, 'Heu', inquit,

'miser, quid dicis? Quare non?' Ait, 'Quia post corpus'. Et antistes:

'Quid est hoc: post corpus?' Respondit, '"Non relinquitur hostia pro peccato".' Qua facta responsione abscessit, et episcopus experrectus

I prudentia permultum amabilis. Hic quadam die praetendens quamlibet sibi necessitudinem imminere, accepta licentia a civitate secedit ac monasterium sanctimonialium, quod ferme tribus diebus longe a civitate distat, petiit ibique moram aliquantisper facere disposuit. Sed hora

5 imminente suae discessionis subito ex hac luce raptus est. Cuius obitus pontifici et clero suae ecclesiae sine dilatione annunciatur. Qui afflicti tali nuncio mox pro eo precibus institerunt.

Paucis autem evolutis diebus memorato episcopo, videlicet reverendo Hugoni, in visione apparuit. Quem episcopus ut vidit, confestim cogno10 vit, sed quia ei horrida facies erat, vehementer obstupuit. Exclamavit itaque antistes, praecipiens ei ne appropinquaret ad se. Qui dum oboediret et gradum sisteret, recordatus episcopus quia mortuus erat, taliter eum allocutus est: 'Quid est', inquit, 'Ademare? Coniuro te per dominum nostrum Iesum Christum et per virtutem spiritus sancti, ut

15 dicas mihi, si amplius poteris liberari.' Respondit ille rauca et geme bunda voce: 'Non.' Ad quam responsionem motus episcopus dixit,

'Heu miser, quid dicis? Quare non?' Ait ille, 'Quia post corpus'. Et antistes: 'Quid est hoc: post corpus?' Respondit, '"Non relinquitur hostia pro peccato".' Hac facta responsione disparuit, et episcopus

18-19 Non . . . pro peccato: Hebr. 10. 26.

ALEXANDRI MONACHI

C. XLIII II vehementer dolere coepit, quia ex prioris vitae merito magis sensit eum damnationis sententiam cepisse quam aliud.

Veritatis quippe attestatione quoddam peccatum est quod non remit tetur hominibus neque in hoc saeculo neque in futuro. Et Iohannes dicit, 'Est peccatum usque ad mortem; non dico, ut pro eo quis oret'.

Hoc irremissibile et tam grave peccatum, impaenitudo esse intelligitur.

Quod se incurrisse is qui apparuit non celavit, sed ex verbis apostoli aperte manifestavit, cum dixit, '"Non relinquitur hostia pro peccato' '.

Paulus namque ait, 'Voluntarie peccantibus post acceptam notitiam veritatis non relinquitur hostia pro peccato.' Et beatus Gregorius:

'Peccatum quod hic non corrigitur, eius venia frustra postulatur.'

Valde igitur pensandum est et non transitorie, ut, dum hic vivitur et licet, sic unusquisque laborare et se praeparare studeat, quatinus post mortem carnis, unde laetificetur in alia vita inveniat.

I experrectus vehementer dolere coepit, quia eum ex prioris vitae merito magis putavit damnacionis sententiam cepisse quam aliud.

Veritatis quippe attestatione quoddam peccatum est quod non re mittetur hominibus neque in hoc saeculo neque in futuro. Et Iohannes dicit: 'Est peccatum usque ad mortem; non dico, ut pro eo quis oret'.

Hoc irremissibile et tam grave peccatum impaenitudo esse intelligitur.

Quod se incurrisse is qui apparuit celare non potuit, sed ex verbis apostoli aperte manifestavit, cum dixit: '"Non relinquitur hostia pro peccato''.' Apostolus namque dicit, 'Voluntarie peccantibus post ac ceptam notitiam veritatis non relinquitur hostia pro peccato'.

5 Est . . . oret: i Ioh. 5. 16.

8 Non . . . pro peccato: Hebr. 10. 26.

9-10 Voluntarie . . . pro peccato: Hebr. 10. 26.

11 Gregorius Magnus, Moralium lib. xvi. 68, n. 82 (P.L. 75. 1160).

II Capitulum XLIV C. XLIV

DE MIRACULIS

De caeco illuminato per beatum Anselmum Ibidem cum adhuc hospitaremur, post matutinas et missarum cele brationem ministris exeuntibus solebat pater Anselmus in capella

5 demorari, et in oratione ac lacrimis cum magnis singultibus diu im morari. Quem Alexander monachus, cuius supra meminimus, die noctuque operiens remotius ab eo penes ostium sedebat, observans quando exire vellet, ut eum per gradus, quibus descendebatur in cubiculum eius, per manum ne forte offenderet sustentaret. Cui cum

10 venerabilis pater privatim diceret, ut nocte dormitum iret et se solum relinqueret, recusabat ille dicens, 'Pater, si solus fueris, et aliquid tibi adversum contigerit, cum hoc fama divulgante passim auditum fuerit, dicetur quia Anglos et nequam ministros habuisti. Magis nobis, qui vobiscum profecti sumus, conveniret emori, quam deberes elidi, occi15 dere, vel quid adversi nobis absentibus perpeti. Quare quantum tibi placuerit lamentare et deum precare, qua lingua et voce volueris, quia certe solum te non derelinquam, et quae feceris bene celabo donec vixeris.' Sic monachus suum remanere tuebatur et venerabilis pater his facile acquiescebat. Erat enim mitissimus hominum sui temporis, ut

20 puto, qui habitabant in terra. Scientiae autem atque doctrinae quam fuerit mirabilis, animadvertere potest qui eius volumina legerit.

Quadam itaque die, cum ibi ex more orationi intenderet, rusticus regente baculo venit, qui se pro foribus proiciens clamare coepit,

'Domine archiepiscope, redde mihi lumen oculorum meorum, quod 25 amisi'. Eademque saepius repetens, inquietudinem generabat. Cuius clamore cum venerabilis pater taedio afficeretur, praecepit Alexandro ut videret quid causae haberet qui sic clamaret. Itaque ad ostium monachus accessit, rusticum invenit, quid quaereret quaesivit, audivit,

I Alio quoque tempore, dum idem post missarum celebrationem in ecclesiola, ubi divina misteria solvebat, exeuntibus ministris remaneret, rusticus quidam astitit ante ianuas cum lamentatione petens ut sibi auxiliaret. Tum pater vocans me quaesivit quisnam esset quem ita

5 lamentari audiebat. Quod cum ego ignorarem, ad hostium accessi. Et paupere invento causam lamentationis quaesivi, audivi, redii, patrique

2 For the important differences between the two recensions of this story, see above, pp. 22-23; and for Eadmer's use of the story, see Vita Anselmi, ii. 53 (p. 131).

6 supra: cc. 39, 40.

19 Erat . . . hominum: cf. Num. 12. 3.

C. XLIV

246 ALEXANDRI MONACHI

II rediit, dixit, 'Rusticus est pauper, qui amisso lumine oculorum sup plicat, ut ei super oculos manum ponatis, quia confidit in deo ulterius sese melius habiturum/ At ille, 'Adduc', inquit, 'eum, et ostium claude .

Fecit, et introductum caecum coram eo statuit. Qui elevata manu stans paululum oravit, et signo sanctae crucis oculos caecatos signavit. Ex 5 quibus mox spissitudo ut squama ubertim diffluere coepit. Deinde praecepit monacho aquam sibi benedictam afferri. Fecit, et allatam super oculos eius proiecit, sicque illum reduci praecepit.

Paruit monachus, illumque reducens dixit ut, si in crastino melius non haberet, ad se rediret, quia eum ad pontificis benedictionem iterum 1 venire faceret. Qui ait, 'Domine, deo gratias iam video, benedictus dominus meus archiepiscopus, qui mihi suam benedictionem ex dei parte porrexit'. Laetus igitur recessit, palam enuntians qualiter amissum lumen receperit.

Cum vero Anselmus capellam egrederetur, praecepit monacho, ne 1 cui loqueretur de hoc quod viderat. Paruit, sed postquam beatus ille ex hac vita migravit, palam, ut digestum est, hoc praedicavit.

I in haec verba retuli: 'Rusticus', inquam, 'pauper est, qui amisso lumine oculorum supplicat, ut ei super oculos manum ponatis, quia confidit in deo ulterius sese melius habiturum.' At ille, 'Adduc', inquit, 'eum'.

Igitur adductus. Sanctae crucis signum eius super oculos fecit, ex quibus mox quandam spissitudinem lacrimarum ubertim diffluere conspexi. 5

Brevique oratione facta, aquam benedictam super oculos aegroti proiecit, sicque illum reduci praecepit.

Quod cum fecissem, dixi ei ut si in crastinum melius non haberet ad me sine mora rediret, pollicens quia eum ad pontificem sine dubio facerem venire. Si autem se melioratum sentiret, domi maneret. Qui 1 laetus abiens et ita se facturum spondens, ulterius ad nos non rediit, unde eum lumen recuperasse non dubitavi.

II Capitulum XLV C. XLV

DE MIRACULIS

De puero per eum a caduco morbo liberato Alio tempore contigit ut quidam puer scholaris, Huberti cuiusdam nobilis viri filius, dum in scholis esset, subito corrueret atque spumaret.

5 Quod praesentes ut viderunt, magna tristitia perculsi sunt. Tunc magi ster scholarum duos clericos ad dominum suum, venerabilem virum eiusdem civitatis archiepiscopum Hugonem, cuius paulo ante memini mus, transmisit, quatinus ab eo de pueri casu consilium quaererent.

Qui cum ei tunc forte balneis utenti hoc indicassent, ait: 'Concite 10 pergentes ad dominum meum Anselmum Cantuariensem archiepi scopum, rogate ut sui gratia non se moveat, sed signum sanctae crucis de loco ubi est puero porrigat.'

Venientes autem, aliter quam eis praeceptum fuerat, ut ipsi postea cognoverunt, locuti sunt. Nam postquam de pueri infortunio retulerunt,

15 subinferunt: 'Ivimus ad dominum nostrum, et praecepit nobis ut vos rogaremus, quatinus ad videndum puerum veniatis, et quid de eo nobis faciendum sit, consulatis.' Quod Anselmus ut audivit, expavit et dixit:

'Ego nihil medicinae scio, et ideo quid ibi quaeram nescio.' Aiunt illi, 'Dominus noster sic praecepit nobis, ut tui gratia puerum benedicas'.

I Eodem tempore, dum nos ibidem moraremur, contigit ut quidam scholaris clericus, Huberti cuiusdam nobilis viri filius, dum in scholis esset, caduco morbo subito vexaretur, et in ora omnium in terram cor rueret, atque ab ore spumam proiceret. Quod qui praesentes aderant

S ut viderent, magno terrore perculsi sunt. Tunc magister scholarum duos clericos ad dominum suum, venerabilem virum eiusdem civitatis archi episcopum Hugonem, cuius superius mentionem fecimus, protinus mittere curavit, ut ab eo de pueri infortunio consilium quaererent. Qui cum suo episcopo tunc forte in balneis residenti hoc denuntiassent, ait,

10 'Ite ad dominum et patrem meum Anselmum Cantuariensem archi episcopum, et rogate eum ut sua gratia signum suae crucis porrigat puero de loco ubi est.'

Venientes autem illi, aliter quam episcopus eis praeceperat, locuti sunt. Nam postquam de casu pueri retulerunt, subinferunt: 'Ivimus',

15 inquiunt, 'ad dominum nostrum et praecepit nobis, quatinus ad vos veniremus, postulando ut benignitate vestra ad puerum videndum accedatis, et signum sanctae crucis super eum faciatis.' Quod Anselmus ut audivit, vehementer expavit et dixit: 'Ego nihil medicinae scio et iccirco quid ibi quaeram nescio.' Aiunt illi: 'Dominus noster praecepit

20 nobis ut ex sua parte diceremus vobis, quatinus illuc, si placet vobis,

ALEXANDRI MONACHI

C. XLV II Ad quod ille, 'Ego', inquit, 'non habeo meliorem benedictionem quam ille; ipsemet faciat, si placet ei, quod me, ut dicitis, facere iubet'. 'Ipse', inquiunt, 'propter suas crebras infirmitates balneis nunc utitur, et precatur ut sui amore per vos visitetur puer.'

Eadem hora sedebat Alexander, monachus eius, cum eo. Qui cum 5 illum precibus legatorum reniti videretur, dixit, 'Pater, bene potestis ire, quia locus, ubi puer iacet, prope est'. 'Scio', inquit ille, 'fili, quia non longe locus est, sed nihil, unde illi subvenire valeam, est in me.

Attamen, quia praecipit dominus meus archiepiscopus, ibo.' Talis siquidem mos utriusque viri fuerat, ut neuter alium nisi dominum 10 vocaret. Igitur surrexit, ivit et cum ad scholas venissemus, iacebat puer quasi exanimis, et capiti eius pulvinar erat suppositum. Ad quem

Anselmus protinus accessit, et manu extenta super eum oravit. Necdum orationem compleverat, et ecce is, qui mori videbatur, oculos aperuit.

Quem protinus benedixit, atque ut ei daretur ad manducandum prae15 cepit, sicque reversi sumus. In crastinum autem dum ab ecclesia regrederemur, obviam nobis factus est idem puer, laetus et alacer. Et veniens ad virum dei, quaesivit quid sibi servandum foret, ne invaliinquit, 'non habeo meliorem benedictionem quam ille; ipsemet faciat, si placet ei, quod me, ut dicitis, facere iubet'. 'Ipse', inquiunt, 'propter suas crebras infirmitates balneis nunc utitur, et rogat ut eius amore per vos infirmus visitetur.' 5

I pergatis et ei sanctae crucis signum porrigatis.' Ad quod ille, 'Ego', Eadem hora sedebam coram eo et legebam in epistolis Pauli apostoli.

Et cum illum precibus advenientium reniti atque lacrimari viderem, dixi, 'Pater, bene ire potestis, quia locus prope est'. 'Scio', inquit ille,

'fili, quia non longe locus est, sed nihil, unde ei subvenire valeam in me est. Attamen, quia praecepit dominus meus archiepiscopus, ibo.' Talis 10 siquidem mos utriusque viri erat, ut neuter alium nisi dominum vocaret.

Igitur festinantes ivimus, et cum in claustrum venissemus ubi scholae regebantur, iacebat puer inter duas columnas quasi exanimis posito pulvinari sub capite eius. Ad quem Anselmus protinus accessit et manu extensa super eum paululum oravit. Necdum compleverat orationem, 15 et ecce is, qui mori videbatur, oculos aperuit. Finita itaque oratione et benedictione data, praecepit ut inde aeger tolleretur et ad hospitium deportaretur; sicque reversi sumus. Mane vero circa horam tertiam, completo ministerio divino, dum a capella reverteremur, obviam nobis factus est idem puer laetus et alacer. Et veniens ad patrem quaesivit 20

12 pulvis erat suppositus B

C. XLV

DE MIRACULIS 249

II tudinem iterum incurreret, quam pridie passus fuerat. De cuius reparata sospitate venerabilis vir laetificatus, 'benedictus', inquit, 'dominus Iesus

Christus, qui te sanavit, fili. Vide amodo, ut castitatem custodias, deum tota devotione diligas, in cuius servitio quidquid didiceris ponere

5 deliberes, et ei, quia te liberavit, grates agere non cesses.' Dansque illi benedictionem, Vade,' ait, 'deus te custodiat et si quae dixi servaveris, bene tibi erit'. Itaque puer alacris recessit, nec ulterius usque ad diem mortis illam aegritudinem sensit.

I quid sibi servandum foret, ne iterum incurreret infirmitatem, quam pridie passus fuerat. Haesitans autem ille de qua debilitate loqueretur, quia puerum penitus ignorabat, substitit percunctando quid quaereret.

Sed mox ut rem cognovit, benedicens deum de reparata eius sospitate 5 dixit: 'Amodo, fili, vide ut castitatem tuam custodias, deum tota mente diligas, et quia te liberavit, grates ei reddere numquam desistas.' Dans que illi benedictionem, 'Vade', inquit, 'deus te custodiat'. Itaque puer recessit, nec usque ad diem mortis eius illam aegritudinem sensit.

II Capitulum XLVI De Stephano, Romanae urbis iudice Huius reverendi patris Anselmi relatione hoc quod refero didici, quod ipse, dum adhuc in iuvenili aetate esset, verorum narratione cognovit.

