6. The Dialogue 'De custodia interioris hominis'
MISCELLANEA
Brothir, es thou glade that thou sal in crysten trouth dye?
He answer: 3a Forthynkis the that?
3a Has thou wile to amend the if thou haf spase of lif ?
He sal answer: 3a
Trowys thou that Jesu Cryst goddis son was borne of the virgyne Marye, and for the dyede on gude fryday?
Answer he: 3a Thanke thou hym for thir benefyces ?
Answer he: 3a io Trowys thou that thou may nogth be safe bot be his dede?
Say he: 3a For als lang as thi saule es yn the, sete all thi trayst in that dede allane, hafand trayst in no othir thynge. Umlappe the all in this dede.
Thynk nogth on thi wyfe, ne of thi childer, ne rychesce, bot allane of the passione of Jesu Cryst. And if our lord God wile deme with the, say 'Lord I sete the dede of our lord Jesu Crist bytwyx me and my wikked dedis, and his meryte I offer for the meryte that I suld hafe and has nogth.' And say eftsons, 'Lord I sete the dede of our lord Jesu
Crist betwyx me and thi wryth.'
Than sal he say thrys: In manus tuas domine etc.
And clerkis answerand acordandely and than he dyes sikirlv.
When a seke man sal be enbutyd, the crucifix suld be brogth and he suld enowryn it in the wyrschipe of Jesu Crist that bogth hym with many hard paynes and schedynde of his precious blod, and for the dyed on the crosse. Amen.
6. THE DIALOGUE 'DE CUSTODIA
INTERIORIS HOMINIS'
This work, like the previous one, had an extensive circulation throughout the Middle Ages under the name of St. Anselm. Its merits have been recognized by a succession of scholars from the time of B. Haureau, but it has previously been printed only in a very misleading context as part of a treatise De anima ascribed to Hugh of St. Victor. It is, however, an independent work and its common medieval ascription to
ANSELM IANA
3SS St. Anselm can be traced back to manuscripts of the mid-twelfth century.
In one of these manuscripts (Hereford P. i. i), which also contains the De moribus, it follows immediately after a unique unfinished version of Anselm's De Incarnatione Verbi. There are strongly marked Anselmian traits in the work itself, which justify its inclusion here. Although it is impossible on the strength of the present evidence to determine the exact relationship with Anselm's genuine works, we print it as an example of the discourses accepted as his by his early admirers and frequently copied in later manuscripts of his works. The manuscripts used in this edition are:
H Hereford Cathedral P. i. i, fit. i55v—156v (see above, p. 16).
L Bodleian Library, Laud misc. 264, ff. 120-1, fourteenth cen tury from St. Albans: a collection of the works of St. Anselm.
T Tours 317, ff. i88v-i90v, twelfth century.
O St. Omer 86, twelfth century, from Clairmarais.
Par Paris, Bibliotheque Nationale, latin 392, early twelfth century (see above, p. 17).
A glance at the variant readings shows that these five manuscripts, which are independent of each other, belong to two clearly marked families HL and TO Par, which may be provisionally characterized as English and continental respectively. The ascription to Anselm is found in both families.
TEXT
ANSELMUS CANTUARIENSIS
Ad insinuandam interioris hominis custodiam talem dominus Iesus ait similitudinem: 'Hoc scitote quoniam si sciret paterfamilias qua hora fur veniret, vigilaret utique et non sineret perfodi domum suam.' Sed
5 pater iste familias animus rationalis potest intelligi, cuius multa familia sunt cogitationes et motus sui, sensus quoque et actiones tam exteriores quam interiores. Quae videlicet familia lasciva nimis et petulans erit, nisi eiusdem patris rigore coercita ac disposita fuerit. Si enim vel parum
1 Anselmus Cantuariensis HO De bona occupatione L; tit. om. T; init, deest Par 4 Expositio praemissae similitudinis add. O Sed om. O 8 patris: familias add.
HL 3-4 Matth. 24. 43.
