పౌలు జీవితంలోని మిగిలిన కాలానికి సంబంధించి చారిత్రక ప్రాముఖ్యత గల ముఖ్యమైన భాగములు ఈ క్రిందివి:—
I. క్లెమెన్సు రోమానస్, ఫిలిప్పీయులకు 4:31లో పేర్కొనబడిన క్లెమెంతు ఇతడే అయితే బహుశా పౌలుకు వ్యక్తిగత స్నేహితుడును సహపనివాడును కావచ్చును గాని, రోమా బిషప్పుగా, మొదటి శతాబ్దపు రచయితగా నిశ్చయముగా ఉండెను. అతడు ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు:—
“అసూయ కారణముగా పౌలు కూడా సహనము అను బహుమానమును పొందెను; ఏడుసార్లు సంకెళ్లు మోసెను, బహిష్కరింపబడెను, రాళ్లతో కొట్టబడెను. తూర్పున, పడమటను సువార్తను ప్రకటించిన తరువాత, తన విశ్వాసమునకు ఘనమైన కీర్తిని సంపాదించుకొనెను; సర్వలోకమునకు నీతిని బోధించి, పడమటి సరిహద్దుకు వచ్చి, అధికారుల యెదుట సాక్ష్యము2 పలికెను. ఈ విధముగా అతడు లోకమునుండి విడుదల పొంది, పరిశుద్ధ స్థలమునకు వెళ్లి, సహనమునకు అత్యుత్తమమైన మాదిరిగా తనను తాను చూపించుకొనెను.”3
II. మురటోరియను కానన్ ఖండిక (సుమారు క్రీ.శ. 170), అస్పష్టముగను, పాడైనదిగను ఉండి, అనిశ్చిత ఊహాత్మక సవరణలద్వారా, భాష్యముద్వారా మాత్రమే అర్థము చేసికొనదగినదైనప్పటికిని, మొత్తముమీద “పౌలు స్పెయిను వైపు వెళ్లుటకు ఆ పట్టణమునుండి బయలుదేరిన” వాస్తవమును సూచించుచున్నట్లు కనబడుచున్నది.4
III. నాలుగవ శతాబ్దమునకు చెందిన యూసేబియస్ ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు:—
“అప్పుడు, తన సమర్థనానంతరము, అపొస్తలుడు తిరిగి తన ప్రకటనా పరిచర్యకు బయలుదేరెననియు, మరల ఆ పట్టణమునకు [రోమాకు] ప్రవేశించి, అతని [నీరో] యెదుట తన హతసాక్షిత్వముద్వారా సంపూర్ణుడాయెననియు ఒక సంప్రదాయము కలదు.”5
IV. క్రిసోస్టం (క్రీ.శ. 407లో మరణించెను) ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు:—
“అతడు రోమాలో ఉన్న తరువాత, తిరిగి స్పెయినుకు వెళ్లెను. అయితే అక్కడనుండి తిరిగి ఆ ప్రాంతములకు [తూర్పునకు] వచ్చెనో లేదో మనకు తెలియదు.”6
V. పరిశుద్ధ జెరోము (క్రీ.శ. 420లో మరణించెను) “పౌలు క్రీస్తు సువార్తను పడమటి ప్రాంతములలో కూడా ప్రకటించునట్లు నీరోచేత విడుదల చేయబడెను” అని చెప్పుచున్నాడు.7
నేను స్పెయినులో దొరికినట్లు భావించబడు శాసనమును (గ్రూటర్, పే. 238, 9) పరిగణలోనికి తీసికొనను; ఈ శాసనము నీరో ఆ ప్రావిన్సును బందిపోటుదొంగలనుండియు, ఒక క్రొత్త మూఢవిశ్వాసము అనుచరులనుండియు శుద్ధి చేసెనని కృతజ్ఞతాపూర్వకముగా నమోదు చేయుచున్నది; ఎందుకనగా ఇది నిజమైనదని అంగీకరించినను కూడ ఈ ప్రశ్నపై అనివార్యమైన ప్రభావమేమియు లేదు. ఈ ప్రశ్నకు ఏ మాత్రమైనను ప్రాముఖ్యమైన తోడ్పాటును ఇచ్చుటకు మరి ఏ కొద్దిపాటి అధికారము గల రచయితయు లేడు; ఎందుకనగా పౌలు స్పెయినును సందర్శించెనని యెరూషలేము సిరిల్ మరియు థియొడొరెట్ల సాధారణ వాదనలను ఉదహరించుట ఈ నిర్ణయమునకు కొంచెమైనను సంభావ్యతను జతచేయునదిగా పరిగణింపరాదు; ఆరిజెన్ ‘అతడు సువార్తను యెరూషలేమునుండి ఇల్లూరికమువరకు మోసికొనిపోయి, తరువాత నీరో కాలములో రోమాలో హతసాక్షిగా చనిపోయెను’ అని చెప్పుచు స్పెయినును ప్రస్తావింపకపోవుటను కూడ దీనికి వ్యతిరేక ఆధారముగా తీసికొనజాలము. నాలుగవ శతాబ్దమువరకు కూడ, ఏ రచయితయు ఈ భావించబడు వాస్తవమును దూరమునుండి సూచించుటకు తప్ప మించి సాహసింపలేదు; ఇది ఆ విషయమునందు ఒక్క వివరము కూడ లేదనియు, క్రొత్త నిబంధనము అందించిన సమాచారమునకు గాని దానినుండి వచ్చు అనుమానములకు గాని సంప్రదాయము స్పష్టమైనదేదియు జతచేయలేకపోయెననియు తెలుపుచున్నది. మరొకవైపు, పేతురు, పౌలులు కొరింథు సంఘమును స్థాపించిన తరువాత ఇటలీకి వెళ్లిరనియు—స్పష్టముగా కలిసి (ὁμόσε)—అక్కడ దాదాపు ఒకేకాలములో హతసాక్షులైరనియు చెప్పు మిథ్యా-దియొనీసియసు (క్రీ.శ. 170) సాక్ష్యము, అది ఎంతవరకు చెల్లుబడియగునో అంతవరకు స్పెయిను యాత్రకు కొంచెము వ్యతిరేకముగా ఉన్నదని చెప్పవచ్చును; ఏమైనను రెండవ శతాబ్దములో కూడ సంప్రదాయము తన అజ్ఞానమును తప్పుడు సాధారణీకరణల చలించు ఇసుకలో పాతిపెట్టుకొనెనని ఇది రుజువుచేయుచున్నది.
ఈ ఆధారము యొక్క చారిత్రక విలువ ఏమిటని మనలను అడిగినచో, అది నిజముగా చాలా స్వల్పమైనదని మనము సమాధానమివ్వవలెను. క్లెమెంతు సాక్ష్యము నిజమైనదని భావించినను, అది అంతగా అస్పష్టముగా లేకుండినచో అతని తొలికాలము దృష్ట్యా ప్రాముఖ్యమైనదిగా ఉండెడిది. ఇది కేవలము అలంకారికమైన భాగము మాత్రమే; ఇందులో అతడు పౌలును తూర్పున ఉదయించి పడమట అస్తమించు సూర్యునితో పోల్చుటకు ఉద్దేశించి యుండవచ్చునని అనిపించుచున్నది. ‘అతడు సర్వలోకమునకు నీతిని బోధించెను’ అను వాక్యము, మనమిక్కడ కఠినమైన వాస్తవములతో గాక ఉత్సాహపూరిత వ్యక్తీకరణలతో వ్యవహరించుచున్నామని చూపుచున్నది. ‘పడమటి సరిహద్దుకు వచ్చెను’ అను వ్యక్తీకరణ స్పెయిను యాత్రకు వ్యతిరేకముగా ఉన్నది. ‘పడమటి సరిహద్దు’ అనునది, రోమానుండి వ్రాయుచున్న రచయిత సాదాసీదాగా, స్పష్టముగా వ్రాయుచున్నయెడల నిశ్చయముగా స్పెయినును సూచించునేమో గాని, ఒక ప్రకాశవంతమైన పోలికలో అటువంటి అర్థమేదియు తప్పనిసరిగా