5 Tempore beati Leonis papae fuit quidam archidiaconus Romanae ecclesiae, nomine Petrus, vir magnae religionis et magna veneratione habitus. Hic germanum fratrem habebat, vocabulo Stephanum, qui iudex in ipsa urbe constitutus, pro sui officii qualitate satis probus atque appretiatus fuerat. Sed Petrus archidiaconus languore correptus ad

I Venerabilis vitae viro Anselmo Cantuariorum archiepiscopo narrante didici quae dico. Tempore beati Leonis papae fuit quidam archidiaconus

Romanae ecclesiae cui Petrus vocabulum erat, vir magnae religionis et in magna veneratione habitus. Hic fratrem habebat iudicem in eadem

5 urbe, Stephanum nomine, qui pro sui officii qualitate satis probus, satis appreciatus satisque videbatur esse religiosus. Sed Petrus languore

4 Anselm was fifteen to twenty years old during Leo IX's pontificate (1049-54).

6 Peter, archdeacon of Rome is mentioned by Bonizo, Liber ad Amicum (M.G.H.

Libelli de Lite, i. 584-5) as the instigator of the mission to Henry III in 1046, which led to the deposition of Silvester III and Benedict IX. Stephen, sacri palatii iudex Romanus or iudex Romanae sedis, was active in 1053 and 1056, but the second of these dates is strictly too late for our story (E. Steindorf, Jahrbucher des deutschen Reichs unter

Heinrich III, ii. 235 n., 350 n.; Jaffc, Regesta Pontificum Romanorum, no. 4348).

ALEXANDRI MONACHI

C. XLVI II extrema perducitur. Stephanus vero, frater eius, aliquanto tempore interposito, subsecutus est. Qui cum defunctus esset, quia dives ac nobilis fuerat, corpus illius triduo inhumatum servatur, dum aroma ceteraeque species, quibus condiri debeat, parantur.

Interim autem anima illius discutienda iudici praesentatur. At cum 5 duceretur, vidit coetum sacrarum virginum, inter quas beatam Agnetem quasi principatum tenere conspexit. Quae cum eundem Stephanum intuita fuisset, suam ab eo faciem protinus avertit, omnesque sociae virgines similiter illi terga verterunt. Tunc ei animo occurrit, quod olim sanctae Agnetis ecclesiae quendam hortum abstulerat, et ob hoc se 10 a domina illa sociisque illius sic contemptum esse. Transivit autem, et ante iudicem venit. Cui cum trepidus astaret atque iudicium suum cum magna formidine expectaret, supervenit ille fortissimus militum

Laurentius archidiaconus. Qui terribiliter eundem Stephanum aspiciens, per brachium illum apprehendit, et ter tam fortiter constrinxit, ut illae 15 partes brachii non parum intumuerint. Vestigia quoque digitorum ita in eodem brachio postea apparuerunt, quasi manicae ferreae illud fortiter constrinxissent. Quod quare fieret, illum minime latere potuit.

Quondam enim beato Laurentio tres suo iudicio domos abstulerat, et idcirco haec sibi in signum peccati a sancto fieri cognovit. 20

I correptus ad extrema perductus est. Stephanus vero, frater eius, ali quanto tempore interposito subsecutus est. Qui cum defunctus esset, parentes eius, quia nobilis et dives fuerat, corpus illius aromatibus aliisque speciebus condire voluerunt, et ob praeparationem earundem specierum triduo inhumatum corpus eius servaverunt. 5

Interim anima eius ad iudicandum ducitur. Sed cum duceretur, vidit chorum sanctarum virginum, inter quas beatam Agnetem conspexit et cognovit. Quae cum eundem Stephanum intuita esset, suam ab eo faciem protinus avertit, omnesque sociae virginis hoc idem facientes terga illi verterunt. Tunc ei venit in mentem, quod olim sanctae Agneti quendam 10 hortum abstulerat, et ob hoc se a domina illa sociisque illius sic con temptum esse. Transiens itaque praesentatus est iudici. Cui cum trepidus astaret atque iudicium suum cum magno timore expectaret, supervenit ille fortis miles Laurentius archidiaconus. Et terribili aspectu

Stephanum intuitus eius brachium apprehendit et ter in tribus locis tam 15 fortiter constrinxit, ut in tumorem partes illae brachii versae sint.

Vestigia quoque digitorum eius ita in eodem brachio apparuerunt, quasi manicae ferreae illud fortissime constrinxissent. Quod quare fieret illum latere non potuit. Quondam enim beato Laurentio tres domos abstulit et iccirco haec sibi in signum peccati sui a beato viro fieri cognovit. 20

C. XLVI

DE MIRACETLIS

II Deinde vita eius discutitur et perditioni addicitur, quia, dum in cor pore viveret, saepe veritatem vendidisse convincitur. Iudex quippe, dum esset praeditus gratia multae rationis, pro defensione iustitiae pretium accipere solebat. Nonnumquam etiam pretio conductus, non rectam

5 causam sua assertione rectam esse iudicabat. Sicque in altero veritatis venditor, in altero vero peremptor fuisse probatur. Nam ubi pretium pro dicenda iustitia accepit, veritatem vendidit, et quando ipsam ratione sua evertebat, procul dubio, quantum in ipso fuit, veritatem perimebat. Quapropter ducitur, ut Iudae proditori in poenis copuletur.

10 Cum autem duceretur, audivit in tenebris voces multorum gemen tium, inter quas etiam Petri archidiaconi sui fratris vocem agnovit. Quam cum nimis gemebundam esse intelligeret, permissum est sibi ut in quirere posset, quaenam causa esset, quod poenis deputatus fuisset.

Tunc ille clamans percunctatus est: 'Quid', inquit, 'est, frater, cur in 15 poenis et tenebris conversaris? Quid fecisti, unde nunc tormentaris?'

Respondit ille cum grandi gemitu dicens: 'Propter solam avaritiam poenis deputatus sum. Nam cum essem Romanae ecclesiae archidiaconus, nimis diligebam munera, sequebar retributionem, quod penitus mei officii non interfuit.' Et ait Stephanus, 'Poteritne tibi esse

20 remedium aliquod?' 'Erit', inquit, 'ille mihi remedium, si dominus papa pro me sacrae communionis hostiam obtulerit, et precibus conI Deinde vita eius discutitur, examinatur, damnatur, quia dum in corpore viveret, saepe veritatem vendidisse convincitur. Iudex quippe dum esset, et gratia sermocinationis multaeque rationis praeditus esset, pro defensione iustitiae precium libenter solebat accipere. Nonnum5 quam etiam eodem precio conductus, non iustam causam sua assertione iustam esse iudicabat. Sicque in altero veritatis venditor esse probatur, in altero vero eiusdem veritatis emptor fuisse asseritur. Quapropter ducitur, ut Iudae in poenis, qui veritatis proditor extiterat, coniungatur.

Cum autem duceretur, audivit in tenebris voces multorum gementium, 10 inter quas etiam Petri sui fratris vocem agnovit. Quam cum nimis gemebundam esse cognosceret, permissum est sibi ut inquireret, quaenam causa esset, quod poenis deputatus esset. Tunc ille exclamans sciscitatus est: 'Quid', inquit, 'est, frater, cur in poenis et tenebris con versaris ? Quid fecisti, unde tam graviter cruciaris ?' Respondit ille cum

15 magno gemitu dicens: 'Propter solam avaritiam poenis deputatus sum.

Nam cum essem Romanae ecclesiae archidiaconus, nimis diligebam munera, sequebar retributionem, quod omnino mei officii non interfuit.'

Et ait Stephanus, 'Poteritne esse tibi aliquod remedium?' 'Poterit', inquit ille, 'si dominus meus papa sacrae communionis pro me hostiam

ALEXANDRI MONACHI

C. XLVl II stanter pro mea liberatione institerit.' Subintulit quoque modum mis sarum et orationum, qui pro se fieri debuisset, et Stephanus ab illo remotus atque ad puteum magnae profunditatis perductus est. Qui a summo usque deorsum hinc et inde acutissimos ferri clavos eminentes ad se invicem habebat, per quos ille praecipitatus cadendo de clavo in 5 clavum transiit, et usque ad fundum multo vulnere conscissus ac paene totus dilaniatus tandem pervenit, ubi domini venditorem ludam invenit, eique in tormentis adhaesit. Sicque illi coniunctus est, quasi penitus illi unitus esset.

In illis ergo poenis dum esset, beato martyri Praeiecto, quem ille 10 vivens in corpore valde et prae aliis sanctis dilexerat atque ad eius reverentiam plurima bona fecerat, quidam sanctorum dixerunt, 'O

Praeiecte, quid agis, nonne quantum miser iste te dilexerit recordaris ?

Quid cessas? Cur pro illo non oras?' Quibus ille, 'Vos', ait, 'videtis quod sanctus Laurentius et beata virgo Agnes indignati sunt ei.' 'Nos', 15 inquiunt, 'veniemus tecum, eamus precari eos, ut hanc tibi noxam remittant, ac deinde pro eius liberatione dominum Iesum nobiscum ex orent.' Laurentius itaque et Agnes interpellati venerabili martyri Prae iecto culpam donaverunt, eiusque amore dominum Iesum pro damnati

I deo obtulerit et multis pro mea liberatione precibus institerit.' Subintulit quoque modum missarum et oracionum pro sua liberatione, et Ste phanus ab eo remotus atque ad puteum magnae profunditatis perductus est. Hic a summo usque deorsum hinc et inde acutissimos ferri aculeos eminentes habebat, per quos ille in eundem lacum praecipitatus transiit 5 cadendo et usque ad profundum multo vulnere conscissus ac pene totus dilaniatus tandem pervenit, ubi ludam domini traditorem invenit eique in poenis cohaerendo adhaesit. Sicque illi coniunctus est, quasi penitus illi unitus esset.

Tali in loco dum ille fuerit, sanctum Praeiectum martyrem, quem 10 ille vivens multum dilexerat atque eius ad reverentiam plura bona fecerat, rogaverunt quidam sanctorum dicentes: 'O Praeiecte, quid agis? nonne recordaris quantum ille miser te dilexit? Quid cessas?

Quare illi veniam non imploras ?' Ad haec ille, 'Vos', ait, 'videtis quod sanctus Laurentius et beata virgo Agnes irati sunt'. 'Nos', inquiunt illi, 15

'veniemus tecum; veni et precemur eos, quatinus hanc noxam condonent et postea pro eius liberatione nobiscum dominum exorent.' Laurentius itaque et Agnes super hac re interpellati venerabili martiri Praeiecto culpam donaverunt, eiusque amore ad dominum Iesum pro salute

10 fuerit: furit A

c. XLVI DE MIRACULIS 253

II ereptione adeuntes, veniam obtinuerunt. Protinus ergo domini imperio nuntius ivit, qui eundem Stephanum de lacu miseriae educeret, et pro eo qualiter Praeiectus martyr oraverit indicaret. Denuntiatum est illi etiam quod triginta dierum haberet spatium in corpore vivendi, in 5 quibus vitam pristinam emendaret et pro paenitentia singulis diebus centesimum octavum decimum psalmum percantaret; die vero tricesima transiret.

Itaque revixit, et stupefactis omnibus qui aderant, funereo in strato resedit, cunctisque rem ex ordine libera voce narravit. In argumentum

10 etiam signa quae tulerat in brachio ex constrictione beati Laurentii de monstrabat, quae patenter omnibus fidem indubitabilem praebebant.

Addebat quoque quoniam non amplius triginta diebus licentiam vivendi in corpore habuisset. Tunc papa pro suo archidiacono, de quo talia audierat, intentius orare coepit, et quidquid is qui reversus fuerat dicebat

15 pro eo fieri debere, persolvit. Transactis autem viginti novem diebus, die tricesima, sicut locutus est, migravit. Quae res non tam illius causa qui rediit facta esse creditur, quam nostri quibus ad cautelam denuntiatur quatinus dum hic vivitur sic curemus mala nostra detergere, bona sectari, ut cum ad illam quae fine caret vitam venerimus, cives patriae

20 caelestis nobis collaetari ut amicos inveniamus.

I damnati illius convenerunt et veniam impetraverunt. Protinus igitur domini eiusdem nuncius ivit, qui eundem Stephanum de lacu miseriae extraxit et qualiter pro eo Praeiectus martir oraverit indicavit. Annunciavit quoque ei quod triginta dierum spatium vivendi haberet in corpore,

5 in quibus pro paenitentia singulis diebus psalmum 'beati immaculati in via' percantaret, die autem trigesima transiret.

Itaque et stupefactis omnibus qui aderant funeri, in stratu resedit, omnibusque rem ex ordine libera voce narravit. In argumentum etiam signa quae in brachio gestaverat in constrictione beati Laurentii

10 demonstravit, quae patenter omnibus fidem indubitabiliter praebebant.

Addebat quoque quoniam non amplius triginta diebus licentiam vivendi habebat in corpore. Tunc papa pro suo archidiacono, de quo talia audierat, intentius orare, et quidquid is qui reversus fuerat dicebat pro eo fieri debere sine mora fieri constituit. Transactis autem viginti novem

15 diebus, die trigesima, sicut praedixerat, defunctus est.

2 educeret: educent B 2 de lacu miseriae educeret: cf Ps. 39. 3.

13 is: iis A 5-6 beati . . . via: Ps. 118.

II Capitulum XLVII

ALEXANDRI MONACHI

C. XLVII De presbytero, qui beatum Martinum amaverat Hoc quoque praefatus pater narravit, quod, dum praeesset ecclesiae

Beccensi, contigisse cognovit. Quidam presbyter erat sibi multum amicus et familiaris, qui beatum Martinum post deum prae ceteris sanctis amare 5 et honorare solebat. Semper de illo bona loqui avebat, servos quoque illius, monachos sive clericos, plus aliis diligebat, eisque, in quantum poterat, accuratius serviebat. In ecclesia, ubi habitabat, erat altare quod dam consecratum in honorem sancti Martini, quod ipse ex affectu magni amoris quem erga sanctum habuerat, prae aliis coepit diligere, et ne 10 supra illud pulvis iaceret, vel aliqua incompositio velaminis in eo appareret, aut circa illud quicquam iaceat immundi, summa sollicitudine procurabat. Quidquid herbarum suavis odoris habere poterat, ibi ponebat, ubi et missas facere et orationi vacare solebat. Post plures autem annos talis suae conversationis, languore correptus defunctus est. 15

Sed paucis diebus interpositis, visio Anselmo de illo ostensa est.

Quadam etenim nocte expletis matutinarum laudibus, dum in ea quae dei sunt mentem porrigeret, levem subito soporem sensit, in quo

I Nec praetereundum puto quod idem venerandus vir narrare consuevit.

Quidam presbyter erat sibi multum amicus et familiaris, qui beatum Martinum post deum prae ceteris sanctis amare et honorare solebat.

Semper de illo bona loqui avebat, servos quoque illius, monachos sive clericos, prae ceteris diligebat, eisque, in quantum poterat, accuratius 5 servivit. In ecclesia, ubi habitabat, erat quoddam altare consecratum in honorem sancti Martini, quod ipse ex affectu magni amoris quem erga sanctum habuerat prae aliis coepit diligere, et ne supra illud pulvis iaceret, vel aliqua incompositio in eo appareret, aut circa illud quicquam immundi maneret, summa sollicitudine procurabat. Quidquid herbarum 10 boni odoris habere poterat ibi ponebat, ubi et missas facere et orationi saepius incumbere consuevit. Hic ita post multa tempora talis con versationis languore correptus, ad extrema perductus est.

Qui cum defunctus esset, aliquot diebus interpositis visio de eo eidem venerabili Anselmo talis apparuit. Quadam nocte expletis matutinarum 15 laudibus, dum ipse in quodam loco esset et in ea quae dei sunt mentem

12 iaceat: iacent B 13 suavis: suavi B 3 This vision, which Anselm experienced while abbot of Bee (1078-93), should be compared with Eadmer's account of his earlier vision of his dead friend Osbern, Vita

Anselmi, i. 10 (pp. 18-20).

4 avebat: agebat A

C. XLVII

DE MIRACULIS

II beatum Martinum et eundem presbiterum in aere stare conspexit.

Paululum autem inferius daemonum multitudinem vidit, quae parata erat rapere presbiterum. Sed cum illum propter sancti praesentiam non auderet attingere, coepit cum iurgio conqueri, dicens: 'Quid ad te,

5 Martine, attinet presbiter iste ? Quare illum tueris ? Nobis oboedivit in multis, dum vixit, noster quoque post mortem esse debebit.' Ad quae, dum beatus ille respondere dedignaretur, impetum versus presbiterum cum magno strepitu daemones fecerunt. Quibus alia ex parte sanctus occurrit, ut eum ab illorum potestate eriperet. Sed dum inter se con io fligerent, visio ab oculis Anselmi sublata est.

