Μνημονεύετε γὰρ ἀδελφοὶ τόν κόπον ἠμῶν καὶ τὸν μόχθον (1 థెస్సలొనీకయులకు 2:9). “In oppidum devium Beroeam profugisti” (Cic. inPis. 36).
బాధ మరియు ఆనందముల కలగలిసిన జ్ఞాపకములతో నిండిన ఫిలిప్పీని విడిచి, పౌలు, సిల్వాను, తిమోతి సుమారు ముప్పైమూడు మైళ్ల సులభమైన ఒక రోజు ప్రయాణము చేసి, అందమైన అంఫిపొలి పట్టణమునకు చేరుకున్నారు. అది ఒక సుందరమైన సరస్సునకు దక్షిణమున, ఆశ్రయమిచ్చు కొండల క్రింద, సముద్రమునకు మూడు మైళ్ల దూరములో, అపారమైన సారవంతమైన మైదానము అంచున ఉన్నది. నదియొక్క ఒక పెద్ద మలుపు దాదాపుగా చుట్టుముట్టియుండుటచేత దాని సహజ స్థానము యొక్క బలము, దాని దగ్గరనున్న గనులు, ఏథెన్సు నౌకాదళమునకు ఎన్నో దేవదారు చెట్లను సమకూర్చిన చుట్టుపక్కల అడవులు—ఆ చెట్లు
“ఏదో ఒక మహా నౌకాధిపతి నౌకకు
తెరచాప కొయ్యగా ఉండదగినవి,”—
పెలొపొన్నీసియన్ యుద్ధముల కాలములో దానిని అత్యంత ప్రాముఖ్యమైన స్థానముగా చేశాయి. పౌలు ఎప్పుడైనను హెరొడోటసును చదివియుంటే, జెర్క్సీసు చేసిన నరబలిని—ఈ స్థలములో తొమ్మిదిమంది యువకులను, తొమ్మిదిమంది కన్యలను సజీవముగా పాతిపెట్టుటను—భయముతో జ్ఞాపకము చేసికొనియుండవచ్చు.1 ఒకవేళ అతడు తుసిడైడీసును చదివియుంటే—వారి భావవ్యక్తీకరణ రీతులలో కొంత పోలిక ఉన్నప్పటికిని ఇది మిక్కిలి సందేహాస్పదమే—అతడు బ్రాసిడాసు సమాధి దిబ్బను, ద్వారము క్రింద మనుష్యుల, గుఱ్ఱముల పాదముల జాడలను చూపుచు, దాడికి సన్నాహము జరుగుచున్నదని క్లియోనును హెచ్చరించిన, ప్రయాణములచేత అరిగిపోయిన నగర వీధిలోని రాళ్ల గుంటలను ప్రత్యేకమైన ఆసక్తితో చూచియుండును.2 అతడు లివీని చదువగలిగియుంటే—ఇది ఏమాత్రమూ సంభావ్యము కాదు—ఈ పట్టణములోనే పౌలుస్ ఏమిలియస్3—అతని స్వంత తండ్రికిగాని తాతకుగాని పేరు వచ్చియుండవచ్చు ఆ కుటుంబములోని వాడే—రోమా పేరట మాసిదోనియ స్వతంత్రముగా ఉండునని ప్రకటించిన సంగతిని జ్ఞాపకము చేసికొనియుండును. అయితే ఇదంతయు ఆ యూదు మిషనరీలకు దాదాపు ఏమియు కాదు. అంఫిపొలిలో సమాజమందిరము లేదు, కాబట్టి యూదులతోగాని అన్యజనులతోగాని మాటలాడుటకు సిద్ధమైన మార్గము లేదు.4 కాబట్టి మరుసటి దినమున వారు మరో ముప్పై మైళ్లు ముందుకు సాగారు—అత్యంత మనోహరమైన ప్రకృతి దృశ్యముల గుండా, స్త్రిమోనిక్ అఖాతము వెంబడి, ఔలోను అడవి కనుమ గుండా—అక్కడ పౌలు యూరిపిడీసు సమాధిని చూచియుండవచ్చు—ఆ తరువాత బోల్బే సరస్సు తీరముల వెంబడి అపొల్లోనియకు చేరారు. ఇక్కడ మరల వారు ఒక రాత్రి విశ్రమించి, మరుసటి దినమున కల్కిడికే భూశిరము మెడ గుండా ప్రయాణము కొనసాగించి, హృదయమును కదిలించు జ్ఞాపకములు గల ఒలింథసు, పొతిదైయలను దూరముగా దక్షిణమున విడిచిపెట్టి, ఇంకొక దాదాపు నలభై మైళ్లు ముందుకు సాగి, మాసిదోనియ అంతటికి రాజధానియైన, స్వతంత్ర పట్టణమైనప్పటికిని5 రోమా అధిపతి (ప్రొకాన్సల్) నివసించు, సుప్రసిద్ధమైన థెస్సలొనీక పట్టణమునకు చేరుకున్నారు.
ఎగ్నేషియన్ రహదారిపై, రెండు గొప్ప అంతర్భూమి ప్రాంతముల ప్రవేశద్వారమును అదుపులో ఉంచుచు, థెర్మేయిక్ అఖాతపు శిరమున ఉన్న దాని స్థానము దానిని వర్తకమునకు ఒక ప్రధాన కేంద్రముగా చేసింది. కసాండరు దానిని తిరిగి నిర్మించి, మాసిదోనియ ఫిలిప్పు కుమార్తెయైన తన భార్య గౌరవార్థము దాని పేరును థెర్మా నుండి థెస్సలొనీకగా మార్చిన నాటినుండి, అది ఎల్లప్పుడు అనేక చారిత్రక సంబంధములు గల వర్ధిల్లుచున్న పట్టణముగా ఉండేది. ఇక్కడనే సిసిరో తన విషాదకరమైన ప్రవాస దినములను గడిపాడు.6 ఇక్కడ ఇప్పటికిని నిలిచియున్న ఒక విజయ తోరణము ఫిలిప్పీ వద్ద ఆక్టేవియనుకు, ఆంటోనీకి కలిగిన విజయమును జ్ఞాపకము చేయుచున్నది. ఇక్కడనుండి, ఒక బూర శబ్దమువలె, పౌలు దినములలో మాత్రమే కాక7 ఆ తరువాత అనేక శతాబ్దములపాటు, దేవుని వాక్యము చుట్టుపక్కల జాతుల మధ్య మ్రోగింది. ఇక్కడనే థియొడోసియసు ఆ క్రూరమైన హత్యాకాండకు దోషియయ్యాడు; దానికొరకు అంబ్రోసు వీరోచితమైన నమ్మకత్వముతో అతనిని ఎనిమిది నెలలపాటు మిలాన్ ప్రధాన దేవాలయమునకు దూరముగా ఉంచాడు. ఇక్కడనే దాని మంచి పండితుడైన బిషప్పు యూస్టేథియసు హోమరుపై ఆ వ్యాఖ్యానములు వ్రాశాడు; అవి అతనిని ప్రాచీన వ్యాఖ్యాతలలో మొదటి శ్రేణిలో నిలుపుతాయి. అది శతాబ్దములపాటు క్రైస్తవ లోకమునకు ఒక కోటగా ఉండుటచేత “సనాతన విశ్వాస పట్టణము” అను బిరుదును పొందింది; అయితే క్రీ.శ. 1430లో రెండవ అమురాతు దానిని ఆక్రమించాడు. సలొనికి ఇప్పటికిని డెబ్బదివేల నివాసులు గల ఒక గొప్ప వాణిజ్య రేవుపట్టణము; వారిలో దాదాపు మూడవ వంతు యూదులు. దాని పేరును ఇటీవల ప్రముఖముగా నిలిపిన మహమ్మదీయ మతోన్మాదపు దౌర్జన్యము, దక్షిణ ఐరోపా పటమును, దాని భవితవ్యమును ఇంకను మార్చబోవు సంఘటనలకు ఆరంభము మాత్రమే.
