United Evangelical Christian Fellowship (UECF) UECF.NET · సెయింట్ పౌలు జీవితం మరియు పరిచర్య
అధ్యాయము XXXI · ఎఫెసులో పౌలు విషయసూచిక

అధ్యాయము XXXI · ఎఫెసు

ఎఫెసులో పౌలు

పౌలు కొరింథును విడుచుట — నాజీరు మ్రొక్కుబడి — ఎఫెసు యూదులు — యెరూషలేమునకు నాలుగవ సందర్శనము — చల్లని ఆహ్వానము — అంతియొకకు తిరుగు ప్రయాణము — గలతీయ, ఫ్రుగియ సంఘములను స్థిరపరచుట — ఎఫెసును మరల సందర్శించుట — దాని వాణిజ్యము, కీర్తి, వైభవము — దాని మహాపురుషులు — రోమా పరిపాలన — ఆశ్రయ స్థానము — అర్తెమి దేవాలయము — ఆకాశమునుండి పడినది — మెగబైజులు — ఎఫెసు రక్షరేకులు — తియానాకు చెందిన అపొల్లోనియస్ — నకిలీ హెరాక్లిటస్ లేఖలు — అపొల్లో — యోహాను శిష్యులు — తురన్ను పాఠశాల — “చేతిగుడ్డలు, నడికట్లు” — స్కెవ కుమారుల పరాభవము — మంత్రగ్రంథముల దహనము — ఎఫెసులో శ్రమలును ప్రమాదములును — కొరింథునుండి చెడువార్తలు — పౌలును పట్టుకొనుటకు ఎఫెసీయుల ప్రయత్నము — రంగస్థలములో అల్లరి — గాయియు, అరిస్తార్కు — నగర కార్యదర్శి ప్రసంగము — ఎఫెసు సంఘమునకు వీడ్కోలు — ఎఫెసు నేటి స్థితి

ఆడియో ప్రచురణ

ఎఫెసులో పౌలు

తెలుగు వ్యాఖ్యానము · MP3

0:00 0:00

ఈ అధ్యాయపు తెలుగు ఆడియో ఇంకా ప్రచురింపబడలేదు. audio/te/ ఫోల్డర్‌లో ఎం.పి.3 ఫైలు చేర్చినప్పుడు పైనున్న ప్లేయర్ దానంతట అదే పనిచేయును.

“ఈ పట్టణము మోసముతో నిండియున్నదని చెప్పుకొందురు;

కంటిని మభ్యపెట్టు చురుకైన గారడీవాండ్రు,

వేషము మార్చిన కపటులు, వదరుబోతు బజారు వైద్యులు,

ఇంకను అట్టి పాపపు స్వేచ్ఛలు అనేకములు.”

షేక్స్‌పియర్, Comedy of Errors.

“Diana Ephesia; cujus nomen unicum. … totus veneratur orbis.”

APPUL. Metam.

గల్లియో చూపిన న్యాయము, కొరింథులో ఎవరి బాధయు లేని నివాసమును పౌలునకు సమకూర్చెను; తొలి కష్టముల మధ్య అతనిని ప్రోత్సహించిన దర్శనములో వాగ్దానము చేయబడినది సరిగా అదే. వ్యతిరేకత అను తుఫానులో వచ్చిన ఈ విరామమును అతడు అనేక దినములు—బహుశా కొన్ని నెలలు—బోధించుటకు వినియోగించుకొనెను; అటు తరువాత, దాదాపు మూడు సంవత్సరములనుండి తాను దూరముగా ఉన్న యెరూషలేమును మరల సందర్శింపవలెనని నిశ్చయించుకొనెను. బహుశా పేదలకొరకు అతడు కొంత ధనము సేకరించియుండవచ్చును; ఏమైనను, ఇతర అపొస్తలులతోను, మాతృ సంఘముతోను స్నేహ సంబంధములను కాపాడుకొనుట ప్రాముఖ్యమని అతడు గ్రహించెను. అంతేకాక, సమీపించుచున్న పండుగకు—అది దాదాపు నిశ్చయముగా పెంతెకొస్తు పండుగయే—హాజరు కావలెనని అతడు కోరెను. అన్యజనుల పట్టణములలో తాను చేసిన చురుకైన పని, అన్యజన మార్పుపొందినవారికొరకు తాను వాదించిన స్వేచ్ఛ, అంతేకాక ఇప్పటికే తనకు ఎంతో మూల్యము వసూలు చేసిన అనేక సమాజమందిరముల ప్రాణాంతక వ్యతిరేకత—ఇవి అన్నియు ఉన్నను, తాను ఉదారుడైనను హృదయపూర్వకముగా విశ్వాసపాత్రుడైన యూదుడనే అని దీనివలన చూపగోరెను. అందుచేత తాను మార్పు కలిగించిన స్నేహితులకు వీడ్కోలు చెప్పి, ప్రిస్కిల్ల, అకుల తనతో రాగా, కెంక్రేయకు బయలుదేరెను. ఆ రద్దీగా ఉండు ఓడరేవులో అప్పటికే ఒక చిన్న సంఘము ఏర్పడియుండెను; ఫీబే దానిలో సేవకురాలుగా ఉండెను. అచ్చట మోషే ధర్మశాస్త్రము పట్ల తనకున్న విధేయతకు అతడు మరొక రుజువును ఇచ్చెను. ఏదో ఒక విడుదలకొరకు—బహుశా ఒక వ్యాధి బారినుండి, లేక యూదుల అల్లరినుండి—కృతజ్ఞతగా1 అతడు తాత్కాలిక నాజీరు మ్రొక్కుబడిని తనమీద వేసికొనియుండెను. దాని ప్రకారము అతడు ద్రాక్షారసమునకు దూరముగా ఉండి, తన తలవెండ్రుకలు పెరుగనిచ్చెను. ఆ మ్రొక్కుబడి ముగింపుగా జరుగు ధర్మశాస్త్ర శుద్ధీకరణలో తల యెరూషలేములో మాత్రమే గొరిగించుకొనవలెను; అయితే విదేశములోని యూదునకు తన మ్రొక్కుబడి కాలము ముగియు సరిగ్గా ఆ సమయమునకు పరిశుద్ధ నగరమునకు చేరుకొనుట తరచుగా అసాధ్యమగుటచేత, నాజీరు తన వెండ్రుకలను కత్తిరించుకొనుటకు అనుమతి ఉండినట్లు కనబడును;2 అయితే దేవాలయములో దహనబలిని, పాపపరిహారార్థబలిని, సమాధానబలిని అర్పించువరకు కత్తిరించిన ఆ వెండ్రుకలను భద్రపరచవలెను; ఆ సమయమున అతని తల గొరిగించబడి, ఆ వెండ్రుకలన్నియు సమాధానబలుల క్రింది అగ్నిలో కాల్చబడును. అందుచేత పౌలు కెంక్రేయలో తన వెండ్రుకలు కత్తిరించుకొని, ఎఫెసునకు ఓడ ఎక్కెను. ఈ సంగతిని పేర్కొనుట ఏ మాత్రము అల్పమైనదిగాని, నిరుపయోగమైనదిగాని కాదు. పౌలు స్వీకరించిన ఈ మ్రొక్కుబడి, లేవీయ ఆచారముల పట్ల అతనికి వ్యక్తిగతముగా ఉన్న విధేయతకును, పరిశుద్ధ నగరములోని యూదా క్రైస్తవుల యెడల సమాధానకరమైన విధానమును అవలంబింపవలెనన్న అతని కోరికకును రుజువుగా చాల ప్రాముఖ్యమైనది.3

వాతావరణము మామూలుగా అనుకూలముగా ఉన్నయెడల, కొద్ది దినముల ప్రయాణముతో అతని ఓడ ప్రసిద్ధమైన పనార్మస్ రేవులో లంగరు వేయగలిగియుండును. ఆ రేవు అప్పుడు మధ్యధరా వాణిజ్యమంతటికి కేంద్రముగా ఉండి, ఓడ స్తంభముల అడవివలె కనబడెడిది; ఇప్పుడో, అది నిర్జన ప్రాంతములో రెల్లుతో నిండిన ఊబి మాత్రమే. అతడు వచ్చిన సమయము, ఒక విశ్రాంతిదినపు సందర్భమునకుగాని, లేక సమాజమందిరములో వారమునకు జరుగు మూడు సమావేశములలో ఒకదానికిగాని సరిపోయెను; వెంటనే, తనకు అలవాటైన ఉత్సాహముతోను ఆత్మవిస్మృతితోను అతడు ఎఫెసు యూదుల మధ్య నిలిచెను. వారు సంఖ్యలో అధికులును ప్రాముఖ్యులునై, నగర వాణిజ్యములో చురుకుగా పాల్గొనుచు, రోమా చక్రవర్తులనుండి కొన్ని ప్రత్యేక హక్కులను పొందియుండిరి.4 వారి మతమునకు అధికారిక అనుమతి ఉండుటయే గాక, వారి యువకులు సైనిక సేవనుండి మినహాయింపబడిరి. వారిలో ఒకడైన “కల్దీయుడు” లేక “జ్యోతిష్కుడు” బాల్బిల్లస్, క్షీణించుచున్న విశ్వాసమునకు ఎల్లప్పుడు తోడువచ్చు మూఢనమ్మకము ఈ కాలములో ప్రబలుచుండుటను తనకు అనుకూలముగా వాడుకొని, రోమా ఉన్నత వర్గములలోనికి తనను తాను చొప్పించుకొని, చివరకు నీరో యొక్క నమ్మిన బంటు అయ్యెను.5 ఉడుకుచున్న ఆ మహానగరములో అన్ని రకముల అభిప్రాయములను ఎదుర్కొనుటకు అలవాటుపడియున్న యూదులు, సిలువ వేయబడిన మెస్సీయను ప్రకటించుచు తిరుగుచున్న ఈ రబ్బీ వాదములకు మొదట ఎట్టి వ్యతిరేకతను చూపలేదు. అంతేకాదు, తమతో ఇంకను ఎక్కువకాలము ఉండుమని వారు అతనిని బ్రతిమాలిరి. యెరూషలేమునకు చేరుకొని తన మ్రొక్కుబడిని చెల్లింపవలెనన్న కోరిక దానిని అసాధ్యము చేసెను; అయినను వారికి వీడ్కోలు చెప్పుచు, దేవుని చిత్తమైనయెడల6 తాను త్వరలో తిరిగివచ్చెదనని వాగ్దానము చేసెను. కావున అతడు మరల లంగరు ఎత్తి, కైసరయకు ప్రయాణమాయెను. అక్కడనుండి యెరూషలేమునకు త్వరపడి వెళ్లెను; మార్పు పొందిన తరువాత అతడు ఆ నగరమును సందర్శించుట ఇది నాలుగవసారి. ఒకసారి మారిన మనుష్యుడుగా అతడు దానిలో ప్రవేశించెను;7 రెండవసారి, కరవుతో బాధపడు పేదలకొరకు అంతియొక సంఘము సకాలములో పంపిన సహాయముతో ప్రవేశించెను;8 మూడవసారి, క్రీస్తు కుట్టులేని అంగీని ఇంత తొందరగానే చీల్చివేయు ప్రమాదము కలిగించుచున్న యూదాచార క్రైస్తవులకును ఉదార క్రైస్తవులకును మధ్యనున్న గట్టి వాదములకు ఒక తీర్పు పొందుటకు వచ్చెను.9 ఇప్పుడు నాలుగు సంవత్సరములు గడచిపోయినవి; బలహీనుడును హింసింపబడువాడునైన ఒక మిషనరీగా అతడు మరల వచ్చెను—తొలి విశ్వాసుల సానుభూతిని కోరుటకును,10 వారితో ఐక్యతగల తన విశ్వసనీయమైన ఆత్మను స్థిరపరచుకొనుటకును, ఈ తన రెండవ యాత్రలో ఆసియలోనే గాక మొదటిసారిగా ఐరోపాలో కూడ—అంతేకాదు ఫిలిప్పీ, థెస్సలొనీక, కొరింథు వంటి ప్రాముఖ్యమైన స్థలములలో కూడ—సంఘములు స్థాపింపబడెనను గొప్ప వార్తను వారికి తెలుపుటకును వచ్చెను. యాకోబును, అతడు కేంద్రముగా ఉన్న ఆ వర్గమును, ఈ ప్రమాదకరమైన శ్రమతో కూడిన యాత్రల ఫలితములు క్రైస్తవ్యపు భవిష్యత్తుకు ఎంత విస్తారమైనవో గ్రహించియుండినయెడల—క్రీస్తు సంఘపు సార్వత్రికతను ముందుకు తీసికొనిపోవుటలో పౌలు కష్టములతో పోల్చినప్పుడు తాము వహించుచున్న పాత్ర ఎంత అల్పమైనదో వారు కనిపెట్టియుండినయెడల—ఎంత ప్రేమతోను ఆరాధనతోను వారు అతనిని ఆహ్వానించియుందురు! ఆయనను ఆయుధములతో సన్నద్ధుని చేయుటకును బలపరచుటకును, ఆయన గొప్ప ఉత్సాహమును ఇంకను ప్రకాశవంతమైన తేజస్సుగా రగిలించుటకును, తద్వారా ఇంకను వీరోచితమైన త్యాగములకును ఇంకను అపారమైన కృషికిని భవిష్యత్తులో ఆయనను సిద్ధపరచుటకును—ప్రతి విధమైన దయతోను, ప్రోత్సాహముతోను, గౌరవముతోను, హృదయపూర్వక ప్రార్థనతోను వారు ఎంతగా ప్రయత్నించియుందురు! అట్టిదేదైనా జరిగియుండినయెడల, తన గొప్ప క్రైస్తవ సమాధాన గ్రంథము ప్రయోజనము దృష్ట్యా లూకా—అట్లే పన్నిద్దరు అపొస్తలులతో తనకున్న సంబంధమును గలతీయులకు వివరించుటలో పౌలు స్వయముగా—దానిని మనకు చెప్పకుండ ఉండియుండరు. అట్లు జరుగుట మాట అటుంచి, లూకా ఆ కొద్దికాలపు సందర్శనమును “అతడు సంఘమును కుశలమడిగెను” అను మూడు మాటలలో దాటివేయుచున్నాడు;11 అతడు తన మ్రొక్కుబడిని నెరవేర్చెనని చెప్పుటకుగాని, ఆ మ్రొక్కుబడిని స్వీకరించినందున అతని యూదా సనాతన విశ్వాసమునుగూర్చి ఏదైనా అనుకూలమైన అభిప్రాయము కలిగెనా అని చెప్పుటకుగాని అతడు ఆగలేదు. అతనికి లభించిన ఆహ్వానము చల్లగాను, దయలేనిదిగాను ఉండెనని భయపడుటకు తగినంతకంటె ఎక్కువ కారణమున్నది; యాకోబు అతనిని మర్యాదతో స్వీకరించినను, “ప్రభువు సహోదరుని” చుట్టునున్న యూదాచార క్రైస్తవులు అట్లు స్వీకరింపలేదు. అంతేకాదు, తన అన్యజన శిష్యుల మధ్య అతడు ధర్మశాస్త్రము యెడల ఏర్పరచిన ఆ స్వేచ్ఛాయుత స్థితిపై వారిలో కొందరికి కలిగిన అసూయాపూరిత అయిష్టత, అతని అడుగుజాడలలో వెంబడించి అతని ప్రభావమును పాడుచేయవలెనన్న నిర్ణయమునకు వారిని నడిపించెను; ఆ ప్రయత్నము ఎంతో ఘోరముగా విజయవంతమై, అతని చివరి దినములను తీవ్రముగా చేదు చేసెను. ఈ సానుభూతిలేని చల్లదనమునుబట్టి కొంత ఆగ్రహముతో కూడ, విచార హృదయముతోనే పౌలు తన సందర్శనమును త్వరగా ముగించియుండును. అయితే ఈ సంగతులలో ఏదియు అతనిని కదల్చలేదు. పరిసయ్యులు ద్వేషించి, సద్దూకయ్యులు చంపిన తన ప్రభువుతో అతడు వాటిని పంచుకొనుచున్నాడు అంతే. అంతకు ముందును తరువాతను ఉన్న ప్రతి మహా ప్రవక్తతోను, ప్రతి నిజమైన ఆలోచనాపరునితోను అతడు వాటిని పంచుకొనుచున్నాడు అంతే. తన ప్రాణమునైనను తనకు ప్రియమైనదిగా ఎంచనివానిని, ముందుకు సాగని సంప్రదాయపు మూతిముడుపుగాని, అనుమానముతో కూడిన సంకుచితత్వపు గుర్తింపు లేమిగాని, దైవనియమిత మార్గమునుండి తప్పించునని అనుకొనుటకు వీలులేదు. ఒక పరిశుద్ధ కార్యమును అప్పగించుటకు దేవుడు అతనిని యోగ్యునిగా ఎంచెను. అతనికి చేయవలసిన పని ఉన్నది; ప్రకటించవలసిన సువార్త ఉన్నది. దేవుని ఈ పిలుపునకు లోబడుటలో మానవ సానుభూతియు దయయు అతనికి లభించినయెడల మంచిదే; లభింపనియెడల అది గొప్ప విషయమేమి కాదు. జీవితము చేదుగా ఉండవచ్చును, కాని జీవితము కొద్దికాలమే; క్షణమాత్రమే ఉండు ఆ తేలికైన శ్రమ, అపారమైన నిత్యమైన మహిమా భారము ముందు ఎంతమాత్రమును కాదు. మరల ఒకసారి అతడు నూతనమైన ఒక దశకు బయలుదేరెను; ఫలితముగా అది అతని కష్టభరిత జీవితములో అత్యంత తేజోవంతముగా చురుకైనదియు, అత్యంత నిత్యఫలదాయకమైనదియు, అత్యంత అణచివేయు బాధాకరమైనదియు అయిన కాలమాయెను.