Intellexit itaque vir sapiens beatum Martinum defuncto adminiculare, et quia nondum perfecte liberatus esset, orationum suffragia illi neces saria esse. Missis igitur litteris per vicinas ecclesias rogavit pro eo sup plicationes fieri, quoniam adhuc aliquo eum peccati obstaculo impediri

15 sensit. Beatum vero Martinum ab illa hora venerabilis Anselmus magis familiarem habuit, eo quod illi curam esse de sui dilectoris anima intellexit, quem etiam inter sanctos dei quasi specialem sibi patronum constituit, eiusque memoriam, donec vixit, indesinenter egit.

I porrigeret, levem subito soporem sensit, in quo beatum Martinum et eundem presbyterum in aere stare conspexit. Paululum autem inferius daemonum multitudinem vidit, quae parata erat rapere presbyterum.

Cumque ad hoc daemones paratos videret, sed non audere propter 5 praesentiam sancti viri, coepit eadem infernalis turba viro dei conviciari ac dicere: 'Quid ad te, Martine, pertinet presbyter iste? Quare illum tueris ? Nobis oboedivit, dum vixit, noster quoque post mortem esse debebit.' Ad quod dum vir sanctus respondere dedignaretur, daemones cum impetu et strepitu magno presbyterum invadunt. Quibus vir

10 sanctus alia ex parte occurrit, ut eum ab eorum potestate liberaret. Sed dum inter se confligerent, visio ab oculis Anselmi disparuit.

Intellexit vir sapiens itaque per beatum Martinum defunctum liberari atque vita potiri. Sed quia nondum perfecte liberatus esset, suffragia missarum et orationum tali ostensione postulare. Missis itaque litteris

15 per omnes vicinas ecclesias monendo rogavit atque monuit rogando, quatinus domini misericordiam pro fratris anima obnixius orarent; quod sic factum est, ut imperavit. Ab illa igitur hora reverendus vir Anselmus beatum Martinum magis familiarem coepit habere, quem intellexit tantopere de sui dilectoris anima curam habere. Eum itaque sibi inter

20 alios sanctos quasi specialem patronum constituit eiusque memoriam, quamdiu vixit, indesinenter egit.

4 iurgio: iurgo B 21 Cf. Or. xiv (Schmitt, iii. 55)

II Capitulum XLVIII 2s6

ALEXANDRI MONACHI

C. XLVIII

De Maurilio, Rotomagensi archiepiscopo Eodem tempore, ut eius dulci relatione didici, Maurilius, sanctae

Rotomagensis ecclesiae venerandus antistes, languore fatigatus, ad extrema pervenit. Ad cuius visitationem cum quique de vicina viri 5 religiosi advenirent, qui se illius orationibus commendarent, paulo ante quam extremum flatum exalaret, multis praesentibus cilicio humi distento impositus est, ubi et spiritum emisit. Sed postquam exanimis ibidem aliquamdiu iacuit, et circumstantes pro eo dei omnipotentis misericordiam obsecrarent, subito rediit, et omnes in stuporem magnum 10 convertit. Cumque siluissent, avidi audire si quid diceret, ait, 'Ductus fui ad Iordanem, ut illum transmearem. Sed cum citra flumen modice subsisterem, vidi ex altera parte fluminis fortia castra tetrorum spiri tuum venire, qui me invadere atque secum tollere minaciter intende bant. At quia non statim me transire viderunt, circa ripam fluminis 15 castra metati sunt, ut parati essent me rapere cum pertransirem. Ex quorum conspectu tantam formidinem passus sum, quantam non sensi

I Venerabilis viri Cantuariorum archiepiscopi Anselmi narratione cognovi, quod de sanctae memoriae Maurilio Rotomagensi archi episcopo subterannectere curavi. Iste venerandus vir post suae sancti tatis tempora, quae in praesenti vita peregerat, ad extrema perveniens, quique religiosi viri circumquaque manentes eundem visitare seseque 5 illius oracionibus commendare festinant. Sed cum multis praesentibus extremum spiritum exhalare videtur, impositus est cilicio humi distento.

Ubi dum aliquandiu quasi exanimis taceret, et circumstantes pro eo dei omnipotentis veniam obsecrarent, subito rediit et voces psallentium interrupit dicens: 'Ductus sum', ait, 'ad flumen Iordanis, ut illud trans10 mearem. Sed cum ibidem ex hac parte fluminis morulam facerem, conspexi trans flumen fortia castra tetrorum hominum venire, qui me invadere atque secum tollere minaciter satagebant. At quia non statim me transmeare viderunt, circa ripam fluminis castra metati sunt, ut parati essent me rapere mox ut flumen transirem. Ex quorum conspectu 15 tantam formidinem passus sum, quantam non sensi ex quo homo natus

3 Maurilius, archbishop of Rouen, died on 9 August 1067 and was buried at Rouen (Ordericus Vitalis, Historia Ecclesiastica, ii. 169). Anselm, as prior of Bee, would no doubt be at his funeral. William of Malmesbury, Gesta Regum, ii. 327-8, gives an independent and much better account of this incident.

13 minaciter: una'iter A

c.xLviii DE MIRACULIS 257 II ex quo homo natus sum. Cum ergo dubius essem quid facerem, quia nec flumen transvadare audebam, nec remanere poteram, venerunt duo viri in adiutorium mihi per media inimicorum castra, candidis induti vestibus, aspectu decori, splendoris non modici, iocunda modulatione

5 concinentes atque dicentes: '"Rex in aeternum vivens', circumcinge nos." De quorum adventu tota illa turba tetrorum territa disparuit, nec ullatenus illis praesentibus subsistere valuit.'

Haec antistes iacens in cilicio cum retulisset, omnibus sua data benedictione omniumque recepta, extremum spiritum exhalavit. Qua

10 in re datur intelligi eum ad lucis aeternae mansionem transisse, qui eiusdem lucis habitatores sibi in auxilium conspexit venisse; et quod rediit, ut visa referret, hoc dei miseratione factum esse, ne posteros remuneratio sanctitatis illius penitus lateret, quatinus quique sibi metuenda caverent et ad mansionem beatam ardenter anhelarent.

I sum. Cum ergo ignarus essem quid facerem, quia nec ex parte hac remanere poteram, nec flumen transvadare audebam, venerunt duo viri in adiutorium mihi ex altera parte per medium inimicum agmen, candidis vestibus induti, splendoris magni, aspectu decori, iocunda

5 modulacione concinentes taliter dicentes: '"Rex in aeternum vivens', circumcinge nos." De quorum conventu tota illa tetrorum turba territa disparuit, nec ullatenus illis advenientibus subsistere valuit.'

Haec cum vir sanctus iacens in cilicio retulisset, modulacionem eorum, qui apparuerant, iocunda voce insonuisset, omnibus sua data bene10 dictione omniumque recepta, spiritum exalavit extremum. Qua ex re datur intelligi eum ad lucis aeternae mansionem transisse, qui eiusdem lucis habitatores sibi in auxilium conspexit venisse. Et quod rediit, ut visionem referret, hoc dei providentia factum esse, ne posteris remuneracio sanctitatis illius penitus lateret, quatinus quique sibi timenda

^ Capitulum XLIX 15 caverent et ad beatam mansionem indesinenter anhelarent.

De Ivone milite, et eius subita morte Nec praeteribo, quod Ivoni militi contigisse narravit. Coenobio Beccensi abbas praeerat nomine Herlewinus, suus videlicet praedecessor,

14 anhelaret B 5 Rex. . . vivens: cf. Dan. 3. 9.

4 Herluin, abbot of Bee 1034-78, the predecessor of Anselm.

S C 3501

258 ALEXANDRI MONACHI c. xlix i II vir strenuus et magnae sagacitatis, quamvis non multum litteratus. Hic quendam consanguineum habuit, Ivonem nomine, hominem omnino saeculari ambitui deditum. Quem Herlewinus saepe admonere solebat ut vitam suam corrigeret, et si penitus saeculi conversationem non derelinqueret, saltem ab eius versutia et vicinorum oppressione cessaret. 5

Sed ille monita abbatis non capiens, in suo coepto perseveravit. Quadam vero die cum ad abbatem ex more venisset, salubriter, ut consueverat, admonere studuit ne indulta sibi tempora contemneret, et veniens mors quae parcere nescit eius habitaculum irrumperet, nec esset postmodum qui ei subveniret. Ad quem ille, 'Cum', inquit, 'senuero, bonus fiam'. 10

Rogatus itaque, ut ibidem pernoctaret, noluit, sed ad propria rediit.

Circa medietatem autem noctis, cum se omnes sopori dedissent, abbas, dum inter alios sui monasterii fratres iaceret, subito evigilavit, et vocem cuiusdam de longe venientis audivit. Cui dum aurem studiosius subrigeret, quid clamaretur cupiens discernere, gemitu ac lacrimis vocem 15 esse plenam discrevit. Gradiebatur per vallem versus monasterium, et quanto plus appropinquabat, tanto clarius audiebatur. Tandem autem

Ivonem esse, suum consanguineum, intellexit, qui sic clamitans dice bat: 'Heu me miserum, heu me miserum, quod umquam natus fui!

Vae mihi, vae mihi infelicissimo!' Eademque saepius repetens, velociter 20 quasi invitus et magnam vim patiens pertransiit. Qui cum elongaretur, rarescere coepit auditus clamoris illius, donec longius subtractus, ex toto evanesceret.

Abbas vero vehementer territus auditu, protinus surrexit, et silenter assumpto fratre uno, dormitorium et claustrum exivit, accitoque nuntio, 25 ut ad villam quae dicitur Pons Altimaris properaret praecepit, et qualiter se haberet Ivo cognatus suus videret, ac cito renuntiare maturaret.

Cui cum puer diceret in vespera se Ivonem sanum et incolumem vidisse, 'Vade', inquit ille, 'et fac quod dixi'. Concite itaque perrexit nuntius, quo absente quid de Ivone senserit, fratri quem secum habebat 30 abbas indicavit. Mane autem facto, legatus rediit, et quid ibi invenerit quo missus fuerat enuntiavit.

'Ego', inquit, 'ad portam domus Ivonis veni, sed omnibus sopore sepultis vix post multos clamores auditus sum, et aperuerunt mihi.

Quos cum interrogarem, ubi dominus illorum esset, responderunt quod 35 in cubiculo dormiret. Ad quod accedens Ivonem clamavi, et uxor illius recognoscens me, iussit aperiri mihi. Mancipium itaque ostium aperiens, rogavit ut silenter loquerer, eo quod dominus eius dormiret. Cui ego

9 habitaculum: habiculum B 15 subrigerit B 26 Pont Audemer on the River Risle about twenty miles from Bee.

C. XLIX

DE MIRACULIS 259

II concite ut excitaretur et ad dominum meum abbatem veniret, dixi.

Quod uxor illius, quae iuxta eum iacuerat, audiens, ut evigilaret ac surgeret altiuscule precata est. Cumque non responderet neque in eo halitum sentiret, manum apposuit et illum sine flatu mortuum esse

5 lamentabiliter exclamavit. Ad cuius clamorem perterriti, lucernas accendentes Ivonem mortuum invenimus, sed nulla signa mortis excepto quod flatu carebat in eo reperire potuimus.'

Tunc abbas palam aperuit qualiter illum noctu audierit, et quia illum, quod dictu grave est, tenebrarum auctor haberet indubitanter

10 credidit. Verum quia omnibus mors talis valde terribilis est, provideat sibi quisque qui suae vocationis nescit tempus et horam, ut sit paratus ne cum venerit, si nos imparatos invenerit, dilata poena tanto severius puniat, quanto diutius toleravit quod ferire poterat.

Capitulum L De inclusa quam diabolus calce percussit Nunc autem antiquus hostis, sciens quia modicum tempus habet, quam manifeste saeviat in fideles Christi, indiciis quibusdam, quae nuper contigerunt, intueri libet. Dum praefatus venerabilis pater Anselmus adhuc coenobio Beccensi praeesset, quique religionis amatores, viri ac

20 feminae, colloquium illius habere cupiebant, et ob hoc saepe ad illum diversis ex partibus veniebant. Qui vero inclusi venire non poterant nuntios mittebant, rogantes ut ad se visitandi gratia dignaretur venire.

Quod ille quidem, quando opportunum erat, libenter faciebat.

Quadam autem vice precibus invitatus ad quandam magnae sanctitatis I Aliud quoque eius narratione cognovi quod, licet a supradicto sit diversum, non tamen silencio putavi esse supprimendum. Dum ipse esset abbas ecclesiae Beccensis coenobii, quique religiosi viri et feminae eius colloquium habere cupiebant et ob hoc saepe ad illum ex diversis

5 partibus veniebant. Qui vero ita inclusi erant quod eum adire non poterant, suos nuncios mittebant, postulantes ut ad se visitandi gratia dignaretur venire. Quod ille quidem, quando opportunum fuerat, libenter faciebat.

Quadam autem vice quaedam religiosa femina, quae despecta prae6 accedentes B 7 potuerimus B 11 nescit tempus et horam: cf. Matth. 25. 13.

16 modicum tempus: cf. Ioh. 14. 19, etc.

ALEXANDRI MONACHI

C. L II anachoritam venit; cui, postquam multa de caelestis vitae patria intima vit et abire voluisset, precata est ut cuidam puellae, quae in suo ministerio erat et cupiebat includi, loqueretur. At ille non valens ibidem morari, ut sibi ad monasterium mitteretur praecepit. Itaque venit, et introducta ante pedes viri humi resedit. Quam ille, volens intelligere si gravem an 5 levem vultum gereret, aspexit, et nescio quid spirituale eius vultui inesse conspexit, quod sibi ad magnam reverentiam feminae venit.

Siluit tamen de hoc quod in illa consideravit, et vitam pristinam ac voluntatem eius diligenti inquisitione investigavit. Cuius sanctam devotionem postquam agnovit, dixit ei: 'Vide, filia, ut viriliter agas, 10 quia postquam solitaria fueris, multa daemonum temptamenta senties, quae tibi forsitan intolerabilia esse videbuntur. Ad multas ac diversas delectationes diabolus te instigabit, timores incutiet, et forte non numquam verberibus afficiet, sed vim aliam tibi inferre nequibit. Si autem in tuo proposito perstiteris, eum procul dubio superabis.' 15

Quae sibi evenisse rei eventus probavit. Nam postquam recessit et I sentis vitae gloria semet in spelunca incluserat, rogavit ut sibi ad loquendum veniret. Cuius ille nuntiis annuens venit, eique multa de caelestis vitae patria, ut desideraverat, intimavit. Cumque abire voluisset, indicavit eadem matrona se quandam famulam magnae religionis ac devotionis in suo ministerio habere quae includi desiderabat, rogans ut 5 sibi aliquod verbum solatii faceret, antequam recederet. Cui ille, 'Non', inquit, 'tantum hic modo possum morari; sed si vultis, ut sibi loquar, ad monasterium veniat ad me'. Cum igitur recessisset, non multis inter positis diebus nunciatum est ei eandem puellam advenisse. Quae iussa introduci venit et coram pedibus eius humi resedit. Quam cum intuitus 10 fuisset, volens considerare si gravem an levem vultum gereret, quandam spiritualem claritatem eius vultui inesse et inde exire perspexit, quae sibi ad magnam reverentiam feminae venit. Siluit tamen de hoc quod in ea consideravit, et vitam pristinam ac voluntatem eius diligenti inquisicione investigavit. Cuius sanctam devotionem postquam agnovit, dixit ei: 15

'Vide, filia, ut viriliter agas, quia postquam inclusa fueris, multa daemonum temptamenta senties, quae tibi forsitan intolerabilia esse videbuntur. Ad multas atque diversas delectaciones te diabolus instiga bit, multos timores incutiet, et forte aliquando verberabit; sed aliam vim tibi nequaquam inferre poterit. Si autem in tuo proposito perstiteris, ita 20 eum superabis, quod ad te ulterius accedere non audebit.'

Quae sibi evenisse rei eventus probavit. Nam postquam recessit et 10 viriliter agas: cf. 1 Cor. 16. 13.

