De Tempore 97
DE TEMPORE
extra animam vel non coexistunt14 extra animam, quae¹s possunt cognosci ab anima.16
Et propter hoc dicit Commentator commento 88 °, quod "talia nondum habent esse completum, sed esse eorum componitur ex actione animae et ex¹7 eo, quod est in¹8 eis extra animam ; et entia completa sunt illa, in quorum esse nihil facit anima, ut postea declarabitur de tempore." Quod est sic intelligendum, quod talia, cuiusmodi sunt motus et mutatio et huiusmodi, quae important successionem, nondum¹9 habent esse completum, hoc est, non sunt entia completa secundum se tota distincta a rebus permanentibus, nec sunt quaedam20 completa secundum se tota [positiva] 21 composita realiter ex22 rebus permanentibus ;23 sed esse eorum componitur ex actionibus animae in eo, quod est non-ens24 extra animam, hoc est, aliqua importata per talia non habent esse extra animam, quamvis possint25 cognosci ab anima, et aliquid importatum ab eis est extra animam.26 Verbi gratia : Dum motus durat, oportet necessario quod aliquid sit futurum, quod non habet esse extra animam, quamvis possit cognosci ab anima ; et praeter illud est aliquid27 importatum realiter28 per hoc nomen motus, quod29 est est realiter extra animam ; et ita si accipiatur quasi30 unum aggregatum ex omnibus, quae importantur per hoc nomen motus, oportet quod sit aliquid extra animam et aliquid quod non est extra animam, quamvis possit cognosci ab anima. Et propter hoc dicit Commentator, quod "non habet esse completum nisi ab anima." Verbi gratia³¹ : Hoc nomen calefactio importat, quod aliquid32 habet calorem33 et caret aliquo, quod
14. existunt V ; consistunt P.
15. quamvis (……. possint) AV.
16. sed hoc nomen ... /om. Em.
17. in Em V.
18. ex. BP.
19. necdum BP.
20. tota add. Em.
21. distincta BP.
22. a BP.
23. nec sunt ... /om. AV ; textus corruptus, ut videtur, etiam in Em.
24. non ens/in eis EmV.
25. possent A; possunt B ; possit P.
26. et praeter illud est aliquid importatum realiter ab eis, quod est extra animam add. V.
...
27. aliud BP.
28. om. V; et praeter .../vel oportet quod aliquid coexistit alteri quod nondum extra animam coexistat sibi.
Quod dico propter motum localem. Et tamen cognosci potest ab anima, quod coexistat. Et ita aliquid semper importatum
Em.
29. non Em.
30. quod Em.
31. accipiatur calefactio (seq. om. ) add. Em.
32. aliquid quod/transp . BP (quod aliquid habet/om. A) .
33. aliquid caloris Em.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
est habiturum ; hoc nomen igitur34 calefactio importat ipsum subiectum, quod calefit, quod realiter est extra animam, et similiter importat aliquem gradum caloris, qui est in aliquo35 extra animam ; sed praeter ista,36 quae sunt extra animam, importat aliquem gradum futurum37 caloris, qui nondum38 est extra animam ; et ita non habet esse completum extra animam, hoc est, non quodlibet, quod importatur per hoc nomen, est extra animam, sed esse eius completur per actionem animae, hoc est, quidquid importatur per hoc nomen, potest cognosi ab anima.
Et ita dicendum est uniformiter39 de omnibus successivis. Non tamen eodem modo dicendum est de motu locali et de aliis, quando producuntur verae res, et hoc quia quando40 aliquid moveatur localiter, non oportet,41 quod expectetur aliqua res futura ; sed sufficit, quod coexistat42 alicui vel coexistet in futuro, si esset aliquid ambiens, cui nondum coexistat.43 In aliis autem expectatur aliqua res futura,44 quae nondum est45 realiter extra animam, quamvis cognoscatur ab anima. Sic igitur patet, quomodo motus et tempus non habent esse extra animam completum, sed habent esse46 per animam completum, hoc est, quidquid importatur per talia47 potest cognosi ab anima.
Verumtamen sciendum, quod aliquo modo magis dependet tempus ab anima quam motus, quia sicut declarabitur,48 tempus non est aliqua res distincta a motu. Immo isto modo loquendi, quo conceditur, quod motus est motus, debet concedi, quod motus est tempus, sicut postea ostendetur.49 Servando talem modum loquendi, ista aequivalent : motus est tempus, et : motus est motus, quo anima cognoscit, quantus est alius50 motus.
Et ita cum illud praedicatum motus, quo aliquis cognoscit, quantus est motus alius, non possit competere alicui sine anima, ideo impossibile est, quod motus sit tempus nisi per animam ; sicut impossi34. om. AP ; enim et transp. post "hoc" V ; hoc .../et ita patet quod hoc nomen/Em.
35. actu Em ; in aliquo /om . V (P habet longior. om. ) .
36. istas B.
37. om. B.
38. non ABP.
39. om. V.
40. quamvis A ; non Em.