యెరూషలేమునుండి అతడు అంతియొకకు వెళ్లెను; అచ్చట మరింత వెచ్చని, దయగల ఆహ్వానము అతనికి ఎదురుచూచుచుండెనని మనము సులభముగా ఊహింపవచ్చును. ఆ మరింత హృదయపూర్వక వాతావరణములో అతడు కొంతకాలము విశ్రమించెను; అక్కడనుండి, అలసటతోను పోరాటముతోను నిండిన అనేక దినముల మధ్య, అయినను తిమోతి, తీతుల—బహుశా గాయి, అరిస్తార్కు, ఎరస్తుల—సహవాసముతో ఓదార్పు పొందుచు, తౌరసు పర్వతములలోని ప్రసిద్ధమైన కిలికియ కనుమల గుండా12 మరల ప్రయాణము చేసి, ఆసియా మైనరు తూర్పు ప్రాంతమునుండి భూమార్గముగా ప్రయాణించెను;13 దారిలో గలతీయ, ఫ్రుగియ సంఘములను స్థిరపరచెను. గలతీయలో, ప్రతి ఆదివారము వారపు కానుక ద్వారా యెరూషలేములోని పేదలకొరకు చందాలు వసూలు చేయవలెనని అతడు ఆజ్ఞాపించెను.14 అంతేకాక వారికి కొన్ని చాల గంభీరమైన హెచ్చరికలు ఇచ్చుట అవసరమని అతడు గ్రహించెను; తాను బోధించిన సిద్ధాంతములనుండి ఇంకను ప్రత్యక్షమైన భ్రష్టత్వము సంభవించకున్నను, ఆ ఉజ్జ్వలమైన కాని చంచలమైన ప్రజలు మొదట తనను స్వీకరించినప్పుడు చూపిన ప్రేమపూర్వక ఉత్సాహము గమనింపదగినంతగా తగ్గుటను అతడు కనిపెట్టగలిగెను.15 ఈ విధముగా గతములో తాను వేసిన పునాదులను భద్రపరచుటకు ప్రయత్నించిన తరువాత, అతడు ఫ్రుగియ ఎత్తైన ప్రాంతములనుండి క్రిందికి దిగి, ఏజియన్ సముద్రపు మార్సెయిల్‌ను—తూర్పు పడమరలకు సత్రమును వాణిజ్య కేంద్రమును,16 ప్రొకాన్సులర్ ఆసియ మహా రాజధానిని—మరల ఒకసారి చూచెను. అతని ఈ సందర్శన ఫలితములు ఎంతో స్మరణీయమైనవి. క్రైస్తవ్యమునకు ఎఫెసు మూడవ రాజధానియు, ప్రారంభ స్థానమునాయెను. యెరూషలేములో క్రైస్తవ్యము యూదామతమను ఊయలలో జన్మించెను; అన్యజనుల సంఘమునకు అంతియొక ప్రారంభ స్థానమాయెను; ఎఫెసు దాని పూర్తి వికాసమును, ప్రేమ అపొస్తలుడైన యోహాను పనిలో దాని ఇంకను సమన్వయము కాని అంశముల తుది ఏకీకరణమును చూడబోవుచున్నది. అది ఇకారియను సముద్రమునకు ఒక మైలు దూరములో, కైస్తరు నది వంపులలో వేలకొలది హంసలును ఇతర నీటిపక్షులును క్రీడించు సుందరమైన ఆసియ పచ్చిక మైదానములో ఉండెను.17 దాని కట్టడములు కొరెస్సు, ప్రియోను కొండల రక్షక నీడలో, ఆహ్లాదకరమైన ఆర్టిజియను తోటల సమీపమున గుంపులుగా నిలిచియుండెను. ఒకప్పుడు మధ్యధరా సముద్రములోని అత్యంత రక్షితమైన, సౌకర్యవంతమైన రేవులలో ఒకటిగా ఉండిన దాని ఓడరేవు, ఇంజనీరింగులో జరిగిన ఒక పొరపాటువలన కొంతభాగము పూడిపోయెను; అయినను అది నాగరిక ప్రపంచమంతటినుండి వచ్చు ఓడలతో ఇంకను కిటకిటలాడుచుండెను. ఉత్తరమున సార్దీసుకును త్రోయకును, దక్షిణమున మగ్నేసియకును అంతియొకకును పోవు గొప్ప రహదారుల కూడలిలో అది ఉండెను; తద్వారా హెర్మసు, మెయాండరు నదుల విశాల లోయలకును, లోపలి ఖండమంతటికిని సులభమైన ప్రవేశము దానికి కలిగెను. దాని సముద్రములును నదులును చేపలతో సమృద్ధిగా ఉండెను; దాని గాలి ఆరోగ్యకరము; దాని స్థానము సాటిలేనిది; దాని జనసంఖ్య వైవిధ్యభరితమును అపారమునైనది. ప్రపంచ కళా ఉత్పత్తులతో మెరయు దాని సంతలు ఆసియా “వానిటీ ఫెయిరు” వంటివి. పత్మసు ద్వీపములో ప్రవాసిగా ఉన్నవానికి, ప్రకటన గ్రంథములోని ఆ పుటలకు స్థానిక రంగులను అవే సమకూర్చినవి; అచ్చట అతడు “బంగారము, వెండి, రత్నములు, ముత్యములు, సన్నపునార, ఊదారంగు బట్ట, పట్టు, ఎఱ్ఱని బట్ట, సకల విధములైన సుగంధ కర్ర, దంతపు వస్తువులన్నియు, అమూల్యమైన కర్రతోను ఇత్తడితోను ఇనుముతోను చలువరాతితోను చేసిన సకల విధములైన వస్తువులు, దాల్చినచెక్క, సుగంధ ద్రవ్యములు, పరిమళ తైలము, సాంబ్రాణి, ద్రాక్షారసము, నూనె, మెత్తని పిండి, గోధుమలు, పశువులు, గొఱ్ఱెలు, గుఱ్ఱములు, రథములు, దాసులు, మనుష్యుల ప్రాణములు” అను సరకులనుగూర్చి మాటలాడుచున్నాడు.18

ఎఫెసు ఎంత విశాలమైనదో, ఎంత ఐశ్వర్యవంతమైనదో, అంతే ప్రసిద్ధమైనది కూడ. ప్రాచీన చరిత్రలో ఇన్ని స్మరణీయ సంఘటనలకు వేదికయైన ప్రదేశము ఆసియా మైనరు తీరమంత మరొకటి ప్రపంచములో బహుశా లేదు. ఆ తీరమంతయు అన్ని విధములా అత్యుత్తమమైన గ్రీకు (హెలెనిక్) సంస్కృతికి నిలయమై యుండెను; తన కాలపు ప్రపంచములో నగరములు నిర్మించుటకు అదే అత్యుత్తమమైన స్థలమని హెరొడోటస్ ప్రకటించుచున్నాడు.19 భావగీత కవిత్వము, ఇతిహాస కావ్యము, తత్త్వశాస్త్రము, చరిత్ర రచన—ఇవి ఉద్భవించినది లెస్బోస్, స్మిర్న, ఎఫెసు, హాలికర్నాసస్ అనువాటినుండియే; మానవ సంస్కృతి చరిత్రలో అయోనియా మహారాజధాని పేరు చెక్కబడినంత వైభవముగా మరి ఏ పేరును చెక్కబడలేదు.20 ఆ సుఖభరిత వాతావరణములో నివసించిన గ్రీకు వలసవాసుల మృదు స్వభావమునకు పూర్తిగా సరిపోయిన తేలికైన గీతములను అనాక్రియోన్ పాడినది ఇక్కడనే; మిమ్నెర్మస్ తన శోకగీతములను వ్రాసినది ఇక్కడనే; తత్త్వశాస్త్రమునకు మొదటి ప్రేరణ నిచ్చినది థేల్స్ ఇక్కడనే; ఏథెన్సు పౌరుల సరళమైన నమ్మకములను కలవరపరచిన విశ్వోత్పత్తి సిద్ధాంతములయందు అనాక్సిమాండర్, అనాక్సిమెనీస్ ఆసక్తి పెంచుకొనుట నేర్చుకొనినది ఇక్కడనే; గ్రీకు తత్త్వవేత్తలందరిలో అత్యంత గంభీరుడైన “అంధకార హెరాక్లీటస్”, సాటిలేని శక్తిగల భాషలో తాను పలికిన ఆ సత్యములను ధ్యానించినది ఇక్కడనే; తన మౌన సాన్నిధ్యమే తమ దుర్గుణములను గద్దించుచున్నదని భావించిన నగరమునుండి అతని స్నేహితుడైన హెర్మొడోరస్ బహిష్కరింపబడి, సద్గుణమునకు మూల్యము చెల్లించినది ఇక్కడనే;21 హిప్పోనాక్స్ తన వ్యంగ్య రచనలలో అంత ప్రాణాంతకమైన విషమును నింపినది ఇక్కడనే;22 పర్రాసియస్, అపెల్లెస్ తమ అమర కళను అభ్యసించినది ఇక్కడనే. అయినను అది మూలతః ఇప్పటికిని ఒక గ్రీకు నగరమే. దాదాపు రెండు వందల సంవత్సరముల క్రితము పెర్గమము రాజైన అట్టలుస్ రోమీయులను తన రాజ్యమునకు వారసులుగా చేసినది మొదలు, వారి అధికారము క్రమక్రమముగా అన్ని దిక్కులకు వ్యాపించి, ఫ్రుగియ, మూసియ, కారియ, లూదియ,23 మరియు సమీపమందున్న గ్రీకు ద్వీపములన్నిటికి వారు సంపూర్ణ ప్రభువులైరన్నది నిజమే; రోమా ప్రొకాన్సుల్ నివాసస్థలమై యుండుటవలన ఎఫెసు వైభవము ఇప్పుడు గణనీయముగా పెరిగినదన్నదియు నిజమే. అయితే కొద్దిమంది కులీన రోమీయుల, వారి పరివారముల ఉనికి ఆ నగరపు ఉల్లాసమునకును అధికారమునకును తోడ్పడినను, దాని నాగరికతలో ప్రధానముగా ఉన్న గ్రీకు స్వరూపమును అది మార్చలేదు; ఆ నాగరికత పాశ్చాత్య ప్రభావములకంటె ప్రాచ్య ప్రభావములతో ఎంతో లోతుగా నిండియుండెను. ఎఫెసీయులు చక్రవర్తుల పాదములయొద్ద ప్రాకిరి; నీచమైన దాస్యబుద్ధితో వారిని పొగడిరి; వారి నేరమునకైనను, వారి బలహీనతకైనను దేవాలయములు కట్టిరి; తమ శిలాశాసనములలోను నాణెములమీదను వారిని దేవతలనుగా చేసిరి.24 సెనేటు అను పేరుకుమాత్రమే మిగిలిన ఆ దీన ప్రతిరూపమునకును వారి అతిస్తుతిలో ఒక భాగము దక్కెను; వారి దాసోహ ప్రవృత్తినుండి అదియు దేవత్వమును పొందెను.25 ఈ భ్రష్టులైన అయోనియనులవలన తమకు భయపడవలసినదేమియు లేదని రోమీయులు గ్రహించి, భూకంపములవలన వారు నష్టపోయినప్పుడు ధనసహాయము చేసిరి; తమలో తామే అవమానకరమైన గౌరవ బిరుదులను వారిమీద విసిరిరి; పేరుకుమాత్రమైన స్వపరిపాలనను వారికి వదలిపెట్టిరి; పానియోనిక్, ఎఫెసియన్, ఆర్టెమిసియన్, లుకుల్లియన్ క్రీడల చక్రములో గడచిపోయిన ఆ మద్యోన్మత్త జీవితమును ఏ అడ్డంకియు లేకుండ వారు గడుపనిచ్చిరి. అటువంటి నగరములోనే, తానింతవరకు శ్రమించిన ఏ స్థలమునకును పోలని ఒక కార్యక్షేత్రమును పరిశుద్ధ పౌలు కనుగొనెను. అది అంతియొకకంటె ఎక్కువ గ్రీకుతనము గలది; కొరింథుకంటె ఎక్కువ ప్రాచ్యమైనది; ఏథెన్సుకంటె ఎక్కువ జనసమ్మర్దము గలది; థెస్సలొనీకకంటె ఎక్కువ ఐశ్వర్యవంతమైనది, ఎక్కువ సంస్కారవంతమైనది; అంకైరా, పెస్సినుస్ నగరములకంటె ఎక్కువ సందేహవాదముతోను, ఎక్కువ మూఢవిశ్వాసముతోను నిండినది. రోమా ఒక్కటి తప్ప, అతని శ్రమలన్నిటికిని అత్యంత ప్రాముఖ్యమైన రంగము అదే. తరువాతి కాలములో అది ఆసియలోని ఏడు సంఘములలో మొదటిదిగా మాత్రమే కాక, క్రైస్తవ లోకపు విశ్వాసమును నిర్వచించిన ఆ మహా విశ్వసంఘ సమావేశములలో (ఎక్యుమెనికల్ కౌన్సిల్) ఒకదానికి స్థానముగాను ఉండవలసియుండెను.

ఆ కాలమున ఎఫెసీయుల నడవడిక చాల చెడ్డ పేరు తెచ్చుకొనియుండెను. మృతప్రాయములైన అనేక మూఢాచారములకు ఎఫెసు ముఖ్య స్థానముగా ఉండెను; వివిధ పూజారి వర్గముల స్వార్థమువలననే అవి నిలిచియుండెను. నగరమునకు దక్షిణమున, కెంక్రియస్ నదీజలములచేత ప్రకాశింపజేయబడుచు, లేటో దేవత యొక్క ఒలీవ, సైప్రస్ వృక్షముల తోట ఉండెను;26 ఆ దేవత తన మహిమాన్వితమైన “కవల సంతానము”ను కనునప్పుడు ఏ ప్రాచీన ఒలీవ చెట్టును పట్టుకొనెనో ఆ చెట్టును అక్కడ ఇప్పటికిని చూపుచుండిరి.27 వారి జననమును హెర్మెస్ ప్రకటించిన కొండ ఇక్కడనే ఉండెను; ఈటెలను డాళ్లను కొట్టుకొనుచు కురేటులు వారి బాల్యమును క్రూరమృగములనుండి కాపాడినది ఇక్కడనే; సైక్లోప్సులను చంపిన తరువాత జూస్ ఉగ్రతనుండి అపొల్లో స్వయముగా ఆశ్రయము పొందినది ఇక్కడనే; తూర్పు దేశములగుండ తన ప్రయాణ సమయమున బాక్కస్ అమెజాన్ స్త్రీలను జయించి వారిని ప్రాణములతో విడిచినది ఇక్కడనే. తమ ఆశ్రయ హక్కులను పరిమితము చేయవలెనన్న నిర్ణయమును ఆపుటకై ఎఫెసు రాయబారులు రోమా సెనేటు ఎదుట వాదించిన వాదములు ఇవే. ఆ హక్కు ముఖ్యముగా ప్రపంచ ప్రసిద్ధమైన ఆర్టెమిస్ మహాదేవాలయమునకు సంబంధించినది; ఆ ఆలయమునకు తాను ఆలయ పరిచారికనని ఎఫెసు గొప్పగా చెప్పుకొనుచుండెను.28 అయితే ఆ హక్కు నగరపు నైతికతకును క్షేమమునకును వినాశకరమైనదని వారు గ్రహించలేదు. మధ్యయుగపు ఆశ్రయ స్థలములు చుట్టుపట్ల దేశములోని నీచులను, దుష్టులను, మోసగాళ్లను, ఋణగ్రస్తులను, హంతకులను ఆకర్షించి, తప్పనిసరిగా ఆ ప్రాంతమంతటిని దరిద్రముచేసి భ్రష్టుపట్టించినట్లే29—వెస్టుమినిస్టరు దిగువ ప్రాంతముల మురికితనమునకు నేటికిని కారణము, శిక్షనుండియో హింసనుండియో ఆ మఠపు నీడలో ఆశ్రయము పొందిన నేరమునకును దౌర్భాగ్యమునకును దానికిగల ప్రత్యక్ష సంబంధమే అయినట్లే—ఎఫెసులోని మహాదేవాలయపు పరిసరములు ఆసియ అంతటి కల్మషములు కూడుకొని దుర్గంధము వెదజల్లుచుండెను. దేవాలయ నిర్మాణము పూర్తియైనప్పుడు మిత్రిదాటిస్ దాని శిఖరముపై నిలిచి, తాను బాణము వేయగలిగినంత దూరమువరకు దాని చుట్టు వృత్తాకారముగా ఆశ్రయ హక్కు వ్యాపించవలెనని ప్రకటించెననియు, ఆ బాణము అద్భుతముగా ఒక ఫర్లాంగు దూరము ఎగిరిపోయెననియు గాథ చెప్పుచుండెను. దాని పర్యవసానముగా, సముద్రతీరమందలి గొప్ప వ్యాపార నగరములన్నిటిని బాధించు ప్రభావములచేత ఇదివరకే చెడిపోయిన ఎఫెసునకు, ప్రమాదమునకును అంటువ్యాధివంటి భ్రష్టతకును ఒక ప్రత్యేకమైన ఊట తనలోనే ఏర్పడెను.30 అయోనియా గ్రీసును చెరిపినది;31 ఎఫెసు అయోనియాను చెరిపినది—దాని అత్యంత కామభరిత ప్రణయ గాథలకు ప్రియమైన రంగస్థలము, దాని అత్యంత ప్రదర్శనాత్మక పాపములకు దీపములు వెలిగించిన నాటకశాల.

నగరపు ముఖ్య వైభవమును, ప్రపంచ వింతలలో ఒకటియునైన ఆ దేవాలయము,32 జనసమ్మర్దముగల ఓడరేవునకు పూర్తిగా కనబడునట్లు నిలిచియుండెను. ఓవిడ్ “ఆసియలోని వైభవోపేత నగరములు” అని పిలిచినవాటిలో ఎఫెసు అత్యంత వైభవోపేతమైనది;33 ఆ దేవాలయము దానికి అత్యంత శోభాయమానమైన ఆభరణము. తన పేరు చరిత్రలో నిలిచిపోవలెనని కోరిన హెరోస్ట్రాటస్ అను ఎఫెసు మతోన్మాది, మహా అలెగ్జాండరు పుట్టిన రాత్రి ఆ ప్రాచీన దేవాలయమును కాల్చివేసెను. ఆసియ అంతయు ఇచ్చిన చందాలతో అది లోభములేని వైభవముతో తిరిగి కట్టబడెను—పూర్వము అరణ్యములోని ప్రత్యక్షపు గుడారము కొరకు యూదు స్త్రీలు చేసినట్లే, ఇక్కడి స్త్రీలును తమ నగలను దానికి సమర్పించిరి. భూకంపముల ప్రమాదమును తప్పించుకొనుటకై, ఊబిమీద తోళ్లను బొగ్గును పరచి కృత్రిమమైన పునాదులు వేసి, వాటిమీద అపారమైన వ్యయముతో దాని పునాదులు నిర్మింపబడెను.34 అది దూరమునుండియే నక్షత్రమువంటి కాంతితో మెరయుచుండెను.35 దాని చుట్టూ ఉన్న స్తంభమండపమునకు, పారియన్ చలువరాతినుండి చెక్కబడిన అయోనిక్ శైలి స్తంభములు నూట ఇరువది ఉండెను. చెక్కడపు పనిగల సైప్రస్ కలపతో చేసిన దాని ద్వారములమీద ఎంతో పెద్దవియు దృఢమైనవియునగు అడ్డదూలములు ఉండెను; వాటిని అంత ఎత్తునకు ఎట్లు ఎక్కించిరో వివరించుటకు అద్భుతముల సహాయమును ఆశ్రయించవలసివచ్చెను. కప్పునకు కొనిపోవు మెట్లు కుప్రలోని ఒకే ద్రాక్షావల్లినుండి చెక్కబడెనని చెప్పుకొనిరి. కొన్ని స్తంభములమీద అపురూప సౌందర్యముగల చిత్రములు చెక్కబడియుండెను.36 లోపల ప్రాక్సిటెలిస్, ఫీడియాస్, స్కోపాస్, పాలిక్లీటస్ అనువారి ఉత్తమ శిల్పకృతులు ఉండెను. గ్రీకు కళాకారులలో అత్యంత గొప్పవారు వేసిన చిత్రములు లోపలి గోడలను అలంకరించుచుండెను; వాటిలో ఒకటి—అపెల్లెస్ చిత్రించిన మహా అలెగ్జాండరు రూపము—నేటి ద్రవ్యములో £5,000కు సమానమైన మొత్తమునకు కొనబడెనని చెప్పుదురు. దేవాలయపు కప్పు దేవదారు కలపతో చేయబడి, పారియన్ చలువరాతి పీఠములమీద నిలిచిన సూర్యకాంత శిలా స్తంభములచేత ఆధారము పొందియుండెను.37 ఈ స్తంభములమీద అమూల్యమైన కానుకలు—కృతజ్ఞతతో నిండిన మూఢభక్తి సమర్పించిన మ్రొక్కుబడులు—వ్రేలాడుచుండెను. దాని కొనయందు ప్రాక్సిటెలిస్ చెక్కిన ఉబ్బెత్తు శిల్పముతో అలంకరింపబడిన మహా బలిపీఠము ఉండెను; దాని వెనుక ధూమ్రవర్ణపు తెర విశాలమైన మడతలుగా వ్రేలాడుచుండెను. ఈ తెరవెనుక చీకటిమయమును భయంకరమునైన అంతర్గర్భగుడి ఉండెను; ప్రాచీన అన్యమత ప్రపంచములోని అత్యంత పవిత్రమైన విగ్రహము అందులో నిలిచియుండెను. ఆ గర్భగుడి వెనుక మరల ఒక గది ఉండెను; దైవరక్షణలో ఉల్లంఘింపశక్యము కానిదైన ఆ గది, ప్రాచీన ప్రపంచములో అత్యంత ధనవంతమైనదియు అత్యంత భద్రమైనదియునైన బ్యాంకుగా ఎంచబడెను.