C 3501 2 A 2
MISCELLANEA
a sua sollicitudine torpuerit, quis potest dicere quomodo cogitationes, oculi, lingua, aures et cetera omnia insolescant ? Domus est conscientia in qua pater iste habitans thesauros virtutum congregat, propter quos ne domus eadem perfodiatur, summopere invigilat. Fur autem non unus est, sed multiplex, quia singulis virtutibus singula vitia insidian5 tur. Principaliter tamen fur diabolus intelligitur, contra quem et eius satellites pater idem, si tamen non negligens fuerit, domum suam forti custodia muniens, prudentiam in primo aditu constituit, quae discernat quid sit vitandum, quid appetendum, quid a domo excludendum, quid in domo recipiendum. Secus hanc fortitudo locatur, ut hostes, quos 10 prudentia venire nuntiaverit, fortitudo repellat. Porro temperantia familiae intimae praeesse debet, ut eius coherceat ac cohibeat turpes appetitus. Iustitia vero sedeat in medio, ut sua cuique tribuat. Et quia qua hora fur venturus est nescitur, omni hora timeatur. His ita dispositis, ne diu vigilantibus somnus peccati irrepat—tota enim vita vigilandum 15 est—aliquos debet prudentia introducere nuntios, qui aliqua narrent quae ad exercitationem valeant. Itaque nuntius mortis ingressum postu lans admittitur. Qui rogatus ut dicat quis sit, unde veniat, quid viderit, respondet se non aliter quicquam dicturum, nisi summum fiat silentium.
Quo impetrato sic incipit: Ego sum timor et memoria mortis, et mortem 20 venire vobis nuntio. memoria mortis. Scio quia non tardat venire, et prope est, sed diem vel horam adventus sui ego nescio. 2S Prudentia loquitur pro omnibus, et interrogat dicens sic: Et ubi est ipsa mors et quando aderit ? prudentia. Et qui veniunt cum illa ? memoria. Mille daemones veniunt cum ea ferentes secum libros grandes, et uncos igneos et igneas catenas. prudentia. Quid volunt facere de his omnibus ? memoria. In libris scripta sunt omnia peccata hominum, et eos ad hoc 30 ferunt ut ex ipsis convincant homines, quorum ibidem peccata scripta sunt, sui esse iuris. Uncos ferunt, ut quos sui esse iuris convicerint, eorum animas violenter extrahant et ligatas catenis in infernum trahant. prudentia: Unde venis modo? memoria: De inferno. 35 prudentia. Et qualis est infernus ? vel quid vidisti in inferno ?
1 sua: sui HL 2 est: enim H 4 vigilat T est vigilandum L 6 tamen: hic inc. Par 7 fuerit om. HL 9 excludendum: reiciendum HL
12 ac cohibeat om. HL 19 respondit HL 21 venire vobis nuntio: vobis nuntiare venio H vobis intimare venio L 22 sic om. HL 23 et: vel HL
24 tardabit L venire om. HL 26 illa: ea HL 27 Mille om. HL 31 convincantur LIL ibidem: ibi HL 33 catenis: igneis add. HL
ANSELM IANA
memoria. Infernus latus est sine mensura, profundus sine fundo, plenus ardore intolerabili, plenus fetore incomparabili, plenus dolore innumerabili. Ibi miseria, ibi tenebrae, ibi ordo nullus, ibi horror sempi ternus, ibi nulla spes boni, nulla desperatio mali. Omnis qui in eo est
5 odit et se et omnes alios. Ibi vidi omnia genera tormentorum, minimum quorum maius est omnibus tormentis quaecumque in hoc saeculo fieri possunt. Ibi est 'fletus et stridor dentium', ibi transitus a frigore nivium ad calorem ignium, et utrumque est intolerabile. Ibi omnes igne comburuntur et vermibus consumuntur nec consummantur, io 'Vermis eorum non moritur, et ignis non exstinguitur.' Nulla ibi vox, nisi vae, vae, resonat. Vae habent, et vae clamant, tortores diabolici torquent pariter et torquentur. Tormentorum nunquam finis erit aut remedium. Talis est infernus et millies peior, et haec vidi in inferno et millies peiora. Haec veni nuntiare vobis.