41. ad hoc add. V.
42. coexistunt B.
43. coexistit VEm.
44. sed .../om. A.
45. existit BP.
46. extra .../om. V.
47. nomina add. PEm.
48. postea add. AB.
49. sicut .../ut patebit V.
50. alicuius AVP (et in seq.) .
51. anima Em.
DE TEMPORE
bile est, quod motus sit¹² illud, quo mensurat anima motum sine anima.
Et ita³3 patet, quod in definitione exprimente quid nominis temporis necessario ponitur operatio54 animae. Et propter hoc dicit Commentator's commento 88°, quod
"tempus est de numero entium, quorum actus completur per animam. Et forte hoc innuebat cum dixit : 56 Aut erit difficile et occultum, id est¹7 erit de entibus latentibus, quae si anima non esset, non essent nisi58 in potentia, hoc est, non verificarentur per verbum de inesse et de praesenti de aliquo, sed tantum per hoc verbum posse.59 Unde si anima non esset, haec non esset vera : motus est tempus, sicut haec non esset vera : motus est illud, quo anima cognoscit, quantus est aliquis60 motus ; sed haec esset vera, etsi61 nulla anima esset: motus esse potest,62 quo anima," etc.63
Et ista est intentio Commentatoris, ubicumque loquitur de ista materia. Unde posset concedi64 :
Motus potest esse sine anima, et similiter : tempus potest esse sine anima, et: tempus potest esse motus sine anima ;65 sed haec non potest concedi : tempus potest esse tempus sine anima. Unde tempus potest esse motus sine anima, sed nullo modo tempus potest esse tempus sine anima.66 Et quamvis ista possint videri alicui contradictoria, tamen scientibus Logicam evidenter apparet,67 quomodo nulla est in eis repugnantia.
Sic ergo patet,68 quod rationes, quas adducit Philosophus in principio capituli de tempore,69 evidenter probant, quod tempus non est aliquid70 extra animam distinctum71 secundum se totum ab omni re permanente,72 praeterita et futura et ab omnibus rebus permanentibus, quia impossibile est, quod aliquid distinctum secundum se totum ab
52. tempus ... /om. Em.
53. om. ABP; seq. "quod" om. B.
54. comparatio AV ; ipisus add. ABP.
55. addit alias citationes Em.
56. hoc ... /cum dicit supra Aristoteles ( ?) Em.
57. id est/et ABP ; pro seq. est ABP.
58. entia add. V.
59. potest V.
60. alius BP.
61. si AV ; pro seq.... esset/tempus (cuius ?) Em .
62. illud add. V ; id add. Em.
63. cognoscit quantus est aliquis motus Em.
64. ista si V (et om. in seq. "similiter" ) .
65. et tempus .../om. V.
66. Unde .../om. ABP.
67. patet APV.
68. om. BP; dico Em ; pro seq. quantum ad BP; quomodo V.
69. in .../bic Em.
70. realiter add. BP.
71. realiter add . AB.
72. praesenti add . ABP.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
omnibus sit in rerum natura, nisi aliqua pars eius sit in rerum natura.73
Unde si una sola pars non sit in rerum natura, nec ipsum totum est.
Aliter enim possem dicere, quod homo74 mortuus est, quia materia sua75 est . Et ideo tales propositiones : motus est, tempus est,76 et huiusmodi non sunt eodem modo recipiendae sicut istae77 : homo est, animal est,78 albedo est, et huiusmodi, sed79 debent resolvi in alias, ut idem sit dicere: motus est, et : aliquid movetur. Similiter80 idem est dicere : tempus est, et : aliquid movetur, unde potest anima cognoscere, quantum aliquid movetur. Et revera81 simplices, qui82 imaginantur, quod sicut nomina distinguuntur,83 ita semper correspondent distinctae res, melius esset eis uti tali84 modo loquendo quam alio. Quia tamen loquendum est ut plures,85 ideo volo uti consimili modo loquendi, numquam tamen intelligo,86 quod tempus sit aliquid unum87 secundum se totum distinctum ab omnibus88 rebus permanentibus . Sed89 per talem propositionem : tempus est, non est aliud intelligendum, nisi quod aliquid movetur, unde anima potest intelligere, quantum movetur aliud.90
[SOLUTIO ARGUMENTORUM ARISTOTELIS]
Et contra istum modum intelligendi91 patet evidenter, quod praedictae rationes92 non concludunt.
[ 1 ]* Unde quando dicitur primo : "Tempus93 componitur ex illis, quae non sunt, scilicet ex praeterito et futuro," dicendum, quod ista propositio distinguenda est penes amphibologiam. Unus sensus est, quod tempus sit aliquid unum distinctum ab omnibus aliis vere com- * 1. c. in principio ( 2) .
73. plura add. Em.
74. est, quando add. V (quod videtur melius ) .
75. om. B; eius P ; post "est" (seq . ) : quod nihil add. Em.
76. om. BPEm ; seq. usque ad "huiusmodi" /om. Em.
77. ista B; tales V.