ఈ సాటిలేని ఆలయము ఏ ప్రతిమకొరకు నిర్మింపబడెనో ఆ ప్రతిమ ఎంత ప్రాచీనమైనదనగా—ఆక్రొపొలిస్ యొక్క ఏథీనే, తౌరిస్ యొక్క ఆర్టెమిస్, సిసిలీ యొక్క డిమీటర్, పాఫోస్ యొక్క అఫ్రొడైటీ, పెస్సినుస్ యొక్క సైబెలీ అనువాటితోపాటు, Διοπετὲς Ἄγαλμα—“ఆకాశమునుండి పడిన ప్రతిమ”—అని ఎంచబడు గౌరవమును అదియు పంచుకొనెను.38 అది దేనితో చేయబడెనన్నదియు వివాదాంశమే; కొందరు ద్రాక్షావల్లి కలపతో అనిరి, కొందరు నల్లకలపతో అనిరి, కొందరు దేవదారుతో అనిరి, మరికొందరు రాతితో అనిరి.39 మక్కాలోని కాబా వలెనో, హైయెట్టస్ యొక్క హెర్క్యులిస్ వలెనో,40 పెస్సినుస్ నల్లరాయి వలెనో అది ఆకారములేని ఉల్కాశిల కాదు; పాఫోస్‌లోని ఫొనీషియను అఫ్రొడైటీ వలె లింగాకార శంఖువును కాదు;41 కద్మీయ బాక్కస్ వలె కేవలము ఒక కట్టెముక్కయు కాదు.42 అయినను, ఆర్టెమిస్ అను పేరునుబట్టి, గ్రీకు రోమను పురాణములలోని అంబులపొదిగల “పవిత్రయు సుందరియునైన వేటగత్తె”ను అది ఏ విధముగానైనను పోలియుండెనని మనము భ్రమపడకూడదు. అప్పటి అనేక చిత్రణలలో దానిని స్వేచ్ఛగా అందముగా మలచిరి;43 కాని వాస్తవముగా అది ఒక వికారమైన మంత్రవిగ్రహము; మొదట అది సంతానోత్పత్తికిని ప్రకృతి ఉత్పాదక శక్తికిని గుర్తుగా ఉద్దేశింపబడినది. నాణెములమీద ఆమె ఇట్లు చిత్రింపబడెను—ఆ నాణెములు క్లౌదియ, అగ్రిప్పీనాల తలలను కలిగియున్నందున సరిగా ఈ కాలముననే అవి చెలామణిలో ఉండియుండవలెను, పౌలు చేతులమీదుగా సునాయాసముగా అవి వెళ్లియుండవచ్చును—మమ్మీవలె గుడ్డలతో చుట్టబడిన ఆకారముగా, భయంకరమైన స్తనములతో కప్పబడినదిగా,44 ఒక చేతిలో త్రిశూలమును మరొక చేతిలో గదను పట్టుకొన్నదిగా. ఆ విగ్రహపు వికారత్వమును ముతకతనమును అది కలిగించిన మూఢభయమును మరింత పెంచెను. రోమను మతములోని అద్భుత మడోన్నాలును ప్రతిమలును ఎన్నడును రాఫెల్ యొక్కగాని బెర్నార్డినో లూయినీ యొక్కగాని ఉత్తమ కళాఖండములు కావు, ఎక్కువగా అవి నల్లబడిన బైజాంటైన్ చిత్రములో, బాంబినో వంటి వికార బొమ్మలో అయినట్లే—ఫీడియాస్ చెక్కిన ఏథీనేకంటెను, కాపిటల్ కొండమీది జూపిటర్‌కంటెను ఎఫెసీయుల ఆర్టెమిస్ విగ్రహమే ఎంతో ఎక్కువ భయంకరమైనదిగా ఎంచబడెను. పరిశుద్ధ పౌలు ఆ దేవతను “దూషించుట”కు దూరముగా ఉండినను,45 అతని యూదు మనోభావములనుబట్టి ఆమె దేవాలయములో ప్రవేశించుట అపవిత్రత అని అతడు ఎంచియుండును. అయినను నాణెములమీదను, చిత్రములలోను, ప్రత్యక్ష ప్రతికృతులలోను ఎఫెసీయుల మహా ఆర్టెమిస్ యొక్క ఆ విచిత్ర రూపమును అతడు అనేకసారులు చూచియుండవలెను. మరెన్నో అందమైన, మరింత మానవాకారము గల విగ్రహముల పూజవలెనే, ఈ దేవత పూజను కూడ అతని ప్రకటన శీఘ్రముగా విస్మృతిలోనికి నెట్టివేయబోవుచుండెను.46

దేవాలయమును తిరిగి కట్టుటకు ధారాళమైన చందాలిచ్చుటలో గ్రీకులు పారసీకులతో పోటీపడినను, ఈ పూజ్యమైన ప్రాచీన అవశేషపు ఆరాధన మూలతః ప్రాచ్యమైనదే. విశాలమైన భూములనుండియు విలువైన చేపలవేటనుండియు వచ్చు ఆదాయముచేత పూజారులకు సమృద్ధిగా పోషణ కలిగెను. ఈ పూజారులు—మెగబైజీ అనబడువారు—వారికి తలగా ఉండిన “ఎస్సేన్”47 కూడ, పారసీక లేక ఫ్రుగియ దేశపు దౌర్భాగ్యులైన నపుంసకులు. మెలిస్సాలు అను కన్యా పూజారిణులతోను, పనిలేని దాసుల గుంపులతోను కలిసి, దేవతల తల్లి ఆరాధనను నిర్వహించుటకు వీరికి మాత్రమే అనుమతి ఉండెను. ఎఫెసు బహిరంగ ప్రదేశములలోను పరిసరములలోను, దుర్నీతికి నాయకులైన వీరి ఉబ్బిన, గడ్డములేని వికార రూపములను పౌలు అనేకసారులు దుఃఖముతోను ఆగ్రహముతోను చూచియుండవలెను.48 యూదుల వాడనుండి వారి పిల్లనగ్రోవుల చెవులు చిల్లులుపడు కీచుధ్వనిని, వారి తంబురల కఠినమైన గణగణలను అతడు అనేకసారులు వినియుండవలెను; విరబోసిన వెంట్రుకలతో, వెఱ్ఱికేకలతో, ఊపుచున్న దేవదారు దివిటీలతో—అత్యంత నీచమైన కామకేళికలతో మిక్కిలి దగ్గరి సంబంధముగల ఆ ఉన్మత్త ఆరాధనయందు పాలుపంచుకొనునట్లు జనసమూహములను వెఱ్ఱెత్తించుటకు వారు ప్రయత్నించుచుండగా—వారి అసహ్యకరమైన నాట్యములను, కొరిబాంతిక ఊరేగింపులను అతడు అనేకసారులు చూచియుండవలెను.49 ఇట్టి మతోన్మాద ఆవేశపు ఉప్పెనలకు కొట్టుకొనిపోవు స్వభావము గ్రీకులకు తక్కువే అయినను, ఈ సిగ్గుమాలిన మతోన్మాదుల ధోరణిని వారును పట్టుకొన్నట్లు కనబడుచున్నది. తాము పారసీక దర్వేషులో భారతదేశపు యోగులో అయినట్లుగా, వేలకొలది జనము నాటకశాలలో గుమిగూడి “సుమారు రెండు గంటలసేపు” ఒకే కేకను మరల మరల అరచుట మరి ఏ నగరములోను జరిగియుండదు. ఈ అర్థరహితమైన పునరుక్తి, డిండిమీనే మరియు పెస్సినుస్ పూజా సంప్రదాయపు లక్షణములలో ఒకటైన ఆ కీచుకేకల ululatus యొక్క ప్రతిధ్వనియే.50

అటువంటి ఆరాధన నీడలో మూఢనమ్మకం వ్యాపించి ఉండటంలో మనకు ఆశ్చర్యం లేదు. పౌలు సందర్శించిన ఇతర పట్టణాలకూ ఎఫెసుకూ మధ్య ప్రధాన భేదం ఏమిటంటే, ఇది జ్యోతిష్యానికి, క్షుద్రవిద్యకు, మంత్రతంత్రాలకు, రక్షరేకులకు, భూతోచ్చాటనలకు, ప్రతి రకమైన మాయా వంచనకు అగ్రస్థానంలో నిలిచిన పట్టణం. ఆ దేవత విగ్రహంపైన — లేదా బహుశా, వస్త్రాలతో చుట్టబడిన ఆమె రూపం లేని పాదాలకు ఆధారంగా ఉన్న తలక్రిందుల పిరమిడ్ ఆకారంపైన — కొన్ని రహస్య మంత్రాక్షరాలు చెక్కబడి ఉండేవి, వాటికి మాయా శక్తి ఉన్నదని భావించేవారు. దీని వలననే ఆ “ఎఫెసీయ లేఖనాలు” తయారు చేయబడి ప్రసిద్ధి చెందాయి; వాటిని అత్యాశగల మోసగాళ్లు నోరుతెరుచుకుని నమ్మే జనానికి ఉత్సాహంగా అమ్మేవారు. వాటిలో askion, kataskion, lix, tetras, damnameneus, aisia51 అనే మాటలు ఉండేవి — వాటి అర్థంలోనూ శక్తిలోనూ, పెద్ద కేటో బెణుకుకు నిశ్చయమైన ఔషధంగా భావించిన daries, derdaries, astataries, లేదా ista, pista, sista52 అనే మాటలతోనూ, గుడ్డితనపు దయ్యాన్ని సమర్థవంతంగా వెళ్లగొట్టేదిగా రబ్బీలు బోధించిన shavriri, vriri, iriri, riri, iri, ri అనే మాటలతోనూ — కుండ మూతపై చేసే తట్టుళ్లతో పాటు పలికేవాటితోనూ53 సమానంగా ఉండేవి.

ఇతర ప్రాంతాలలో అయితే అపహాస్యంతో త్రోసిపుచ్చబడే కథలు ఎఫెసులో సులభంగా నమ్మబడేవి. పౌలు గారి సందర్శన కాలంలోనే బహుశా తుయానాకు చెందిన అపొల్లోనియస్ ఈ పట్టణాన్ని సందర్శించి ఉంటాడు; అతని జీవితచరిత్రకారుడైన ఫిలోస్ట్రేటస్ అతని కొన్ని ఘనకార్యాల దృశ్యాన్ని ఇక్కడే ఉంచాడు. వీటిలో ఒకటి మరింత ఆసక్తికరమైనది, ఎందుకంటే అది జరిగిందని చెప్పబడిన స్థలం, పౌలు గారు ముక్కలుగా చీల్చివేయబడే ప్రమాదం ఎదురైనప్పటికీ ప్రవేశించకుండా ఉండటానికి బలవంతంగా ఒప్పించవలసి వచ్చిన అదే రంగస్థలం. ఎఫెసు సందర్శన సమయంలో తుయానా మాంత్రికునికి అక్కడ తెగులు వ్యాపించి ఉండటం కనిపించింది, కాబట్టి అతడు ప్రజలను రంగస్థలంలో తనను కలుసుకోమని ఆహ్వానించాడు. వారు గుమిగూడిన తరువాత అతడు లేచి, ప్రబలుతున్న తెగులుకు కారణం అని ఒక దీనమైన, చిరిగిన బట్టలు గల ముసలివానిని చూపించాడు. వెంటనే జనసమూహం రాళ్లు తీసుకుని, ఆ వృద్ధుని మొరపెట్టుకోవడాన్ని లక్ష్యపెట్టకుండా అతనిని రాళ్లతో కొట్టి చంపివేసింది. కుప్పగా పడిన రాళ్లను తొలగించినప్పుడు, ఆ దయ్యం తనను మార్చుకున్న మొలొస్సియను జాతి కుక్క కళేబరం వారికి కనిపించింది;54 ఈ స్థలంలో వారు హెరాక్లెస్ అపొట్రొపైయోస్ విగ్రహాన్ని నిలిపారు! ఫిలోస్ట్రేటస్ తన కల్పిత కథను క్రీ.శ. 218 వరకు రాయలేదు, మరియు ఆధునిక నాస్తికులు అతని కథానాయకుడైన అపొల్లోనియస్‌ను సువార్తల యేసుకు ఒక అన్యమత ప్రత్యర్థిగా ముందుకు తెచ్చారు. ఎవరైనా ఈ దౌర్భాగ్యమైన రచనను చదివి, స్వయంగా తీర్పు తీర్చుకోనివ్వండి! ఆ అన్యమత పండితుడు, తన గొప్పగా చెప్పుకునే సంస్కృతితో, చికాకు కలిగించే అలంకారిక భాషతో సహా, గలిలయ నిరక్షరాస్యులైన మత్స్యకారులు — వారు ఏ విద్యకూ పరిచయం లేనివారు, ఇతని కంటే నూట యాభై సంవత్సరాల ముందు రాసినవారు — చెప్పి ఉంటే జాలిగొలిపేటంత మూర్ఖంగా పరిగణించబడేటటువంటి కథలతో నిండి ఉన్నాడు.

ఆ కాలపు ఎఫెసు గురించి ఇంకొక, మరింత చీకటి అయిన దృశ్యం మనకు మిథ్యా-హెరాక్లిటస్ పత్రిక నుండి లభిస్తుంది. సంస్కారవంతుడు, సమర్థుడు అయిన ఒక యూదుడు,55 ఆ ప్రాచీన మహా తత్త్వవేత్త మారుపేరును స్వీకరించి, తాను “ఏడ్చే తత్త్వవేత్త” అని ఎందుకు పిలువబడ్డాడో, తాను ఎన్నడూ నవ్వుతూ కనిపించకపోవడానికి కారణమేమిటో వివరిస్తున్నట్లుగా కొన్ని పత్రికలు రాశాడు. వీటిలో ఎఫెసు జనమంతా ఒక్కొక్కరిగా గొంతు నొక్కి చంపబడవలసినవారేనని తాను చెప్పిన సంప్రదాయ మాటను అతడు పూర్తిగా సమర్థించుకుంటాడు. వారి దుష్టత్వం ఉన్నప్పటికీ వారి రాజ్యం ఎలా వర్ధిల్లుతున్నదని అతడు ఇక్కడ ప్రశ్నిస్తాడు; పాతనిబంధన అంతరార్థంలో, ఆ సౌభాగ్యంలో అతడు పరలోకపు వ్యంగ్యాన్నీ శాపాన్నీ చూస్తాడు. ఆర్తెమిస్ దేవత విషయంలోనూ, ఆమె ఆరాధన విషయంలోనూ అతని తిరస్కారానికి హద్దు లేదు. ఆమె గర్భగుడిలోని మసక చీకటి, వెలుగును ద్వేషించే నీచత్వానికి సంకేతమని అతడు అంటాడు. హోమర్ ఆ పదాన్ని ఉపయోగించిన తిరస్కార భావంలో — అనగా మూర్ఖంగా, పశుప్రాయంగా — ఆమె ప్రతిమ “రాతిది” అని అతడు భావిస్తాడు. ఆమె నిలిచి ఉన్న తలక్రిందుల పిరమిడ్‌ను అతడు అపహసిస్తాడు. ఆమె రక్షణలో వర్ధిల్లే నైతికత మృగాల కంటే హీనమైనదని అతడు చెబుతాడు, ఎందుకంటే కుక్కలు కూడా ఒకదానినొకటి వికలాంగం చేయవు గాని, ఆమెకు పురుషుడు సేవ చేయడం సిగ్గుచేటు గనుక ఆమె మెగబైజస్ వికలాంగం చేయబడవలసి వస్తుంది. కానీ ఆమె నిగ్రహాన్ని పొగడటానికి బదులుగా, ఆమె పూజారులు ఆమెను కామవాంఛ కారణంగా శపించవలసినదే, ఎందుకంటే అది ఆమెను సమీపించడాన్ని అసురక్షితం చేసింది, వారికి అది ఎంతో ఖరీదు పడింది. మదోన్మాదాల గురించి, దివిటీల ఉత్సవాల గురించి, ప్రాచీన ఆచారాల గురించి, అవి ప్రతి హేయకార్యానికీ ముసుగుగా ఉన్నాయని తప్ప అతడు మరేమీ చెప్పడు. ఇవన్నీ అతనిని ఒంటరివానిగా చేశాయి. అతడు నవ్వలేకపోవడానికి కారణం ఇదే. ఆ దుష్కీర్తిగల సంచార పూజారుల కోలాహలాన్ని విని, వారి దుష్ప్రవర్తన వల్ల ఇంతగా వర్ధిల్లిన వర్ణించరాని దుష్కార్యాలన్నింటికీ — హత్య, అపవ్యయం, కామవాంఛ, అతిభోజనం, మద్యపానం — సాక్షిగా ఉంటూ అతడెలా నవ్వగలడు? ఆ తరువాత అతడు నైతిక, మతపరమైన బోధలకు పూనుకుంటాడు, ఇది ఒకే దేవుని గురించీ, నోవహు ధర్మశాస్త్రం గురించీ శ్రద్ధగా వాక్చాతుర్యంతో ప్రకటించే, క్రైస్తవునిగా మారని ఏదో యూద అపొల్లో వంటి వ్యక్తి రచన అని మనం చదువుతున్నామని చూపిస్తుంది.