15 prudentia. Deus, quid faciemus? Nunc, fratres, audite meum con silium, et date vestrum. 'Estote prudentes, et vigilate in orationibus',
'providentes bona non tantum coram Deo, sed etiam coram hominibus'. temperantia. 'Praeoccupemus faciem eius', etc. 'Sobrii estote et vigilate quia adversarius vester diabolus tamquam leo rugiens circuit
20 quaerens quem devoret', etc. fortitudo. 'Cui resistite fortes in fide.' 'Confortamini in domino, induite vos armaturam dei, loricam iustitiae, scutum fidei, galeam salutis. Assumite et gladium spiritus, quod est verbum dei.'
IUSTITIA. 'Sobrie, et juste, et pie vivamus.' Sobrie in nobis, iuste ad 25 proximum, pie ad deum. Et quod nobis fieri volumus, aliis faciamus, hoc enim iustum est. prudentia. Adest alius exterius prae foribus pulcher et hilaris, qui videtur afferre laeta.
IUSTITIA. Admittatur, forsitan nos laetificabit, nam iste prior terruit 30 nos. prudentia ad nuntium. Ingredere et quis sis, unde venias, quid videris edicito. nuntius. Ego sum amor vitae aeternae et desiderium caelestis patriae.
6 quaecumque: quae HL 9 comburuntur: concremabuntur H cremabuntur L consumuntur: consumabuntur H consumentur L nec: tamen add. H con summantur: consumuntur O consumentur H nec consummantur om. L 12-13 aut remedium om. HL 21 domino: et in potentia virtutum eius add. HL 24 viva mus: in hoc seculo add. HL 25 volumus: nolumus HL aliis: ne add. HL
27 exterius: om. H nuntius L 29 prior: valde add. H 31 sL: et add. HL 31—32 quid videris om. HL 3-4 Cf. Iob 10. 22. 7 Matth. 22. 13. 10 Mare. 9. 43, etc. 16 1 Petr. 4. 7.
17 Rom. 12. 17. 18 Ps. 94. 2. 18-20 1 Petr. 5. 8. 21 Ibid. 5. 9.
21-23 Ephes. 6. 10-17. 24 Tit. 2. 12.
35«
MISCELLANEA
Si me vultis audire, silentium et quietem habete.; non enim inter clamores et tumultus audiri possum. iustitia. Si nos, dum timor et memoria mortis loqueretur, tacuimus, iustum est ut te loquente multo magis taceamus. desiderium vitae aeternae. Tacete ergo et audite intenti. Ego venio s de caelo et ibi talia vidi quae nullus homo potest digne loqui. Dicam tamen aliquid, prout potero. Vidi deum, sed 'per speculum et in enigmate'. Contemplatus sum ineffabilem illam individuae Trinitatis maiestatem initio fineque carentem. Sed quia 'lucem habitat inacces sibilem', ab ipsa luce reverberati sunt oculi mei, et intuitus obtunsus. 10
Exsuperat enim omnem sensum, omnemque intuitum illa claritas, illa pulchritudo. Aliquantisper tamen intuitus sum dominum Iesum
Christum deum et hominem in dextera Patris sedentem, id est in aeterna vita regnantem, quamvis super omnem creaturam adeo specio sum, ut in eum desiderent 'angeli prospicere', adhuc tamen vulnera et 15 stigmata passionis, qua nos redemit, in corpore suo habentem, Patri pro nobis assistentem. Vidi iuxta ipsum illam gloriosam virginem matrem eiusdem dei et domini nostri Iesu Christi cum omni honore et reverentia nominandam dominam Mariam in throno mirabili residentem, super omnes ordines beatorum angelorum et hominum exaltatam, suum illum 20