78. om. ABP.
79. quia Em.
80. et V.
81. propter Em (et om. in seq. "eis uti") .
82. quia P ; quod B.
83. distincta sunt V ; post seq. eis add. V.
84. vero add. B.
85. loquuntur add. ABP.
86. intendendo Em.
87. om . ABP.
88. om. ABP ; seq. om. Em.
89. sicut BP.
90. aliquid AV.
91. intelligendum B ; loquendi A ; ponendi V.
92. Philosophi add . V ( et om. supra:
" evidenter" ; "praedictae") ; post "concludunt" : addit longiorem processum Em.
93. dicitur .../sumitur in prima ratione nihil ABV.
DE TEMPORE
positum tamquam ex partibus ex praeterito et futuo ; et iste sensus est falsus, quia tempus non est aliquid tale. Alius sensus est iste, quod tempus significat aliquid esse praeteritum et aliquid94 esse futurum, et ideo in definitione exprimente quid nominis ipsius temporis debet poni tam praeteritum quam futurum ;95 et pro tanto⁹6 praeteritum et futurum dicuntur partes temporis. Nec97 aliud intelligunt Philosophus et Commentator, quando98 dicunt, quod tempus componitur ex praeterito et futuro et quod praeteritum et futurum sunt partes temporis, nisi quod praeteritum et futurum ponuntur in definitione exprimente quid nominis temporis.99 Et sub isto sensu accepta minore non sequitur conclusio.100
[2 ]* Et eodem modo dicendum est ad secundam, quando dicitur, ¹ quod " aliquae partes temporis factae aliae futurae sunt" - dicendum, quod ista potest distingui secundum amphibologiam. Unus sensus est : aliquae partes vere componentes tempus distinctae ab omni re permanente et a rebus permanentibus factae sunt ; et iste sensus est falsus.3
Alius sensus est iste : aliqua, quae importantur per hoc nomen tempus, non sunt vel non sunt coniuncta cum aliis, vel non sunt in eodem situ, in quo fuerunt, sicut aliquid, quod non est, importatur per hoc verbum dealbatur et per hoc verbum calefit. Et iste sensus verus est, et tunc non sequitur conclusio.5
[3 ] ** Item nota, quod Philosophus consequenter inquirit de nunc, utrum in toto tempore maneat idem nunc, aut sit aliud et aliud continue, et arguit ad utramque partem, ut patet inspicienti textum.7
Quae etiam rationes ex utraque parte procedunt ex falsa imaginatione.
* 1. c. (3 ) .
** 1. c. (4) .
94. om. BP.
95. et praecise propter hoc dicitur tempus compositum ex praeterito et futuro add . Em .
96. tam (et pro seq. "et" quam) add . Em.
97. Et nihil A; nihil B.
98. quod BP ; quantumcumque Em.
99. quando .../om. V.
100. quod exponit in longiore processu Em ; pro seq .: consimiliter respondendum ... Em.
― 1. si aliquid divisibile est vel omnes partes vel aliquae ipsius sunt dicendum est quod ista potest concedi . Sed quando dicitur add. Em ; pro seq. aliae
AB ; om . V.
2. aliae AB.
3. quia tempus non est tale compositum sed continuum est prius add. Em .
4. in quo/et quae B.
5. sequitur alia solutio Em.
6. om. BP.
7. intuenti AP ; in processu eius V (et om.
" textum") .
8. Item.../post longiorem processum iterum iungit tractatum : Notandum est hic, quod praecedentes Em.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
Videntur enim procedere, ac si¹0 nunc sive instans esset aliqua una res distincta realiter secundum se totam a tempore quasi medians inter duas partes temporis distinctas¹¹ realiter secundum se totas, ita quod tanta esset distinctio realis inter instans et tempus et partes temporis, 12 quanta est modo suo¹3 inter ligamen et duo ligata per ipsum. Quod est omnino falsum et contra intentionem Philosophi : quia nunc¹4 non est talis res, sed nunc est adverbium temporis significans aliquod permanens esse realiter et non esse nec praeteritum nec futurum sed esse praesentialiter¹5 : et ideo non significat aliquod unum determinatum nec habet¹6 significationem finitam ad modum, quo nomina categorematica habent finitam significationem.
Et hoc probant sufficienter¹7 rationes Philosophi, et nihil aliud. Et ideo stricte loquendo nec est concedendum, quod idem nunc semper manet, tamquam sit aliqua res manens continue, nec est concedendum, quod sit alterum et alterum , tamquam sit alia res talis primo una et postea alia, sicut¹8 de hoc magis apparebit inferius.19
[CIRCA DEFINITIONEM TEMPORIS NOTABILIA]
Non20 igitur secundum Philosophum21 tempus est aliquid ipsius motus tamquam alia res secundum se totam distincta a motu inhaerens sibi ad modum, quo albedo inhaeret22 subiecto, sed intendit dicere, quod tempus est aliquod praedicabile vel in recto vel in obliquo de motu, et quod motus ponitur in definitione temporis23 exprimente quid nominis . Et24 quando dicit Commentator commento 97°,25 quod tempus sequitur motum et accidit ei, non intelligit, quod tempus sit aliqua res
9. tamen BP.