ఇప్పుడు ఇస్లాము శాపముచేత వాడిపోయినను, ద్రాక్షతోటలు కప్పిన కొండ వాలులపై ఇంకను అందముగా ఉండి, పీలియోను, ఒలింపసు పర్వతములు పూర్తిగా కనబడు ఈ పట్టణములో మిషనరీలు విశ్రమించారు; ఎందుకనగా ఆ ప్రాంతమంతటికి సరిపోయిన ఒకే ఒక యూదు సమాజమందిరము ఇక్కడ ఉండేది.8 తమ దినసరి ఆహారము సంపాదించుకొను మార్గమును ఏర్పరచుకొన్న తరువాత—ఇది సులభమైన విషయమేమి కాదు—యేసు అను సాధారణ నామమును గ్రీకు రూపములో యాసోనుగా మార్చుకొనిన ఒక యూదుని ఇంటిలో వారికి బసదొరికింది.9 వారి బస ఉచితముగా ఇయ్యబడినను, ఇక ఎట్టి సహాయమును స్వీకరించని పౌలు, తన అవసరములకు మాత్రమే చాలిన ఆ కొద్దిపాటి సొమ్మును సంపాదించుకొనుటకు అత్యంత కఠినమైన రీతిలో పగలు రాత్రి కష్టపడవలసివచ్చింది.10 ఇది కూడా చాలలేదు. అతడు దరిద్రుడు—ఒకవేళ అతనికి ఎప్పుడైనను స్వంత ఆస్తి ఉండియుంటే ఇప్పుడు దానినంతటిని పోగొట్టుకున్నాడు11—ఫిలిప్పీ నుండి ప్రయాణపు ఖర్చులు అతనిని, అతని సహచరులను దాదాపు నిరుపేదలుగా చేసియుండవచ్చు; ఫిలిప్పీయుల సకాలపు ఔదార్యము లేకపోయియుంటే ఆ అపొస్తలునికి పరిస్థితి చాలా కష్టముగా ఉండేది, ముందటి ప్రయాణములను కొనసాగించుటకు కూడా అతనికి సాధనములు లేకుండా పోయియుండేవి.12 ఫిలిప్పీ నుండి వచ్చిన రెండు కానుకలకును, తన చేతిపనిని గూర్చి అపొస్తలుడు చెప్పిన మాటలకును ఎట్టి వైరుధ్యము లేదు; ఎందుకనగా అతడు థెస్సలొనీకలో మూడు వారములకు కొంచెము ఎక్కువకాలము మాత్రమే ఉన్నాడని చూపు ఆధారమేదియు లేదు.13 రెండవ కానుకలో కొంతభాగము అతని క్రొత్త ప్రయాణములకు అవసరమయ్యుండునను విషయముతోపాటు, ఈ కాలములో ఒక కరవు వ్యాపించియుండెననియు, దానివలన గోధుమల ధర సాధారణ ధరకంటె ఆరు రెట్లు పెరిగెననియు మనము తెలిసికొంటాము.14 ఈ కరవు పౌలుకును అతని సహచరులకును ఎన్ని కష్టములను పెంచినను, తన పరిచర్యను పూర్తిగా ఉచితముగా చేయుటద్వారా దాని ఉద్దేశములను సందేహమునకు అతీతముగా ఉంచవలెనన్న అతని నిశ్చయమును అది మరింత దృఢపరచియుండును. ఇట్టి నిస్వార్థత అతని స్థానపు బలమునకు ఎంతో తోడ్పడింది—ముఖ్యముగా ఆ కాలములలో, తృణీకరించబడిన మతమునకు చెందిన అల్పజాతి యూదామత ప్రవిష్టుల మధ్య తప్పక ఉండియుండు “గాఢమైన దారిద్ర్యము”లో. పౌలు ఫిలిప్పీ నుండి వచ్చిన కానుకలను తిరస్కరించలేదంటే, అవి కటిక అవసరపు ఘడియలో, తమకు తోచినంత ఇయ్యగలవారి నుండి, స్వచ్ఛందముగా వచ్చినందువలననే; మరియు తాము అందించిన సహాయమును తిరస్కరించినయెడల వారు బాధపడుదురని అతనికి బాగుగా తెలిసినందువలననే. అయినను అతనిని ఎరిగిన వారందరికి ఆ సహాయము అడుగకుండానే వచ్చెననియు, పౌలు తన వ్యక్తిగత జీవితమునకు సంబంధించినంతవరకు కొదువలను ఏమాత్రమూ లెక్కచేయలేదనియు, దేవునియందు సంపూర్ణమైన నమ్మకముచేత సులభమైన అచంచలమైన సహనమునకు అతడు మాదిరిగా నిలిచెననియు బాగుగా తెలియును.15
వరుసగా మూడు విశ్రాంతిదినములు అతడు సమాజమందిరమునకు వెళ్లి యూదులతో వాదించాడు. ఫిలిప్పీలో జరిగిన దౌర్జన్యము, దాని ఇంకను తగ్గని ప్రభావములు అతని ఆసక్తిని చల్లార్చి, మరో హింసకు అతడు వెనుకంజ వేయునట్లు చేసియుండవచ్చు. అయితే అట్టి బాధ, ప్రమాదముల నుండి క్రొత్తగా వచ్చినవాడైనను, అతడు తగ్గని బలముతోను ధైర్యముతోను తన చర్చలను కొనసాగించాడు.16 ప్రవచనములను వివరించుచు, మెస్సీయ శ్రమపడి మృతులలోనుండి లేవవలసియుండెననియు, “నేను మీకు ప్రకటించుచున్న ఈ యేసే ఆ మెస్సీయ” అనియు వాటినుండి రుజువుపరచాడు.17 సమాజమందిరపు శ్రోతలు ముఖ్యముగా యూదులు; వీరిలో కొందరు ఒప్పింపబడి సంఘములో చేరారు.18 