Filium pro hominibus interpellantem, et cui vult miserentem. Sed hanc admirabilem maiestatem et claritatem matris et Filii diu ferre non sustinens, converti aspectum meum ad contemplandos illos beatorum spirituum ordines, qui ante deum assistunt, quorum coaequaeva beatitudo de visione dei et amore, nec minuitur, nec finitur, sed semper 25 crescit et permanet. Sed nec istorum quidem gradus et dignitates, laudes quoque quas creatori suo referunt, ullus hominum plene cogi tare, nedum enarrare, sufficit. Deinde prophetas intuitus sum, et patriarchas miro exultantes gaudio, quod eam quam olim a longe salutaverant patriam obtinent, quod ea quae in spiritu praeviderant 30 completa conspiciunt, quod longae expectationis taedia percepto perennis gloriae fructu mutaverunt. Vidi omnes apostolos in thronis sedentes, tribus et linguas omnes iudicare paratos, et de pauperibus et de infirmis tam gloriosos tamque sublimes factos a domino Iesu, satis superque hoc miratus sum. Vidi, sed pervidere non potui innumera3S bilem beatorum martyrum exercitum gloria et honore coronatum, qui passiones huius temporis, quas pertulerant, minimas reputabant ad illam gloriam, quae revelata erat in eis. Horum felicitate et gloria diu
11 intuitum: intellectum corr. Par 27 quoque: vero HL suo om HL 30 praeviderant: viderant HL Par 9-10 1 Tim. 6. 16; cf. Proslogion, c. 16. 15 1 Petr. 1. 12
32-33 Cf. Luc. 22. 30. 37-38 Cf. Rom. 8. 18.
7-8 1 Cor. 13. 12.
21 Cf. Rom. 9. 18.
ANSELMIANA
delectatus respexi ad gloriosam multitudinem confessorum, inter quos viri apostolici et doctores, qui sanctam ecclesiam doctrinis suis munie runt atque ab omni heresi sive macula purgaverunt, eminent; et qui multos erudierunt, fulgent quasi stellae in perpetuas aeternitates. Sunt
5 ibi et monachi, pro claustris et cellis angustis immensa et sole clariora palatia possidentes, pro nigris et asperis tunicis nive candidiores omnique suavitate molliores vestes induti, ab oculis quorum abstersit deus omnem lacrimam, regem in decore suo vident. Postremo ad chorum virginum respexi, quarum gloria, species, ornatus et melodia io qua cantabant canticum, quo nemo alius dicere poterat, nulla hominum eloquentia digne enarrari potest. Sed et odor in regione earum tam suavis exuberat, qui omnia aromatum genera exuperat. Ad earum preces dominus Iesus assurgit, cum ceterorum sedens exaudiat. prudentia. Placet quod dicis sed cum de singulis beatorum ordinibus
15 mira dixeris, quaesumus ut quae sit eorum in commune actio quaeve socialis conversatio, edicas. desiderium vitae aeternae. Dicam utcunque. Omnium simul in commune actio septiformis est. Vivunt, sapiunt, amant, gaudent, laudant, veloces sunt, securi sunt.