కలిగియుండదు; రచయిత స్వస్థలము ఫిలిప్పీ అను ఊహను బట్టి అది మరీ నిజము కాదు. అయితే, స్పెయిను ఉద్దేశింపబడినదైనచో, మరియు ‘సాక్ష్యము పలికెను’ (μαρτυρἠσας) అను పదము హతసాక్షిత్వమును సూచించినచో, రచయిత మాటలను అక్షరార్థముగా తీసికొన్నచో పౌలు స్పెయినులో మరణించెనని సూచించుచున్నాడు. ‘అధికారుల యెదుట’ అనునది హీలియసు, పొలిక్లెటసుల గురించిగాని, టిజెల్లీనసు, నింఫిడియసు సబీనసుల గురించిగాని, లేదా నీరో గ్రీసులో లేనప్పుడు రాజప్రతినిధులుగా వ్యవహరించుటకు వదలిపెట్టబడిన మరి ఇద్దరు అధిపతుల గురించిగాని సూచనగా ఉండవలెనను వాదన కేవలము బలహీనమైన ఊహాజనిత సూత్రము మాత్రమే. కాబట్టి పరిశుద్ధ క్లెమెంతు అధికారము నిర్ణయాత్మక విలువ కలిగియుండుటకు మిక్కిలి అనిశ్చితమైనదిగా పరిగణించి పక్కనబెట్టవలెను.8
మిలానులో మురటోరిచే కనుగొనబడిన రెండవ శతాబ్దపు కానన్లోని వాక్యము కూడ పెద్దగా విలువగలది కాదు. అర్థమునకు అవసరమైన క్రియాపదమును మనమే ఊహించి చేర్చవలసియున్నది; రచయిత, రోమీయులకు 15:24 వలన సహజముగా సూచింపబడు స్పెయిను యాత్రను గూర్చిన సంప్రదాయమునకు అనుకూలముగా ఎట్టి ఆధారము లేదని రుజువుచేయుటకు, ఆ యాత్రను గూర్చి లూకా మౌనము వహించుటను ఉదహరించి ఉండవచ్చునను అవకాశము కూడ ఉన్నది.
యూసేబియసు నిజముగా మరింత స్పష్టముగా చెప్పుచున్నాడు గాని, ఒకవైపు అతడు చాలా ఆలస్యపు కాలములో జీవించెను గనుక, ఇంకను ప్రాచీనమైన అధికారుల సూచనతో బలపరచబడనిదే అతని సాక్ష్యమునకు ప్రాముఖ్యమేమియు లేదు; మరొకవైపు, తన వాదనకు ఏదైనా అధికారమును ఉదహరించు తన సాధారణ అలవాటును అతడు అనుసరింపకపోగా, దానిని స్పష్టముగా సంప్రదాయమునకు ఆపాదించుచున్నాడు. అతడు కేవలము ‘అట్లు చెప్పబడుచున్నది’ అని పేర్కొని, తరువాత 2 తిమోతికి 4:16, 17లను విపరీతముగా అపార్థము చేసికొని ఈ సంప్రదాయపు సంభావ్యతను బలపరచుటకు ప్రయత్నించుచున్నాడు; ఇందులో అతడు ‘సింహము నోటినుండి రక్షింపబడితిని’ అని పౌలు మొదటి చెరనుండి విడుదలను గూర్చి చెప్పెననెడి ప్రాతిపదికపై అపొస్తలుని రెండవ చెరకు వాదనను నిర్మించుచున్నాడు. తన క్రానికాన్లో మొదటి చెర కాలమును దాదాపు పది సంవత్సరములు తప్పుగా పేర్కొనుటవలన అతని సాక్ష్యము మరింత విలువలేనిదిగా అగుచున్నది; మరియు 2 తిమోతినుండి అతడు తీసిన తప్పుడు అనుమానము, ప్రవహించు వదంతి, పత్రికలవలననే సూచింపబడిన కేవలము ఒక ఊహపైననే ఆధారపడియుండెనని చూపుచున్నట్లున్నది.9 పౌలు విడుదలకు నిజమైన ఆధారములు, మనము చూచినట్లుగా, వేరొక స్వభావము కలిగియున్నవి.