వీరిలో, తరువాతి కాలములో తన అంకితభావముచేత ప్రసిద్ధుడైనవాడు, మరియు “సున్నతి పొందినవారి” శ్రేణుల నుండి పౌలు సంపాదించుకున్న దాదాపు ఒకే ఒక్క గాఢమైన అనుబంధముగల విశ్వాసి అయినందున మరింత ప్రసిద్ధుడైనవాడు అరిస్తర్కు; ఎఫెసులో గుంపు దౌర్జన్యమువలన కలిగిన పౌలు ప్రమాదములలోను,19 అతని యెరూషలేము ప్రయాణములోను, అతని ఓడ ప్రయాణములోను, ఓడ పగిలిపోవుటలోను, అతని చివరి చెరలోను అతడు పాలుపంచుకున్నాడు. అయితే యూదామత ప్రవిష్టులలోను గ్రీసుదేశస్థులలోను ఎక్కువమంది విశ్వాసమును అంగీకరించారు;20 స్త్రీలలో కూడా కొద్దిమంది కాక అనేకులు—వారిలో కొందరు ప్రముఖ స్థానములో ఉన్నవారు. యూదుల ఈ మొండి పట్టుదల, అన్యజనుల—ముఖ్యముగా అన్ని యుగములలోను మతపరమైన శ్రద్ధలో పురుషులకంటె స్త్రీలు అధికముగా ప్రసిద్ధులైయుండుటచేత స్త్రీల—సులభమైన మార్పుతో విషాదకరముగా విరుద్ధముగా నిలుచుచున్నది; ఇది క్రైస్తవ్యపు తొలి చరిత్రలో నిరంతరము పునరావృతమగు ఒక దృగ్విషయము. దీనిలో ఆశ్చర్యపడవలసినది పూర్తిగా ఏమియు లేదు. యూదునికి కనీసము ఒక మతము ఉండేది; అది అతనిని తన సమకాలికులైన అన్యజనులకంటె నైతికముగా ఉన్నత శిఖరమునకు ఎత్తియుండెను. అయితే ఆ కాలపు అన్యజనునికి చెప్పుకోదగిన మతమే లేదు. కర్మకాండ యొక్క పైపొట్టునే, ఆ కర్మకాండ కేవలము పైపొరగానున్న అమూల్యమైన సత్యములుగా యూదుడు మరింత మరింతగా పొరబడియున్నను, తాను అంత మతోన్మాదముతో ప్రియముగా పట్టుకున్న ఆచారముల వెనుక గాఢమైన సత్యములు నిక్షిప్తమైయున్నవను ఎరుక అతనికి కనీసము ఉండేది. అయితే ఆ గ్రీకు స్త్రీ జీవితము పవిత్రమైనదైతే, ఆమె జాతికి గుర్తింపబడిన ఒకే ఒక సద్గుణమైన అజ్ఞానపు గృహపరిమిత జీవనమునకంటె ఆమె తలంపులు ఉన్నతమైనవైతే, ఆమె ఎట్టి గాఢమైన సత్యములపై ఆనుకొనగలదు? అథేనే యొక్క చల్లని బూడిదరంగు కన్నులలోగాని, భోగలాలసురాలైన అఫ్రొడైటే యొక్క మూసపోసిన చిరునవ్వులోగాని ఆమెకు ఏ ఓదార్పు ఉండేది? తన పట్టణము ఉన్న నీలి అఖాతముపై ఎత్తుగా నిలిచియున్న ఒలింపసు యొక్క జనశూన్యమైన ఆకాశము వైపు థెస్సలొనీక గ్రీసుదేశస్థుడు తన కన్నులెత్తినప్పుడు—సిసిరో మంచును, గడ్డకట్టిన నీటిని తప్ప అక్కడ మరేమియు కనబడలేదని కరుణాస్పదమైన వ్యంగ్యముతో చెప్పిన ఆ మిరుమిట్లుగొలుపు శిఖరముపై జ్యూసు సింహాసనమును, అతని మహా దేవతల సభను తన ఊహ ఇక నిలుపలేకపోయినప్పుడు—చనిపోయిన ఒక మతము తన హృదయములో మిగిల్చిన శూన్యతకు అతడు ఏ పరిహారమును కనుగొనగలడు?21 సున్నతిని స్వీకరించుటవలన అతడు యూదామతమునకు ఒకవిధముగా బానిసవలె అగును; అట్టి త్యాగమునకు అతనికి ఏ ఆకర్షణయు లేదు. అయితే పౌలు ప్రకటించిన సువార్తలో రహస్య సిద్ధాంతములు లేవు, గర్వపూరితమైన బహిష్కరణలు లేవు, వెనుకకు నెట్టు కర్మకాండలు లేవు; అది ఒక దైవిక మాదిరితోను, అందరికి ఉచితమైన వరముతోను వచ్చింది; ఆ ఉచిత వరములో కలవరపడిన, నిరాశపడిన ఆత్మకు అత్యంత అమూల్యమైనదంతయు ఇమిడియుండెను. కాబట్టి థెస్సలొనీక సంఘము ముఖ్యముగా అన్యజనులతో కూడినదైయుండుటలో ఆశ్చర్యమేమి లేదు; పౌలు స్పష్టమైన మాటలును,22 ఆ రెండు పత్రికలలో పాతనిబంధన సూచనలు ఏమాత్రము లేకపోవుటయు దీనిని రుజువుపరచుచున్నవి. సమాజమందిరములో బోధించిన ఆ మూడు వారములలో పౌలు తన వాదమును లేఖనములకే పరిమితము చేశాడు; అయితే కేవలము కొద్ది నెలల క్రితమే విశ్వాసములోనికి వచ్చిన అన్యజన విశ్వాసులకు అట్టి వాదములు అర్థముకాకపోయియుండేవి; మరియు లేచిన క్రీస్తును గూర్చిన వ్యక్తిగత సాక్ష్యముపై విశ్వాసముంచినవారికి అవి అవసరమే లేదు.