C. L DE MIRACULIS z6l II solitariam in tugurio vitam coepit ducere, plura quae prius ignorabat iuxta \erba viri dei sentire coepit, sed memor admonitionis eius, in quantum potuit, se ab omnibus illicitis continuit, et abstinentiae ac orationi vehementissime constrinxit. Sed hoc antiquus hostis videns,

5 invidit, quod satis evidenter ostendit. Nocturno enim tempore palam eam aggreditur, cum indignatione iubens ut foras egrediatur. At illa in oratione permanens, nihil respondit, et daemon abscessit. Quod illa ut sensit, grates deo reddidit, et finita oratione ad locum, ubi requiescere post laborem consueverat, rediit. io Ubi dum se quieti dare disponeret, rediit malignus spiritus et eam in latere graviter calce pepulit, dicens, 'Surge, maledicta pelex, et redde mihi denarium meum'. Ex cuius voce simul et ictu perterrita, surrexit et appropians altari, cum lacrimis exclamavit: 'Domine', inquit, 'Iesu

Christe, deus meus et defensor meus, tu scis quia nullum denarium 15 habeo, et quia ei nihil debeo.' Atque in his vocibus coram altari prostrata, deum intenta mente coepit orare. Tunc videns malitiosus ille se et machinamenta sua haberi contemptui, exivit, et pusillum siluit.

Sed post modicum intervallum insolitas et diras voces tam terribiliter emisit, ut paene illa sancta femina prae nimia timoris angustia sensum

I solitariam vitam in tugurio ducere coepit, multa quae prius non senserat secundum viri dei verba sentire coepit; sed memor admonicionis eius, in quantum potuit, se ab omnibus illicitis continuit et ab iis, quae voluptatis nutrimenta esse solent, modis omnibus abstinuit. Quod anti5 quus hostis videns, sine magno dolore suae malitiae ferre non potuit.

Nocturno itaque tempore eam palam aggreditur, cum indignacione imperans ut foras egrediatur. At illa in oracione persistens et nihil ei respondens, daemon abscessit. Quod ista sentiens, grates deo reddidit, et post debita oracionum libamina, quae iugiter reddere consuevit,

10 paululum ut requiesceret ad stratum venit.

Tunc veniens daemon cum ingenti strepitu graviter eam in latere pepulit dicens, 'Surge, pelex, et redde mihi denarium meum'. Ex cuius praesentia simul et ictu perterrita, surrexit et accedens ad altare, ante quod orare consueverat, cum lacrimis exclamavit: 'Domine,' inquit,

15 'Iesu Christe, deus meus et defensor meus, tu scis quia nihil in denario habeo et quia ei nihil debeo.' Atque in his vocibus coram altari prostrata, deum intenta mente coepit orare. Tunc videns ille malitiosus se et machinamenta sua contemptui haberi, exivit et paululum siluit.

Sed facto modico intervallo insolitas et diras voces tam terribiliter 20 emisit, quod pene illa sancta femina prae nimia angustia sensum amisit.

14 deus . . . defensor: cf. Iudith 6. 13.

ALEXANDRI MONACHI

c. L II amiserit. Mox autem ad se reversa sanctae crucis signo se munivit, ac coeptae orationi animum revocavit. Quod ille fieri dolens, totam cellu lam maximo quodam sonitu terribiliter concussit, quasi super eam casura a fundamentis evelli deberet. In quo strepitu fenestellam, quae in ipsa domuncula fuerat, a suo loco removit, et super eandem feminam proiecit. 5

Sed deo protegente nihil eam laesit. Nam cadendo declinavit ab illa, et super psalterium, quod manu tenuerat, cecidit. Quae res mane facto vicinis, qui noctu strepitum audiverant, innotuit, atque ad argumentum veritatis comminuta fenestra fuit.

Verum non multo post tempore venerabilis Anselmus ad easdem 10 partes venit, et eidem feminae verbum salutis fecit. Sed cum abire voluisset, retulit ei quaeque sibi acciderant, quaerens quid sibi voluerit diabolus in hoc, quod ab ea denarium suum quaesierit. Cui venerabilis pater ait:

'Denarius ille, quem sibi a te reddi praecepit, est peccatum, quod 15 genus humanum ab eius suasione accepit. Ipse enim peccati et omnis malitiae inventor ac pater est, et dum homini peccatum facere persuasit, quasi quiddam de suo proprio, quod homo prius non habuerat, com mendavit. De quo usuram quasi ex debito singulis diebus requirit, et

I Mox autem ad se reversa signo sanctae crucis se munivit ac coeptae orationi intendit. Quod nimis indigne ferens diabolus terribili quodam sonitu iterum subito perstrepuit, quod totam cellulam concussit, quasi super eam casura a fundamentis deberet evelli. In quo strepitu vitream fenestellam, quae in eadem domuncula erat, a suo loco removit et super 5 eandem feminam proiecit. Sed deo protegente nihil eam laesit. Nam dum orationi iuxta altare incumberet ac psalterium suum coram se in manibus apertum teneret, proiecta fenestra nutu dei a se cadendo declinavit et super psalterium, quod manu tenebat, cecidit. Quae res mane facto nonnullis innotuit atque ad argumentum veritatis confracta fenestra fuit. 10

Verum non multum post venerabilis Anselmus ad eandem visitandi gratia venit. Quam cum de salute animae suae admonuisset, retulit ei praedicta femina quod sibi contigerat, quaerens quod sibi voluerit diabolus in hoc quod ab ea denarium quaesierit. Cui ait:

'Denarius, quem sibi a te reddi praecepit, est peccatum, quod genus 15 humanum ab eius suasione accepit. Ipse enim peccati et omnis maliciae inventor ac pater est, et dum homini peccatum facere persuasit, quasi quiddam de suo proprio, quod homo prius non habuerat, commendavit.

De quo usuram quasi ex debito singulis diebus requirit, et, quod sine 15-263. 3 Cf. Cur Deus Homo, i. 7 (ed. Schmitt, ii. 58).

C. L

DE MIRACULIS

II quod sine dolore dici non debet, illam a multis numeroque carentibus accipit. Peccati quippe usura est id agere quod in lege Christiana inhibitum est. Quotienscumque peccato consentimus, quod diabolus primo adinvenit et nostro generi quasi denarium commisit, reddimus illi

5 usuram eiusdem sui commissi. Nam ad hoc serpens antiquus homini peccatum porrexit, ut exinde ad interitum hominis augmentum quasi usuram acciperet. Quam quia relicto saeculo sibi non solvis, in tantum dolet, ut silere nequeat. Si te hinc expellere posset, procul dubio gauderet, quia tunc se eundem suae malitiae denarium et usuram eius

10 a te quoque habiturum speraret. De hac usura denarii, quem a te diabolus quaesivit, spiritus sanctus per os David propheta dicit: "Ex usuris et iniquitate redimet animas eorum." Subintelligendum utique :

Christus. Tuam enim animam ex huius denarii usura Christus dominus redemit, ubi pura mens tua sibi soli placere delegit. Studiosum ergo

15 sit cor tuum semper ad meliora proficere, ut quanto amplius malignum spiritum tuum et omnium insidiatorem tibi vides invidere, tanto ardentius quae illi invisa et deo sunt placita studeas adimplere.'

Quod illa audiens, vehementer laetata est, eoque studiosius omni custodia cor suum servavit, quo se cum antiquo hoste conflictum cepisse

20 consideravit.

I magno dolore dici non potest, a pluribus accipit. Peccati quippe usura est id agere quod in lege domini prohibitum est. Quotienscumque peccato consentimus, quod diabolus primo adinvenit et nostro generi commisit, reddimus usuram eiusdem peccati. Nam ad hoc serpens anti5 quus homini peccatum suadendo porrexit, ut exinde ad interitum hominis augmentum quasi usuram acciperet. Quam quia relicto saeculo sibi non reddis, in tantum dolet quod silere non potuit. Si te hinc expellere posset, multum gauderet, quia tunc se eundem suae maliciae denarium et usuram denarii a te quoque habiturum speraret. De hac

10 usura psalmista dicit: "Ex usuris et iniquitate redimet animas eorum."

Tuam igitur animam ex huius denarii usura dominus redemit, ubi pura mens tua soli sibi placere delegit. Studiosum ergo sit cor tuum semper ad meliora proficere, ut quanto amplius inimicum tuum et omnium tibi vides invidere, tanto devotius quae illi contraria et deo sunt placita

15 studeas adimplere.'

Quod illa audiens, vehementer laetata est, eoque studiosius omni custodia cor suum servavit, quo se cum antiquo hoste conflictum cepisse perspexit.

11-12 Ex usuris . . . eorum; cf. Ps. 71. 14.

II Capitulum LI

ALEXANDRI MONACHI

C. LI De puero, quem diabolus per fenestram tulit Est vicus in Normannia, nomine Blangi, ubi fratres Beccenses cellulam habent, in qua pater Anselmus hospitatus est. Ubi dum essemus, Tytso monachus, qui eiusdem loci custos fuerat, narravit quod paucis ante5 quam illo venissemus diebus, dum ipse laudes matutinas quadam die dominica persolveret, daemon quendam puerum suum, qui asinorum custos fuerat, in domo furatus est atque de villa longius asportavit. Sed dum ipsis laudibus monachus intenderet, insolitus quidam tremor super eum irruit, quod veritus ne quid mali portenderet, quantocius orationem 10 terminavit et domum rediit. Famuli autem admirati sequuntur, quae rentes quid habeat. Quibus ille quid senserit indicavit, praecipiens ut accensis luminaribus diligenter omnia perlustrarent. Quo facto, lectu lum et omnes pannos pueri quem reliquerant surgentes ad matutinas invenerunt, ipsum vero nusquam reperire potuerunt. De qua re vehe15 menter admirati sunt, quia cum tota domus firmiter obserata fuerit, qualiter inde exire potuerit omnino nescierunt. Per totam itaque villam fama dispergitur, ab omnibus quaeritur, sed nusquam invenitur.

Facta autem desperatione illum inveniendi, vespere ante ostium domus suae monachus tristis cum suis sedebat, cum subito in horreo 20 ubi iumentorum pabulum fuerat, audivit illum lamentari. Quod cum ante multis diebus firmatum seris fuisset ac minime apertum, nullum in eo fore putantes, vocem de aliquo secreto aeris loco se audire putaverunt.

Sed cum clamorem reiteraret, ad domum currunt, aperiunt puerumque ibidem mirabiliter pendere inveniunt. Nam cum domus alta fuisset, 25 praecelsa in ea ad tholum usque pertingens congeries faeni erat, super cuius fere summitatem in clivo puer fuerat positus, nudus, sursum erectis pedibus et deorsum capite pendente. Qui si parumper se movisset, mortem vel membrorum confractionem cadendo incurrisset. Eum igitur, cum interrogassent qualiter illuc venerit, respondit se nescire. 30

Admirantes itaque scalas quaerunt, apponunt, et puerum sine laesione deponunt.

Cum autem quaereremus, qualiter e domo abductus primo fuisset, vocatus arbiter idem puer accessit et ait:

'Ego cum requiescerem in lectulo meo, venit nescio quis ad fenestel35 lam quae iuxta habebatur, et vocans me nomine meo compulit surgere et ad fenestram ire. Ad quam cum venissem, rogavit me ut sibi manum per fenestram, quae adeo parva est, paululum porrigerem. Quod cum primo facere noluissem, institit, et tandem persuasit. Itaque manum

C. LI

DE MIRACULIS 265

II porrexi, quam ille accipiens tenuit, et me per fenestram, quamvis latitudo eius semipedalis non sit, sine laesione extraxit. Quod qua arte feceiit ignoro. Cum autem extractus fuissem, super scapulam suam me levavit et festine recessit. Hoc cum sentirem, veritus ne mihi quid mali

5 faceret, interrogavi quis esset vel quo me deferre voluisset. At ille, "Ne cures , ait, "quis sim, sed sustine, quia mirabile quiddam tibi hodie monstrabo". Cui inquam, "Ego profecto tecum venire nolo, quia quis sis penitus ignoro". Ait, "Puer es, nescis quid dicis, tace, quia ostendam tibi qualiter anima separetur a corpore". At ipse: "Hoc per meam fidem io nolo videre, dimitte me."' Talia cum diceremus, venimus ad silvam non longe hinc positam.

Verum cum mihi in spatio illo, quo ab eo ferebar, loqueretur, admiratus sum valde quis esse potuisset, quia pilosus erat et caput eum non habere considerabam, sed loco capitis spissitudo pilorum quasi

15 villosa pellis in modum pilae contracta erat. Vocem autem quam audie bam de pectore eius prodire sentiebam. Pertimescens igitur plorare coepi dicens, "Domine deus, adiuva me, quia credo in te". Quod cum dixissem, statim me proiecit super acervum lapidum in ipsa silva sub quercu mihi bene cognita, dicens, "Vae tibi, foetide, tanti ponderis es".

20 Sicque recedens, quo devenerit nescio.

'Cumque surgere et abire voluissem, venit quidam in barba prolixa, staturae procerae senex, ducens puerum secum, qui meae videbatur aetatis esse. Hic cum quaereret quare plorarem, dicere coepi; sed ipse interrumpens verba mea praecepit ut silerem et dormirem. Formidans

25 itaque illum clausis oculis me inclinavi et statim obdormivi. Inde vero qualiter vel a quibus sublatus et in domum delatus sim, penitus ignoro, quia non evigilavi, donec vespere inventus sum, ubi plorando clamavi.'

Haec res, ut mihi innotuit, per ordinem utcumque digesta est; sed dei omnipotentis misericordia hinc debet valde pensari, quae et puerum,

30 fortassis eo quod ad ecclesiam venire neglexit, permisit tentari et tamen ne periret sua pietate servavit.

31 sua: tua B

II Capitulum LII

ALEXANDRI MONACHI

C. LII Qualiter Willelmus turbas daemonum viderit et ab eis per bonos angelos liberatus sit

Vir venerabilis Willelmus, quem pontificatus arcem in Britannia tenere postea vidimus, mihi narravit, quod memoriae commendare non 5 indignum putavi. Is frequenter et cum magna devotione solemniter de angelis missas celebrare solebat. Qui cum a me percunctaretur quamobrem inde tam sedulo missas faceret, ad quaedam alia verba vertebat, quasi quaesita indicare dubitaret. Verum mihi instanti tandem aliquando causam aperuit mihique hoc admiranti narravit. 10

'Ego', inquit, 'cum adhuc in studio litterarum ferverem, valida cor poris infirmitate debilitatus, Doforis iacui, et de sanitate recuperanda desperare coepi. Iacens itaque quis de me finis futurus esset, cum magna fortitudine expectavi. Affuit presbiter, aderant clerici et servientes cum domus familia, explorantes quando ultimum exalarem spiritum. 15

Cum itaque intempestae noctis silentio corporis molestia fatigatus, cum amaritudine et timore mortis insomnis iacerem, subito magnam multi tudinem malignorum spirituum horribilis formae conspexi turmatim advenire, domum intrare, et totum sessionis locum in domo occupare.

Quorum aspectus maximam mihi formidinem incussit, ita ut prae 20 timore paene animam effunderem. Circumspexi, si quispiam eorum qui super me vigilare debuerant hoc conspiceret, sed cum neminem se movere sensissem, intellexi omnes sopore sepultos, tantoque magis formidare coepi. Exclamare volui, sed timore nimio correptus nihil penitus dicere potui. 25

'Sedentes itaque vociferabantur de me, et convitia iaculantes, quid de me facerent quaerendo inter se tumultuabantur. Tunc sensi matro nam quandam mihi ad caput sedisse, quae imperiose locuta est eis dicens, "Quid quaeritis vel quare huc venistis?" Qui responderunt,

"Hunc ad tollendum venimus". At illa, "Non habetis", inquit, "partem 30 in illo, quia Michael, Gabrihel et Raphahel dimicabunt adversum vos pro illo". Ad haec verba protinus consurgentes se non habere vires adversus eos dixerunt, sicque fugiendo discesserunt.

'Post haec aliquantula mora intercessit, et ecce truculentior et maior eorundem daemonum multitudo advolat, quorum deformitas turpis 35 valde et terribilis erat. Nam quales in parietibus deformes et horridi depicti apparent, tales ad me eadem hora armati lanceis, fuscinulis,

22 debuerat . . . conspicerent B 4 William of Corbeil, archbishop of Canterbury, 1123—36.