10. poneretur quod add. Em.
11. sive distantes add. A.
12. duas partes .../om. BP.
13. om . B.
14. om . B.
15. praesens AP; praesentis B.
16. unam add. ABP.
17. om. Em; pro seq. Philosophi/praedictae Em.
18. sed Em.
19. sicut ... /ut post patebit V.
20. post fere 4 columnas hic iungit iterum tractatum: Notandum est hic primo quod Philosophus non intendit dicere quod Em.
21. Non.../Notandum (corr. ) , quod secundum Philosophum tempus est aliquid ipsius motus, quod non est intelligendum, quod Philosophus velit dicere quod V.
22. est aliquid ipsius albi quia albedo est quoddam accidens secundum se totum distinctum a subiecto inhaerens Em.
23. hoc est in definitione add . V.
24. eodem modo add . Em.
25. in principio add. Em ; post seq.: non dicit add. Em (sequi ... accidere) .
DE TEMPORE
distincta a motu et posterior eo ut accidens eius ad modum, quo calor sequitur ignem et accidit ei, sed intelligit, quod tempus est quoddam praedicabile posterius motu et accidens ei, hoc est, non est praedicabile26 de motu per se primo modo et in quid, sed magis secundo modo et per accidens ; et hoc27 quia hoc nomen tempus aliquid28 significat vel consignificat, quod non significatur vel consignificatur per hoc nomen motus, quod quidem consignificatum per tempus est anima mensurans.
Et dicitur tempus posterius motu,29 quia non contingit imaginari tempus sine motu ; sequitur enim necessario : iste imaginatur tempus, ergo imaginatur motum ;30 sed contingit imaginari motum sine tempore, quia non sequitur formaliter: iste imaginatur motum, igitur imaginatur tempus.
Et propter hoc dicit Commentator, quod motus naturaliter praecedit tempus et quod tempus accidit motui, licet sint consequentia se³¹ complete, hoc est,32 licet tempus non possit esse extra animam sine motu.
Et nota, quod Commentator commento 98° movet dubitationem, an tempus sequatur motum extra animam vel motum imaginationis, et quomodo Aristoteles dicit, quod tempus sequitur motum corporis caelestis, quia sic³3 sequeretur, quod caecus, qui34 numquam perciperet motum caeli, numquam perciperet tempus. Nec potest dici, quod sequitur omnem motum, quia tunc35 multiplicaretur ad multiplicationem motuum. Unde concludit36 Commentator : "Apparet igitur quod tempus non habet esse extra animam, aut si habet, sequitur omnem motum et multiplicatur ad multiplicationem motuum, aut sequitur unum motum37 tantum, et tunc qui non sentit illum38 motum, non sentit tempus, quod est impossibile." Et respondet Commentator ; vide responsionem eius in originali commento 98°.39
Ad evidentiam cuius solutionis nota,40 quod Commentator non accipit ibi sentire stricte,41 scilicet pro apprehendere aliqua virtute sensi26. posterius .../om. VP.
27. et .../om. BP.
28. aliter B.
29. consignificatum .../est enim mensurans. Est autem tempus pro tanto Em.
30. sequitur ... /om. ABP.
31. et add. BP.
32. hoc est/et hoc BP.
33. si sic Em ; tunc V ; pro seq. sequitur EmV.
34. restituimus textum ; 'caecus qui"'/homo A ; corpus BP; qui V.
35. tempus BP.
36. dicit BPV.
37. et multiplicatur ... /om. ABP ; seq. om. Em.
38. om. ABP.
39. Et.../Ad istam dubitationem respondet Commentator dicens Em ; totus iste longus textus (fere una columna) legitur in Em.
40. est primo sciendum Em.
41. large BP; pro seq . "pro scilicet" /ut sit idem quod ABP.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
tiva,42 sed accipit sentire large, ut sit idem quod apprehendere. Unde non semper sentimus tempus per sensum sed per intellectum, hoc est cognoscimus43 tempus esse.
Item nota,44 quod ad hoc, quod sentiamus tempus, non oportet nos sentire realiter transmutari, et propter45 hoc nos esse in transmutari ;46 sed per sentire nos esse in esse moto47 vel in esse transmutabili,48 intelligit quod nos coexistamus alicui moto vel mutabili, quod movetur continue et non49 potest non moveri, quamvis non moveamur nec in corpore nec in anima. Et quod haec sit intentio sua, patet per verba eius, quae sequuntur, quando dicit50 : "Sunt enim tres intentiones, hoc est tres opiniones, quarum una est, quod non percipimus tempus," etc. Ex isto apparet, 51 quod de intentione Aristotelis52 est, quod poterimus percipere tempus, quamvis non fuerimus53 moti in anima nostra, et per consequens multo fortius, quamvis54 non fuerimus moti in corpore nostro, et per consequens, quamvis nullo modo fuerimus moti.55
Et ideo quod dicit * Philosophus, quod non percipimus tempus nisi cum percipimus nos transmutari, debet sic intelligi, quod nos non percipimus tempus, nisi cum percipimus nos coexistere alicui continue57 et uniformiter transmutato. Et hoc idem intelligit per omnia talia58 verba: Non percipimus tempus, nisi percipimus nos esse in esse transmutabili et per60 consimilia.