మొదటి మూడు విశ్రాంతిదినములను గూర్చి చెప్పిన తరువాత, థెస్సలొనీకలో వారు గడిపిన కాలమును గూర్చి లూకా మనకు మరి ఏ వివరములను ఇవ్వలేదు. అయితే పౌలు పత్రికలలోని వ్యక్తిగత సూచనలనుబట్టి, వారు అక్కడ మరికొంతకాలము నివసించిన విషయమునుగూర్చిన అనేక ఆసక్తికరమైన సంగతులను మనము గుర్తుపట్టగలము. థెస్సలొనీకయులకు వ్రాసిన మొదటి పత్రిక — మనకు అందిన ఆయన లేఖలన్నిటిలో అతి పురాతనమైనది — ఆయన అక్కడినుండి బయలుదేరిన ఒకటి రెండు నెలలలోపలనే వ్రాయబడినది. ఆ కాలమున ద్వేషింపబడి, వేటాడబడుచు, తరిమివేయబడిన ఒక పరదేశిగా జీవించుటయే ఎవని నిత్యజీవితమో, అట్టివానికి సహజమైన విషాదపు స్వరమును, మరింత ప్రకాశవంతమైన భవిష్యత్తుకొరకైన ఆరాటమును ఆ పత్రికలో మనము చూడగలము. ఆ శిశుసంఘము విశ్వాస్యతలోను, ప్రేమలోను, ఓర్పులోను విశేషమైనదై, మాసిదోనియ అకయ దేశములన్నిటిలో ఆదర్శ సంఘముగా ప్రసిద్ధి పొందినదని మనము గ్రహించుచున్నాము.23 మొదటినుండియు సహోదరులను చుట్టుముట్టిన తీవ్రమైన శ్రమలవలననే అది మరింత ప్రకాశముగా వెలిగినది; ఆ శ్రమలు వారి స్థిరత్వమును ఆర్పివేయలేకపోయెను, వారి ఆనందమును మసకబరచలేకపోయెను.24 వారి మధ్య తన నడవడినిగూర్చియు, తాను చూపిన మాదిరినిగూర్చియు పౌలు చాలా విపులముగా వ్రాయుచున్నాడు: అప్పటి ఎదిరింపును, గతములోని హింసలను లెక్కచేయక తాను చూపిన ధైర్యము; క్రీస్తునకు సమీపముగా ఉండుటయనగా అగ్నికి సమీపముగా ఉండుటయేయని స్పష్టముగా హెచ్చరించిన తన బోధలో మోసపుచ్చు వాగ్దానములు ఏ మాత్రమును లేకపోవుట;25 తన మాటలకు సాక్ష్యమిచ్చుచు ప్రస్తుతము కార్యసాధకముగా ఉన్న పరిశుద్ధాత్మ శక్తి కలిగించిన నిశ్చయత;26 తన సువార్తకు మోసపు ఇచ్చకపు మాటల మచ్చగాని, దురుద్దేశపు కళంకముగాని, వ్యర్థప్రగల్భతతో కూడిన స్వార్థాన్వేషణగాని ఏమాత్రమును అంటలేదని వారినే సాక్షులుగా పిలుచుటకు తనకు వీలుకల్పించిన నిష్కపటత్వమును యథార్థతయు;27 తాను కాపాడుకొనిన స్వతంత్రత;28 తాను చూపిన స్వార్థత్యాగపూరితమైన మృదుత్వము; ఎడతెగని కఠినమైన తన కష్టపరిశ్రమ;29 నిందారహితమైన తన జీవిత పవిత్రత; ఒక్కొక్కరిని గూర్చి తన బోధలో కనబరచిన వ్యక్తిగత శ్రద్ధ.30 ఇంత ఉన్నతమైన ఈ మాదిరి తన సహజ ఫలములను ఇచ్చెను; ఏలయనగా వారు ఆయన బోధను దైవసందేశముగా ఎంచి పూర్ణహృదయముతో ఉత్సాహపూర్వకముగా అంగీకరించిరి,31 మరియు వారి రూపము ఎల్లప్పుడు ఆయన మనస్సునందు నిలిచియుండునంత ప్రేమను ఆయనలో కలిగించిరి; ప్రతికూల ఆటంకములు రెండుసార్లు వారిని తిరిగి దర్శించవలెనన్న ఆయన ప్రయత్నమును భగ్నపరచినను ఆ ప్రేమ చెక్కుచెదరలేదు.
చివరకు ఆయనమీద చేయబడిన నేరారోపణకు ఆధారమైన పౌలు బోధలోని ఆ ప్రత్యేక అంశముపైనను ఈ పత్రిక వెలుగును ప్రసరింపజేయుచున్నది. ఆయన అనుభవించిన శ్రమలు సహజముగానే ఆయన ఆలోచనలను భవిష్యత్తు వైపునకు మళ్లించెను; మనుష్యుల క్రూరత్వము దేవుని సహాయముపై ఆయన విశ్వాసమును మరింత ఉత్సాహముగా నిలుపునట్లు చేసెను; భూలోక అధికారుల దుష్టత్వమును, లోకమున ప్రబలియున్న అన్యాయమును — మనము ముందు ముందు ప్రస్తావింపబోవు ఇతర పరిస్థితులతో కలిసి — ఒక నూతన రాజ్యమునుగూర్చిన, తిరిగివచ్చు ఒక రాజునుగూర్చిన నిరీక్షణలతోను ప్రవచనములతోను ఆయన బోధను నింపెను. ఆ రెండవ రాకడ శీఘ్రముగా ప్రత్యక్షమగునను ఆయన నిరీక్షణ, ఎడతెగని శ్రమలలో ఆయనకును వారికిని ఆదరణ కలిగించు విషయమై యుండెను.