ఈ పట్టణంలో “అనేకమంది విరోధులు” ఉన్నప్పటికీ,56 తనకు “గొప్ప, ప్రభావవంతమైన ద్వారం తెరచి ఉన్నదని” పౌలు గారు గ్రహించాడు. అతని అనుపస్థితిలో భవిష్యత్తుకు గాఢమైన ప్రాముఖ్యత గల ఒక సంఘటన జరిగింది. వ్యాపారం గానీ, వినోదం గానీ, సాధారణంగా అనుకోకుండా జరిగినదని పిలవబడేది గానీ ఎఫెసుకు తీసుకువచ్చిన లక్షలాదిమందిలో, అలెగ్జాండ్రియాకు చెందిన అపొల్లోనియస్,57 లేదా అపొల్లో అనే ఒక యూదుడు ఉన్నాడు. అతడు ఫిలో కాలంలో ఆ పట్టణపు యూదులకు ప్రసిద్ధి చేకూర్చిన సంస్కారాన్ని పంచుకున్నాడు మాత్రమే కాక, లేఖనాలపై గాఢమైన జ్ఞానాన్నీ, తీవ్రమైన వాక్చాతుర్యపు ప్రత్యేక వరాన్నీ కలిగి ఉన్నాడు.58 అతడు యోహాను ఇచ్చిన బాప్తిస్మమును ఎరిగి, స్వీకరించినంత వరకే క్రైస్తవుడు; క్రైస్తవ సిద్ధాంతాల గురించి ఈ విధంగా అసంపూర్ణమైన అవగాహన గలవాడైనప్పటికీ, అతడు సమాజమందిరంలో యూదు గుడారాల తయారీదారులైన ప్రిస్కిల్ల, అకుల దృష్టిని ఆకర్షించే శక్తితో, ధైర్యంతో మాట్లాడుతూ వాదించాడు. వారు అతనిని తమ ఇంటికి ఆహ్వానించి, యోహాను బోధ కేవలం ప్రారంభ దశ మాత్రమేనని అతనికి తెలియజేశారు. బహుశా వారి నుండి తాను విన్న కొరింథు సంఘపు వృత్తాంతాలే అతనికి అకయను సందర్శించాలనే కోరిక కలిగించి ఉండవచ్చు; సూక్ష్మబుద్ధిగల, బుద్ధిమంతులైన గ్రీకుల మధ్య అతని వంటి పరిచర్య ఎంత ఉపయోగకరంగా ఉంటుందో గ్రహించి, వారు అతని కోరికను ప్రోత్సహించడమే కాక,59 కొరింథు పెద్దలకు అతని కొరకు “సిఫారసు పత్రికలు”60 రాశారు. కొరింథులో అతని వాక్చాతుర్యం గొప్ప సంచలనం కలిగించింది, అతడు సహోదరులకు బలమైన స్తంభంగా మారాడు. ప్రిస్కిల్ల, అకుల ద్వారా తాను గ్రహించిన పౌలు గారి బోధ ప్రతిబింబాన్ని అతడు ఎంత సంపూర్ణంగా వినియోగించుకున్నాడంటే, విరోధులైన యూదులతో బహిరంగ వాదోపవాదాలలో అతడు వారి స్వంత లేఖనాల నుండే, తిరుగులేని నిశ్చయతతో, క్రీస్తు మెస్సీయత్వాన్ని రుజువు చేశాడు; అందువల్ల అతడు యూదులకు ఎంత భయంకరుడో క్రైస్తవులకు అంత ఆమోదయోగ్యుడయ్యాడు. పౌలు నాటినదానికి అతడు నీరు పోశాడు.61

పౌలు గారు వచ్చే సమయానికి అపొల్లో ఇప్పటికే కొరింథుకు బయలుదేరి వెళ్ళిపోయాడు. అయితే, పౌలు గారు బయలుదేరడానికి ముందే అతడు ఎఫెసుకు తిరిగివచ్చాడు, ఈ ఉత్సాహవంతుడు, వరప్రసాదిగల విశ్వాసిని అపొస్తలుడు కుతూహలంతో, ఆసక్తితో చూసి ఉండవలసిందే. అల్పమైన మనస్సు గలవాడైతే అతని వరాల విషయంలో ఈర్ష్య పడేవాడు, అవి తక్కువ విలువైనవే అయినా, తనవాటి కంటే వెంటనే మెరిసిపోయేవిగా, ఆకట్టుకునేవిగా ఉన్నందున ఇంకా ఎక్కువగా ఈర్ష్య పడేవాడు. అంత సాధారణమైనా, అంత నీచమైనటువంటి భావనకు కొంచెమైనా చోటివ్వకుండా ఉండేంత ఉదాత్తమైన మనస్సు పౌలు గారికి ఉంది. అపొల్లో తెలియకుండానే అతని కొరింథు విశ్వాసులలో కొందరి విధేయతను తనవైపు తిప్పుకున్నాడు; ఆ అస్తవ్యస్తమైన సంఘంలో అతని పేరు ఒక పక్షభేదపు నినాదంగా మారింది. అయినప్పటికీ పౌలు గారు అతని గురించి ఎప్పుడూ ఆప్యాయమైన సానుభూతితో, మెప్పుతో తప్ప మాట్లాడలేదు,62 మరియు పదేపదే ఆహ్వానాలు వచ్చినప్పటికీ కొరింథుకు మళ్ళీ వెళ్లడానికి అపొల్లో నిరాకరించిన ఉదాత్తమైన మనోభావాన్ని అతడు స్పష్టంగా మెచ్చుకున్నాడు;63 తనకంటే ఎంతో గొప్పవానితో అనర్హమైన పోటీలోకి తనను ఎత్తిన మెప్పుగల పక్షపాతులకు ఎలాంటి ప్రోత్సాహం ఇవ్వకూడదన్న స్పష్టమైన కోరికే దీనికి కారణం.

ఎఫెసులో దాని విస్తారమైన జనాభాలో ప్రతి రకమైన నమ్మకపు నమూనాలు ఉండేవి, అసంపూర్ణమైన, సగం-అభివృద్ధి చెందిన క్రైస్తవ మతానికి అపొల్లో ఒక్కడే విశ్వాసి కాదు. పౌలు గారు అక్కడికి వచ్చినప్పుడు, అపొల్లోలాగే, బహుశా అతనితో ఏదో విధంగా సంబంధం కలిగి, ఇప్పటికీ బాప్తిస్మమిచ్చువాని శిష్యులుగా ఉన్న సుమారు పన్నెండుమంది వ్యక్తులలో మతాభిప్రాయపు ఒక విచిత్రమైన నిలువనీటి కయ్యను కనుగొన్నాడు. మన ప్రభువు కాలంలో తమ పాత గురువు మరణశిక్ష పొందేవరకు అతని వెంట ఉండినవారు కొందరు ఉన్నప్పటికీ, అతని ప్రసంగపు తొలి కీర్తి అతనికి అనేకమంది అనుచరులను సంపాదించి ఉన్నప్పటికీ, వారిలో కొందరు అస్పష్టమైన శాఖలలో కొనసాగుతూ ఉండినప్పటికీ,64 అజ్ఞానం తప్ప మరే కారణం చేతనైనా ఏ వివేకవంతుడైనా ఈ స్థితి వద్దనే ఆగిపోవడం అసాధ్యం. అందుకని పౌలు గారు వారిని ప్రశ్నించాడు, యోహాను బోధలోని చివరి దశ గురించి గానీ, క్రీస్తు ప్రత్యక్షత గురించి గానీ వారికి కొంచెం కూడా తెలియదని, పరిశుద్ధాత్మ అనే పేరు గురించి కూడా వారికి తెలియదని కనుగొని, వారు బాప్తిస్మము పొందడానికి తగినవారయ్యేవరకు వారికి మరింత బోధ చేశాడు, మరియు క్రీస్తు సంఘంలో పరిపూర్ణంగా, విశ్వాసపాత్రంగా ప్రవేశించినట్లు అంగీకరించబడిన రుజువులైన ఆత్మ వరాలను — భాషలలో మాట్లాడడాన్నీ, ప్రవచించడాన్నీ — వారు కనబరచేలా చేశాడు.65

తన మామూలు పద్ధతి ప్రకారం, మూడు నెలలపాటు అతడు సమాజమందిరానికి తరచుగా వెళ్ళేవాడు, తాను మొదట కలిగించిన అనుకూల భావాలను నమ్మకంగా పరిణమింపజేయడానికి ఒప్పింపు, వాదనల ప్రయత్నం ప్రతిదీ చేశాడు. లూకా ఈ పరిస్థితులను క్లుప్తంగా దాటిపోతాడు గానీ, యూదులు చివరకు నిశ్చయమైన తిరస్కారపు ధోరణిని మాత్రమే కాక, అంత తీవ్రమైన వ్యతిరేకతను అవలంబించి, పౌలు గారు కొరింథులో వలెనే మళ్ళీ వారి సహవాసం నుండి బహిరంగంగా వేరుపడవలసి వచ్చే ముందు, ఎన్నో ఆందోళనతో కూడిన గంటలు, ఎన్నో తీవ్రమైన పోరాటాలు, ఎన్నో ఉద్వేగభరితమైన వాదోపవాదాలు జరిగి ఉండాలి. ఇటువంటి పరిస్థితులు అతనికి కలిగించి ఉండవలసిన బాధను మనం తగినంతగా అంచనా వేయలేము. అతని జీవితం అనేక కష్టాలతో నిండి ఉండేది, అందుచేత ప్రతి కష్టం, అది స్వయంగా ఎంత భారమైనదైనా, అంతకంటే మరింత దుఃఖకరమైన అనేకాటి మధ్య దాటిపోతుంది. కానీ పౌలు గారు క్రైస్తవుడైనప్పటికీ, తనను తాను నిజమైన ఇశ్రాయేలీయునిగానే భావించుకున్నాడని మనం గుర్తుంచుకోవాలి; తన బాల్యపు మతసహవాసం నుండి ఈ అనివార్యమైన వేరుపాటును అతడు కనీసం లూథర్ లేదా వైట్‌ఫీల్డ్ అనుభవించినంత తీవ్రంగానైనా అనుభవించి ఉండాలి. ఈ తొలి పోరాటాల మధ్యనే అతడు మళ్ళీ స్వచ్ఛందంగా సమాజమందిరాల గుర్తింపుపొందిన అధికారానికి లోబడ్డాడని, సాధారణ జీవితంలో భయంకరమైన ఘట్టంగా పరిగణించబడే యూదుల చేతిలో పొందిన ఐదు కొరడా దెబ్బలలో కొన్నింటిని ఓర్చుకున్నాడని కూడా మనం ఊహించవలసి ఉంటుంది.

వ్యతిరేకత ధర్మసమ్మతమైన పద్ధతులకే పరిమితమైయున్నంత కాలము, పౌలు సమాజమందిరములో ఆరాధకుడుగా ఉండుటకును, ఆచారప్రకారమైన మిద్రాషు బోధను అందించుటకును సంతోషించెను. అయితే యూదులు అతనిని త్రోసిపుచ్చి దూషించుటతో ఆగక, తమ చుట్టుపట్ల ఉన్న అన్యజనుల మధ్య అతని సేవ ఫలవంతమగుటకు గల అవకాశములన్నిటిని కూడ అడ్డుకొనుటకు ప్రయత్నించినప్పుడు, తన శిష్యులను వారి మధ్యనుండి వేరుపరచవలసిన సమయము వచ్చినదని అతడు గ్రహించెను;66 వారి సంఖ్య అప్పటికే గణనీయముగా ఉండుటచేత, ఆ కాలమున అరుదు కాని ఆ పేరుగల ఒక అన్యమత తత్త్వవేత్త అయిన తురన్నుని పాఠశాలను అతడు అద్దెకు తీసికొనెను.67 మేధాపరమైన కృషిని గూర్చి గర్వించువారు అనేకులు ఉండిన ఎఫెసు వంటి నగరములో సామాన్యముగా కనబడు వాక్చాతుర్య, తత్త్వశాస్త్ర పాఠశాలలలో అది ఒకటి. ఈ క్రొత్త ఆరాధనా స్థలము వలన అతడు ప్రతిదినము సహోదరులను కలిసికొనగలిగెను; సమాజమందిరములోనైతే వారమునకు మూడుసార్లు మాత్రమే అది సాధ్యమయ్యెడిది. అతని శ్రమలును, అతని ప్రకటనయును ఆశీర్వాదము లేకుండ పోలేదు. మరి రెండు పూర్తి సంవత్సరములపాటు అతడు ఎఫెసునే తన మిషనరీ కార్యకలాపములకు కేంద్రముగా చేసికొనెను; అతని సువార్త కీర్తి వ్యాపింప నారంభించినప్పుడు, చుట్టుపట్ల ఉన్న వివిధ ప్రాంతములకు అతడు స్వయముగా చిన్నచిన్న ప్రయాణములు చేసియుండుననుటలో సందేహము లేదు. చివరకు లూకా బలమైన మాటలలో చెప్పినట్లు, “ఆసియలో కాపురమున్నవారందరు, యూదులును గ్రీసుదేశస్థులును, ప్రభువైన యేసు వాక్యమును వినిరి.”68 ఎఫెసులోనైతే, దేవుడు అతని చేతుల ద్వారా జరిగించిన అసాధారణమైన అద్భుతకార్యముల కారణముగా అతని ప్రఖ్యాతి అత్యున్నత స్థాయికి చేరెను.69 ఈ విషయమును గూర్చి అతడు సూచనమాత్రముగానైనను ఏమియు చెప్పలేదు; ఎఫెసు సంఘపెద్దలతో70 తన కన్నీళ్లను గూర్చియు, శోధనలను గూర్చియు, ప్రమాదములను గూర్చియు మాటలాడినను, కొరింథీయులకు వ్రాయునప్పుడు తాను స్పష్టముగా చెప్పుకొనిన సూచక క్రియలను గూర్చియు అద్భుతములను గూర్చియు ఇక్కడ ఒక్క మాటయైనను చెప్పలేదు. సువార్త వ్యాప్తికొరకు మానవానుభవ పరిధిని మించిన “శక్తికార్యములు” చేయుటకు దేవుడు తనకు అనుమతించెనని పౌలు నమ్మెను; విశ్వాసమునకును ప్రార్థనకును అనుగ్రహింపబడిన ఆత్మ కార్యమునే వాటిలో అతడు వినయముతో గుర్తించెను. అయినను ఆ వరములను అతడు తరచుగా ఉపయోగింపలేదు; తన స్వంత ఉపశమనము కొరకుగాని, తనకు అత్యంత ప్రియులైన స్నేహితుల రోగసమయమునగాని ఎన్నడును ఉపయోగింపలేదు. అయితే అన్ని విధములైన మంత్రచికిత్సలను, విచిత్రవిద్యలను ఉపయోగించుట ఎఫెసులో సర్వసాధారణమైన సంగతి. కావున పౌలుకు చెందిన వస్త్రములు, అతడు వాడిన రుమాళ్లు, తన వృత్తిని చేయునప్పుడు అతడు కట్టుకొనిన నడికట్లు71 మంత్రశక్తిని పొందినవని ఎఫెసీయులు భావించి, వాటిని రోగులయొద్దకును దయ్యములు పట్టినవారియొద్దకును తీసికొనిపోయిరని విన్నప్పుడు మనకు ఆశ్చర్యము కలుగనవసరము లేదు. లూకా ఎఫెసులో అపొస్తలునితో లేడు గనుక వివరములలోనికి పోలేదు; అయితే అతనికి ఈ సంగతి తెలిపినవాడు ఎవడైనను, ఇది పౌలు అనుమతితో జరిగినదని చెప్పకుండ ఉండెనని స్పష్టము. అయినను ఎఫెసు దయ్యపువిద్యకును మంత్రవిద్యకును ప్రధాన కేంద్రమైయుండుటచేత, పౌలు రుమాళ్లను నడికట్లను ఉపయోగించుట—అతని అనుమతితోనైనను కాకపోయినను—స్వస్థత అను మేలైన ఫలితములకు దారితీయునట్లు దేవుడు దానిని నడిపించెను; తద్వారా అన్యమతపు కోటలో క్రైస్తవ విశ్వాసము యొక్క ఆధిక్యత రుజువయ్యెను, తూర్పుదేశపు మతోన్మాదమునకును గ్రీకు దుర్నీతికిని దుర్గమైయున్న ఆ స్థలములో పవిత్రారాధనకు మార్గము సిద్ధపరచబడెను. “యేసును వెంబడించని” వాడైనను ఆయన నామమున దయ్యములను వెళ్లగొట్ట గలిగినవాడు, ప్రకృతికిని అతిప్రకృతికిని మధ్యనున్న ఆ శోధింపబడని సరిహద్దు ప్రాంతములో, అనుమతి లేకుండ కార్యము చేసినను మంచి ఉద్దేశములతో, సత్యవ్యాప్తికి తోడ్పడు ఫలితములను దేవుని పరిపాలన ద్వారా సాధించిన ఇతరులకు నమూనాగా ఉండక తప్పదు.

అయితే అబద్ధమైన, మూఢనమ్మకముతో కూడిన భావములకు ఎట్టి సమ్మతియు ఇవ్వబడకుండునట్లు, లూకా మనకొరకు భద్రపరచిన తరువాతి సంఘటనలో యాంత్రికమైన అద్భుతవిద్యపై ప్రత్యక్షమైన గద్దింపు ఉన్నదని మనము గుర్తింపక తప్పదు. దయ్యములను వెళ్లగొట్టుట యూదులలో దీర్ఘకాలముగా వ్యాపించియున్న ఆచారము; అది తరచుగా అత్యంత హీనమైన మూఢవిశ్వాసముతోను, అత్యంత బాహాటమైన మోసముతోను ముడిపడియుండెను.72 ఆ కాలమున స్కేవా అను పేరుగల ఒక ప్రముఖుడైన యూదుల యాజకుడు ఉండెను;73 అతని ఏడుగురు కుమారులు దయ్యములను వెళ్లగొట్టుదుమని చెప్పుకొనుచు స్థలము నుండి స్థలమునకు తిరుగుచుండిరి. పౌలు ప్రఖ్యాతిని ఎరిగి, అతని రుమాళ్లను ఉంచుట ద్వారా జరిగిన స్వస్థతలను గూర్చి విని, అతని పేరును యేసు నామముతో కలిపి ఉచ్చరించినయెడల, సొలొమోను ఉంగరమునకును వేరుకును కూడ లొంగని అత్యంత తీవ్రమైన సందర్భములలో సహితము తాము స్వస్థతలు కలిగింపగలమని వారు తలంచిరి.74 మొదట కొంత విజయము కనబడినట్లు అనిపించి అది వారికి ధైర్యమిచ్చియుండవచ్చును—కనీసము ఆ కథ అట్లే సూచించునట్లున్నది—ఈ ఏడుగురు సంచార మోసగాండ్రలో ఇద్దరు75 ఒక మనుష్యుని యొద్దకు వెళ్లిరి. అతడు స్పష్టముగా ఉన్మాదముతో పిచ్చిగా కేకలు వేయువాడు; అయినను ఇప్పటికిని అనేకమంది పిచ్చివారిలో నిలిచియుండునట్లు కొన్ని విషయములలో అతనికి తగినంత స్పష్టమైన గ్రహింపు ఉండెను. ఆ దురాత్మను ఉద్దేశించి వారు, “పౌలు ప్రకటించుచున్న యేసు తోడు మిమ్మును ఆనబెట్టుచున్నాము” అని కేకలు వేసిరి. అయితే ఈ సందర్భములో ఆ ప్రమాణము అవమానకరమైన వైఫల్యముగా పరిణమించెను. ఆ ఉన్మాది తెలివిగా, “యేసును నేను ఎరుగుదును, పౌలును నేను ఎరుగుదును;76 అయితే మీరెవరు?” అని ప్రత్యుత్తరమిచ్చి, ఉన్మాదమునకు గల మానవాతీత బలముతో వారిమీద ఉరికి, వారి బట్టలను చించివేసి, వారికి ఎంతో తీవ్రమైన గాయములు చేసెను. తుదకు వారు దిగంబరులై గాయపడినవారై ఆ యింటినుండి తప్పించుకొని పారిపోవుటయే మేలని ఎంచిరి.