Item nota,61 quod aliquid apprehendi potest intelligi dupliciter, vel in universali vel62 in particulari ; similiter potest apprehendi63 vel
* 1 . c. cap. 11 ( 16 ) ( 11 ) ; ed. Didot p. 300 ; text. com. 97.
42. stricte sumendo sic sentire add. ABP.
43. cogitamus BP.
44. Et secundo sciendum est Em.
45. per ABP.
46. esse transmutabili Em.
47. motu BP (seq. "in esse"/om. ABP) .
48. sed add. ABP.
49. boc Em.
50. quando dicit/Unde Philosophus dicit sic Em ( in seq. pro " etc." ponit totam citationem) .
51. patet BVP; seq. "quod" om. B.
52. Commentatoris Em.
53. percipiamus (motum) ABP.
54. quando V (et in seq. ) .
55. in corpore ... /om. PEm.
56. om. Em.
57. continuo Em ; seq. om. ABP .
58. alia ABP.
59. tempus ... /om. Em.
60. etiam idem intelligit per verba Em.
61. Tertio notandum Em.
62. in .../om. Em.
63. similiter (sicut ABP) ... om. Em ; post seq.; in particulari vel add V.
DE TEMPORE
in conceptu simplici vel in conceptu composito. Sicut in particulari apprehenditur haec albedo, quando video hanc albedinem64 et postea eandem intelligendo in universali6s apprehenditur, quando apprehenditur color in communi secundum unam opinionem, vel habetur una cognitio communis de colore67 secundum aliam opinionem. Sed68 apprehenditur aliquid in conceptu particulari simplici, sicut quando video hanc albedinem et postea eandem intelligo. Sed tunc concipitur69 in conceptu particulari composito aliquid, quando habentur multi conceptus, quorum quilibet est communis illi70 et alteri, et tamen totum compositum ex omnibus illis est proprium illi, sicut existente hoc toto in intellectu : ens primum, utraque pars competit alteri a Deo, sed totum non competit nisi Deo.71
Istis suppositis potest videri, quae sit intentio Commentatoris ; intendit72 enim Commentator, quod quicumque sentit quemcumque motum, potest sentire tempus, hoc est potest apprehendere tempus esse, non tamen primo et essentialiter. Sed iste erit processus :
Aliquis [non]73 videns corpus caeleste moveri, apprehendit aliquem motum exteriorem74 vel imaginatur motum ; quo facto potest imaginari se coexistere alicui uniformiter et continue moto, et per consequens ille potest apprehendere istam propositionem: ille75 coexistit alicui uniformiter et continue moto ; sed isto apprehenso apprehenditur aliquid, quod est proprium76 corpori caelesti moto, quia nihil aliud continue et uniformiter movetur ; et per consequens motus corporis caelestis, quamvis non sentiatur77 aliquo sensu, tamen apprehenditur ab intellectu, non quidem in particulari et in conceptu simplici, sed composito. Ista autem perceptione facta in anima potest fieri78 perceptio et sequi,79 qua scitur, quod aliquid movetur uniformiter et continue, per quem motum
64. eam V; seq. om. ABP, et add. oculo corporali Em.
65. cum add. ABPV ; supra intelligo A (corr . ) BPV ; restituimus textum secundum Em.
66. quando .../om. V.
67. de ... /omnium colorum Em.
68. si ABP ; apprehenditur autem Em.
69. concipimus AV ; apprehenditur Em.
70. sibi ABP.
71. Tamen de exemplo non sit cura sive sit verum sive falsum add . Em.
72. intelligit AV.
73. enim ABPV (quod videtur falsum et contra Em) .
74. exterioris B.
75. ipse Em.
76. alicui add. ABP.
77. ab add. V.
78. sequi Em.
79. sequens V ; sensitiva B ; et ... /om. Em.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
potest anima mensurare alios motus non continuos vel80 difformes : Et hoc percipere81 est percipere tempus.
Ex isto apparet,82 quod omnia dicta Commentatoris verificantur sine repugnantia,83 quia in percipiendo quemcumque84 motum potest percipis tempus propter hoc, quod potest anima percipere se esse in esse transmutabili, hoc est percipere se coexistere alicui uniformiter et continue moto; et tamen non sentitur86 tempus apud sentire quemlibet motum primo et essentialiter, hoc est,87 non immediate ex hoc, quod88 sentitur quicumque motus, percipitur tempus, sed oportet prius percipere nos esse in esse transmutabili modo praedicto.