పౌలు జీవితమున కల్లోలము లేని పరిచర్యా కాలములు నిజముగా చాలా అరుదు. పిసిదియ లుకయోనియ దేశములలో పట్టణమునుండి పట్టణమునకు ఆయనను తరిమిన అసూయయు ద్వేషమును ఇక్కడకును ఆయనను వెంబడించెను. యూదులు — తన అంతరంగమున ఎవరిపట్ల ఆయన అంత మృదువైన ప్రేమను కలిగియుండెనో ఆ యూదులే — మొదటినుండి కడవరకు ఆయన శ్రమలతో నిండిన జీవితమునకు బాధగాను వేదనగాను ఉండుటకు నియమింపబడినట్లుండెను. అంతియొకలోను యెరూషలేములోను, పేరుకు క్రీస్తు మందలో ఉన్న యూదులే ఆయన బోధను ఎదిరించి ఆయన దినములను చేదుచేసిరి; తక్కిన పట్టణములన్నిటిలో ఆయన ప్రకటించుచున్న పరిశుద్ధ నామమునకు అడ్డు చెప్పి దూషించినవారును యూదులే. తన సంఘములను నాటునప్పుడు వారి ప్రాణాంతకమైన వ్యతిరేకతకు ఆయన భయపడవలసివచ్చెను; వాటికి నీళ్లు పోయునప్పుడు అంతకంటె ప్రాణాంతకమైన వారి సహోదరత్వమునకు భయపడవలసివచ్చెను. క్రీస్తును ద్వేషించిన యూదులు ఆయన ప్రాణమును తీయజూచిరి; ఆయనను ప్రేమించుచున్నామని చెప్పుకొనిన యూదులు ఆయన కృషిని లోలోపల పాడుచేసిరి. ఒక పక్షము ఆయన ప్రాణమునకు ముప్పు తెచ్చెను, రెండవ పక్షము ఆయన సమాధానమును పాడుచేసెను. మరణము ఆయనను విడిపించువరకు వారి బలాత్కారపు కుట్రలనుండిగాని, కపటమైన అపనిందలనుండిగాని ఆయనకు పూర్తి విడుదల ఎన్నడును కలుగలేదు. బయట, తోడేళ్ల గుంపువలె ప్రతి అవకాశములో వారు ఆయనమీద దూకిరి; లోపల, గొఱ్ఱెల చర్మము కప్పుకొని దాగియుండి ఆయన మందలను వేధించి చీల్చిరి. మరియు థెస్సలొనీకలో ఆయన ఎదిరించవలసిన హింస ఒక క్రొత్త రూపమును ధరించెను. అది పాలస్తీనాలోవలె కేవలము యూదులది కాదు, ఫిలిప్పీలోవలె కేవలము అన్యజనులది కాదు, ఈకొనియలోవలె రెంటి కలయిక కాదు; వెనుక నిలిచి యూదులు ఉసిగొల్పగా జనసమూహము చేసిన కేవలము క్రూరమైన దాడి అది. సిలువ వేయబడిన మెస్సీయనుగూర్చిన ఆ అసహ్యమైన బోధ కొన్ని వారములలోనే, తాము అనేక సంవత్సరములలో మోషే ఉపదేశములకు సంపాదించిన వారికంటె ఎక్కువమంది అనుచరులను సంపాదించుకొనుటచేత వారు ఎప్పటివలెనే అసూయపడిరి;32 అన్నిటికంటె ఎక్కువగా, ప్రముఖ స్త్రీల ఆదరణను, గౌరవమును, అండను తాము కోల్పోవుట చూచి మండిపడిరి; అందుచేత థెస్సలొనీక పట్టణపు అధమాతిఅధమమైన జనులతో వారు ఒక అపవిత్రమైన కలయిక చేసికొనిరి. ప్రాచీన కాలమున చేతిపనులను హీనముగా ఎంచుటవలన,33 ప్రతి పెద్ద పట్టణములోను పనికిమాలిన సోమరుల యొక్క ఒక మిగులు జనసంఖ్య ఉండెడిది — ధనవంతుల విదిలింపులమీద బ్రతుకు ఆశ్రితులు, పలుకుబడిగలవారి కాళ్లయొద్ద ఇచ్చకములాడువారు, వీధుల తిరుగుబోతులు, కేవలము పనీపాటా లేక తిరుగువారు, కూడలిలో వ్రేలాడువారు,34 న్యాయస్థానములలో డబ్బుకు చప్పట్లు కొట్టువారు, నాగరికత యొక్క అతి పైపైన ఉండు అలలయొద్ద పోగుపడిన బురద. ఈ కఠినాత్ములను, దుర్మార్గులను కూలికి తీసికొని,35 యూదులు మతోన్మాదపు అల్లరిచేత పట్టణపు సమాధానమును కలవరపరచిరి; అపొస్తలులను ప్రజాసభ యెదుటికి తీసికొనివచ్చుటకై యాసోను ఇంటిమీద పడవలెనని జనసమూహమును రేపిరి. అయితే పౌలునకు సకాలమున హెచ్చరిక అందినందున ఆయనయు ఆయన తోడివారును క్షేమమైన చోట దాగియుండిరి. ఈ ప్రయత్నము విఫలము కాగా, యాసోనును, క్రైస్తవులని తాము గుర్తించిన మరి ఒకరిద్దరిని పట్టుకొని, స్వతంత్ర పట్టణమైన థెస్సలొనీక యొక్క పాలకులైన పొలితార్కుల యెదుటికి36 వారిని ఈడ్చుకొనిపోయిరి. “ఈ మనుష్యులు — భూలోకమంతటిని కలవరపరచు ఈ కల్లోలకారులు37 — ఇక్కడికి కూడ వచ్చియున్నారు; యాసోను వీరిని చేర్చుకొనెను. వీరందరును రాజద్రోహ నేరముకింద (crimen majestatis) శిక్షింపబడవలెను; ఏలయనగా వీరు కైసరు శాసనములకు విరోధముగా నడచుచు, యేసు అను వేరొక రాజు కలడని చెప్పుచున్నారు” అని వారు కేకలు వేసిరి.38 అయితే జనసమూహము తమ పట్టును పూర్తిగా సాధించలేకపోయిరి. ప్రొకాన్సులు నివాసము యొక్క నీడలోనే ఉన్న ఆ ఏడుగురు పొలితార్కులతో వ్యవహరించునప్పుడు, ఫిలిప్పీలోని ప్రాంతీయ ద్వ్యధికారులకంటె చాల ఉన్నత స్థానములోనున్న, రోమా న్యాయభావనతో మరింతగా నిండిన వ్యక్తులతో వారు వ్యవహరించుచుండిరి. అధికారులకుగాని, పట్టణపు సాధారణ ప్రజలకుగాని ఈ వ్యవహారపు తీరు నచ్చలేదు. యాసోనువంటి, ఆయన స్నేహితులవంటి కష్టపడి పనిచేయు పనివారు నిజముగా విప్లవ చర్యలను తలపెట్టుచున్నారని, లేక రాజద్రోహ నేరము (laesa majestas) చేసియున్నారని ఎంచుట పైకి చూచుటకే మిక్కిలి హాస్యాస్పదముగా ఉండెను.39 ఇది కొందరు పేదవారు కలిగియున్న ఏదో ఒక మతాభిప్రాయమే అని తెలిసికొనుటకు అతి సంక్షిప్తమైన విచారణ చాలెను; కావున కఠిన చర్యలు తీసికొనుటకుగాని, ఏదైనను శిక్ష విధించుటకుగాని పోక, యాసోనునుండియు ఇతరులనుండియు సమాధానము కాపాడుదుమని కొంత ద్రవ్యపు జామీను40 తీసికొని వారిని విడిచిపెట్టుటతో వారు తృప్తిపడిరి. అయినను ప్రస్తుతమునకు అక్కడ మిషనరీ పని కొనసాగించుట అసాధ్యమని చెప్పుటకు ఇది చాలిన సూచన. తమ అధికార పరిధిలో నిర్దోషమైనదైనను కలవరము పుట్టించు ఒక అంశము ఉండుట ఏ అధికారులకును ఇష్టముండదు; ఒకవేళ పౌలును సీలయు స్వయముగా వారి యెదుటికి తేబడినయెడల అంత సులభముగా తప్పించుకొనకపోవచ్చును. మరియు ప్రాచీన కాలపు లోపభూయిష్ఠమైన పోలీసు ఏర్పాట్లలో, జనసమూహపు ద్వేషమునుండియు హింసనుండియు ఇద్దరు బీద యూదులకు ఆ అధికారుల మితత్వము సరిపడిన రక్షణ ఇచ్చునని ఏమాత్రమును నిశ్చయత లేదు. ఏది ఏమైనను, ఎంతో అవసరమైన తమ కొద్దిపాటి సంపాదనను జామీనుగా పెట్టవలసివచ్చిన యాసోనునకును తక్కిన స్నేహితులకును అది కోల్పోవునట్లు చేసి వారిని దరిద్రులనుగా చేయు అపాయమునకు వారు సిద్ధపడియుండరు. కావున సహోదరులు రాత్రివేళ పౌలును సీలయు తప్పించుకొని పోవుటకు ఏర్పాట్లు చేసిరి. సంఘమునకు బోధించి దానిని చక్కబెట్టుటకును, అనేక సంవత్సరముల హింసలను సహించుటకు వారికి బలమిచ్చు ఆ చివరి హెచ్చరికలను చేయుటకును తిమోతి కొంతకాలము వారి మధ్య నిలిచియుండుట అసంభవము కాదు.41 ఏలయనగా కొన్ని విషయములలో తన మిషనరీ కృషికి లభించిన అత్యుత్తమ ఫలమైన థెస్సలొనీకయుల సంఘమునుగూర్చి పౌలు మిక్కిలి శ్రద్ధ కలిగియుండెను; దాని క్షేమమునుగూర్చి ఆయన చూపిన జాగరూకమైన పరామర్శయే దానిని వెల్లడించుచున్నది.42
థెస్సలొనీక వీధులలో ఉప్పొంగిన కల్లోలముపై రాత్రి కమ్ముకొనగా, పొలితార్కుల యెదుట జరిగిన విచారణ ఫలితమునుగూర్చిన వార్త దాగియున్న పౌలునకును సీలకును అందించబడెను. తెల్లవారగానే ఇంకను ఎక్కువ ప్రమాదకరమైన అల్లరి చెలరేగవచ్చును; కావున వెంటనే తప్పించుకొని పోవలెనని వారు ఏర్పరచుకొనిరి. తమ కొద్దిపాటి పేదసొత్తును సమకూర్చుకొని, చీకటి చాటున, నిశ్శబ్దమై నిర్జనమైన వీధులగుండా, ఔగుస్తు విజయ తోరణము క్రిందుగా, పడమటి ద్వారము గుండా వారు మెల్లగా బయటికి వెళ్లిరి. ఇక ఎక్కడికి వెళ్లవలెను? మాసిదోనియ ప్రథమ భాగమునకు నిజమైన రాజధానియైన ఫిలిప్పీనుండి వారు మాసిదోనియ ద్వితీయ భాగపు రాజధానియైన థెస్సలొనీకకు తరుమబడిరి. ఆ వలసపట్టణములో అన్యజనుల స్వప్రయోజనములతో యాదృచ్ఛికముగా కలిగిన ఘర్షణ వారికి కొరడాదెబ్బలను, అవమానమును, చెరసాలను తెచ్చిపెట్టెను; ఈ స్వతంత్ర పట్టణములో యూదుల ద్వేషపు ఆగ్రహము వారి ప్రాణములకు ముప్పు తెచ్చి, వారి స్నేహితులకు కష్టమును నష్టమును కలిగించెను. ఇప్పుడు వారు పెల్లకు వెళ్లవలెనా? లోకమును జయించిన ఆ యువ గ్రీకువీరుడు పుట్టిన ప్రసిద్ధ స్థలము అది; ఎక్కడ చూచినను వారికి ఎదురైన సాంఘిక రాజకీయ పరిస్థితులమీద అతని ప్రతిభ చెరిగిపోని ముద్రను వేసియుండెను. అట్లు చేయుట నిష్ప్రయోజనమని స్పష్టము. చెదరిపోయిన యూదుల సమాజమందిరములు ఒకదానితో ఒకటి గట్టి సంబంధము కలిగియుండెను; పారిపోయినవారిని చోటినుండి చోటికి తరుముటకును, ముఖ్యముగా, మోషే ధర్మశాస్త్రమును విడిచిపెట్టుడని అన్ని చోట్ల అందరిని ఒప్పించుచున్న మహా విశ్వాసత్యాగియని వారు అపనిందవేసిన పౌలును నోరు మూయించుటకును ఇప్పుడు సంకేతము ఇవ్వబడుననుట స్పష్టము. తక్కువగా జనసంచారము గల మరియొక దారి, ప్రధాన మార్గమునకు దూరముగా ఉండి, తులనాత్మకముగా అప్రధానమైన ఒక పట్టణమునకు వారిని చేర్చును; అక్కడ కనీసము కొంతకాలమైనను వారున్నారని ఎవరును అనుమానించకపోవచ్చును. గొప్ప వియా ఎగ్నేషియా మార్గమునుండి తప్పుకొని, మరింత దక్షిణము వైపు సాగు దారిని పట్టుకొని, ఆ ఇద్దరు శరణార్థులు చీకటిలో ప్రయాణము సాగించిరి. తెలియని దారివెంట, వెంబడించువారి ప్రమాదముతోను, ఆక్సియస్, ఎఖిదోరస్, లుదియాస్ వంటి పెద్ద నదులను, తరచుగా వరదలతో పొంగు హాలియాక్మోన్ నదియొక్క అనేక ఉపనదులలో కొన్నిటిని దాటవలసిన అవసరముతోను కూడిన, కనీసము ఏబది మైళ్ల ఆ రాత్రిప్రయాణము ఒక్క మాటతో దాటవేయబడినది. ఎడతెగని కష్టములతో చుట్టుముట్టబడిన, రోగపీడితుడైన ఒక యూదు చేతివృత్తిపనివాని శ్రమతో కూడిన ప్రయాణములే కాక, అంతులేని పరీక్షలలో సాగిన అతని జీవితము సర్వలోకమునకును, దేవదూతలకును, మనుష్యులకును ఒక వేడుకగా ఉండెనో,43 అట్టివాని విషయములో ప్రయాణపు అందములనుగూర్చిన, ఆనందములనుగూర్చిన, జ్ఞాపకములనుగూర్చిన ఏ ప్రస్తావనయు లేకపోవుట మనము ఆశ్చర్యపడవలసిన విషయమా?