ఇంత విశేషమైన సంగతి తెలియకుండ ఉండజాలదు. వదంతులు ప్రియమైన ఎఫెసీయుల మధ్య అది కార్చిచ్చువలె వ్యాపించి, భయమును ఆశ్చర్యమును కలిగించు గొప్ప భావమును పుట్టించెను. దాని ఫలితములలో ఒకటి అత్యంత మేలుకరమైనది. అన్యమతము నుండి విమోచింపబడిన ఆదిమ క్రైస్తవులు—బానిస జీవితపు మోటుతనములో ఉన్నవారైనను, ఉన్నత వర్గముల శుద్ధీకరించబడిన హేయకార్యములలో ఉన్నవారైనను—గత భ్రష్టత్వపు దాస్యమునుండి దేవుని పరిశుద్ధాత్మ సహాయముతో విడుదల పొందుటకు భయంకరమైన పోరాటము అవసరమైయుండెనని మనము పలుమార్లు గమనించితిమి. పౌలు మాటిమాటికి చేసిన హెచ్చరికలలోని కఠినమైన గంభీర ఉద్ఘాటనయు, ఆదిమ సంఘముల చరిత్రలో వాస్తవముగా జరిగిన సంగతులును—ఆదిమ విశ్వాసులతో ఎంతో సహనముతో వ్యవహరింపవలసియుండెననియు, అదే సమయమున వారి ఆత్మసంబంధమైన నాయకులు నిరంతర జాగరూకతతో వారిని కనిపెట్టుచుండవలసియుండెననియు స్పష్టముగా చూపుచున్నవి. స్కేవా కుమారుల పరాభవము వలన కలిగిన కలకలము, సహోదరులలో కొందరు క్రైస్తవ్యమును స్వీకరించినను మంత్రవిద్యను విడిచిపెట్టలేదను ఆశ్చర్యకరమైన సత్యమును బయలుపరచెను. మనస్సాక్షిలో గుచ్చబడిన ఆ రహస్య “విచిత్రవిద్యల” మూఢవ్యాపారులు ఇప్పుడు సంఘము మధ్యకు వచ్చి తమ రహస్య దుష్కృత్యములను ఒప్పుకొనిరి. మోసపోయినవారే కాదు, ఆ తప్పును ఒప్పుకొనినది. మోసగించినవారును ముందుకువచ్చి, ముందు ముందు ఎట్టి కపటవిద్యయు సాధ్యము కాకుండ చేయుట ద్వారా తమ యథార్థతకు అత్యంత నిశ్చయమైన రుజువు నిచ్చిరి. తమ వ్యాపారమునకు సాధనములుగా ఉండిన ఆ గూఢార్థ గ్రంథములను, విలువైన పుస్తకములను77 వారు తీసికొనివచ్చి బహిరంగముగా కాల్చివేసిరి. సవొనరోలా పిలుపునకు మారుమనస్సు పొందిన ఫ్లారెన్సు నగరవాసులు నిర్మించిన మోంటే డెల్లా పియెలా వంటిది అది. ఈ రహస్య దుష్కార్యము ఎంత విస్తారముగా వ్యాపించియుండెనంటే, పశ్చాత్తాపము యొక్క ఈ ఉద్రేకములో ఆ నేరస్థులు నాశనము చేసిన పుస్తకముల విలువ ఏబదివేల వెండి ద్రాక్మాలకు తక్కువ కాదు; అనగా మన లెక్కప్రకారము సుమారు £2,030.78 కొంత సేపు మండియుండవలసిన79 ఈ అగ్నికుండము, అప్పటి మూఢవిశ్వాసమునకు వ్యతిరేకముగా ఎంతో గొప్ప నిరసనగా నిలిచెను; ఆసియ యంతటిలో పౌలు ప్రకటనకు అంత విస్తారమైన ప్రఖ్యాతిని కలిగించిన కారణములలో ఇదియు ఒకటని నిస్సందేహము.

పౌలు స్వయముగా మూడు సంవత్సరముల కాలము పట్టినదని చెప్పిన80 ఈ గొప్ప ఎఫెసు పర్యటనను గూర్చి లూకా మనకొరకు భద్రపరచగలిగినది ఈ కొన్ని సంఘటనలు మాత్రమే. మనకు మరి ఏ ఆధారమును లేకుండినయెడల, చివరి కలవరము చెలరేగువరకు ఇది దాదాపు నిరాటంకమైన విజయమునకును, వర్ధిల్లుటకును కాలమని మనము తలంచియుండెడివారము. అయితే పత్రికలనుండియు81 ఎఫెసు సంఘపెద్దలతో అపొస్తలుడు చేసిన ప్రసంగమునుండియు82 మనము తెలిసికొనునట్లు, వాస్తవము దానికి ఎంతో దూరముగా ఉండెను. నిజముగా అది శ్రద్ధతోను, నిరంతరముగను, కష్టముతోను, ఇంటింటికిని చేసిన పరిచర్య; సంఘములోని ప్రతి ఒక్క సభ్యునికి హెచ్చరికలను చేర్చిన పరిచర్య. అయితే అది అనేక కన్నీళ్లతో కూడిన పరిచర్య; గొప్ప ఆశీర్వాదము కలిగినను, అది ఎంత భరింపరాని శోధన, రోగము, హింస, దుఃఖములతో నిండిన కాలమంటే, పౌలు జీవితములోని మరి ఏ కాలముకంటెను అది వేదనలో మించియుండునని చెప్పవచ్చును. కొరింథీయులకు వ్రాసిన రెండవ పత్రికలో అతడు ఎంతో ఆవేశపూరితమైన క్లుప్తతతో సూచించిన ఆ ప్రమాదములలో అనేకములు ఈ కాలములోనే సంభవించియుండునని మనము ఊహింపవలెను. యూదులవలననైనను, అన్యమతస్థులవలననైనను, పేరుకుమాత్రమే క్రైస్తవులైనవారివలననైనను అతనికి భద్రత లేదు. ధర్మము లేని బందిపోటుల చేతులలోను, గంభీరమైన అధికారుల చేతులలోను ఒకేవిధముగా అతడు శ్రమపడెను; లుస్త్రలోని సాధారణ గ్రామీణులచేత రాళ్లతో కొట్టబడెను, ఫిలిప్పీలోని రోమా కాపురస్థులచేత దెబ్బలు తినెను, ఎఫెసులోని గ్రీకు జనసమూహముచేత తరుమబడెను, కొరింథులోని ఆగ్రహించిన యూదులచేత పట్టుకొనబడెను, యెరూషలేములోని పరిసయ్యుల బోధకులచేత దూషింపబడి అడ్డగింపబడెను. తరువాతి కాలములలో సువార్తికుడైన యోహానుకు జరిగినదని సంప్రదాయము చెప్పునట్లు, ఇతనికిని చుట్టుపట్ల ప్రాంతములలో బందిపోటులు తారసపడియుండవచ్చును;83 అట్లే వివిధ సంఘములకు పునాది వేయుటకు లోపలి ప్రాంతములలో ప్రయాణించినప్పుడును తారసపడియుండవచ్చును.84 స్వజనుల మధ్య ప్రమాదములు అక్కడ అతనికి కలిగినవని మనకు తెలియును; ఏలయనగా యూదుల కుట్రలవలన తాను పడిన శ్రమను గూర్చి ఎఫెసు సంఘపెద్దలకు అతడు జ్ఞాపకము చేయుచున్నాడు.85 అన్యజనుల మధ్య, పట్టణములో ఎదురగు ప్రమాదములకు ఆ ఇరుకైన వీధులలో అతడు తరచుగా గురికాక తప్పియుండదు. ఫుగెల్లు, హెర్మొగెనే, అలెక్సందరు వంటి కపట సహోదరుల మధ్య అతనికి కలిగిన ప్రమాదములకు నమూనాగా, అతని వ్యక్తిత్వముపై చేయబడిన నిందలను, అతని బోధకు వ్యతిరేకముగా జరిగిన పరస్పర వినాశకరమైన వ్యతిరేకతను మనము చూడవచ్చును; వాటికి రుజువులు ముందు ముందు మనకు కనబడును. నౌకాయానము అంత అసమగ్రముగాను, ప్రయాణము అంత అరక్షితముగాను ఉండిన ఆ దినములలో విశాలమైన ప్రాంతములన్నిటిలో సంచరించినవానికి అరణ్యములోను సముద్రములోను ప్రమాదములు తప్పనిసరి. ఈ ప్రమాదములన్నిటిని గూర్చి అతడు ఎఫెసునుండి బయలుదేరిన కొద్ది కాలమునకే వ్రాసెను; ఎఫెసు రేవునుండి లెవాంట్ తీరములలోని వివిధ స్థలములకు అతడు ఒకటికంటె ఎక్కువ ప్రయాణములు చేసియుండుట సాధ్యమే గనుక, ఒక పగలు ఒక రాత్రి తుఫాను అలలమీద కొట్టుకొనిపోవుటచేత మాత్రమే తప్పించుకొనిన ఆ అత్యంత ప్రమాదకరమైన ఓడ ప్రమాదము ఈ కాలములోనే జరిగియుండవచ్చును.86 ఈ కాలమంతటిలోను, సానుభూతితో వణకుచు లేక ఆగ్రహముతో మండుచున్న హృదయముతో,87 అతడు కష్టభరితమైన కాపరి పరిచర్యను నిర్వర్తించుచుండెను;88 సంఘములన్నిటిని గూర్చిన ఆందోళనాభారమును మోయుచుండెను; వాటిలో కొరింథు, గలతీయ సంఘములవంటివి అతనికి అత్యంత తీక్షణమైన వేదనను కలిగించెను. శారీరక శ్రమలును భారములును కూడ లేకపోలేదు. ఇతరులపై ఆధారపడి తినుటకు నిరాకరించు తన సూత్రమునకు నమ్మకముగా నిలిచి,89 ఎఫెసులో అతడు తనకొరకు మాత్రమే కాక, తనతో ఉన్న అరిస్తార్కు మొదలగువారి పోషణకొరకు కూడ ఎడతెగక కష్టపడెను. అతని అలసటలు, వేదనలు, శ్రమతోను ప్రమాదముతోను కలగలిసిన నిద్రలేని రాత్రులు90 అన్నియు కలిసినను, చలినుండి, వస్త్రహీనతనుండి, తప్పనిసరిగానైనను స్వచ్ఛందముగానైనను చేసిన ఉపవాసముల నడుమ కలిగిన నిరంతరమైన ఆకలిబాధనుండి అతనిని కాపాడలేకపోయెను.91 యుద్ధరంగములోని సేనానివలె బలహీనమైన లేక ప్రమాదములో ఉన్న ప్రతి స్థానముపై దృష్టి నిలిపి అతడు నిలిచియుండగా; ఎవరికొరకు తన ప్రాణమునైనను సంతోషముగా అర్పించియుండునో వారు తప్పిపోయిన వార్తలచేత అతని హృదయము నిత్యము చీల్చబడుచుండగా; ఎంతో ప్రమాదముతోను శ్రమతోను తానే స్థాపించిన సంఘములలోనే క్రొత్తదైన, బలమైన, వ్యవస్థీకృతమైన వ్యతిరేకత అతనికి విరోధముగా పనిచేయుచుండగా;92 అతడు నిత్యము కొరడాదెబ్బలు తినుచు, జనసమూహముల దాడులకు గురియగుచు, హింసలు పొందుచు, అదే సమయమున మాటిమాటికి వచ్చు రోగముతోను నిరుత్సాహముతోను బాధపడుచుండగా; ముఖాముఖి పోరాటము చేయుచునే మొత్తము యుద్ధమునంతటిని నడిపించుచుండగా—అయినను ఇతర సంఘములను స్థాపించుటకును స్థిరపరచుటకును ప్రయాణించుటకు అతనికి సమయము దొరకెను; తన హృదయ రక్తముతోనన్నట్లు ఆ పత్రికలను వ్రాయుటకు కూడ సమయము దొరకెను—ఆ పత్రికలు, అతడు పేరులేని సమాధిలో ఉంచబడిన పదునెనిమిది శతాబ్దముల తరువాతను, వేలకొలది అగ్రగామి మేధావుల దృష్టిని కట్టిపడవేయుచున్నవి. వీటిలో మనము చూచునదేమనగా, పైకి విజయము కనబడిన ఆ గడియలోనే అతడు వెఱ్ఱితనము, బలహీనత, అవమానముల మధ్యనుండెను—“అపకీర్తి యొక్క ఎత్తైన వేదికమీద” బంధింపబడి నిలువబెట్టబడినట్లుండెను; మరణశిక్ష ఎల్లప్పుడు అతని తలపై వ్రేలాడుచుండెను; అతడు క్రుంగిపోయినవాడు, కలవరపడినవాడు, హింసింపబడినవాడు, అన్ని వైపుల శ్రమపడినవాడు, ఇల్లు లేనివాడు, దెబ్బలు తినినవాడు, ఆహారవస్త్రములకు కొరతపడినవాడు, తిట్టబడినవాడు, తరుమబడినవాడు, నిందింపబడినవాడు, లోకమంతటికి పెంటగాను మురికిగాను ఎంచబడినవాడు.93 అంతేకాదు, ప్రతి దినమే కాదు, ప్రతి గడియయు అతడు ప్రాణాపాయములో ఉండెను; మానవ దృష్టితో చెప్పవలెనంటే, భోగలాలసమైన ఆ గొప్ప అయోనిక నగరములో అతడు క్రూరమృగములతో పోరాడెను; అతడు ప్రతిదినము సజీవమైన మరణమును జీవించుచుండెను. తాను ప్రభువైన యేసు యొక్క ముద్రలతో ఏదో దోషియైన దాసునివలె వాతవేయబడితినని అతడు చెప్పుకొనుచున్నాడు;94 తాను “దినమంతయు చంపబడుచున్నానని;”95 తాను “అనేకమారులు మరణావస్థలో ఉంటినని;”96 సిలువ వేయబడిన క్రీస్తు మరణమును తాను నిత్యము తనలో మోసికొని తిరుగుచున్నానని చెప్పుచున్నాడు;97 అతని జీవితము ఒక అంతులేని మరణవేదన, అతని కథ ఒక సిలువమీది శాసనము. ఇట్టి శ్రమల మధ్య ఆ ధీరాత్మ కొన్నిసార్లు క్రుంగిపోయినయెడల అందులో ఆశ్చర్యమేమి? కన్నీళ్లను గూర్చి, వణకును గూర్చి, హృదయ నిర్జనత్వమును గూర్చి, పూర్తి అశాంతిని గూర్చి; శక్తికి మించి, కొలతకు మించి అణగద్రొక్కబడి ప్రాణముపైనే ఆశ వదులుకొనుటను గూర్చి98 అతడు మాటలాడినయెడల అందులో ఆశ్చర్యమేమి? మానవ సహనపు హద్దులను దాటినంతగా అతడు శోధింపబడెను—వెలుపల పోరాటములు, లోపల భయములు. క్రీస్తునందు మనకున్న నిరీక్షణకు సంబంధించిన జీవితము ఇంతే అయినయెడల, తాను మనుష్యులందరిలో అత్యంత దౌర్భాగ్యుడనని చెప్పవలసివచ్చినయెడల అందులో ఆశ్చర్యమేమి?99 అయినను రక్షకుని బలములో, ఈ శ్రమల ముంచెత్తు ప్రవాహమును అతడు ఎంత విజయవంతముగా ఎదిరించి నిలిచెను! దేవుని సర్వాంగ కవచములో, విడుదల లేని ఆ యుద్ధపు అంతులేని పోరాటములోనికి అతడు ఎంత నిర్భయముగా తనను తాను దూకించుకొనుచు కొనసాగెను!100 అజేయమైన ఆత్మ! నేలకు పడద్రోయబడి, తన ప్రభువు విజయోత్సవ రథచక్రములకు బందీవలె సంకెళ్లతో కట్టబడి,101 బంధకముల మధ్యను శ్రమల మధ్యను102 నగరమునుండి నగరమునకు ఈడ్వబడినట్లు, విజేత బలమునకు గురుతుగా వీధులలో వ్యాపించిన ధూపముల నడుమ ఒక దయనీయమైన ప్రదర్శనవలె ఉన్నను—అట్లు బందీగా ఉండుటకే అతడు దేవునికి కృతజ్ఞతలు చెల్లించుచున్నాడు, తన అనేక బలహీనతలయందు అతిశయించుచున్నాడు. సాటిలేని, ధీరమైన ఆత్మ! దేవుని పరిశుద్ధులు అనేకులు క్రీస్తు నిమిత్తము శ్రమపడిరి, కష్టపడిరి, ప్రయాణించిరి, ప్రకటించిరి, శపింపబడిరి, హింసింపబడిరి, చెరసాలలో వేయబడిరి, హతసాక్షులైరి. వారు ఒక్కొక్కరుగానైనను స్వార్థపరులును సుఖజీవులునైన సామాన్య జనసమూహముకంటె ఎంతో ఎత్తుగా నిలిచియున్నారు; అయినను వారిలో గొప్పవారి శ్రమలన్నియు కలిపినను పౌలు శ్రమలకు సాటిరావు, వారి బాధలన్నియు కలిపినను అతని బాధలకు సమానము కావు; మరియు వారిలో అతి కొద్దిమంది మాత్రమే అతడైయుండినట్టివారు—తన ప్రభువుకొరకు సమర్పితమైన ఆచరణాత్మక సేవకుడు మాత్రమే కాక, గొప్ప మౌలిక ఆలోచనాపరుడు కూడ.

అయితే ఈ కాలమును గూర్చి అపొస్తలుల కార్యములలో మనకు తెలియునది ఒకే ఒక ముగింపు దృశ్యము;103 అది కూడ వాస్తవముగా ఉండిన భయంకరత్వములో సగమైనను మనకు చిత్రింపబడినదో లేదో సందేహమే. మనము గమనించుచు వచ్చిన సూచనలలో కొన్ని ఈ పరాకాష్ఠమైన ప్రమాదమునే సూచించుచుండునని నిశ్చయము; అత్యంత భయంకరమైన రూపములలో ప్రమాదమును ప్రతిదినము చూచుటకు అలవాటుపడినవాడైనను, వివరింపబడక సూచనమాత్రముగా చెప్పబడిన ఈ ప్రత్యేకమైన ప్రమాదమును, దానితో కూడిన పరిస్థితులును, అపొస్తలుని మనస్సుపై అత్యంత తీవ్రమైన ముద్రను వేసినవని కూడ నిశ్చయము.