Apparet etiam ex hoc, quod propter hoc non sequitur, quod tempus multiplicatur89 ad multiplicationem motuum,90 quia non immediate apprehenditur ad apprehensionem cuiuscumque motus. Apparet9¹ etiam, quomodo sentitur motus ille, cui accidit tempus, cum sentimus quemcumque motum, quia quamvis non necessario apprehendatur hoc totum : aliquid uniformiter92 movetur et continue, ex hoc, quod apprehenditur quicumque motus ; tamen apprehenso quocumque motu potest anima93 apprehendere se esse in esse transmutabili, et per consequens apprehendere⁹4 motum istum, cui accidit tempus, conceptu composito ad minus.
Et ex isto apparet etiam, quod⁹ quando non percipimus nos esse in esse transmutabili, non percipimus tempus, quia si non97 percipimus nos esse in esse transmutabili, non percipiemus98 aliquid uniformiter et continue moveri,99 et per consequens non percipiemus tempus.
80. et AV.
81. om . V.
82. Et .../ex hoc patet V.
83. et add. BP.
84. quodcumque V.
85. percipere BP.
86. sumitur B.
87. om. Em ; hoc est/et tamen V.
88. non add. Em.
89. multiplicetur AV.
90. motus BP.
91. patet (etiam supra) V ; seq. om. ABP.
92. conformiter AB.
93. sentire vel add. V.
94. om. ABP.
95. Et...Ex quo etiam patet quod V ; Et ex isto patet B ; Et ex isto apparet A (longior om. P) .
96. nos B ; om. A.
97. om. ABP.
98. percipimus (et in seq. ) PEm.
99. motum AV.
DE TEMPORE
Ex hoc100 etiam apparet, quomodo verum est, quod dicit, ¹ quod non sentimus nos esse in esse transmutabili nisi ex transmutatione caeli.
Quia enim nihil movetur uniformiter et continue nisi caelum, ideo non possumus² apprehendere nos esse in esse transmutabili³ nisi apprehendendo aliquid, quod est proprium4 motui caeli, et per consequens nisi apprehendendo saltem in conceptu composito motum caeli. Et hoc sufficit ad intentionem Commentatoris ; et hoc sufficit etiam ad hoc, quod tempus non accidat nisi motui caeli, quia nihil aliud est uniformiter motum, per quod anima potest certissime et perfectissime mensurare alios motus. Et tamen cum omnibus praedictis stat, quod haec propositio non sit nota ab omni percipiente tempus : caelum movetur. Et ita ex8 istis apparet, quomodo existens in tenebris et etiam? caecus a nativitate¹0 motum caeli potest apprehendere et tamen nescire¹¹ istam propositionem : caelum movetur.
Item nota, quod tunc¹2 solum percipimus¹3 tempus, quando distinguimus motum per prius et posterius, quod quidem facimus per hoc, quod accipitur aliquid¹4 prius ipsius motus et aliquid posterius et aliquid medium inter prius et posterius. Quando enim anima accipit duo nunc dicendo unum esse prius, 15 aliud posterius, et accipit aliquod medium inter ea, 16 tunc percipit tempus, nec sine¹7 talibus nunc¹8 distinctis potest accipi vel¹9 percipi tempus . Propter quod, quando tantum sentimus unum nunc sine priori et posteriori in motu,20 non percipimus tempus, quia nec tunc percipimus motum. Sed cum percipimus prius et posterius et medium,21 tunc percipimus tempus, quia
100. quo (... patet) V.
1. dicimus ABP ; post seq . nos add . AV ; et pro alhuc seq . nondum B.
2. possimus B.
3. esse ... /om. BP.
4. caelo vel add . V.
5. om . BP.
6. continue et add. V.
7. possit V.
8. omnibus add . BV ( in seq . patet V) ; in seq . pluralem pon. Em.
9. om. V.
10. qui numquam viderunt motum caeli tempus et etiam add. Em.
11. nesciret B ; vocat P.
12. cum add. AB ; 3a ibi :
"quando autem numerus." Dicit ergo tunc quod cum ... hic post fere duas columnas iterum iungit tractatum Em.
13. percipiamus ABEm.
14. aliud Em; et pro seq . " aliquid" AEm ; et pro seq. BP.
15. et add. APV ; post seq. esse add. ABP .
16. ista BP ; duo add. BP.
17. in A; om. BP.
18. nec BP.
19. accipi ... /om . V.
20. aut etiam imaginatur anima nunc unum quidem prius et alius ( !) posterius tamen sine motu medio add . Em.
21. motum add . Em ; in fine om. "in motu."
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
tempus nihil aliud est nisi numerus motus secundum prius et posterius in motu.
Et nota,22 quod ad hoc, quod²³ tempus sit, requiritur motus medius inter24 nunc, quia quantumcumque aliquis imaginatus fuerit prius et posterius, nisi imaginetur medium motum, non imaginatur tempus.
Unde si aliquis25 imaginaretur mutationem subitam, bene imaginatur prius et posterius, non tamen imaginatur tempus, quia non imaginatur motum sed mutationem.