వారు ఆశ్రయస్థలముగా ఎంచుకొనిన పట్టణము బెరయ;44 అక్కడికి వెళ్లుటకు వారికిగల కారణము, కీసెరో వ్రాసిన ఒక భాగమునుండి ఊహించని రీతిలో గొప్ప వెలుగును పొందుచున్నది. పీసో మీద తాను వ్రాసిన ఆగ్రహపూరితమైన ఖండనలో కీసెరో అతనితో ఇట్లనుచున్నాడు: మాసిదోనియను నీవు అతి నీచముగా పరిపాలించిన తరువాత నీవు ఎంత అప్రియుడవైతివనగా, పేరు దాచుకొని రాత్రివేళ దొంగవలె థెస్సలొనీకలోనికి ప్రవేశింపవలసివచ్చెను;45 అక్కడనుండి, ఏడ్చువారి ఏకస్వరమును, ఫిర్యాదుల తుఫానును సహింపలేక, ప్రధాన మార్గమును విడిచి, ఎవరును పట్టించుకొనని బెరయ అను మారుమూల పట్టణమునకు పారిపోతివి. కావున, మరింత ప్రసిద్ధమై జనసంచారము గల పెల్లకంటె బెరయ సురక్షితమని పౌలును సీలయు దానిని ఎన్నుకొనుటకు, తులనాత్మకముగా ఏకాంతమైన దాని స్థానమే కారణమని సందేహింపనక్కరలేదు.
తివోలీ పట్టణపు వీధులవలెనే “మిలమిలలాడు చిన్న కాలువలతో” “మంచుతడిసిన” ఆ పట్టణపు రమ్యమైన వీధులగుండా పౌలును సీలయు నడచుచు, తమ మొదటి కర్తవ్యముగా మరల యూదుల సమాజమందిరములోనికి వెళ్లినప్పుడు, తమకున్న ధైర్యమును స్థిరత్వమును లెక్కచేయకుండ వారి హృదయములు కృంగియే ఉండియుండవలెను. అయితే క్రైస్తవ మిషనరీ జీవితమునకు దానికే ప్రత్యేకమైన చీకటి విస్తారములు ఉన్నట్లే, దానికి వెలుగులును కలవు; తాము ఎదుర్కొనిన తుఫానులన్నిటి తరువాత, మిక్కిలి ప్రోత్సాహకరమైన ఆహ్వానము వారికి లభించి వారి భారమైన మనస్సులకు ఊరట కలిగించెను. ఈ సమాజమందిరపు యూదులు, పౌలు ఇతర ఎక్కడను చూచిన యూదులకంటె తక్కువ మొండివారు, తక్కువ కపటబుద్ధిగలవారు. మరణము పొంది, శ్రమపడి, తిరిగి లేవవలసిన మెస్సీయనుగూర్చియు, నీతిమంతునిగా తీర్చబడుటకు విశ్వాసమే ఏకైక మార్గమనియు, కీర్తనలలోనుండియు యెషయా గ్రంథములోనుండియు హబక్కూకు గ్రంథములోనుండియు ఆ వాదములను ఆయన వారి యెదుట ఉంచినప్పుడు — ఆయన వాదములయొక్క సంపూర్ణ భావమును, వాటి తార్కిక పర్యవసానములను గ్రహించిన వెంటనే ఆయనమీద తిరుగబడక — ఆ యూదులు థెస్సలొనీక యూదులకంటె “ఘనులు”46 అని, అనగా మరింత ఉదారులు, మరింత నిష్కపటులు, మరింత యథార్థవంతులు, సత్యమును ప్రేమించువారు అని తమను తాము నిరూపించుకొనిరి. ఈ నూతన సువార్తను కోపముతో త్రోసిపుచ్చుటకు మారుగా, పౌలు వాదములను, ఆయన ఎత్తిచూపిన లేఖనభాగములను ధర్మశాస్త్రమునుబట్టి సాక్ష్యమునుబట్టి పరీక్షించుటకై వారు దినదినము శ్రద్ధగా లేఖనములను పరిశోధించిరి. దీని ఫలితముగా గ్రీసుదేశస్థులతోపాటు అనేకమంది యూదులును — గౌరవనీయమైన వర్గములకు చెందిన పురుషులును స్త్రీలును — విశ్వసించిరి. విశాలమైన మనస్సుగల ఈ బెరయవారి మధ్య వారు కొన్ని వారములు ప్రశాంతముగా గడిపియుండవలెను; ఏలయనగా ఆ బసలో ఉండగా రెండుసార్లు తన ప్రియమైన థెస్సలొనీకయుల యొద్దకు తిరిగి వెళ్లవలెనని పౌలు తలంచెను. ప్రతికూలమైన ఆటంకములు దీనిని అడ్డగించెను;47 హింసింపబడుచున్న ఆ సంఘపు క్షేమము ఆయన మనస్సుమీద ఎంత బరువుగా ఉండెననగా, బెరయనుండిగాని, తరువాత ఏథెన్సునుండిగాని, వారి స్థితిని విచారించి తెలియజేయుటకు ఆయన తిమోతిని పంపెను. బెరయకు చెందిన సోపత్రు అను వ్యక్తి రూపమున పౌలునకును క్రైస్తవ్యమునకును ఒక శాశ్వత స్నేహితుడు లభించెను.