C L" DE MIRACULIS 267

II tridentibus, furcis ferreis, fustibus et securibus furiosi venerunt. Et coram me domum implentes, cum clamore valido quisque socium seseque tumultuando arguebant quare me non invaderent. Stupebam, admirando quod socii mei qui aderant non excitabantur tam horridis

5 validisque clamoribus. Domina vero, quam mihi ad caput residere sentiebam, erat illa piissima mediatrix nostra, post deum spes prima, virgo semper Maria, ut mihi videbatur. Cuius ego horulas, dum studio litterarum ferbuissem et omnia eiusdem studii causa postposuissem, diebus singulis dicere solebam, spem habens in eius pia clementia.

10 Praeterea paulo antequam me infirmitas cepisset, deliberaveram apud me saecularem habitum relinquere, vitam moresque secundum spiri tualem vitam componere, soli deo per omnia de reliquo servire.

'Cum itaque tetrorum spirituum admodum conterritus tremerem, illa beatissima, quam affore sentiebam, ait eis, "Quid hic quaeritis?" Qui

15 furiose et cum tumultu clamoris magni responderunt, "Iste nobis debetur, et ut eum ligemus ac nobiscum ducamus, huc venimus".

Quibus illa, "Non est", inquit, "vester neque vobis pars in eo est quia Michahelis, Gabrielis et Raphaelis conflictus pro eo contra vos erit". His auditis turbati sunt celeriterque abeuntes dicebant, "Nulla nobis pugna

20 contra eos." Illis igitur remotis locuta est illa pietatis mater, ita dicens,

"Stulte, stulte, putas te tactum virga dei posse evadere sine exami natione terroris? Iam propalatum est". In his verbis disparuit, et me confestim melioratum sensi.

'Admirans autem de visione, incipiens mitigari a terroris magni25 tudine, ecce praenominatus sanctus Michahel archangelus cum aliis duo bus magna cum velocitate pertranseunt. Quorum effigies admirabilis et statura grandis maiorque forma hominum. Species autem sancti

Michahelis sic mihi splendida et admirabilis esse videbatur, ut, sicut aurum sua pulchritudine et candore differt a luto, sic eius pulchritudo

30 omnibus mundi floribus, coloribus lapidum sive metallorum praecellere videbatur. Cui vere dici potest quia "omnis lapis pretiosus operimen tum tuum".

'Deinde autem postquam animum collegi et ad me reversus sum, cogitare coepi quanta est felicitas, quanta pulchritudo, quae promittitur

35 sanctis, qui "erunt in caelis sicut angeli dei"; et quam verum sit quod dicitur "oculus non vidit et auris non audivit et in cor hominis non ascendit, quae praeparavit deus diligentibus se". Non enim ulla res

7-8 Before he became a regular canon, William of Corbeil studied and taught at the school of Laon (Hermann, Miracula s. Mariae Laudunensis, ii. 6, P.L. 156. 977).

31-32 omnis . . . tuum: Ezech. 28. 13.

35 erunt . . . dei: Matth. 22. 30.

36-37 oculus . . . diligentibus se: 1 Cor. 2. 9.

ALEXANDRI MONACHI

C. LIX II transitoria tali pulchritudini potest aequiparari. Reliqui vero duo amictibus uti videbantur candore nitentibus.

'Postquam ii qui mecum fuerant expergefacti sunt, cum nullam de visione mentionem fecissent, sensi eos hoc quod videram penitus latere, et apud me secretum tenens, coepi meliorari, donec integrae sanitati 5 restitutus sum. Hac occasione sanctorum venerationem angelorum a die illa frequentare coepi, quorum suffragio tantorum tamque crudelium exactorum immanissima attrectatione vidi me liberari. Cum enim

"administratorii spiritus" sint "in ministerium missi", et credantur custodes esse nobis ad salutem deputati, digni sunt si qua est veneratione 10 nostra, et utinam nos digni efficiamur eorum tuitione invictissima, et indeficienti ac salutifera amicitia!'

9 administratorii . . . missi: Hebr. 1. 14.

I APPENDIX

DICTA ANSELMI ARC H I EP I SC O P I

Omnis actio laudabilis sive reprehensibilis, ex voluntate habet laudem vel reprehensionem. In voluntate namque est radix et principium

5 omnium actionum quae sunt in nostra potestate, et si non possumus quod volumus, iudicatur tamen apud deum unusquisque de propria voluntate. Nolite igitur considerare tantum quid faciatis, sed quid velitis, non tantum quae sint opera vestra quantum quae sit voluntas vestra. Omnis enim actio quae fit recta, id est iusta, voluntate recta io est; et quae fit non recta, voluntate recta non est. Iusta voluntate dicitur homo iustus, et iniusta voluntate dicitur iniustus. Si ergo bene vultis vivere, voluntatem vestram indesinenter custodite in magnis et in minimis, in iis quae potestati vestrae subiacent et in iis quae non potestis, ne aliquatenus a rectitudine declinet. Si autem vultis cognoscere

15 quae vestra voluntas sit recta, illa pro certo est recta quae subiacet voluntati dei. Cum ergo aliquid magnum vel parvum facere disponitis vel cogitatis, ita dicite in cordibus vestris: 'vult deus ut hoc velim annon?' Si vobis respondet conscientia vestra: 'vere vult deus ut hoc velim, et placet illi talis voluntas', tunc sive possitis quod vultis sive non

20 possitis, voluntatem tamen amate. Si autem conscientia vestra vobis testatur quia deus non vult vos illam habere voluntatem, tunc toto cona tu avertite ab illa cor vestrum, et si bene eam a vobis vultis expellere, in quantum potestis eius cogitationem et memoriam a corde vestro excludite.

25 Quomodo autem pravam voluntatem aut pravam cogitationem a vobis excluditis, hoc parvum consilium, quod vobis do, intelligite et tenete.

Nolite litigare cum perversis cogitationibus vel perversa voluntate, sed cum vobis infestae sunt, aliqua utili cogitatione et voluntate mentem vestram donec illae evanescant fortiter occupate. Nunquam enim expel3° litur de corde cogitatio vel voluntas nisi alia cogitatione et alia voluntate, quae illis non concordant. Sic igitur vos habete ad utiles cogitationes et voluntates, ut toto nisu intendendo ad utiles mens vestra dedignetur eas saltem recordare vel aspicere. Cum autem vultis orare aut in aliquam

4 In: Ex Ep. 414 6 apud deum: coram deo Ep. 22 eam: illam Ep.

23 vestro om. Ep. 31 concordat Ep. 33 in om. Ep.

1 For the history of this text, which is included in the first recension of the Dicta, see above, pp. 29-30.

APPENDIX I bonam meditationem intendere, si vobis tunc importunae sunt cogita tiones quas non debetis suscipere, nunquam propter illarum impor tunitatem bonum quod incepistis velitis dimittere, ne instigator earum diabolus gaudeat quia vos a bono incepto facit deficere, sed eo quem dixi modo illas contemnendo superate. Neque doleatis neque contristemini 5 de illarum infestatione quamdiu illas sicut dixi contemnendo nullum eis assensum praebetis, ne occasione tristitiae iterum redeant ad memoriam et suam importunitatem resuscitent. Hanc enim habet mens hominis consuetudinem, ut hoc unde delectatur aut contristatur saepius ad memoriam redeat, quam hoc quod negligendum sentit aut cogitat. 10

Similiter se debet habere persona in sancto proposito studiosa in quolibet motu indecenti in corpore vel anima, sicuti est stimulus carnis aut irae aut invidiae aut inanis gloriae. Tunc enim facillime extinguuntur cum et illos velle sentire aut de illis cogitare aut aliquod illorum suasione facere dedignamur. Neque timeatis quod huiusmodi motus vel cogita15 tiones vobis ad peccatum imputentur, si nullatenus voluntas vestra illis se associat, quoniam 'nihil damnationis est iis qui sunt in Christu Iesu, qui non secundum carnem ambulant'. Secundum carnem enim ambu lare, est carni voluntate concordare. Carnem autem vocat apostolus omnem vitiosum motum in anima vel in corpore cum dicit, 'Caro 20 concupiscit adversus spiritum, spiritus adversus carnem'. Facile quidem huiusmodi suggestiones extinguimus si principium earum secundum praedictum consilium conterimus. Difficile vero postquam caput earum intra mentem admittimus.

Quam gravi et perpetua poena punienda erit brevitas delectationis. 25

Delectatio occidit et praeterit, vulnerabit et transibit. Miserum facit et abit; infelicem reddit et relinquit. Quam speciosus est animae nitor, quam felix conscientia bonis operibus plena. Si beatum se credit qui hoc possidet quod dimissurus est post mortem, quam securus est qui illud praemium sperat, quod nunquam amissurus est per aeternitatem. 30

Si potens dicitur qui mundo imperat, quam beatus est qui deum in conscientia portat. Et ideo, dulcissimi filii, concupiscite mundiciam cordis, habete dilectionem dei et proximi.

3 earum: illarum Ep. 20 in corpore: in om. Ep. 21 spiritus: autem add. Ep. 24 admittimus: hic desinit concordia inter epistolam et Dicta

12 stimulus carnis: 2 Cor. 12. 7

17-18 nihil damnationis . . . ambulant: Rom. 8. 1.

20-21 Caro . . . carnem: Gal. 5. 17.

Ill

EADMERI CANTUARIENSIS MONACHI

SCRIPTUM DE BEATITUDINE

PERENNIS VITAE

SUMPTUM DE VERBIS BEATI ANSELMI

NOTE The text which follows is Eadmer's definitive text in E, his own MS. Two stages of revision are shown in the apparatus. It is characteristic of Eadmer that these revisions brought only the most trivial alterations in the existing text, but were the occasion for important additions at the end. The double series of sections i-vii, i-vii, corresponding to the corporeal and spiritual joys, are numbered thus in the best manuscripts of the first and second recension. In his final revision Eadmer dropped these numbers and introduced the slightly different divisions printed below: the numbers and titles in italics are not his but those of later copyists and editors, retained here for con venience. The manuscripts referred to in the notes are

First recension D Dijon, Bibliotheque municipale 225 N Cambridge, Corpus Christi College, 34 Second recension B Cambridge, Corpus Christi College, 135

C Cambridge, Corpus Christi College, 332 E Cambridge, Corpus Christi College, 371

L Lambeth Palace 59 Third recension E (as above) with its final additions The similarities between this text and the treatment of the same theme in Proslogion, c. 25, Dicta, c. 5, and De moribus, cc. 48-71, are too numerous to be recorded in the notes, but the direct borrowings from Eadmer in the later recensions of the Dicta and De moribus have been recorded in the notes to those texts.

Ill

PROLOGUS SCRIPTI

DE BEATITUDIME PERENNIS VITAE

Re\ erendo domino et fratri, et amico suo, Guillelmo monacho, mansueS tudine, modestia et honestate vitae multum amando, frater Eadmerus, monachorum ecclesiae Christi Cantuariensis infimus, quod deus pro misit diligentibus se.

Recordatur, ut aestimo, sanctitas tuae dilectionis, honorande frater, quia cum venerabilis pater Anselmus Cantuariensis archiepiscopus io nuper in coenobio Cluniacensi aliquantis diebus moraretur, et loquens a religioso ipsius loci conventu pro sua reverentia devotissime audiretur, tua prece mecum egisti quatinus verbum quod de aeterna beatitudine in capitulo coram positis fratribus fecit, stili officio tuo conspectui prae sentarem. Ego igitur, utpote qui libenti animo volebam pro meo posse

15 tuae voluntati morem gerere, opus illico aggressus sum, aestimans illud levioris ad explicandum negotii fore, quam postea senserim. Noverit ergo carissima mihi dilectio tua quia tui solius causa tenuit me ne coepto desisterem, licet fortassis melius fuisset penitus destitisse. Materia siquidem pulchra et appetibilis, cum narratur sermone inculto et con20 temptibili, solet nonnumquam magis offendere audientis animum quam demulcere. Quapropter vereor ne hoc ipsum in meo facto alicui con tingat, scilicet ne materia decens indecenti stylo digesta, id apud homi num mentes efficiat, ut quae prius per se sine scripto placebat, ex scripti deinceps foeditate vilescat. Sed certe quod scripsi, tua sincera

25 dilectione provocatus tibi scripsi, hoc solum intendens, ut ea simpliciter dicerem, quae me in eodem capitulo per id temporis, vel ab ore ipsius patris de eadem re alibi accepisse recordari valebam. Valeat sanctitas tua et oret pro me.

EXPLICIT PROLOGUS

2-3 Sermo Anselmi de aeterna beatitudine D; Anselmi archiepiscopi de eterna beatitudine N; Meditatio Anselmi de eterna beatitudine B; tit. om. CL 4-7 om.

BL 14 posse meo D 20 animum audientis D 26 ab ore: alibi de ore D 27 alibi om. D 27-28 Valeat... pro me om. D

C 3501 T

EADMERI

INCIPIT SCRIPTUM QUODDAM DE BEATITU-

DINE PERENNIS VITAE

Multi homines, quibus nonnunquam boni mores et iusta opera pro ponuntur, et ut se in eis saeculi vanitate postposita exerceant ad monentur, inquirere solent quamobrem, quo praemio, qua retributione. 5

Respondetur itaque illis quod scriptum est 'quia nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit quod praeparavit deus iis qui diligunt illum'. Quod cum illi non clare quid sit advertere possunt, repetitur hoc ipsum aliis verbis, et dicitur eis: 'Praemium quod iis qui in hac vita deo serviunt in futura vita recompensatur, vita aeterna, beati10 tudo aeterna, aeterna iucunditas, sufficientia scilicet est omnium com modorum secundum voluntatem, et sine omni indigentia.' Haec ergo cum illis hoc modo dicuntur, bona quidem et magna, ut sunt, esse videntur. Sed quia non intelligunt quid in ipsa vita aeterna habituri sint, nec subito quid sit omnium commodorum secundum voluntatem 15 sufficientia et sine omni indigentia percipere possunt, haerent animo, nec multum efficaci ad audita sapore trahuntur. Quid ergo agendum ut haec illis aliquatenus sapiant, et sic ad opera bona evigilent ? Puerorum more cibandos existimo, qui si quando grossum aliquod pomum edendum percipiunt, illud ob dentium teneritudinem et oris angustiam 20 absumere nequeunt, si pro illorum capacitate primo non fuerit particulatim divisum. Itaque dividamus in partes magna quae diximus, ut inde possint ad vitam nutriri de quibus agimus. Quae ut melius eluceant, consideremus quae in hac vita mens amet humana, et ex his prout pos sumus coniectemus, ea multo excellentius eos habituros in vita futura, 25 siquidem inter mundana temptationum pericula constituti dominica fuerint praecepta secuti, atque cum ipsa illic adepti fuerint, plenitudine desiderii sui se nequaquam fraudatos percipient. Haec, inquam, facia mus, et a minimis paulatim progrediamur.

Ecce ut primo quae ad corpus attinent bona, succincte enumeremus: 30 ista, ut aestimo, sunt quae propter se, et propter quae alia quaeque ab hominibus appetuntur. Pulchritudo, velocitas, fortitudo, libertas, sani tas, voluptas, diuturnitas vitae. Si autem in his aliqua sunt, quae ali quando servi dei non modo non adpetunt, sed etiam magnopere in hac vita curare subterfugiunt, ut sunt verbi gratia pulchritudo corporis 35

1-2 tit. om. BDL 7 quod: quae D 23 ad vitam om. D 28 nequaquam se D 6-8: 1 Cor. 2. 9. n-12 Cf. Cur Deus Homo, i, 24 (Schmitt, ii, 93).

18-22 cf. Vita Anselmi, i. 22 (p. 39).

C. I

DE BEATITUDINE

atque voluptas, utique non idcirco id faciunt quod ea naturaliter nolint, sed ne deum in eis quoquomodo offendant. Nam si per ea nihil offensionis in deum contrahi posse certo sentirent, vel se ab amore aeternorum impediri non pertimescerent, profecto iucundius in ipsis

5 quam in eorum contrariis sese deducerent. His ita praelibatis, singula quae proposuimus brevi tractemus, et qualiter illis post corporum nostrorum resurrectionem perfruemur, prout dominus dederit, ex plicemus.