Item nota,26 quod Philosophus* per duo nunc nec27 Commentator per duo instantia28 non intelligunt aliquas duas res realiter distinctas secundum se totas, quarum una corrumpatur29 per adventum alterius, et inter quas sit motus tamquam res distincta,30 quomodo lignum est31 inter duos lapides,32 sed volunt33 dicere, quod numquam percipimus tempus, nisi quando dicimus in anima nostra prius : hoc nunc est ibi vel ibi, et posterius dicimus : in hoc nunc est ibi vel ibi, et postquam primo fuit34 verum dicere: hoc nunc est in A, antequam fuit verum dicere : hoc nunc est in B, verum fuit dicere : hoc movetur. Et nihil aliud dicit Commentator commento 100°,35 quando dicit :
" Nos percipere tempus ex perceptione motus," etc;36 vult dicere, quod non percipimus tempus praecise ex hoc,37 quod percipimus motum, in quo transmutamur, hoc est, motum caeli, in quo38 transmutamur, quia39 coexistimus illi motui.
Sed accipimus determinatam partem illius motus, hoc est, accipimus, quod movetur a tali situ40 usque ad talem situm determinatum.
Et hoc erit, cum senserimus41 duo instantia, *1. c. supra p. 104.
22. Ex quo concludit prius quod tempus non est motus sed tempus est secundum quod motus habet numerum. Intelligendum est hic primo quod semper ad hoc quod Em ; pro " nota"/non B ; Nam P ; seq. om. BP; supra "Ēt" om. AV.
23. ut V.
24. ipsa add. BP.
25. quis (correctius) B ; pro seq. imaginatur BP ; imaginetur Em.
26. Secundo notandum est Em ; Et item V ; post seq. nec add. V.
27. et Em.
28. om. B nunc P; seq. om. V.
29. corrumpitur BP.
30. res.../inter res distinctas ABP.
31. om. B; medium add. Em.
32. ponere enim tales res est impossibile add. Em..
33. vult BP.
34. hic et in seq. sit Em.
35. 19 B ; 10 P; supra: intelligit Em.
36. sequentia citationis in Em.
37. vult .../om. V ; seq. om. B.
38. quibus AB.
39. et AV ; quo P.
40. seu V; seq. om . Em.
41. erunt ABP.
DE TEMPORE
cum42 primo dicimus : hoc mobile nunc est in A, et postea dicimus : hoc mobile nunc est in B, et tamen postquam diximus : hoc mobile nunc est in A,43 et antequam vere diximus : hoc mobile nunc est in B, vere diximus :44 hoc mobile movetur ; et ita accipimus duo nunc et motum medium.45
Et hoc46 intelligit Commentator, quando dicit, quod instantia sunt ultima partium motus. Non enim intelligit,47 quod instantia sunt quaedam res realiter distinctae a motu,48 sed intendit dicere,49 quod accepta aliqua magnitudine,50 super quam movetur aliquod mobile, verum est primo dicere: hoc mobile nunc est in A, et postremo52 verum est dicere: hoc mobile nunc est in B.
Similiter,53 quando dicit Commentator, quod puncta sunt ultima linearum, et quod linea est54 medium inter duo puncta, non intendit dicere, quod duo puncta et linea sunt tres res realiter distinctae ab invicem ,55 sed intendit dicere, quod ex una parte lineae verum est56 dicere: haec linea non ultra" protenditur, et ex alia parte lineae verum est dicere: haec linea non ultra protenditur, et58 quod linea est una res, quae¹⁹ ex utraque parte finitur, non tamen per duas res additas sibi, sed per seipsam. Et ideo omnes propositiones sonantes, quod puncta sinto diversae res, et quod instantia sint diversa et sint6¹ distinctae res a tempore et a motu et a62 rebus permanentibus, exponendae sunt ad istum intellectum verum.63
42. unde P; in V.
43. et tamen .../om. ABP ; pro seq.: et antequam fuit verum dicere ABP.
44. dicimus Em; fuit verum dicere ABP.
45. Et.../pro hoc longior processus in Em.
46. idem add. V ; Et .../Idem etiam Em.
47. intendit V.
48. secundum se totas ... raptim transeuntia sicut quidam imaginantur add .
Em.
49. om. V.
50. re B (P habet longior. om. ) .
51. om. AB.
52. post motum BP ; posterius A.
53. Sic B; sicut P.
54. tertium add. Em.
55. realiter ... /absolutae distinctae secundum se totas Em..
56. convenit vere Em ; post seq. quod add. ABP.
57. ulterius ABP.
58. ex alia .../om. ABP.
59. ex neutra parte realiter protenditur add. Em.
60. sunt APV.
61. diversa .../om. ABP.
62. om. AV ; diversas .../distinctae res a linea et instantia sive nunc a tempore et tempus et motus a Em.
63. ad.../quia iste sensus falsus est .