అయితే అందరును ఈ విధముగా ఒప్పుకొనుటకు సిద్ధముగా ఉందురని ఆశించుట మరీ ఎక్కువ; ఈ వార్త వెంటనే థెస్సలొనీక సమాజమందిరమునకు వ్యతిరేకమైన రీతిలో చేరవేయబడెను. పౌలు అను ఆ ద్వేషింపబడిన పేరు వారి రగులుకొను ఆగ్రహముపై నిప్పురవ్వవలె పనిచేసెను; బెరయ జనసమూహములో అల్లరి రేపుటకు వారు తక్షణమే దూతలను పంపిరి.48 మరల ఏదో ఒక నమ్మకమైన స్నేహితునినుండి పౌలునకు సకాలమున హెచ్చరిక అందెను. పట్టణమునుండి పట్టణమునకు ఇప్పుడు తనను వెంబడించుచున్న ఈ పట్టువదలని, సంఘటితమైన ద్వేషపు విస్ఫోటమును ఎదిరించుట అసాధ్యము. హింసకు ముఖ్య గురి సీల కాదు, పౌలేయని స్పష్టమైనందున, పౌలు తప్పించుకొని పోవుచుండగా — బెరయలో వారు నివసించుచుండగా తన తోడివారితో కలిసియుండవచ్చు — సీలయు తిమోతియు అక్కడ ఉండి, కొదువగా ఉన్నవాటినన్నిటిని చక్కబెట్టి, మొలకెత్త ఆరంభించిన మంచి విత్తనమునకు నీళ్లు పోయవలెనని ఏర్పాటు చేయబడెను.
ఈ విధముగా — మరల తనకు అలవాటైన పరారీ స్థితిలోనే — పౌలు బెరయను విడిచిపెట్టెను. ఆయన ఒంటరిగా వెళ్లలేదు; ఆయన కంటిచూపు బలహీనతవలననో, లేక మూర్ఛవ్యాధికి ఆయన గురియగుటవలననో, ఆయన ప్రయాణములన్నిటిలో ఇతరులు ఆయనను నడిపించుచుండిరి. “సహోదరులు” ఆయనను సముద్రము వైపునకు వెళ్లునట్లు పంపిరి;49 వారు ఆయనను పదునారు మైళ్ల దూరమున ఉన్న దియుం అను వలసపట్టణమునకు తీసికొనిపోయిరనుటలో సందేహము లేదు;50 అక్కడనుండి ఆయన ఓడ ఎక్కి ఏథెన్సునకు ప్రయాణమాయెను. ఆయన భూమార్గమున వెళ్లలేదనుట నిశ్చయమని తోచుచున్నది. అది పొడవైనది, ఎక్కువ ఖర్చుతో కూడినది, ఎక్కువ ప్రమాదకరమైనది, ఎక్కువ అలసట కలిగించునది. సముద్రమార్గమున వెళ్లినప్పుడైనను, ఏథెన్సులో ఆయనను క్షేమముగా ఒక బసలో ఉంచువరకు బెరయ సహోదరులలో కొందరు ఆయనతో వెళ్లవలసివచ్చినంతగా పౌలు ఒంటరిగా ప్రయాణము చేయజాలనివాడైనయెడల, భూమార్గమున — వెంబడించువారి ప్రమాదమును పక్కన బెట్టినను — వారి కష్టములు ఎంతో అధికమయ్యెడివని స్పష్టము. ఆ ప్రయాణములో దర్శించిన ఏ ఒక్క పట్టణమునుగూర్చియు లూకా మౌనము వహించుట దీనిని నిర్ధారించుచున్నది;51 కాబట్టి ఏదో ఒక శరత్కాలమున పౌలు మధ్యధరా సముద్రపు తుఫాను అలలమీద ఓడ ఎక్కెననియు, ఒలింపసు పర్వతపు అసంఖ్యాకమైన మంచుకొండ శిఖరములు దూరపు నీలిమలో కరిగిపోవుట చూచెననియు మనము ఊహింపవలెను. ప్రతి కొండయు, ప్రతి భూశిరమును వీరగాథల జ్ఞాపకములతో మాటలాడు తీరముల వెంబడి ఆయన ప్రయాణించెను; ఒస్సా పెలియోను పర్వతములను దాటి, తెర్మోపిలై తీరమును దాటి, యూబియా తీరముల వెంబడి,52 తెల్లని దేవాలయము ఇంకను చెక్కుచెదరక నిలిచియున్న సూనియం అను “పాలరాతి కొండ” చుట్టు తిరిగి, చివరకు ఆక్రొపొలిసుమీద ఉన్న అథేనె ప్రొమాకోసు విగ్రహపు శిరస్త్రాణమును, ఈటె కొనయు తనకు సుపరిచితమైన ఆ దృశ్యముగా ఆయన కంటబడువరకు సాగెను;53 అప్పుడు చుక్కాని త్రిప్పబడెను, ఒక రమ్యమైన రేవులోనికి ప్రవేశించి, పార్థెనోను, ప్రొపిలియా కట్టడములు కన్నులకు కనబడుచుండగా ఆయన ఓడ లంగరు వేసెను.
ఎనిమిదవ గ్రంథము
అకయలో క్రైస్తవ్యము
Ὠ ταὶ λιπαραὶ καὶ ἰοστέφανοι καὶ ἀοίδιμοι
Ἑλλάδος ἔρεισμα, κλειναὶ Ἀθᾶναι, δαιμόνιον πτολίεθρον.—PIND. Fr. 47.
Τοιοῦτον αὐτοῖς Ἄρεος εὔβουλον πάγον
ἐγὼ συνήδη χθόνιον ὄνθʼ, ὅς οὐκ ἐᾷ
Τοιούσδʼ ἀλήτας τῇδʼ ὁμοῦ ναίειν πόλει.—SOPH. Œd.Col. 947.
Ποῦ νῦν τῆς Ἑλλάδος ὁ τῦφος; ποῦ τῶν Ἀθηνῶν τὸ ὄνομα; ποῦ τῶν φιλοσόφων ὁ λῆρος; ὁ ἀπὸ Γαλιλαίας, ὁ ἀπὸ Βηθσαΐδα, ὁ ἄγροικος πάντων ἐκείνων περιεγένετο.— CHRYS. Hom. iv. inAct. iii. (Opp. ix. 38, ed. Montfaucon).