{Cap. 1. De pulchritudine) 10 [i] Itaque pulchritudo bonum quoddam est, et quod naturaliter a cunctis haberi amatur. In illa igitur vita pulchritudo iustorum solis pulchri tudini, qui septempliciter quam modo sit speciosior erit, adaequa bitur, quemadmodum divina scriptura testatur 'Fulgebunt', inquiens,

'iusti, sicut sol in conspectu dei'. Ad haec. Corpus dominicum claritati 15 solis praelucere nescio aliquem posse ambigere. Et ei similes, attestante apostolo, erimus, qui dicit, 'Reformabit corpus humilitatis nostrae con figuratum corpori claritatis suae'. Ista fatetur auctoritas, cui contradicere scitur esse nefas. Haec tamen si quis sibi velit ratione probari, credo nulli debere incredibile videri iustos pulchritudinem solis in illa vita, ubi

20 mortale hoc absorbebitur a vita, sortiri, cum vere dicantur et sint templum et sedes dei, quod nusquam in divina pagina de sole isto visibili meminimus legi.

{Cap. 2. De velocitate) [ii] Velocitas quae pulchritudine non minus amatur tanta nos comitabi25 tur, ut ipsis angelis dei aeque celeres simus, qui a caelo ad terras, et a terris in caelum dicto citius dilabuntur. Quae celeritas, si utrum sit in angelis probari necesse esset, exempli gratia dici forsitan posset hominem mortali adhuc carne gravatum mox a Iudaea per angelum in Chaldaeam delatum, indeque tradito prandio quod deferebat sine mora relatum.

30 Ergo cum istis omnino par velocitas illis erit, quibus, sicut promissa est, illorum aequalitas inerit. Apostolus etiam, qui corpora nostra quantacumque locorum intercapedine separata membratim fuerint sive dispersa

'in ictu oculi' asserit resurrectura, satis innuit quam velocitatem eadem corpora iam incorruptibilia sint habitura. 'Corruptibile quippe hoc', sicut

35 ipse testatur, 'incorruptionem et mortale induet immortalitem'. Huius 7 dederit dominus D 18 velit sibi DL 16-17 Philip. 3. 21. 19-21 Cf. 2 Cor. 5. 4. 21 tem27-29 Cf. Ezech. 11. 24. 33-35 Cf. 1 Cor. 15. 52-53

13-14 Matth. 13. 43. pium dei: 1 Cor. 3. 16.

EADMERI c. 2 quoque velocitatis exemplum in radio solis licet intueri, qui statim orto sole in plaga orientali pertingit in ultima plagae occidentalis, ut in eo perpendamus non esse impossibile quod de nostra dicimus futura velocitate, praesertim cum rebus animatis soleat inesse maior velocitas quam inanimatis. Huic radio solis simile velocitatis exemplum habemus 5 in nobis. Radius quippe oculorum nostrorum in sublevatione palpe brarum caelum usque pertingit, et in ictu earum totus in semet ac integer redit. Amplius. Constat quidem animas sanctorum quae jam caelestia tenent necdum plena felicitate frui, donec incorruptibilitate corporum suorum potiantur. Quam cum adeptae fuerint, non erit quod 10 amplius velint. Haec itaque corpora si eas a sua velocitate aliquatenus tardiores aut graviores efficere deberent, nimirum potius eorum con sortium abhorrerent quam appeterent. Igitur ea quam dicimus veloci tate perfungemur cum in vera vita fuerimus.

(Cap. 3. De fortitudine) 15 [iii] Post has nominavimus fortitudinem, quam plerique perosa imbecil litate plurimum amant. Praestabunt igitur viribus, quicunque supernis meruerint civibus associari, in tantum ut nullatenus illis obsistere quicquam valeat, vel si movendo aut evertendo voluerint quid a suo statu quomodocumque divertere non illico cedat. Nec in eo quod dicimus 20 maiori conatu laborabunt, quam nos modo in motu oculorum nostrorum.

Ne quaeso excidat animo, quam adipiscemur, angelorum similitudo, quatinus si hic aut in iis quae dicturi sumus aliquod exemplum non occurrerit, ipsa occurrat; atque in quibus angelos valere constiterit, et nos aeque valere probet et asserat. Neminem autem qui dubitet existere 25 puto angelos ea qua volunt fortitudine fungi. Sed fortassis quaeret ali quis quid nobis illa fortitudo praestet, cum singulis tam convenienter ut convenientius nequeant ubique dispositis, nihil mutandum, nihil evertendum, nihilque statuendum sit, in quo vires suas quivis exerceat.

Qui haec dicit, paucis nobiscum quid in huiusmodi habeat usus humanus 30 attendat, et videbit quia non semper omnibus, quae habemus et quae nos habere non parum gaudemus, actu utimur, sicut verbi causa visu ipso, potestate aliqua, scientia rerum nonnullarum, et multis in hunc modum. Sic et tunc de qua agitur fortitudo erit. Sola namque possessio eius grata nobis erit, et exultatio grandis, licet nequaquam sit nobis 35 in actu, cunctis ut dictum est in suo statu locatis. Haec eadem quae stio, si aut de velocitate, aut de aliquo eorum quae ob propositi operis

23 aliquod: aliud DL 27 nobis: tunc add. DL 28-20 nil . nil nil DL

c-3 DE BEATITUDINE 2?7

intentionem dicturi sumus, quemlibet movet, eam qua hic soluta est solutionem, si apertiorem non habuerit, accipere valet.

(Cap. 4. De libertate) [iv] Hinc secundum quod proposuimus, ordine suo libertas sequitur,

5 quae superioribus non minus diligitur. Quicumque igitur angelorum fuerint similitudinem assecuti, eorum quoque libertatem necessario assequentur. Itaque sicut angelis nihil obsistit, nec aliquid eos impedire vel constringere potest, quin pro velle suo cuncta liberrime penetrent, ita non erit obstaculum ullum quod nos retardet, non clausura quae nos

10 detineat, non elementum quod nobis ad velle pervium omnino non extet.

Exempli causa: certe dominicum corpus, cui corpora nostra configu randa Paulus testatur ut supra meminimus, clauso sepulchro a mortuis surrexit, ac demum ad discipulos obseratis ianuis palpandum introiit, nobisque in hoc libertatis futurae documentum grande reliquit.

15 (Cap. 5. De impassibilitate) [v] Super haec sanitatem amari ab hominibus diximus. Et de hac quid melius dici poterit, quam quod psalmista canit, 'Salus', inquiens,

'iustorum a domino' ? Quibus autem fuerit a domino vera sanitas, quae subripere valebit infirmitas? Verum de ista sanitate, quam in saeculo

20 futuro habebimus, quod exemplum afferre queam ut quae sit intelligatur non video, quia nihil sanitatis quod ei comparare possim, aut ego in me, aut aliquis sub mortali carne degens sensit in se. Hic etenim tunc nobis sani videmur, cum nihil in nobis quod doleat sentimus. Fallimur tamen nonnumquam in hoc. Nam frequenter in aliqua parte corporis infirma25 mur, nec tamen hoc ipsum nisi aut motu corporis, aut tactu aliquo ullo pacto experimur. At de iis qui nec ita infirmantur, sed omni ex parte sibi sani esse videntur, quid dicemus, ut utrum sint vel non sint sani probemus ? Propone tibi quemlibet sanissimum corpore, et de sanitate illius sciscitare. Sanus est suo iudicio. Hic talis paulo durius tangatur,

30 aut in aliqua sui corporis parte arctius constringatur, et statim vide bis quia clamabit, 'Sine, laedis me, vexas me'. Quid est hoc? Nonne prius sanum se esse dicebat? et nunc modice tactus, ita dolenter suc clamat. Istene tibi sanus videtur? Non puto. Nequaquam ergo salus huiusmodi nobis dabitur, quorum salus a domino futura esse specialiter

21 nil D 22-23 sani nobis D 32-33 succlamat: clamat D 12 Cf. Philip. 3. 21.

13 Cf. Ioh. 20. 27.

17-18 Ps. 36. 39.

EADMERI

c. 5 repromittitur. 'Nam absterget deus omnem lacrimam ab oculis suorum , et iam non erit amplius 'neque luctus, neque clamor, neque ullus dolor , quoniam 'priora transierunt'; et 'non esurient, neque sitient amplius, nec cadet super illos sol, neque ullus aestus ; dextera enim sua deus teget eos, et brachio sancto suo defendet illos'. Quid itaque eis nocere 5 valebit quibus dextera dei tegumentum erit ? Qualis autem sit sanitas illa, certe scio me nec meo nec alicuius sensu vel experimento accepisse.

Febrium vero et diversarum infirmitatum qualitates si cuiusmodi sint quivis interrogaret, facile forsan intelligendas exponerem, cum quia ego illas in me, tum quoniam ab eis accepi qui eas quae sint experimento 10 didicerunt in se. At quod nec sensu percepi, nec ab ullo qui perceperit, ut dixi, accepi, non eodem modo. Credere tamen et incunctanter, ut mea quidem fert opinio, astruere licet, sanitatem vitae futurae ita iugem et incommutabilem atque inviolabilem fore, ut ineffabili quadam atque sensibili suavitatis dulcedine totum hominem repleat, et omne 15 quod alicuius in se vicissitudinis, mutabilitatis, aut laesionis suspicionem praetendere queat, procul arceat atque repellat. Haec de sanitate dicta sint.

{Cap. 6. De voluptate) [vi] Huic eo ordine quo singula de quibus instituimus tractare proposui20 mus, voluptatem subiunximus, quam alio nomine corporeorum sensuum delectationem appellamus. Et haec quidem magnopere solet amari quia singuli corporis sensus in iis, quae sibi commoda iudicant, delectantur.

Delectatur quippe, ut verbi gratia paucis dicatur, odoratus odoribus variis, et gustus rerum diversarum saporibus diversis, necne singuli alii 25 sensus his et illis iuxta quod cuique fert naturalis appetitus. Istae tamen delectationes non semper delectant, sed suis quoque amatoribus sui nonnunquam taedium ingerunt. Transitoriae namque sunt et bestiales.

Illae vero, quae in futuro saeculo plene iustis administrabuntur, perpetes sunt et rationabiles. Quare non video ut, qualiter intelligantur, possit 30 edici; praesertim cum in delectationibus vitae praesentis, quo eas designemus exemplo nequeat inveniri. Delectationibus etenim illis quo magis quisque utetur, eo ferventius illas amplectetur, quia ex earum saturitate nullum fastidium ulli creatur. Quas delectationes neminem in hac mortalitate viventem esse puto vel fuisse, qui senserit vel gustaverit, 35 ut illarum saporem vel habitudinem caeteris digerere possit. Duas enim beatitudines, et item miserias duas, maiorem videlicet atque minorem, esse novimus. Maiorem beatitudinem, regnum dei; minorem dici mus esse, in quo Adam primo positus fuerat, gaudium paradisi. Item

1-3 Cf. Apoc. 21. 4. 3-4 Apoc. 7. 16. 4-5 Sap. 5. 17.

DE BEATITUDINE

c. 6 maiorem miseriam, aeternum ignem gehennae; minorem fatemur, quas incessanter patimur, aerumnas praesentis vitae. Beatitudinum autem neutram aliquando experti sumus. Quod si saltem illam parvam beatitudinem, quam Adam in paradiso positus habuit, experti essemus, forte

5 per hanc, illam maiorem aliquomodo coniectando videre possemus; sicut nunc in minori miseria nati, nutriti, et adulti, multa de maiori miseria, quotiens volumus, edicere et explanare valemus. Itaque cum delectatio, qua de agimus, constat esse una portio magnae beatitudinis, quo illam modo explicemus ut capiatur non video, nisi forte id agamus aliqua

10 contraria similitudine magnae miseriae, quam ex minori coniectamus.

Sit igitur ante oculos cordis positus exempli causa homo aliquis, qui tam in ipsis oculorum suorum pupillis, quam et in singulis membris ferrum ignitum et candens infixum habeat ita ut nec medullae, nec intestina, nec omnino quidquam in toto ipso cruciatus illius immanitate

15 vacet, vel eam levius quam in oculis aliquatenus sentiat. Quid dicam?

Angustiatur. Quis hunc existimet sanae mentis inter ista ? Eodem modo, sed penitus contraria consideratione, in illa futura vita ineffabilis delectatio quaedam bonos inebriabit, et dulcedine sui totos eos inaesti mabili exundantia satiabit. Qui dixi totos ? Oculi, aures, nares, os, manus,

20 pedes, guttur, cor, iecur, pulmo, ossa, medullae, exta etiam ipsa, et cuncta singulatim, singulaque membra eorum in commune, tam mirabili delectationis et dulcedinis sensu complebuntur, ut vere totus homo torrente voluptatis dei potetur, et ab ubertate domus eius inebrietur.

(Cap. 7. De vitae diuturnitate) 25 Qui ergo haec bona fuerit adeptus, non intelligo ad quid pro commodo corporis suus ulterius porrigatur affectus; solummodo assit ei, quam cunctos appetere diximus, diuturnitas vitae, [vii] Sed ista illi minime deerit, quia 'iusti in perpetuum vivent', sicut Scriptura dicit. Sunt etiam alia, quae quidem iis quae digessimus non minus amantur; sed ad

30 animam, sicut illa ad corpus, referuntur. Quae nihilominus in septenario numero constituta, non modicum placent menti, quae ipsorum fuerit sapore imbuta. Sunt autem haec, sapientia, amicitia, concordia, potestas, honor, securitas, gaudium.

(Cap. 8. De sapientia) 35 [i] Sapientia igitur, quam omnes et in hac vita non viliter amant, tanta in futura vita bonis erit, ut eorum quae scire voluerint nihil sit quod

2 Beatitudinem CLE (corr.) 28 Sap. 5. 16.

23 Cf. Ps. 35. 9.

EADMERI c. 8 ignorent. Scient enim cuncta quae scienda fecit deus, tam ea quae praeterita, quam quae huius saeculi sunt futura. Ibi a singulis omnes, ibi ab omnibus singuli cognoscentur; nec omnino quemquam latebit, qua patria, qua gente, qua stirpe quis editus fuerit, vel quid in vita fecerit. Hic fortassis ait aliquis, 'Quid est hoc? Peccata quae feci, scient 5 omnes? Ad hoc ea confessus sum ut delerentur, ut obliviscerentur, ut nulli amplius panderentur.' Bene. Sed cum tu in illa gloria ab omni criminis sorde purgatus vultui dei praesens adstiteris, ingratusne ei esse poteris pro tanta misericordia quam tibi fecit, remissis illis et illis de lictis tuis ? Et unde gratias ages, si nihil eorum unde illas iure debeas in 10 tua memoria habes? Ut igitur in illius laudibus aeternaliter iucunderis, semper de quanta sis miseria erutus, ut puto, coram habebis. Cum ergo singulorum conscientiae singulis pateant, fateri audeo ea quoque cunctis patere, pro quorum curatione tu deo iugiter gratiosus existes; non ad tuam confusionem, sed ad magnam dei glorificationem, tuamque 15 congratulationem. Nec enim tunc pro peccatis tuis te maior cordis angustia premet, scelerumque tuorum mage pudebit, quam aliquem magnis olim vulneribus saucium iamque omni ex parte sanatum aboliti languoris molestia premit, vel eorum quae in cuna positus infans egerat, nunc grandaevum pudet. Tunc quippe cum integra sanitas, perfecta 20 munditia, plena remissio, secura omnium offensionum impunitas tibi certo arriserit, cognitio eorum qui magis horrori tibi esse valebit, quam est modo beatissimo apostolorum principi Petro, qua Christum negavit, abiuratio sua; beato Paulo, qua persecutus est, immanitas sua; beatae

Mariae Magdalenae, peccata sua; et multis aliis multa, quae sciuntur iam 25 donata, crimina sua? Verum super haec agnitis delictis, velut enormi ac foeda infirmitate tua, pietas, virtus, ac sapientia medici, qui te sanavit, sublimius a cunctis admirabitur, laudabitur, magnificabitur. Laus autem et magnificentia gloriae dei, tua si bene advertis gloria est. Sed dices:

'Et quidem consentio laudem dei gloriam meam esse. Verum cum hinc 30 inde tot et tot ad mei comparationem innocentes prodeant, qui con sideratis vitae meae obscoenitatibus me omnino, sicut aequum erit, horrori habendum iudicent, quid dicam ? lustitia nempe suum, et suum iniustitia, praemium exigit.' In his, frater, nolo timeas; aliter erit quam existimas. Illum siquidem, quem tu tibi comparatum iudicas penitus 35 innocentem, non ibi reperies de te, quemadmodum aestimas, sentientem.