20 prudentia. Licet aliquatenus haec intelligam, tamen propter audien tes de singulis pauca dissere. desiderium. Fiat. Vivunt vita sine fine, sine molestia, sine diminutione, sine omni adversitate. Vita eorum est visio et cognitio beatae Trinitatis, sicut ait dominus Iesus: 'Haec est vita aeterna, ut cognoscant te deum
25 verum, et quem misisti Iesum Christum.' Unde et deo similes sunt, quoniam vident eum sicuti est. Sapiunt consilia atque iudicia dei, quae sunt abyssus multa. Sapiunt naturas et causas et origines omnium rerum. Amant deum incomparabiliter, quia sciunt unde et ad quid eos deus provexit. Amant singuli singulos sicut seipsos. Gaudent de deo
30 ineffabiliter. Gaudent de tanta sua beatitudine. Et quia unusquisque unumquemque diligit sicut seipsum, tantum gaudium habet quisque de bono singulorum quantum de suo. Constat igitur quia singuli tot gaudia habent quot socios, et singula gaudia tanta sunt singulis, quantum
3 eminent om. H 5 cellulis H Par 6 nigris: cucullis HL pilis corr. T 9-10 quarum . . . canticum: quarum et ornatus mirabiliter fulgebant et melodiam cantabant, canticum scilicet HL ornatus et melodia qua Par: ornatus et melodia tanta est quam nulla hominum eloquentia digne enarrare potest, et O; etiam melodia atque ornatus inestimabilis T 10-11 nulla . . . potest om. O 12 exuberat: est HL qui: ut HL 15 quaesumus: quaeso HL 7-8 Cf. Apoc. 7. 17. 10-11 Apoc. 14. 3. 18-360. 11 Cf. Proslogion, c. 25,
Dicta, c. 5, and De beatitudine, passim. 24-25 Ioh. 17. 3. 25-26 Cf. 1 Ioh.
3. 2. 26-27 Cf. Ps. 35. 7.
MISCELLANEA
proprium singulorum. Cum autem unusquisque plus amet sine com paratione deum quam se et alios, plus gaudet absque estimatione de dei felicitate quam de sua et omnium aliorum. Si ergo unusquisque vix capit suum gaudium, quomodo capit tot et tanta gaudia? Ideo dici tur: 'Intra in gaudium domini tui.' Non intret gaudium domini tui in 5 te quia capi non posset. Inde laudant deum sine fine, sine fastidio, sicut scriptum est: 'Beati qui habitant in domo tua, domine', etc. Veloces sunt quia ubicunque esse vult spiritus, ibi est etiam corpus. Omnes omni potentes sunt. Securi sunt de tali vita, de tanta sapientia, de tanto amore, de tanto gaudio, de tali laude, de tali velocitate, quod nullum finem, 10 nullam diminutionem, nullum detrimentum, habebunt. Ecce pauca dixi vobis de his quae in caelo vidi. Neque enim ut vidi dicere, neque ut sunt videre potui. prudentia. Vere in caelo te fuisse, vera vidisse, vera narrasse intelligimus. 15 fortitudo. Quis igitur separabit nos a caritate Christi, tribulatio, vel cetera quae ibi apostolus enumerat? Certa sum quia neque mors, neque vita, neque cetera illa omnia poterunt nos separare a caritate
Christi.
IUSTITIA. Eiciatur foras prior ille nuntius, non enim iustum est in 20 eadem domo cum isto manere. 'Perfecta' enim 'caritas foras mittit timorem.' fortitudo. Egredere, timor. Iam non eris in finibus nostris. timor. Quid enim mali feci ? Age, age. Ego pro bono dixi quod dixi. temperantia. Fratres, dico vobis 'non plus sapere quam oportet 25 sapere, sed sapere ad sobrietatem'. Tu vero, timor, egredere, et aequo animo patere iudicium, quod iustitia iudicavit. Forsitan iterum ad mitteris si desiderium vitae aeternae loqui aliquando cessaverit. auctor. Sic, sic, fratres, debet monachus torporem suum excutere et a timore ad amorem caelestis patriae sese transferre, ad quam nos 30 transferat Iesus Christus deus et dominus noster, qui vivit et regnat per omnia secula seculorum. Arnen.
1-11 Cum autem . . . habebunt om. HL 3 aliorum: felicitate add. O; secum add. Par 29 sic om. HL 30-32 ad quam . . . Amen. om. O Par
31-32 transferat . . . Amen: transferat et perducat dominus Iesus Christus qui cum patre et spiritu sancto vivit et regnat. Amen. L
5 Matth. 25. 21. 7 Ps. 83. 5. 16-19 Cf. Rom. 8. 35-39.
418. 25-26 Rom. 12. 3.
21-22 i Ioh.