సుమారు రెండు సంవత్సరముల ముగింపులో, విశ్రాంతి లేని అతని ఆసక్తి తురన్నుని పాఠశాలలో ఇక ఎక్కువ కాలము ఉండలేనని అతనికి అనిపించునట్లు చేసెను. పెంతెకొస్తు తరువాత బయలుదేరి, తన రెండవ యాత్రలో తాను స్థాపించిన మాసిదోనియ, అకయ సంఘములను మరల ఒకసారి సందర్శించి, కొరింథునుండి ఓడ ఎక్కి యెరూషలేమునకు ఐదవసారి వెళ్లవలెనని అతడు పథకము వేసికొనెను; ఆ తరువాత లోక నాగరికతకు గొప్ప రాజధానియైన రోమాను చూడవలెనని అతడు ఆశించెను.104 ఈ ఉద్దేశము నెరవేరుటకై తన చిన్న సహకార్యకర్తల బృందములో ఇద్దరిని—తిమోతిని, ఎరస్తును—కొరింథులో తనను తిరిగి కలిసికొనవలెనను ఆజ్ఞతో అప్పటికే మాసిదోనియకు పంపియుండెను. ఎరస్తు105—ఇతడే పట్టణపు ధనాధికారియైనయెడల—ప్రభావము గల వ్యక్తి; అపొస్తలుని ఆహ్వానమునకు ఏర్పాటు చేయుటకును, పౌలు ఆ సమయమున ఎంతో శ్రద్ధ చూపుచుండిన వారవారపు కానుకల సేకరణ నిర్వహణను పర్యవేక్షించుటకును అతడు తగినవాడైయుండెడివాడు. యెరూషలేములోని బాధలో ఉన్న క్రైస్తవులకొరకు అన్యజనుల సంఘములనుండి అతడు సేకరించుచుండిన కానుకల కారణముగా ఆ పట్టణమునకు వెళ్లుట అవసరమాయెను; క్షమాపణకును సహోదరత్వమునకును సాధ్యమైనంత శ్రేష్ఠమైన గురుతుగా, స్నేహభావము లేని ఆ సమాజపు స్తంభములకు దానిని తానే స్వయముగా అందించవలెనని అతడు సహజముగా కోరెను. ఇది అతని మొదటి పథకము కాదు.106 ఇప్పుడు లభ్యము కాని ఒక పత్రికలో107 అతడు మొదట తెలియజేసిన తన ఉద్దేశమేమనగా—ఎఫెసునుండి నేరుగా కొరింథుకు ఓడలో వెళ్లి, అక్కడనుండి భూమార్గమున మాసిదోనియ సంఘములకు వెళ్లి, అక్కడనుండి తిరిగి కొరింథుకు ప్రయాణించి, కొరింథునుండి మరల యెరూషలేమునకు ఓడలో వెళ్లవలెననునది. ముందు ముందు మనము చూడబోవు గంభీరమైన కారణములు ఈ పథకమును విడిచిపెట్టునట్లు అతనిని బలవంతపెట్టెను. కొరింథు సంఘముల స్థితిని గూర్చి క్లోయె ఇంటివారి ద్వారా అతనికి అందిన చెడ్డ వార్త, కొరింథీయులకు ఇప్పుడు మనకు లభ్యమైయున్న మొదటి పత్రికను వ్రాయునట్లు అతనిని బలవంతపెట్టెను; ఆ పత్రికలో అతడు తన మొదటి ఉద్దేశమును మౌనముగా విడిచిపెట్టి, అక్కడ చెలరేగిన ఘోరమైన అక్రమములను తమ శక్తికొలది సరిదిద్దుటకు తీతును, అతనితోకూడ “ఆ సహోదరుని” పంపెను.108 బహుశా అదే సమయమున అతడు తిమోతికి కూడ ఒక సందేశము పంపియుండును—అది సకాలములో అతనికి చేరునో లేదో నిశ్చయము లేకున్నను—కొరింథుకు వెళ్లవద్దనియు, తనయొద్దకు తిరిగి రావలెననియు లేక మాసిదోనియలో తనకొరకు కనిపెట్టవలెననియు. కొరింథీయులకు మొదటి పత్రిక ఏప్రిల్‌లో పస్కా పండుగ సమయమున వ్రాయబడెను; బహుశా మరుసటి నెలలోనే ఒక సంఘటన జరిగెను—అది చివరి క్షణమున అతని నివాసమునకు ప్రమాదము తెచ్చి, అతని ప్రయాణమును త్వరపరచెను.

అది మే నెల; కలవరముతో నిండిన ఒక పరిచర్య ప్రశాంతముగా ముగియుటకు ఎట్టి ఆటంకమును కనబడలేదు. అయితే ఈ నెల ఎఫెసు దేవతకు ప్రత్యేకముగా అంకితము చేయబడినది; ఆమె పేరుమీద దీనిని ఆర్టెమిసియన్ అని పిలిచెడివారు.109 ఆ నెలలో ఎఫెసియా అను గొప్ప తిరునాళ్ల జాతర జరుగుచుండెను; ఆసియ నలుమూలలనుండి అపారమైన జనసమూహమును అది ఆకర్షించి, సాధ్యమైనంత వైభవముతోను ఉత్సవముతోను జరుపబడుచుండెను. ఆ కార్యక్రమములు మధ్యయుగముల క్రిస్మస్ ఉత్సవములను—వాటిలోని బాల బిషప్పులను, అల్లరి అబ్బాయిల అధిపతులను—పోలియుండెను. ఎన్నుకొనబడిన ప్రతినిధులు దేవతల పాత్రలను ధరించి, ఆ నెలయంతయు ఒక విధమైన నటనాత్మక ఆరాధనను పొందుచుండిరి. జ్యూసుకు ప్రతినిధిగా ఒక అలిటార్క్; అపోలో పాత్రను పోషించు ఒక గ్రమ్మటేయుస్; హెర్మేసును ధరించు ఒక ఆంఫిథాలేస్ ఉండిరి. లెక్కలేనన్ని ఊరేగింపులలోను, ప్రార్థనా గీతములలోను, బలులలోను వారు వీధులలో నడచుచు, స్వచ్ఛమైన తెల్లని లేక బంగారు జరీ వస్త్రములను ధరించి, కెంపులతోను ముత్యములతోను పొదిగిన కిరీటములను పెట్టుకొని బహిరంగ స్థలములలో ఎత్తుగా నిలువబెట్టబడుచుండిరి. నాటకశాలయు క్రీడాంగణమును ఉత్సవ జనసమూహములతో క్రిక్కిరిసియుండెను; వారు సంగీత పోటీలను వినుటకును, గుఱ్ఱపు పందెములను, వ్యాయామ ప్రదర్శనలను చూచుటకును, మనుష్యులకును మృగములకును మధ్య జరుగు భయంకరమైన పోరాటములను మరింత తీవ్రమైన ఉద్రేకపు గగుర్పాటుతో తిలకించుటకును గుమిగూడుచుండిరి. ఇంత దీర్ఘకాలము సాగిన ఈ ఉత్సవములకును అద్భుతమైన ప్రదర్శనలకును అగు అపారమైన వ్యయమునంతటిని పదిమంది ఆసియార్కుల సభయే భరించుచుండెను; రోమాలోని క్యూరూల్ ఈడైల్స్ నిర్వర్తించిన విధులనే వీరును నిర్వర్తించుచుండిరి. వీరు ఉన్నత గౌరవము గల వ్యక్తులు; ఆసియలోని ముఖ్య నగరముల ధనవంతులైన పౌరులలోనుండి ప్రతి సంవత్సరము ఎన్నుకొనబడుచుండిరి. క్రీడలకు అధ్యక్షత వహించుటయు, నాటకశాలలో క్రమమును కాపాడుటయు వారి బాధ్యత. ఆ పదవి వలన కలిగిన భారీ ఆర్థిక భారమునకు గౌరవప్రదమైన హక్కులును సామాజిక ప్రతిష్ఠయు ప్రతిఫలముగా లభించెడివి. వారి పేర్లు నాణెములమీదను బహిరంగ శాసనములమీదను చెక్కబడుచుండెను; పండుగ జరుగునంత కాలము వారిని ప్రత్యేకముగా గుర్తించు పూలదండలును ఊదారంగు వస్త్రములును ప్రజల కృతజ్ఞతకు బాహ్య చిహ్నములుగా ఉండెను.110

ఆ పవిత్ర మాసమంతటిలో ఆ నగరము అన్ని రకముల ఆనంద ధ్వనులతో మారుమ్రోగుచుండెను; వేడుకల ఊరేగింపులు నిరంతరము ఆ ప్రసిద్ధ దేవాలయము వైపు సాగిపోవుచుండెను; మద్యపానమును, దుర్నీతియు విస్తారముగా ప్రబలియుండెను; వసంతకాలపు మృదువైన రాత్రులలో సైతము, పనిపాటు లేని జనులతోను, విందు వినోదములలో మునిగినవారితోను నిండిన సందడితో అగోరా (బహిరంగ చౌక) గుంజుకొనుచుండెను.111 అట్టి సమయమున మతోన్మాదము మరల చెలరేగుట అనివార్యమే; అర్తెమి దేవత యొక్క నపుంసక పూజారులును, దేవాలయ సేవకులును రేపగా, ఆ నిష్ప్రయోజనమైన, చపలమైన జనసమూహము తురన్ను అను వాని పాఠశాలలో సమకూడుచున్న ఆ చిన్న సంఘమును, వారి సుప్రసిద్ధ బోధకుని అవమానించుటకు గురిగా ఎన్నుకొనియుండుట ఏమాత్రము అసంభవము కాదు. ఈ సంవత్సరము అర్తెమి ఉత్సవకాలపు వేగవంతమైన, ఉన్మత్తమైన ఉల్లాసములో గమనింపదగిన తగ్గుదల కనబడెను; ఆ తగ్గుదలకు కారణము అందరికిని బాగుగా తెలిసినదే.112 ఎఫెసులో మాత్రమే కాదు, ప్రొకాన్సులర్ ఆసియలోని ముఖ్య పట్టణములన్నిటిలోను, పౌలు అను ఒకని ప్రసంగము గొప్ప ఆసక్తిని రేకెత్తించియుండెను; విగ్రహారాధనకు రాజధాని వంటి ఆ నగరముననే, చేతులతో చేయబడినవి దేవతలు కావని ఆయన నెమ్మదిగా బోధించుచుండెనని అందరికి తెలిసియుండెను. అనేకులు ఆయన అభిప్రాయములను స్వీకరించుటకు ఒప్పింపబడిరి; ఇంకను ఎక్కువమంది కనీసము వాటి ప్రభావమునకు లోనై, వేషధారణలయందును, మంత్రతంత్రములయందును, చివరకు దేవాలయములయందును విగ్రహములయందును పెరుగుచున్న ఉదాసీనతను అనుభవించిరి. దీని ఫలితముగా ఎఫెసులో “ఈ మార్గమును గూర్చి గొప్ప అల్లరి” పుట్టెను. పౌలును ఆయన బోధయు, సహోదరులును వారి సమావేశములును అందరి నోళ్లలో నానుచుండెను; మెగబైజోసులును, మెలిస్సాలును, ప్రతి గొప్ప సంస్థ చుట్టును చేరు వందలాది ఆశ్రితులును వారిపై ఎన్నో గొణుగుడు శాపములు కురిపించిరి. చివరకు, అట్లు అంతగా దాచలేని ఈ కోపము పెల్లుబికెను. దేవతయందును ఆమె పండుగ మాసమునందును తగ్గిన ఆసక్తివలన అత్యధికముగా నష్టపోయినవాడు దేమేత్రి అను ఒక కంసాలి; ఎఫెసునకును ఆమె దేవాలయమునకును113 తాము చేసిన యాత్రల జ్ఞాపకార్థము యాత్రికులకు అతడు వెండి గుడుల నమూనాలను, ప్రతిమలను అమ్ముచుండెను. అవి లొరెట్టో మందిరమునకును, ఇటలీలోని ఇతర ప్రసిద్ధ కట్టడములకును పాలరాతితోగాని వెండితోగాని చేయబడిన చిన్న నమూనాలవంటివి; ఎఫెసులో మాత్రమే కాదు, అన్యమత ఆరాధనకు ప్రసిద్ధిచెందిన ప్రతి కేంద్రమునందును అట్టి జ్ఞాపిక వస్తువులకు ఉన్న గిరాకీయే వాటి తయారీని పుట్టించెను. తన వ్యాపారము స్తంభించిపోవుట మొదలైనదని దేమేత్రి గ్రహించెను; తమ సోమరి దుర్నీతిని పోషించుచున్న ఆ ఆరాధన కొరకు పోరాడుటకు ఆ నపుంసక దేవాలయ దాసుల, వాద్యకారుల గుంపు సాహసింపలేదు గనుక, తనవలననైనంత వరకు ఆ కీడును ఆపవలెనని అతడు నిశ్చయించుకొనెను. ఈ వృత్తియందు పనిచేయుచున్న నిపుణులైన పనివారందరిని, సాధారణ కూలివారిని ఒక సంఘపు సభగా పిలిపించి,114 అతడు వారికి ఒక ఉపన్యాసమిచ్చెను. అందులో మొదట తమ ఆదాయమునకు ముంచుకొచ్చుచున్న నాశనమును గూర్చి హెచ్చరించి వారి ఉద్రేకములను రగిలించెను;115 తరువాత, తమ దేవాలయపు తృణీకరింపబడిన ఘనతకును, ఆసియ యావత్తును లోకమంతయును ఆరాధించుచున్న ఆ దేవత క్షీణించుచున్న మహిమకును ప్రతీకారము తీర్చుకొనుమని వారి లోలోపలి మతోన్మాదమునకు విజ్ఞప్తి చేసెను.116 ఆ ఉపన్యాసము మండునట్టి పదార్థములపై పడిన నిప్పురవ్వ వంటిదాయెను. వారి ఆదాయము దెబ్బతినుచుండెను,117 వారి మూఢభక్తికి ఆపద వచ్చుచుండెను; కేవలము ధనాశనుండి పుట్టియుండినయెడల తృణీకరింపబడియుండగల ఆ ఆగ్రహము, మతోన్మాదపు ముసుగును ధరించినప్పుడు మరింత గౌరవప్రదముగా కనబడెను. దేమేత్రి ఉపన్యాసమునకు జవాబుగా, “ఎఫెసీయుల అర్తెమి మహాదేవి!” అను ఎఫెసు నినాదము ఏకకంఠముతో మ్రోగెను. పనివారి ఇంత పెద్ద సభ గొప్ప కలకలమును రేపెను. ప్రతి మంటపమునుండి, చౌకనుండి, వ్యాయామశాలనుండి, వీధినుండి జనసమూహములు గుంపులు గుంపులుగా వచ్చిచేరిరి. నగరమంతయు అల్లకల్లోలములో పడిపోయెను; యూదుల వాడకును, అకుల దుకాణమునకును జనము ఒక్కుమ్మడిగా పరుగెత్తిరి. అక్కడ ఏమి జరిగినదో మనకు స్పష్టముగా చెప్పబడలేదు; అపొస్తలుని ప్రాణమునకు అత్యంత ప్రమాదము వాటిల్లినదను విషయము మాత్రము తెలియును. అయితే తాము వెదకిన ఎరను ఆ గుంపు పట్టుకొనలేకపోయెను. థెస్సలొనీకలో ఎదురైన అట్టి ఆపదలో వలెనే, ఆ సమయమున పౌలు ఇంటిలో లేకపోయియుండవచ్చు, లేక ప్రిస్కిల్లయు ఆమె భర్తయు ఆయనను సురక్షితముగా దాచియుండవచ్చు; ఆయనను కాపాడుటకు వారు తమ ప్రాణములకే గొప్ప ముప్పు తెచ్చుకొనిరి.118 అయితే తాము వెదకిన ముఖ్య వ్యక్తిని అల్లరిమూక కనుగొనలేక, ఆయన సహచరులలో ఇద్దరిని—మాసిదోనియ వాడైన గాయియును,119 నమ్మకమైన అరిస్తార్కును120 పట్టుకొనిరి. ఈ ఇద్దరిని తమ వశములో ఉంచుకొని, ఆ జనసమూహము ఎల్లప్పుడు తెరచియుండు విశాలమైన నాటకశాలలోనికి121 విజృంభణతో దూసుకుపోయెను; ఇప్పటికిని కనబడు దాని శిథిలములు—“అపారమైన వైభవపు అవశేషము”—అది ప్రపంచములోని అతిపెద్ద నాటకశాలలలో ఒకటనియు, ముప్పది వేలమంది ప్రేక్షకులను సునాయాసముగా అందులో పట్టవచ్చుననియు చూపుచున్నవి.122 పౌలు ఎక్కడ దాగియున్నను, శిష్యులు ఆయనకు సమాచారము అందించగలిగిన దూరములోనే యుండెను. తన ఇద్దరు సహచరుల గతి ఏమైనదో తెలియక ఆందోళనతో నిండిన ఆయన, ఆ నాటకశాలలోనికి వెళ్లి అల్లరిమూకను సంబోధింపవలెనని ఆతురతతో కోరెను. ముక్కలుగా చీల్చివేయబడు ప్రమాదము తలవ్రేలాడుచుండగా, రెచ్చిపోయిన జనసమూహపు కోపావేశములను, పరుష దూషణలను ఎదుర్కొనుటకు సాహసించువానికి కావలసిన ధైర్యముకంటె గొప్ప ధైర్యము మరియొకటి బహుశా లేదు. అయితే గొప్ప సందర్భములలో అపొస్తలుని శక్తియు ఆత్మయు ఎప్పుడును ఉప్పొంగెడివి; కన్నీటి ప్రవాహములు లేకుండ కఠినమైన పత్రిక వ్రాయలేనంత సున్నితమైన మనస్సు గలవాడైనను, కొన్ని దినములైనను ఒంటరిగా విడువబడుట సహింపలేనంత మనోవేదన గలవాడైనను, ఈ పరమ శౌర్యకార్యమునకు ఆయన పూర్తిగా సమర్థుడు. తన ప్రభువు కార్యము కొరకు జరుగు యుద్ధములో ఎల్లప్పుడు ముందు వరుసలో ఉండవలెనని ఆయన కోరుకొనెడివాడు. అయితే ప్రమాదపు తీవ్రతను ఆయన స్నేహితులు మరింత బాగుగా గ్రహించిరి. జనసమూహపు పగకు బలిపశువులుగా చేయబడుటకు గాయియు అరిస్తార్కును మరీ తక్కువ ప్రాముఖ్యత గలవారు; అయితే ఆసియలోని అనేక పట్టణములకు అంత సుపరిచితమైన ఆ వంగిన శరీరమును, అలసి కృశించిన ముఖమును కనబడినంత మాత్రముననే భయంకరమైన విస్ఫోటనము వెంటనే చెలరేగుననుటలో వారికి సందేహము లేదు. కొందరు ఆసియాధిపతులనుండి123 వచ్చిన స్నేహపూర్వక సందేశము వారి అభ్యంతరమును బలపరచెను; ఆ తుఫానును ఎదుర్కొనుటకు అపొస్తలుని ప్రేరేపించు వీరోచిత ఉత్సాహమును వారు సరిగానే ఊహించిరి. రక్తపాతమును నివారింపవలెననియు, ఎవని వరములను ఘనతను తాము మెచ్చుకొనుటకు నేర్చుకొనిరో అట్టివాని ప్రాణమును కాపాడవలెననియు ఆతురతతో, ఎఫెసు జనసమూహపు ఉద్రేక స్వభావము బాగుగా తెలిసినవారై, నాటకశాలలోనికి అడుగుపెట్టవద్దని వారు పౌలునకు తక్షణ హెచ్చరిక పంపిరి.