Namque videns te ille, quo de agis, plane intelliget te nequaquam se, sed deum, quando peccasti, offendisse. Cum ergo viderit deum tibi tua debita funditus dimisisse, nec in cor sibi ascendet ut te inde aliquatenus

16 congratulationem: ut laete tristium praeteritorum recordamur add. C marg.

30 esse meam DL

c-8 DE BEATITUDINE 2gl ludicet. In hoc enim ipso deum se offendere cognosceret si te deo per omnia reconciliatum pro iis quae olim feceras ullatenus contemnendum cogitaret. Magis autem gratiosus admirabitur ineffabilem dei clementiam non solum in te sed et in se. In te, quia de tam profundo iniquitatis

5 eripuit te; in se, quia sola gratia eius, ne in idem profundum rueret, tenuit se. Laudando igitur magnificabit in te post gratiam dei vim atque constantiam quibus enitens voraginem tanti mali viriliter evasisti, quam, iuxta quod ipse considerabit, si derelictus a deo simili modo incurrisset, non ita forsitan evasisset. Vides igitur quam nil improperii vulgata

IO cognitio peccati tui, immo quam multum laudis et gratiarum, cognita remissio sui generabit ? Ipsi etiam angeli si te societate sui propter tua peccata indignum vellent iudicare, haberes qualiter contra eos iure te possis defensare. 'Quonam', inquis, 'modo?' Audi. Propone angelum aliquem, quasi talia tibi improperantem: 'Tu homo de pulvere factus, is tu pulvis quandoque futurus, contra deum te extulisti, contra praecepta eius te in caenum omnis peccati et immunditiae tumidus deiecisti; et nunc nostri similis esse quaeris, quos nunquam in aliquo voluntati dei contraisse cernis?' Ad haec licet ita respondeas: 'Si ego, ut dicis, de pulvere factus sum, forte non mirum, si vento temptationis impulsus

20 in sordes sum criminum lapsus. Verum agnita et credita misericordia Christi, spretis omnibus quae illum nolle scire potui, in cunctis quae illum velle intelligebam memet exercui. Unde tribulationes et angustias in fame, siti, vigiliis, verberibus, contumeliis, aliisque modis innumeris ad honorem ejus sustinere non dubitavi, et quaeque mundana pro viri25 bus nihili pendens, eius tantum solius gratiae per singula reconciliari desideravi. Vos autem quid horum umquam sui causa sustinuistis?

Semper vos gloria, semper iocunditas est comitata. Semper vos tenuit dextera dei atque defendit ab impugnatione omnis peccati, ita ut nulla vos fuscaret macula eius. Itaque si a voluntate eius non cecidistis, ipsius

30 donum est, a quo iugiter tenti estis.' Sed quia haec ratio illos tantum modo respicit, qui perditioni suae vim fecerunt, et regnum caelorum violenter rapuerunt, alii qui in illud sunt sed alio modo intraturi alia ratione paritatem angelorum sibi sunt vendicaturi. Si quaeris qua, forsitan ista. Dicent igitur illis: 'Quod in regno dei vestra quaerimus

35 aequalitate beari, dono et gratiae Christi Iesu domini nostri id adscribimus, qui ad hoc dignatus est homo fieri et pati et mori, ut nos ab omni delicto in sanguine suo justificatos ipsius regni sui consortes efficeret.

Vos igitur considerate an sanguis Christi, qui est pro nobis effusus, 29 vos fuscaret: vobis subriperet DL eius: illius DL

22-23 Cf. 2 Cor. 11. 27; 12. 10.

31-32 Cf. Matth. ii. 12.

EADMERI c. 8

queat nobis esse perfecta causa salutis.' Quid ad haec angeli, qui libenter eo quod boni sunt rationi adquiescere volunt, dicerent, nisi quae dicta sunt ratione niti, et huiusmodi homines iure sua aequalitate debere potiri? Cum itaque angeli atque homines, quos magis te iudicaveras innocentes, tibi consentiant, tibi in cunctis pro veritate rationis honorem 5 deferant; perpende, si vales, quam grata sit sapientia ista, qua tu sic ab omnibus, sic omnes a te agnoscentur in vita illa.

{Cap. 9. De amicitia) [ii] Nonne consequenter ex ista quae cunctis erit communis sapientia, quaedam inaestimabilis amicitia procreabitur, quae in tantum singu10 lorum intima erga singulos suo fervore compleat, ut amor cuiusque in quemque cuique sufficiat? Nec enim video quomodo aliter esse possit; praesertim cum omnes unum corpus Christi sint, et Christus qui est ipsa pax, sit omnium caput; nec minori sese affectu complectantur, quam membra unius corporis sibi invicem copulantur. Amabis igitur 15 omnes ut ipsum te; et amaberis ab omnibus, ut ipsi a se. Putas abundans eris in dilectione, quando haec tibi fuerit in possessione ? Attamen istam transi, et contemplare ipsum per quem haec bona tibi provenere, et percipies quia ille plus quam tu teipsum, et quam omnes alii, incom parabiliter amabit te; et tu super teipsum, et super omnes alios, ineffabili 20 quadam suavitate illum amabis.

{Cap. 10. De concordia) [hi] Sed quoniam solet aliquando contingere inter homines, ut ii qui sese altrinsecus unanimiter amant non in omnibus ubique concordent dum huic secus ac illi videtur, et quod hic appetit, ille fugit, necessario 25 addenda praescripto amori concordia est; ne si ullatenus vel in puncto defuerit, aliqua laesio tanto bono subrepere possit. Erit itaque tanta in cunctis concordia, ut in nullo sentias aliquem discrepare ab eo quod te constiterit velle. Corpus unum erimus, ecclesia una erimus, sponsa

Christi erimus, quicumque ibi erimus. Non ergo maior tunc inter nos 3° discordia erit, quam nunc est inter membra unius corporis. Verum sicut vides in motu oculorum, quod illuc quo unus vertitur mox alius sequi tur, ita quocunque tuum velle converteris, velle omnium sine discepta tione illico tibi praesto habetis. Quid dixi omnium? Ipsa dei voluntas non erit a tua diversa; sed sicut tu quod ille, ita et ille volet in cunctis 35

13-15 Cf. 1 Cor. 6. 15; 12. 27, etc.

C. IO

DE BEATITUDINE

quod tu. Caput namque a suo corpore qui discreparet? Hic aliquis forsan in sui cordis secreto quaerit, dicens: 'Eia, si deus et omnis ille beatorum coetus volent quod ego, tunc et augmentum mei boni mecum volent, quod ego ibi non velle non potero. Ero itaque pro velle meo de

5 maioribus in caelo.' Huic respondeo quia si etiam beato Petro par in gloria esse voluerit, erit. In gloria dico, quia ut Petrus sit in persona, velle non poterit. Namque si hoc vellet, seipsum nihil esse vellet: quod velle nequit. Sed nec in gloria illi aequari si meritis eius impar est velle poterit, quia pulcherrimam illius corporis compositionem, quam in hoc

10 violari conspiceret, omni commodo plus amabit. Nec enim in humano corpore, vel pes loco aut officio manus, vel manus pedis, fungi optat; aut os sive nasus, ubi oculi sunt; aut oculi, ubi os seu nasus est, relictis sedibus suis transferri desiderant; aut si transferrentur, patienter id paterentur. Eodem modo in illa admirabili et glorificata dispositione

15 beatae civitatis dei, ita quisque quod habet amabit, ut statum suum potiori gradu mutari non velit. Quare ? Quia cuique satis erit sua felicitas et beatitudo. Amplius si ii qui iam in ipsius corporis unitate locati sunt, maiora quam sunt adepti desiderarent, eo ipso miseri essent, quo non dum haberent quod vellent. In quo enim alicui quod cupit deest, in eo

20 miser sit necesse est. Sed absit ab illo regno omnis miseria. Aderit ita que omnibus sufficientia, quam perficiet in singulis unanimis et plena concordia.

{Cap. 11. De potestate) [iv] Cum itaque deum et omnes tuae voluntati concordes habueris, pro25 fecto nihil voles quod non possis. Omnipotens igitur eris tuae voluntatis, quoniam ipsum omnipotentem habebis in omnibus concordantem tuae voluntati.

{Cap. 12. De honore) [v] Itaque cum haec tanta potestas tibi affuerit, honor condecens potestati

30 minime deerit. Qui honor cuiusmodi sit, brevi sub exemplo considere mus. Ecce sit ante oculos nostros positus pauper aliquis, omni solatio destitutus, ulcerum et aliarum infirmitatum foeditate corruptus, et omni quo vel a frigoris incommoditate defendatur tegmine nudus. Hunc igitur talem tali modo iacentem, et in nullo semet iuvare valentem, si rex ali35 quis potentissimus transiens videret, et miseratus eius vulneribus mederi curatumque suis iuberet ornamentis vestiri, et adductum sibi adoptaret in filium, praeciperetque ut in regno suo suus filius a cunctis haberetur, atque in nullo quod iuberet a quoquam ei contradiceretur, haeredemque

EADMERI c. 12

suum ac filii sui cohaeredem constitueret, et eum suo nomine vocari praeciperet, nonne diceres magnifice honoratum ? Et certe deus nobis haec omnia faciet. Nati enim de putredine carnis, replemur multis miseriis. In quibus miseriis constitutos, et omni solatio destitutos, omniumque infirmitatum passionibus obnoxios, ac peccatorum et cor5 ruptibilitatis ulceribus plenos, sola misericordia ductus accipiet et curabit nos, et sanitati restitutos ornamentis perfectae iustitiae et incor ruptibilitatis ornabit, adductosque in filios sibi adoptabit, regni sui consortes efficiet et haeredes, filioque suo unigenito sibi per omnia aequali et coomnipotenti concorporales statuet et cohaeredes; omnique 10 creaturae iubebit ut in omni quod volemus nobis obediat; vocatosque nos nomine suo deos faciet. Dicit enim ipse, 'Ego dixi, dii estis et filii excelsi omnes'. Sed ipse deus deificans est; tu vero deus eris deificatus.

At fortassis ais: 'Haec ratio tua in illis quidem magnis apostolis seu martyribus poterit existere rata. In me autem qui utinam vel ultimus 15 esse merear, quonam pacto constare queat non intelligo.' Intende et intellige quia nullum iustorum ab ista deitate excepit deus, ubi dixit,

'dii estis, et filii excelsi omnes'. Verum ut dicta melius eluceant, con sidera sub exemplo naturam ignis et naturam rerum ignitarum, si forte ibi aliquatenus queas imaginari qualiter illi summae deitati pro modulo 20 tuo possis participando deificari. Ecce ignis unus est, et in sua natura calidus. In hunc ignem pone lignum aliquod, plumbum, et ferrum simul.

Itaque cum lignum fuerit in carbones conversum, et plumbum lique factum, ita ut in carbonibus nihil nisi ignis appareat, et plumbo nihil caloris addi queat, necdum tamen ferro poterunt in calore coaequari, 25 quod nondum forsan penitus incanduit igne. Licet igitur aliud alio magis in calore profecerit, singulum tamen, servata natura sui, usitato locutionis modo, quia ignitum est, per se dicitur ignis. Sic erit in illa beata supernorum civium societate, de qua loquimur. Nam quem admodum ii, qui summae dei maiestati sunt propinquiores, et ob hoc 30 aliis praestantiores, dii dicentur; ita et qui illis sunt inferiores, quoniam una et eadem qua et ipsi deitate pro sua capacitate participant, simili nomine dii dicentur. Quando ergo cum tanto bono adeptus fueris hunc honorem, non video qua ratione possis cupere ampliorem. Igitur dum possessione horum bonorum quae digessimus felix fueris, nonne 35 sufficiens tibi videberis? 'Et maxime', inquis. Age igitur: si omnibus istis vel una die sicut exposita sunt in re frui valeres, gauderes? Sine

13 deificans: sanctificans D 15 existere: esse D qui utinam vel ultimus: utinam qui ultimus D 24 nil . . . nil DL 26 igni DL 32 qua et: et oTfi. DL 12-13, 18 Ps. 81. 6.

C. 12

DE BEATITUDINE 28s

dubio. Si autem mense vel anno uno, laetificareris ? Nec dici quidem, ut autumo, potest laetitiae modus. Et si toto tempore vitae tuae, quid faceres? Dares pretium? Utique libens quidquid haberes, et insuper temetipsum, si sic et non aliter ea adipisci valeres, [vi] Si vero ad haec

5 omnino securus existeres, quod ea, dum viveres, nullo eventu amitteres, omitto dicere utrum vel cogitare possis an non, quid exultationis tibi esset.

(Cap. ij. De securitate) Itaque cum tua vita perpetuo duret in illa vita, et haec omnia tibi io habenti securitas quoque ea amplius non perdendi certo arriserit, obsecro, quid aestimas tibi erit ? Credo quod etiam ad nomen securitatis mota est in te quaedam iubilatio cordis; et an tanta bona secure sis perpetuo possessurus, avidus addiscere cupis. Dico igitur quia si ea perditurus es, aut tu ipse voles ea perdere tua sponte, aut deus ea auferet

15 tibi nolenti, aut aliquis alius deo fortior superveniens ea tollet, deo et te non volente. Sed certe nec tu abiecto tanto bono in miserias, quas te evasisse gratiosus exultabis, recidere voles; nec deus qui illud tam larga et clementi bonitate donavit id tibi aliquando auferre volet; nec ullus fortior deo superveniet, qui, deo te protegente, illud tibi invito aliqua20 tenus tollet. Securus igitur tantorum bonorum perpetuo eris, nec alicuius tibi adversari volentis incursum timebis, [vii] Quid ergo putas tibi erit, cum haec omnia, pulchritudinem videlicet, velocitatem, fortitudinem, libertatem, sanitatem, voluptatem, diuturnitatem vitae, sapientiam, amicitiam, concordiam, potestatem, honorem, securitatem, secundum

25 quod ea descripsimus, immo supra omnem humanam aestimationem gloriosius atque sublimius quam scribi vel dici possint, in possessione aeternaliter habueris ? Nonne gaudium, quod erit consummatio omnium horum ?

(Cap. 14. De gaudio) 30 Re etenim vera, videre non possum quomodo inaestimabile gaudium circumquaque non habeat, quem tot commoda beatae felicitatis felicis que beatitudinis sine fine circumdant. Tunc igitur et tu isto gaudio perfrueris, quia nihil unde gaudere non debeas habebis. Itaque si haberes aliquem, quem ut teipsum penitus amares, et de cuius bono

35 sicut de tuo omnino gauderes, illumque non minori quam te felicitate per omnia fultum videres, nonne in gaudio eius gaudium duplicatum haberes? Si vero duos aut tres sive plures huic tibi in amore pares possideres, et eos aequa felicitate conspicuos cerneres, numquid pro eorum numero non in te multiplicaretur gaudii tui magnitudo? Et

EADMERI c. 14

utique, cum de amicitia superius ageremus, ostendimus ita omnes illius patriae cives amaturos te sicut amabunt se, et te illos sicut tu teipsum.

Potestne igitur illius gaudii modus a quoquam homine penetrari, cum ultra mille millia, et decies millies centena millia innumerabiles ibi sint, et omnes eadem beatitudine perfruantur, nec ullus eorum sit, qui non 5 tantum de bono alterius gaudeat, quantum de suo ? Praeterea videntes deum ipsum supra quam ipsi sese amabunt ipsos amantem, et intelligentes se inenarrabiliter plus quam semetipsos illum amantes, in gloria eius mira et ineffabili exultatione exultabunt. Gaudium ergo erit eis intus et extra; gaudium sursum atque deorsum; gaudium in circuitu et 10 ubique. Et hoc est, sicut putamus, quod, quemadmodum in capite huius opusculi dixi, deus praeparavit diligentibus se.

Haec itaque, iuxta quod interim mihi mea aestimatio dicit, quodam modo potest dici illa beatitudo aeterna, felicitas aeterna, commodorum scilicet omnium sufficientia secundum voluntatem et sine omni indigentia, 15 quam plene habebunt omnes amici dei in vita aeterna. Nec enim volu mus affirmare illam hac quam digessimus multo maiorem non esse.

(Cap. 15. De miseria reproborum) Cum igitur iusti fuerint tanta felicitate beati, restat ut iniusti per con trarium sint inaestimabili quadam infelicitate miseri. Sicut enim istos, 20 iuxta quod prout potuimus deo donante descripsimus, mira pulchritudo, velocitas, fortitudo, libertas, sanitas, voluptas alacres faciet et iubilantes, ita illos immanis quaedam et inaestimabilis foeditas, tarditas, imbecil litas, servitus, languor atque dolor maerentes reddet et eiulantes. Sane diuturnitatem vitae, quam isti pro fruendis tantis bonis summo amore 25 complectentur, illi pro interminabili poena, qua torquebuntur, quoniam illis inerit, summo odio execrabuntur. De sapientia vero quid dicam non invenio, nisi quia sicut iustis in gaudium et honorem, ita iniustis quid quid scient vertetur in maerorem et confusionem. Amicitia autem qua in invicem pii summa iucunditate copulabuntur, si qua in impiis erit, in 3° tormentum eis erit. Quo enim magis quosque amabunt, eo magis gravius in illorum poena dolebunt. Si contra concordiam quid habituri sint quaeritur: discordiam habebunt cum omni creatura, et omnis creatura discordabit ab aliis. Hinc ergo pro potestate bonorum, tanta impotentia eos sequetur, ut omnino nihil eorum quae voluerint possint; 35 et quicquid habuerint, nolint. Igitur pro honore sanctorum obtinebunt perenne opprobrium. Et haec quo fine claudentur? Vere sicut amici dei securi erunt se nunquam amissuros bona sua, ita isti inimici dei omnino

31 eo magis: magis om. DL 16 quam: quod D 14-15 Cf. p. 274. 11-12.

12 Cf. 1 Cor. 2. 9.

c. 15

DE BEATITUDINE 287

desperabunt se iam ampfius perdituros haec mala sua. Pro aeterno igitur et ineffabili gaudio beatorum, haereditabunt aeternam et incogitabilem tristitiam omnes qui pro impaenitudine reatus sui transituri sunt in societatem daemoniorum.

5 His itaque consideratis atque perspectis intelligi potest quam utile sit homini in bonis moribus ac iustis operibus vitam suam exercere, quamque damnosum illis omissis per vitia et iniquitates affluere. Quod si latius consideremus, videlicet quam utile sit quemlibet hominem bonum esse, videbimus non solum ei qui bonus est, sed et deo ipsi et

10 angelis, et cuique iusto homini, ac insuper omni creaturae id utile esse.

Et deo quidem, non quod personae illius aliquid commodi vel incom modi accidere possit, bonus homo utilis esse dicitur, sed quoniam illi ad perficiendam civitatem suam quam de bonis hominibus perficere instituit, eo studio, quo in illam tendit, adminiculatur. Humanus quippe

15 usus hoc habet, ut eum sibi quis utilem iudicet, qui se ad hoc adiuvat, sine quo id quod bene vult, perficere non vult.

Qualiter autem bonus homo sit etiam angelis utilis, inde cognoscitur, quod ex societate bonorum hominum numerus illorum qui diminutus erat redintegratur. Cum igitur aliquis per vitam bonam in societatem

20 illorum currit, magnum quid ipsis praestat, quia quantum in ipso est, numerum eorum supplet et perficit. Omni quoque iusto homini, necnon omni creaturae iustum hominem utilem diximus. Iusto homini, quia quanto ardentius in supernam patriam tendit, tanto velocius patria ipsa in suis civibus consummabitur, et quisque adepta suorum cor25 porum resurrectione, quam multum desiderat, geminata laetitia atque honore in regno dei perfruetur. Omni creaturae, quoniam dum per bonitatem suam incrementum civitatis dei assurgit, renovationem qua ipsa creatura in melius est commutanda ultra non impedit, immo quan tum sua refert omnem ei moram perfectionis rumpit et adimit.

30 Quantum ergo cuique sit enitendum ut bonus sit, perpendat qui potest, quandoquidem ex bonitate hominis et consummatio regni caelestis et praedestinata toti creaturae pendet reparatio universalis.

Nihil enim horum omni ex parte perficietur, donec numerus electorum impleatur. Tanto itaque bonum istud plus differetur, quanto ii, qui

35 aeternae vitae digni existant, minus invenientur.

Singulo igitur homini ad regnum dei pervenienti deus ipse, angeli quoque ac iusti homines omnes, eo quod se talem exhibuit ut illuc

3-4 in societatem om. BCL 4 daemoniorum: Hic desinunt codd. primae re censionis 5-288. 17 Cf. Dicta, c. 4; De moribus, cc. 43-45.

z88 EADMERI c. 15 perveniet gratiosi existent, et ut sua omnia eius sint unanimiter volent, eumque sicut cohaeredem et comparticipem regni caelestis quasi seipsos perenniter diligent. Siquidem quantum in ipso fuit, et civitatem dei, et angelorum numerum, et sanctos homines consummavit. Sed cum ii qui ad vitam aeternam pertingunt tanta merentur, patet per contrarium 5 quid nequam homines, quia regno dei extorres suo merito fiunt, pro mereantur. Quantum etenim ad eos spectat, nec dei civitas nec angelo rum numerositas nec electorum hominum proficiet praefixa integritas; immo cum ipsi ad horum perfectionem conditi fuerint, nec pertingere satagunt, ne unquam perficiantur suis factis intendunt. 10

Quemadmodum igitur quivis homo dolet et queritur quando aliquo modo perdit quod pro sui commodo et utilitate adquisivit, ita deus quodammodo dolet et queritur, quando hominem quem ad opus suum creaverat a diabolo rapi et in aeternum sibi perire considerat. Inde etiam illi qui damnantur perditi dicuntur, quoniam deo, ad cuius regnum et 15 honorem conditi sunt, in confusionem aeternam a diabolo praecipitati depereunt.

Ecce utcumque proposita nobis est beatitudo vitae perennis, et e con trario miseria mortis aeternae. Ut igitur haec evadatur, illa adquiratur, eo magis elaborandum est, quo ista interminabili poena malos cruciat, 20 illa indeficienti iucunditate bonos oblectat.

Qui ergo bonus est, perseveret donec debita sibi beatitudinis praemia capiat; qui vero malus, quod est esse desistat, quo miseriam, quam meretur, evadere queat. Et quidem bonitas, quia lux est, plane instruit eum, qui ei inhaeret, qua gradiatur ut ad vitam perveniat; sed malitia, 25 quia tenebrae sunt, obcaecat illum qui ea inebriatur, ne videat quo ruit, ut intereat. Sed sit aliquis forte malus, qui quod est esse erubescat, et se bonum fieri velle dicat. Hic necesse est ut ante omnia se malum, id est peccatorem, ac per hoc tenebris involutum intelligat, quatinus se ubi iaceat possit videre. Sunt etenim plures qui tam densis peccatorum 30 tenebris obvoluti sunt, ut nulla ratione se vel in ipsis tenebris esse possint advertere.

Primum igitur et magnum quid boni esse constat, hominem seipsum posse intelligere in quo statu vel casu subsistat. Eo enim quo se intelligit, luci accedit. Cum itaque intelligit se malum esse, oportet ut si bonus 35 fieri vult, doleat se malum esse. Alioquin falso dicit se alium quam est esse velle. Scientiae igitur, qua novit se, dolor adiciatur necesse est,

17 depereunt: Hic desinunt codices secundae recensionis 33-289. 40 Cf. Dicta, c. 1; De moribus, cc. 101-8.

c. 15

DE BEATITUDINE

dicente scriptura: 'Qui addit scientiam, addit et dolorem.' Verum si dolori medicamentum vult adhibere, ubi doleat expedit ut ostendat ei quem scit sibi nosse et posse mederi. Vulnus enim quod iam putruit, et in se horridum virus ex putredine sui coadunavit, quousque aperiatur

5 et putridus humor exprimatur, nec a dolore liberari nec ullo valet modo curari. Sic qui sibi peccati vulnus dolet inflictum, per veram confes sionem vulnus ipsum detegat ac sic expresso mortifero humore qui latebat, per consilium praesidentis, quo curetur, paenitentiae medica men assumat. Non vereatur linguas hominum, non proponat paeni10 tentiae cultum. Immo apud se hoc in mente firmiter habeat, quia si aliis peccati scandalum inde subrepere non timeret, talem se cunctis innotesceret, qualem se in conspectu dei quem offendit esse videt. Hoc enim multum valet ad dignum paenitentiae fructum, quando homo tantum dolet de peccato suo quo deum offendit, ut non refugiat ab aliis

15 hominibus talis agnosci, qualem se in oculis sui creatoris esse agnoscit.

Quod quamvis facto non sit admittendum ne ecclesiae dei quodlibet scandalum exinde generetur, tamen nec inficiari nec perturbari debet, si ab aliis ei obicitur quod ipse de se sua sponte confitetur. Sunt etenim multi qui plurimum perturbantur, dum de eis alii dicunt, quod etiam

20 ipsi de se publice fateri non refugiunt. Ad magnum itaque perfectionis culmen pertinet, dum quis malum quod praedicat de se, patienter et illaesa mentis tranquillitate ab aliis contra se dictum valet sustinere.

Probari namque per hoc potest illum in vero humilitatis gradu consistere, sicut e diverso illum qui hoc non potest, in quadam iactantia et appetitu

25 sublimitatis mentem habere. Iustus siquidem vult haberi. Scriptum quippe est: 'Iustus in principio accusator est sui.' Dum igitur se accusat, et de eodem ipso ab aliis accusari recusat, quid aliud intendit, nisi ut se humilitate, alios autem falsitate vel odio praeditos in eodem ostendat? Si ergo vult verae humilitatis culmen attingere, concedat

30 oportet ab aliis dicta patienter audire, quae ipse de seipso non veretur palam ultro proferre, et patiatur se ita ut se dignum fatetur, tentari.

Cum itaque homo in hunc humilitatis statum pervenerit, tunc revera si in antiquam conversationem suam oculos cordis reflexerit, videbit se in horrendo malo et tenebris vere fuisse, et gratiosus ineffabili gaudio

35 et exultatione admirabitur se in magno bono et lumine esse. Custodiat ergo cor suum, custodiat corpus suum, ne inimici eius sibi surripiant quod per dei gratiam adquisivit, eumque deiciant in pristinas tene bras quas reliquit. Nihil virtutum, quas adeptus est, suis viribus imputet, nec super eos qui nondum ad hoc provecti sunt ullo modo se

40 extollat.

1 Eccle. 1. 18.

26 Prov. 18. 17.

C 3501 U

EADMERI c. 15

In humilitatis culmine, ad quod pervenit, se semper caute custodiat, et inferiorem se omnibus hominibus non ficto sed intimo corde credat.

Quonam, inquis, modo id aliquis facere potest, ut se viliorem illo credat, quem in bonis actibus non solum sibi, sed et aliis inferiorem esse sine dubio constat ? Verbi gratia. Videas aliquem sobrium, humilem, pati5 entem, sua indigentibus largientem, in dei servitio sedulum, et quae sibi fieri vult, aliis benigna mente facientem plurimaque in hunc modum; et hic talis iudicabit se viliorem illi quem liquet esse luxuriosum, superbum, iniuriosum, depraedatorem, dei servitium quantum valet vel audet devitantem, et qualiter aliis contraria faciat pro posse elaborantem? Ita 10 oportet necesse est. Aliter enim divinae paginae humilitatis metas excedens non oboedit. Nec aliquis aestimet sacram scripturam cuivis quicquam praecipere quod debeat iudicare factu impossibile esse.

Quia igitur scriptum est ut quisque se viliorem omnibus aliis non solum ore pronuntiet, sed etiam intimo cordis affectu credat, qualiter 15 hoc impleri queat, considerare studeatis, cuius mentem divinus spiritus tetigit, ut se in hujusmodi exercere velit. Grave siquidem est ut bonam et sanctam vitam agens perversi cordis et operis homini se iudicet ex intimo corde inferiorem, cum naturalis simul et divina lex sanciat bonum semper malo praestantius esse; et huic aeternae gloriae retributio, illi 20 sempiterni opprobrii poena paretur. Ex effectu itaque mercedis utriusque patet quid cui praestet. Si ergo bonus se iudicat malo inferiorem, malum praepostero ordine sibi facit superiorem. Quod sic esse verum natura non admittit. Aut igitur veritati contrarius erit qui se bonum malo credit inferiorem, aut si non credit, divinae paginae quae hoc iubet 25 inoboediens erit. Sed horum nihil admittendum.

Videndum igitur est quonam modo fieri valeat ut et veritas non deferatur, et divinitatis praecepto obediatur. Cum ergo quivis hominum vult comparare se ad alium, consideret quid in se a se habeat, et quid alter non a se, sed per dei gratiam habeat. A se quippe nemo nisi malum, 30 per gratiam vero dei habet si quod bonum. Ponat itaque malum suum cum bono alterius, et statim videbit quid horum sit potius. Perpendat etiam omnia in futurum incerta servari, et ne forte ipse occulto iudicio dei a bono decidat, et alius a malo resurgat, gnarus attendat. Quicunque igitur tali consideratione se studuerit examinare, profecto non residebit 35 in animo suo, quo iure se debeat prae aliis magnificare. Eoque magis deo proximus adhaerebit, quo de se humillima sentiens nullum contemnit, sed ut omnium vera dilectione potiatur sub deo contendit.

Haec ut ex ore beati patris Anselmi accepi conscripsi, satisfacere cupiens voluntati amici mei me hoc facere obnixe rogantis. Cui et 40

1-38 Cf. Dicta, c. 16. 2, 14-15 Cf. Reg. S. Benedicti, c. vii.

c. 15

DE BEATITUDINE

epistolam destinavi, quam in exordio huius opusculi ponere non omisi, cavens ne quis materiae pulchritudinem et dictaminis foeditatem in tuendo aestimaret Anselmum ex materiae quidem formositate illud composuisse, ex dictaminis vero vilitate quo mentis illius perspicacia

5 et lepos eloquii evanuerit mirum duxisse. Noverit tamen quicunque hoc in sui notitiam transire dignabitur, ipsum patrem hoc saepe legisse et audisse, suaque sancta manu et auctoritate examinatum, posteris ad transcribendum ac legendum commendasse. Sit igitur deus benedictus in omnibus. Arnen.

10 EXPLICIT SCRIPTUM DE BEATITUDINE PERENNIS VITAE SUMPTUM DE VERBIS

BEATI ANSELMI CANTUARIENSIS ARCHIEPISCOPI

MISCELLANEA ANSELMIANA

MISCELLANEA ANSELMIANA

i. SOME FRAGMENTS FROM BEC

The small collection of Anselm's sayings which is printed below was preserved at Bee, and in the fifteenth century it was included in a manu script (Vatican, Reginensis lat. 499) designed to draw together the records for the early history of the monastery. This manuscript contains a chronicle and list of monastic professions, as well as Lives of the earliest abbots and various anecdotes in prose and verse. On Anselm it has the Life by Eadmer, a selection of versified miracles and epitaphs, a story about his early life to be added to Eadmer (see Vita Anselmi, pp. 172-3), and finally (f. i6ov-i6i) the brief records of his sayings printed here.1

They have a special interest because they relate to a period of Anselm's life earlier than the main bulk of the reports printed in this volume.

Bee preserved remarkably little of its own about the greatest of its abbots, but in these fragments we see St. Anselm through the eyes of a monk of Bee.

DE VERBIS VENERABILIS ANSELMI

Venerabilis pater Anselmus, dum adhuc esset abbas Becci, quadam die nimium mente meditabatur, et diutius cogitando quasi cogitationibus suis perturbabatur. Cui dixit quidam monachus eius qui forte praesens

5 aderat, 'Domine pater, pro deo rogo, dicite quid cogitatis, quia video vos cogitationibus vestris turbari.' 'Dicam', inquit. 'Ecce hoc cogitabam.

Si esset aliquis homo dives qui haberet gregem ovium, et vocaret puerum tam debilem et parvum ut lupus veniens facilius illum quam ovem asportaret, et illi oves suas commendaret custodiendas, ita tamen

10 ut si quamlibet ex eis perderet, anima huius pro anima illius iret, non valde timere deberet? Si autem unicuilibet ipsarum ovium et forsitan infirmiori et stolidiori ceteras committeret, dicens, 'Ovis, habeto curam istarum ovium, et scito quia si perdideris aliquem earum, sanguinem eius de manu tua requiram, et erit anima tua pro anima eius', numquid

15 non timere deberet ovis illa? Quam securitatem habere posset? Ita est de me. Ego (inquit), ego sum puer parvus, ego infirma ovis et debilis,

1 First printed in Martene and Durand, Vet. script, ampl. collectio, vi. 987-8, and thence in P.L. 158, 1051-2.

↑ Back to top