కాబట్టి ఆ అల్లరి వ్యర్థమైన కేకలతోనే సద్దుమణిగెను. పనివారు నిజముగా గాయిని అరిస్తార్కును పట్టుకొనియుండిరి; అయితే సాధారణముగా కేవలము ఒక యూదు తెగగా పరిగణింపబడుదానితో వీరి రూపము తప్పనిసరిగా ముడిపడియుండలేదు గనుక, ఈ పేద గ్రీసుదేశస్థులతో ఆ గుంపునకు పనిలేకపోయెను; వారిని ఏమి చేయవలెనో వారికి తెలియలేదు. ఆ కలగూర గుంపులోని అత్యధికులు, నలుదిక్కులనుండి లేచుచున్న పరస్పర విరుద్ధమైన కేకలలో ఏ అర్థమును గ్రహింపలేక, తామసలు అక్కడ ఎందుకున్నారో ఊహించుకొనుటయే చేయగలిగిరి. ఎవడో ఒకడు క్రూరమృగముల ముందు పడవేయబడబోవుచున్నాడను అస్పష్టమైన భావన బహుశా కలిగియుండవచ్చు; మరి కొన్ని సంవత్సరముల తరువాత పొలికార్పు హతసాక్షిత్వ సమయమున స్ముర్న నాటకశాల మారుమ్రోగినట్లు, “పౌలును సింహములకు!” “క్రైస్తవులను సింహములకు!” అను కేకలవంటివి ఆ వివిధ కోలాహలముల మధ్య వినబడకుండ ఉండియుండవు.124 అయితే ఒక సంగతి మాత్రము అందరికి తెలిసియుండెను—ఈ కలహమునకు కారణమైన కార్యములు చేయుచున్న ఆ ప్రజలు యూదు వంశము వారని; యూదు జాతిపట్ల తనకున్న అసహ్యమును వ్యక్తపరచుటలో గ్రీసుదేశపు గుంపు ఎప్పుడును వెనుకబడియుండలేదు. మరియొక వైపు యూదులకు ఇది కష్టముగా తోచెను—వ్యాపార సంబంధములలో ఎఫెసీయులతో స్నేహపూర్వకముగా చాలాకాలము పక్కపక్కనే జీవించిన తాము, గ్రీసువారు ద్వేషించినంతగానే తామును ద్వేషించుచున్న ఒక తెగకున్న అపకీర్తిని పంచుకొనవలసి వచ్చుట. క్రైస్తవులు యూదులై యుండవచ్చునుగాని యూదులు క్రైస్తవులు కారను పాఠమును గ్రీసువారికిని రోమీయులకును బోధింపవలెనని వారు ఆతురపడిరి; అయితే ఆ పాఠమును వారికి నేర్పలేకపోయిరి. కావున తమ పక్షమున మాటలాడి, వాస్తవ పరిస్థితిని వివరింపుమని అలెక్సంద్రును వారు పురికొల్పిరి. ఇతడు బహుశా ఆ తరువాత కూడ పౌలునకు చాల కీడు చేసిన కంచరివాడై యుండవచ్చు; వృత్తి ఒకటే గనుక దేమేత్రియు అతని పనివారును ఇతని మాట వినుటకు అవకాశము ఎక్కువ. అపనిందను క్రైస్తవుల భుజములపైకి మళ్లించు ఈ ప్రయత్నము పూర్తిగా విఫలమాయెను. అలెక్సంద్రు ఎట్లో కష్టపడి ముందుకు వచ్చి, తన ఉపన్యాసమునకు చెవి ఒగ్గించునట్లు చేయుటకై చేయి చాచి ఆ గుంపు ఎదుట నిలిచెను. అయితే యూదుని ముఖాకృతిలోని సుపరిచిత లక్షణములను ఆ గుంపు గుర్తించినంతనే, “ఎఫెసీయుల అర్తెమి మహాదేవి!” అను కేకతో వారు తమ ద్వేషమును వెళ్లగ్రక్కిరి;125 ఆ కేక నోటినుండి నోటికి అందుకొనబడి, ప్రియోను, కొరెస్సు కొండల నుండి నలుదిక్కుల ప్రతిధ్వనించి, తనదైన సుపరిచితమైన, ఏకకంఠమైన గర్జనతో మిగిలిన శబ్దములన్నిటిని ముంచివేసెను.

ఊగుచు అరచు దర్వేషులవలె, ఈ మిశ్రమ గ్రీసు జనసమూహము రెండు గంటలపాటు తమ అర్థరహితమైన కేకను ఎడతెగకుండ కొనసాగించిరి.126 అప్పటికి వారు తగినంతగా అలసిపోయిరి గనుక, ఎవరైనను మాట వినిపించుకొనుట సాధ్యమాయెను. అప్పటివరకు అధికారులు, ఈ సంఘటనలు రోమా ప్రభుత్వపు అసూయను రేపి తమ హక్కులను తీవ్రముగా కోతపెట్టుటలో ముగియునేమోయని భయపడి, ఆ ఉద్రేక ప్రవాహమును ఆపుటకు వ్యర్థముగా ప్రయత్నించిరి; అయితే ఇప్పుడు, క్షణకాలము తగ్గిన ఆ నిశ్శబ్దమును ఉపయోగించుకొని, నగర లేఖికుడు—అర్తెమి ఉత్సవముల కొరకు సెనేటుచేతను ప్రజలచేతను ఎన్నుకొనబడు ఆ పేరుగల తాత్కాలిక అధికారియైనను కావచ్చు, లేక మరింత సంభావ్యముగా శాశ్వత నగరాధికారియైనను కావచ్చు—శాంతిని పునరుద్ధరించుటలో కృతకృత్యుడాయెను.127 ఇది అతనికి మరింత సులభమైయుండవచ్చు; ఏలయనగా అంత నేర్పుగను, వివేకముగను ఉపన్యసింపగల వ్యక్తి శాశ్వతమైన గౌరవమును సంపాదించుకొనకపోడు, అది అతని పదవి ఘనతను మరింత పెంచును. అతడిట్లనెను: “ఎఫెసీయులారా! ఎఫెసీయుల నగరము మహాదేవియైన అర్తెమికిని, ఆకాశమునుండి పడిన ప్రతిమకును దేవాలయ సంరక్షకురాలని128 ఎరుగని మనుష్యుడెవడు? కావున ఇది వివాదాతీతమైనది గనుక, మీరు మీ మామూలు నెమ్మదిని కాపాడుకొనుటయు, మీరిప్పుడు చేసినట్లు తొందరపాటుగా ప్రవర్తింపకుండుటయు మీ ధర్మము;129 ఏలయనగా మీరు ఇక్కడికి ఈడ్చుకొనివచ్చిన ఈ మనుష్యులు దేవాలయమును దోచినవారును కారు,130 మీ దేవతను దూషించినవారును కారు.131 దేమేత్రికిని అతనితోడి పనివారికిని ఎవనిపైనైనను ఫిర్యాదు ఉన్నయెడల, న్యాయస్థాన సమావేశములు జరుగుచున్నవి,132 అధిపతులును (ప్రొకాన్సుళ్లు) ఉన్నారు;133 వారు తమ మధ్య వ్యవహారమును న్యాయస్థానములో తీర్చుకొందురుగాక. అయితే మీరు మరి ఏ ఇతర విషయమునుగూర్చియైనను విచారణ చేయవలెననుకొనినయెడల, అది క్రమమైన సభా సమావేశములో పరిష్కరింపబడును.134 నిజముగా, ఈ పని మనమీదికి తిరుగుబాటు నేరమును తెచ్చిపెట్టునట్టిది; ఏలయనగా ఈ గుంపు కూడికకు ఏ సహేతుకమైన కారణమును మనము చెప్పజాలము.”

ఈ ఉపన్యాసపు ఫలితము తక్షణమే కనబడెను.

“అతడు కేక వేసెను

ఆ కోలాహలము మీదుగా, ఆ కోలాహలము సద్దుమణిగెను.”

ఆ “virpietategravis” చేసిన వివేకవంతమైన విజ్ఞప్తి, తమ అవివేకపు కలహమునకు జనసమూహము పశ్చాత్తాపపడునట్లును, దాని సంభావ్య పరిణామములకు భయపడునట్లును చేసెను; ఆ లేఖికుడు వంతులవారీగా పొగడుచు, భయపెట్టుచు, వాదించుచు, సముదాయించుచు మాటలాడెను. ఆసియ చక్రవర్తి ప్రావిన్సు కాక సెనేటు ప్రావిన్సు గనుక, ఒక సైన్యదళముతోడి ప్రొప్రేటరుచేత కాక కొద్దిమంది అధికారులతోడి ప్రొకాన్సులుచేత అది పరిపాలింపబడుచున్నదనియు, కావున మంచి క్రమమునకు తామే బాధ్యులమనియు, శాంతిభంగము జరిగినయెడల నిశ్చయముగా తామే జవాబుదారులమగుదుమనియు అది వారికి బలముగా జ్ఞాపకము చేసెను. ఒక్క రోజు అల్లరి, ఎన్నో సంవత్సరముల హక్కులను పోగొట్టవచ్చును. ఆ లేఖికుని ఉపన్యాసము ప్రజలనుద్దేశించి చేయు ప్రసంగమునకు ఆదర్శమని చెప్పబడినది. ఎఫెసీయుల ఆరాధన ఘనతపై ఎట్టి నింద లేదు గనుక వారి ఇట్టి ఉద్రేకము గౌరవహీనమైనది; ఆ మనుష్యులపై ఏమియు నిరూపింపలేరు గనుక అది సమర్థనీయము కాదు; పరిహారమునకు ఇతర మార్గములు తెరచియున్నవి గనుక అది అనవసరమైనది; చివరకు, ఆత్మగౌరవముగాని న్యాయముగాని పనిచేయనియెడల, రోమా అధికారమునకు భయమైనను135 వారిని అదుపులో ఉంచవలెను. వారు పూర్తిగా సిగ్గుపడిరి; అప్పుడు ఆ లేఖికుడు వారిని నాటకశాలనుండి పంపివేయగలిగెను.

అయితే, అతడు ఏ మాసపు ఉత్సవాన్ని చెడగొట్టాడో ఆ మాసంలో, నష్టపోయిన ప్రయోజనాలతోనూ, అవమానించబడిన మూఢనమ్మకాలతోనూ కిక్కిరిసిన ఈ పట్టణంలో పౌలు గారి వ్యక్తిగత ప్రమాదం అంతటితో ముగిసి ఉండదు. అతడు చెరసాలలో వేయబడ్డాడో, అతడు సూచించే ప్రమాదాలు ఏమిటో, “అంత గొప్ప మరణం నుండి”136 దేవుడు అతనిని ఏ విధంగా విడిపించాడో మనకు తెలియదు. ఏమైనా, పెంతెకొస్తు వరకు ఎఫెసులో ఉండాలనే తన ఉద్దేశాన్ని నెరవేర్చుకోవడం అతనికి అసాధ్యమైపోయింది.137 గోలాహలం సద్దుమణిగిన తరువాత అతడు శిష్యులను సమావేశపరచి, వారిని ఆదరించిన పిదప,138 సంఘానికి వీడ్కోలు పలికాడని — తప్పకుండా అనేక సంవత్సరాలపాటు, బహుశా శాశ్వతంగా139 — మనకు చెప్పబడింది అంతే. సముద్రమార్గంలోనో, భూమార్గంలోనో మనకు తెలియదు గానీ, అతడు మాసిదోనియ వైపు బయలుదేరాడు. యెరూషలేములోనే అతడు సీలా నుండి చివరిసారిగా విడిపోయాడు. తిమోతి, తీతు, లూకా, ఎరస్తు అందరూ వేరే చోట్ల ఉన్నారు; కానీ రంగస్థలంలో ప్రమాదకరమైన స్థితి నుండి రక్షింపబడిన గాయియు, అరిస్తార్కులు ఇంకా అతనితోనే ఉన్నారు, మరియు ఇప్పుడు అతనితో ఎఫెసుకు చెందిన ఇద్దరు వ్యక్తులు తుకికు, త్రోఫిము చేరారు, వారు అతని జీవితపు అంతం వరకు అతనికి నమ్మకంగా ఉండిపోయారు.

అతడు స్థాపించిన సంఘం బిషప్పుల వరుసకు ప్రఖ్యాత క్రైస్తవ రాజధానిగా మారింది, నాలుగు శతాబ్దాల తరువాత అక్కడే కుస్తంతునొపొలి యొక్క దురభిప్రాయ పితృస్వామి నెస్తోరియసును పదవీచ్యుతుని చేసిన మహా సార్వత్రిక మహాసభ జరిగింది.140 కానీ శతాబ్దాలుగా “దాని దీపస్తంభం” “దాని స్థానం నుండి తీసివేయబడింది”;141 దాని స్థలానికి అతి సమీపంలో ఉన్న దీనమైన మహమ్మదీయ గ్రామంలో దాని అల్పసంఖ్యాక జనాభాలో ఒక్క క్రైస్తవుడు కూడా లేడు;142 దాని దేవాలయం ఆకారం లేని శిథిలాల కుప్పగా మారింది; దాని రేవు రెల్లు మొక్కలు గల ఒక చెరువుగా ఉంది; దాని రోగకారక, నిల్వ నీటి చిత్తడి నేలల మధ్య నత్తకొంగ కూతలు వినిపిస్తాయి; పురాతన నాగరికత తన సంపదను అత్యంత హేయమైన మూఢనమ్మకాల, అత్యంత దిగజారిన పాపాల దృశ్యాల చుట్టూ కూడబెట్టిన ఆ స్థలంపై ఇప్పుడు మలేరియా, విస్మృతి రాజ్యమేలుతున్నాయి. “కాకుల కలకలపు గుంపు,” అని ఒక ఆధునిక యాత్రికుడు చెబుతాడు, “దాని నిశ్శబ్దాన్ని అవమానిస్తున్నట్లు కనిపించింది; రంగస్థలం, స్టేడియం ప్రాంతంలో మేము కౌజుపిట్ట కూతలు విన్నాము.”143

పాదసూచికలు

  1. 1.See Jos. B.J. ii. 15, § 1, and the Mishna treatise Nazir, ii. 3. Spencer (DeLeg.Hebr. iii. 6, § 1) thinks, most improbably, that it was done to obtain a fair voyage. Cf. Juv. Sat. xii. 81. ↩
  2. 2.The word used is κειράμενος, “polling,” not ξυρησάμενος, “shaving,” or as in E. V. “having shaved” (see 1 Cor. 11:14; St. Paul dislikes long hair). The notion that it was Aquila and not Paul who made the vow may be finally dismissed; it merely arose from the fact that Aquila is mentioned after his wife; but this, as we have seen, is also the case in 2 Tim. 4:19; Rom. 16:3, and is an undesigned coincidence, probably due to her greater zeal. ↩
  3. 3.“He that makes a vow builds, as it were, a private altar, and if he keeps it, offers, as it were, a sacrifice upon it” (Yebhamoth, f. 109, 2; Nedarım,̂ f. 59, 1). The views of the Rabbis about vows may be found in Erubhın,̂ f. 64, 2; Chagigah, f. 10, 1; Rosh Hashanah, f. 10, 1; Nedarım,̂ f. 2, 1; f. 30, 2, &c. They have been collected by Mr. P. J. Hershon in his Hebrew commentary on Genesis exclusively drawn from the Talmud, in the synoptical note on Gen. 28:20. They throw very little light on St. Paul’s vow. The rule is that all votive terms, whether corban, conem, cones, or conech, are equally binding (Nedarım,̂ f. 2, 1). Perhaps Paul liked the temporaryascetic element in the vow (1 Cor. 9:25; Jos. B.J. ii. 15, § 1). ↩
  4. 4.Jos. Antt. xiv. 10. ↩
  5. 5.Suet. Nero, 40; Dio. 66, 9. ↩
  6. 6.James 4:15. ↩
  7. 7.About A.D. 37. ↩
  8. 8.A.D. 44. ↩
  9. 9.About A.D. 50. ↩
  10. 10.About A.D. 54. ↩
  11. 11.St. Luke does not so much as mention the word Jerusalem, but the word ἀναβὰς disproves the fancy that Paul went no further than Cæsarea. ↩
  12. 12.From Antioch to the Cilician gates, through Tarsus, is 412 miles. ↩
  13. 13.ἀνωτερικὰ is practically equivalent to ἀνατολικά. ↩
  14. 14.1 Cor. 16:1, 2. But the collection does not seem to have been sent with that of the Grecian churches (Rom. 15:25, 26). Perhaps the Judaic emissaries got hold of it. ↩
  15. 15.Gal. 4:16; 5:21. ↩
  16. 16.Renan, p. 337. ↩
  17. 17.Now the Kutschuk Mendere, or Little Mæander. ↩
  18. 18.Rev. 18:12, 13. ↩
  19. 19.Hist. i. 142. For full accounts of Ephesus see Guhl’s Ephesiaca(Berl. 1843). ↩
  20. 20.See Hausrath, p. 339, seqq. ↩
  21. 21.See Strabo, xiv., p. 642. ↩
  22. 22.Cic. adFam. vii. 24. ↩
  23. 23.Cic. proFlacco, 27; Plin. H.N. v. 28; ap. Hausrath, l.c. ↩
  24. 24.See the CorpusInscr.Gr. 2957, 2961, &c. (Renan, p. 338, who also quotes Plut. Vit. Anton. 24). Chandler, Travels, i. 25; Falkener, Ephesus, p. 111; φιλοσέβαστος and φιλόκαισαρ are common in Ephesian inscriptions. ↩
  25. 25.Θεὸς or ἱερὰ Συγκλητός on coins, &c. (Renan, p. 352). ↩
  26. 26.Strabo, xiv., p. 947. ↩
  27. 27.Tac. Ann. iii. 61. ↩
  28. 28.Acts 19:35, νεωκόρος. ↩
  29. 29.I have already pointed out this fact in speaking of Daphne and Paphos, supra, vol. i., pp. 294, 349. This was why Tiberius tried to abolish all “asyla” (Suet. Tib. 37). ↩
  30. 30.This is pointed out by Philostratus in the person of Apollonius. He praises them for their banquets and ritual, and adds μεμπτοὶ δε σύνοικοι τῇ θεῷ νύκτας τε καὶ ἡμέρας ἢ οὐκ ἄν ὁ κλέπτης τε καὶ λῃστὴς καὶ ἀνδραποδιστὴς καὶ πᾶς εἴ τις ἄδικος ἢ ἱερόσυλος ἦν ὁρμώμενος αὐτόθεν. τὸ γὰρ τῶν ἀποστερούντων τεῖχός ἐστιν. See, too, Strabo, xiv. 1, 23. ↩
  31. 31.Hence the proverb “Ionian effeminacy.” On their gorgeous apparel, see Athen. p.525. “Taught by the soft Ionians” (Dyer, RuinsofRome). ↩
  32. 32.Philo, Byzant. DeSept.orbismiraculis, 7, μόνος ἐστὶ θεῶν οἶκος. Falkener’s Ephesus, pp. 210–346. ↩
  33. 33.Ov. Pont. II. x. 21. ↩
  34. 34.See Plin. H.N. xxxvi. 21; Diog. Laert. ii. 8; Aug. DeCiv.Dei. xxi. 4. Old London Bridge was built, not “on woolsacks,” but out of the proceeds of a tax on wool. The anecdote of the discovery of the white marble by Pisidorus is given in Vitruv. x. 7. ↩
  35. 35.μετεωροφανὲς. ↩
  36. 36.One splendid example of the drum of one of these “columnae caelatao” (Plin.) is now in the British Museum. For a complete and admirable account of the temple and its excavation, see Wood’s Ephesus, p. 267, seq. ↩
  37. 37.Now in the mosque of St. Sophia. ↩
  38. 38.Pliny (H.N. xvi. 79) and Athenagoras (ProChrist. 14) say it was made by Eudaeus, the pupil of Daedalus. ↩
  39. 39.Vitruv. ii. 9; Callim. Hymn.Dian. 239. ↩
  40. 40.Pausan. ix. 24. ↩
  41. 41.V.supra, p. 349. ↩
  42. 42.Pausan. ix. 12. See Guhl, Ephesiaca, p. 185; Falkener, Ephesus, 287. The ChacroneanZenswas a sceptre (Pausan. ix. 40); the Cimmerian Mars, a scimitar (Hdt. iv. 62). ↩
  43. 43.E.g., in the statue preserved in the Museo Borbonico at Naples, which, if we may judge from coins, is a very unreal representative of the venerable ugliness of the actual statue. ↩
  44. 44.πολύμαστος, multimamma; “omnium bestiarum et viventium nutrix” (Jer. Proem.inEp.adEph.). ↩
  45. 45.Acts 19:37, οὔτε βλασφημοῦντας τὴν θεὰν ὑμῶν. ↩
  46. 46.“What is become of the Temple of Diana? Can a wonder of the earth be vanished like a phantom, without leaving a trace behind? We now seek the temple in vain; the city is prostrate and the goddess gone” (Chandler; see Sibyll.Orac. v. 293–305). The wonder is deepened after seeing the massiveness of the superb fragments in the British Museum. That the Turkish name Aia Solouk is a corruption of Ἁγία Θεολόγου, and therefore a reminiscence of St. John, is proved by the discovery of coins bearing this inscription, and struck at Ayasaluk (Wood, p. 183). Perhaps St. John originally received the name by way of contrast with the Theologiof the Temple. ↩
  47. 47.The resemblance of the word and character to the “Essenes” is accidental. It means “a king (queen) bee.” ↩
  48. 48.Quint. v. 12. What sort of wretches these were may be seen in Juv. vi. 512; Prop. ii. 18, 15; Appuleius. Metamorph. ↩
  49. 49.Apollonius, in his first address to the Ephesians, delivered from the platform of the temple, urged them to abandon their idleness. folly, and feasting, and turn to the study of philisophy. He speaks of these dances, and says αὐλῶν μὲν πάντα μεστὰ ἠν, μεστὰ δὲ ἀνδρογύνων, μεστὰ δὲ κτύπων, κ. τ. λ. (Philostr. Vit.Apoll.iv. 2, p. 141). He praises them, however, for their Philosophic interests, &c. (viii. 8, p. 339). Incense–burners, flute–players, and trampeters are mentioned in an inscription found by Chandler (Inscr.Ant., p. 11). ↩
  50. 50.Hausrath, p. 342. ↩
  51. 51.Clem. Alex. Strom. v. 46. ↩
  52. 52.Cato, DeReRusticaFr. 160 (see Donaldson, Varron., p. 234). ↩
  53. 53.AbhodaZara, f. 12, 2. ↩
  54. 54.Vit.Apoll. iv. 10, p. 147. Alexander of Abonoteichos, a much more objectionable impostor than Apollonius, lived till old age on the wealth got out of his dupes, and seriously persuaded the world that the mother of his daughter was the goddess of the moon! ↩
  55. 55.The theory of Bernays is that the letters were written by a Pagan, but interpolated by a Jew. ↩
  56. 56.1 Cor. 16:9. ↩
  57. 57.So in D. ↩
  58. 58.Acts 18:25, ζέων τῷ πνεύματι (cf.Rom. 12:11). ↩
  59. 59.προτρεψάμενοι, sc. αὐτόν (Acts 18:27). ↩
  60. 60.συστατικὴ ἐπιστολή (2 Cor. 3:1). ↩
  61. 61.1 Cor. 3:6. There can be little reasonable doubt that Apollos was the author of the Epistle to the Hebrews. In reading that Epistle (which cannot be dealt with it these volumes) it is easy to see that, essentially Pauline as is much of its phraseology, the main method is original, and would probably be more pleasing and convincing to Jewsthan any which St. Paul was led to adopt. Some have seen a distinction between his pupils and St. Paul’s in Titus 3:14, οἱ ἡμέτεροι, but see infra,adloc. ↩
  62. 62.Tit. 3:13. ↩
  63. 63.1 Cor. 16:12. ↩
  64. 64.Sabaeans, Mendaeans, &c. (Neander, Ch.Hist. ii. 57). We find from the Clementine Recognitions that there were some of John’s disciples who continued to preach him as the Messiah. ↩
  65. 65.Cf. Heb. 6:4–6. ↩
  66. 66.Epænetus (Rom. 16:5, leg. Ασίας) was his first convert. ↩
  67. 67.Jos. B.J. i. 26, § 3; 2 Macc. 4:40. It is very unlikely that this was a Beth Midrash (Meyer), as it was St. Paul’s object to withdraw from the Jews. There was a Sophist Tyrannus mentioned by Suidas. The τινος is spurious (א, A, B), which shows that this Tyrannus was known in Ephesus (see Heinsen, Paulus, 218). ↩
  68. 68.Hence forty years later, in Bithynia, Pliny (Ep. 96) writes, “Neque enim civitates tantum, sed vicos etiam atque agros superstitionis istius contagio pervagata est.” ↩
  69. 69.Acts 19:11, δυνάμεις οὐ τὰς τυχούσας. ↩
  70. 70.The “Epistle to the Ephesians, “being a circular letter, naturally contains but few specific allusions—which, if intelligible to one Christian community, would not have been so to another. We should have expected such allusions in his speech; but “omittit Doctor gentium narrare miracula, narrat labores, narrat aerumnas, narrat tribulationes quac Paulo Paulique imitatoribus ipsis miraculis sunt clariores” (Novarinus). ↩
  71. 71.σουδάρια, sudaria;ἡμικίνθια, semicincta. ↩
  72. 72.Jos. Antt. viii. 2, § 5. For this ridiculous jugglery, which seems to have deceived Vespasian, see my LifeofChrist, i. 237. The prevalence of Jewish exorcists is attested by Justin Martyr, Dial. 85. ↩
  73. 73.Acts 19:14, ἀρχιερέως—a general expression; perhaps a head of one of the twenty–four courses. ↩
  74. 74.Jos. Antt.l.c. We find many traces of this kind of superstition in the Talmudic writings: e.g., the belief that the Minimcould cure the bites of serpents by the name of Jesus (v.suprai., p. 112). In the Toldoth Jeshu, the miracles of Lord are explained by an unutterably silly story as the means by which He possessed himself of the Shemhamephoreshor sacred name. Witchcraft had in all ages been prevalent among the Jews (Ex. 22:18; 1 Sam. 28:3, 9; Mic. 5:12); it continued to be so at the Christian era, and it was necessary even to warn converts against any addiction to it (Gal. 5:20; 2 Tim. 3:13, γόητες). ↩
  75. 75.In verse 16 the reading ἀμφοτέρων of א, A, B, D, is almost certainly correct. They were actuated by exactly the same movites as Simon Magus, but had shown less cunning in trying to carry them out. ↩
  76. 76.Acts 19:15, Τὸν Ἰησοῦν γιγνώσκω καὶ τὸν Παῦλον ἐπίσταμαι; Vulg., “Jesum noviet Paulum scio.” ↩
  77. 77.On these Εφέσια γράμματα see the illustrations adduced by Wetstein. Some of them were copies of the mystic words and names engraved in enigmatic formulæ (αἰνιγματώδως—Eustath. in Od.xiv., ↩
  78. 78.On the almost certain supposition that the “pieces of silver” were Attic drachms of the value of about 91¾d. If they were Roman denarii the value would be £1,770. Classic parallels to this public abjuration of magic are quoted from Liv. xl. 29; Suet. Aug. 31; Tac. Ann. xiii. 50; Agric.2. ↩
  79. 79.κατέκαιον, impf. ↩
  80. 80.Acts 20:31; but owing to the Jewish method of reckoning any part of time to the whole, the period did not necessarilymuch exceed two years. ↩
  81. 81.Chiefly those to the Corinthians. On the Epistle to “the Ephesians” see infra. ↩
  82. 82.Acts 20:18–35. ↩
  83. 83.2 Cor. 11:26. ↩
  84. 84.He had not, however, visited Laodicea or Colossæ, where churches were founded by Philemon and Epaphras (Col. 1:7; 4:12–16). But he may well have made journeys to Smyrna, Pergamos, Thyatira, Sardis, Philadelphia, &c. (See 1 Cor. 16:19.) ↩
  85. 85.Acts 20:19; which again shows the fragmentary nature of the narrative as regards all particulars of personal suffering. ↩
  86. 86.Whether a brief and unsatisfactory visit to Corinth was among these journeys is a disputed point, which depends on the interpretation given to 2 Cor. 1:15, 16; 13:1, and which will never be finally settled. A multitude of authorities may be quoted on both sides, and fortunately the question is not one of great importance. ↩
  87. 87.2 Cor. 11:29. ↩
  88. 88.Acts 20:20, 31. ↩
  89. 89.Acts 20:34. ↩
  90. 90.2 Cor. 11:27. ↩
  91. 91.And that, too, although the tents made at Ephesus had a special reputation, and were therefore probably in some demand (Plut. Alcib. 12; Athen. xii. 47). ↩
  92. 92.Perhaps the Judaic Christians were more content to leave him alone while he was working in Europe, and were only aroused to opposition by his resumption of work in Asia (Krenkel, Paulus, p. 183). ↩
  93. 93.1 Cor. 4:8–13; 2 Cor. 4:8, 9. ↩
  94. 94.Gal. 6:17. ↩
  95. 95.Rom. 8:36. ↩
  96. 96.2 Cor. 11:23. ↩
  97. 97.2 Cor. 4:10. ↩
  98. 98.2 Cor. 1:8. ↩
  99. 99.1 Cor. 15:19. ↩
  100. 100.See Greg. Naz. Orat. ii. 38–40. ↩
  101. 101.2 Cor. 2:14–16. ↩
  102. 102.Acts 20:23. ↩
  103. 103.There are further hints in the farewell speech to the Ephesian elders (Acts 20:18–35). ↩
  104. 104.Cf. Rom. 1:15; 15:23–28; Acts 19:21. ↩
  105. 105.Rom. 16:23; 2 Tim. 4:20, but there is no certainty in the matter. The name was common. ↩
  106. 106.2 Cor. 1:16–23. ↩
  107. 107.V.infra,p. 58. ↩
  108. 108.1 Cor. 16:5–7. ↩
  109. 109.The decree dedicating the entire month to Artemis has been found by Chandler on a slab of white marble near the aqueduct, and is given by Boeck, Corp.Inscr. 2954. It is nearly contemporary with the time of St. Paul. ↩
  110. 110.These particulars are mainly derived from the account of Malalas. ↩
  111. 111.Achill. Tat. 5. ↩
  112. 112.No one will be astonished at this who reads Pliny’s account of the utter neglect into which heathen institutions had fallen half a century after this time, in the neighbouring province of Bithynia, as a direct consequence of Christian teaching, and that though the Christians were a persecuted sect. There, also, complaints came from the priests, the purveyors of the sacrifices, and other people pecuniarily interested. They had the sagacity to see that their peril from Christianity lay in its universality. ↩
  113. 113.Called ἀμφιδρύματα ναΐδια, aediculae. Chrysostom says ἴσως ὡς κιβώρια μικρά. Similar images and shrines are mentioned in Ar. Nub. 585; Dio. Sic. i. 15; xv. 49; Dio. Cass. xxxix. 20; Dion. Hal. ii. 22; Amm. Marcell. xxii. 13; Petron. 29. The custom is an extremely ancient one. “The tabernacle of Moloch, and the star of your god Remphan,” which the Israelites took up in the wilderness, were of the same description. Little images of Pallas (παλλάδια περιαυτόφορα) Demeter, &c., were in special request, and an interesting earthenware aedicula of Cybele found at Athens is engraved in Lewin, i. 414. Appuleius (Metam.xi.) says that at the end of the festival small silver images of Artemis were placed on the temple steps for people to kiss. ↩
  114. 114.We learn from numerous inscriptions that guilds and trades–unions (συνεργασίαι, συμβιώσεις) were common in Ionia (see Renan, p. 355). “τεχνῖται, artifices nobiliores, ἐργάται, operarii” (Bengel). ↩
  115. 115.Cf. Acts 16:19. ↩
  116. 116.“Diana Ephesia, cujus nomen unicum, multiformi specie, ritu vario, nomine multijugo, totus veneratur orbis” (Appul. Metam. ii.) Pliny calls the temple “orbis terrarum miraculum” (N.H. xxxvi. 14); and the image and temple are found on the coins of many neighbouring cities. ↩
  117. 117.Compare the case of the Philippians (Acts 16:19). They were, as Calvin says, fighting for their “hearths” quite as much as their “altars,” “ut scilicet culinamhabeant bene calentem.” ↩
  118. 118.Rom. 16:4. ↩
  119. 119.Not Gaius of Derbe (xx. 4) or “mine host” (Rom. 16:23). ↩
  120. 120.Aristarchus of Thessalonica is mentioned in xx. 4; xxvii. 2; Col. 4:10; Philem. 24. ↩
  121. 121.Cf. Acts 12:21; Tac. H.ii. 80; Cic. adFam.viii. 2; Corn. Nep. Timol. iv. 2; Jos. B.J. vii. 3, § 3. The theatre was the ordinary scene of such gatherings. ↩
  122. 122.Fellowes, AsiaMinor,p. 274. Wood says 25,000 (Ephes. p. 68). ↩
  123. 123.It was the Asiarch Philip at Smyrna, who resisted the cry of the mob, ἵνα ἐπαφῇ Πολυκάρπῳ λέοντα (Euscb. H.E. iv. 15). ↩
  124. 124.See 1 Cor. 4:9; 1 Cor. 15:32; Act. Mart. Polycarp, 12. The stadium where the Bestiarii fought was near the theatre, and the Temple of Artemis was in full view of it. It is, however, very unlikely that St. Paul actually fought with wild beasts. The expression was recognised as a metaphorical one (2 Tim. 4:17), ἀπὸ Συρίας μέχρι Ρώμης θηριομαχῶ (Ignat. Rom. c. 5); οἵοις θηρίοις μαχόμεθα (Appian, Bell.Civ. p. 273). A legend naturally attached itself to the expression (Niceph, H.E. ii. 25). The pseudo–Heraclitus (Ep. vii.), writing about this time, says of the Ephesians, ἐξ ἀνθρώπων θηρία γεγονότες. Moreover, St. Paul uses the expression in a letter written before this wild scene at Ephesus had taken place. ↩
  125. 125.I preserve the Greek name because their Asian idol, who was really Cybele, had still less to do with Diana than with Artemis. ↩
  126. 126.They probably were so far corrupted by the contact with Oriental worship as to regard their “vain repetitions in the light of a religious function” (see 1 Kings 18:26; Matt. 6:7). Moreover, they distinctly believed that the glory, happiness, and perpetuity of Ephesus was connected with the maintenance of a splendid ritual. On the discovered inscription of the decree which dedicated the entire month of May to the Artemisian Paneguris, are these concluding Words:— οὕτω γὰρ ἐπὶ τὸ ἄμεινον τῆς θρησκείας γινομένης ἡ πόλις ἡμῖν ἐνδοξοτέρα τε καὶ ἐυδαίμων εἰς τὸν πάντα διαμενεῖ χρόνον (Boeckh, 2,954). It is probable that St. Paul may have read this very inscription, which seems to be of the age of Tiberius. ↩
  127. 127.The Proconsul of Asia was practically autocratic, being only restrained by the dread of being ultimately brought to law. Subject to his authority the chief towns of Asia were autonomous, managing their domestic affairs by the decisions of a Boulé and Ekklesia. The Recorder acted as Speaker, and held a very important position. The historic accuracy of St. Luke cannot be more strikingly illustrated than it is by one of the Ephesian inscriptions in Boeckh, No. 2,960. which records how the “Augustus–leving” (φιλοσέβαστος) senate of the Ephesians, and its temple–adorning(νεωκόρος) Demos consecrated a building in the Procensulship (ἐπὶ ἀνθυπάτου) of Pedueæns ↩
  128. 128.νεωκόρον, “temple–sweeper.” It was an honorary little granted by the Emperor to various cities in Asia, and often recorded on coins. ↩
  129. 129.Acts 19:36, κατεσταλμένους ὑπάρχειν καὶ μηδὲν προπετές ποιεῖν. Cicero (proFlacco. vii., viii.) gives a striking picture of the rash and unjust legislation of Asiatic cities. “quum in theatro imperiti homines rerum omnium rudes ignarique considerant” (cf. Tac. H.ii. 80). ↩
  130. 130.Wood, p. 14. This, strange to say, was a common charge against Jews (see on Rom. 2:22). ↩
  131. 131.Another striking indication that St. Paul’s method as a missionary was not to shock the prejudices of idolaters. Chrysostom most unjustly accuses the Recorder of here making a false and claptrap statement. ↩
  132. 132.ἀγόραιοι ἄγονται, “Conventus peraguntur”—not as in E.V., “the law is open.” Every province was divided into districts (διοικήσεις, conventûs), which met at some assize town. “Ephesum vero, alterum lumen Asiæ, remotiores conveniunt” (Plin. H.N., v. 31). ↩
  133. 133.There was under ordinary circumstances only one Proconsul in any province. The plural may be generic, or may mean the Proconsul and his assessors (consiliarii), as ἡγεμόνες means “the Procurator or his assessors” in Jos. B. J. ii. 16, 1. But Basnage has ingeniously conjectured that the allusion may be to the joint authority of the Imperial Procurators, the knight P. Celer, and the freedman Helius. In the first year of Nero, A.D. 54, they had, at the instigation of Agrippina, poisoned Junius Silanus, Proconsul of Asia, whose gentle nature did not preserve him from the peril of his royal blood (Tac. Ann. xiii. 1). As P. Celer at any rate did not return to Rome till the year A.D. 57, it is conjectured that he and Helius may have been allowed to be Vice– ↩
  134. 134.There were three regular meetings of the Assembly (ἔννουοι ἐκκλήσιαι) very month (and see Wood, p. 50). ↩
  135. 135.Hackett, p. 246. There was nothing on which the Romans looked with such jealousy as a tumultuous meeting, “Qui coetum et concentum fecerit capitalesit” (Sen. Controv. iii. 8). The hint would not be likely to be lost on Demetrius. ↩
  136. 136.2 Cor. 1:10. ↩
  137. 137.The period of his stay at Ephesus was τριετίαν ὅλην (Acts 20:31). The ruin called “the prison of St. Paul” may point to a true tradition that he was for a time confined, and those who see in Rom. 16:3–20, the fragment of a letter to Ephesus, suppose that his imprisonment was shared by his kinsmen Andronicus and Junias, who were “of note among the Apostles,” and earlier converts than himself. ↩
  138. 138.Acts 20:1, παρακαλέσας (A, B, D, E). ↩
  139. 139.It was only the elders whom he saw at Miletus. ↩
  140. 140.A. D. 431. ↩
  141. 141.Rev. 2:5. ↩
  142. 142.V.supra,p. 14. See, for the present condition of Ephesus, Arundell, Seven Churches of Asia, p. 27; Fellowes, Asia Minor, p. 274; Falkener, EphesusandtheTempleofDiana; and especially Mr. J. T. Wood’s DiscoveriesatEphesus. The site of the temple has first been established with certainty by Mr. Wood’s excavations. ↩
  143. 143.See Chandler, pp. 109–137. ↩
  144. 144.Farrar, F. W. 1879-80. TheLifeandWorkofSt.Paul.(1:630-2:1). Cassell, Petter, Galpin & co.: London; New York [etc. ↩
  145. 145.p. 1864) on the crown, girdle, and feet of the statue of Aretmis. Whole treatises were written in explanation of them, which resemble certain Chinese treatises. An addiction to magic, therefore, assumed almost necessarily a secret belief in idolatry. One of the titles of Artemis was Magos. Balbillus (Suet. Ner. 36) and Maximus (Gibbon, ii. 291, ed. Milman) were both Ephesian astrologers. Eustathius (l.c.—cf. Philostr. Vit.Apol. vii. 39) tells us that Crœsus was saved by reciting them on the pyre, and that in a wrestling bout a Milesian, who could not throw an Ephesian, found that he had Ephesian incantations engraved on a die. When this was taken from him the Milesian threw him thirty times in succession. Hence the Εφέσια γράμματα were sometimes engraved on seals (Athen. xii. 581.). Renan says (p. 315) that the names of the “seven sleepers of Ephesus” are still a common incantation in the East. ↩
  146. 146.Priscinus, and by the decree of Tiberius Clandius Italicus, the “Recorder” (γραμματεὺς) of the Demos. ↩
  147. 147.Proconsuls till this period by way of rewarding them for their crimes (Lewin, FastiSacri, 1806, 1838; Biscoe on the Acts. pp. 282–285). ↩

మూల పుటలు: 686–725