Sed intellectus quem habuit Philosophus et Commentator verus est Em.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
Item : Circa illam64 definitionem temporis :
"tempus est numerus motus," etc.,65 est notandum, quod ista non est definitio propriissime66 dicta exprimens quid rei, sed tantum est definitio exprimens quid nominis, qualis potest esse67 impossibilium, verborum, coniunctionum , adverbiorum et huiusmodi, et hoc quia tempus aliam definitionem habere non potest . Non enim, sicut frequenter dictum est, hoc nomen tempus significat aliquam68 rem unam distinctam secundum se totam a rebus permanentibus, cuius natura vel esse69 possit exprimi per definitionem, sed est imaginandum, quod hoc nomen70 tempus significat primum motum continuum et uniformem,71 et etiam significat vel72 consignificat ipsam animam numerantem prius et posterius illius motus et motum73 medium, hoc est, significat aliquid continue et uniformiter moveri74 velocissime, cuius partes dicit anima prius esse in uno situ et postea in alio, ita quod totum illud exprimitur per hoc nomen tempus, quamvis aliquid istorum exprimatur in recto et aliquid in obliquo et aliquid per verbum ; et ipsa eadem75 consignificantur aliquo modo per adverbia. Nec aliud intendit76 Philosophus per illam definitionem : tempus est numerus motus secundum prius et posterius.
Ex isto patet,77 quod hoc nomen tempus nihil significat extra animam, nisi quod significatur per hoc nomen motus . Sed tamen ultra hoc importat78 vel consignificat ipsam animam numerantem, hoc est ipsam animam,79 quae dicit : prius mobile est80 hic et posterius ibi, et quod ista sunt distincta, id est, quod mobile non potest simul esse hic et ibi.
Item nota : Propter hoc quod dicit Philosophus,81 quod tempus est numerus numeratus, non numerus quo numeramus, quod82 numerus
64. om. V.
65. Hic iterum iungit tractatum : Circa istam definitionem temporis Em.
66. proprie AP.
67. om. B ; pro seq.: temporalium ( ? ) Em.
68. aliam BEm .
69. natura vel om. VEm ; vel esse/om . A ; pro esse: essentia Em.
70. imaginandum ... /om. V.
71. etc. add. ABP .
72. significat .../om. V.
73. om. BP.
74. motum AV ; ac add . Em ; et post seq .: et uniformiter add . BP .
75. etiam add. V ; significantur ABP.
76. dicit ABP.
77. patent aliqua corollaria. Unum est Em ; post seq.: per add . BP ( et in seq.: significatur) .
78. mensurat Em ; supra pro " ultra" : ulterius V ; ultimum A (et om . " hoc" ) .
79. om. BV.
80. om. B; esse Em.
81. Item ... /Et aliud est sciendum videlicet quod debet intelligi Em ; seq. om . V.
82. qui A; per P ; Ad evidentiam cuius sciendum praem . Em .
DE TEMPORE
quicumque non est alia res extra animam83 a re numerata vel84 rebus numeratis inhaerens formaliter eis.85 Sed numerus, qui est extra animam nihil86 aliud est quam res numeratae. Numerus tamen, quo numeramus, duplex est : uno modo87 ipsa anima numerans potest vocari numerus ; alio modo actus numerandi vocatur88 numerus. Si accipitur numerus primo modo, numerus est unus et non multus ;89 secundo modo forte possibile est, quod sit unus sine multitudine,90 et tamen quod aliquando sit multus, et hoc quia aliquando uno actu numerat anima multa et aliquando distinctis actibus numerat multa, ita quod isto modo⁹¹ numerus, quo numeramus, est92 subiective in anima.
Ex isto ad propositum dico, quod tempus primo et principaliter significat illud, quod significat motus,93 quamvis consignificet tam animam quam actum animae, quo cognoscit prius et posterius illius motus secundum modum praeëxpositum.94
Et ideo supponendo dicta de motu,95 et quod propositiones intelligantur,96 in quibus ponitur hoc nomen motus modo, quo dictum est, potest dici, quod tempus significat motum in recto et animam seu actum97 animae in obliquo ; et propter hoc significat prius et posterius in motu in recto. Ex quo sequitur, quod tempus non erit numerus, quo numeramus, sed erit98 numerus numeratus, quia erit prius et posterius in motu99 praenumerata ab anima.100 Et sic patet, quomodo tempus est numerus.
Ex isto patet, quomodo¹ tempus est numerus motus primi2 et non multiplicatur per multiplicationem motuum,3 quoniam non om83. distincta (add . et V ) secundum se totam add. Em.
84. et V; re .../om . Em.
85. eo modo quo albedo distinguitur a subiecto et inhaeret sibi add. Em.
86. non V ; nullam aliam rem continet nisi ipsas res numeratas Em, et add . plura.
87. potest dici add. V.
88. numerandi ... /ipsius animae quo numeramus potest vocari Em ; numerandi ... numerus animae quo numeramus V (A habet long. om. ) .
89. multiplicatus V.
90. multiplacatione V.
91. isto modo/ille BP ; iste omnino A ; supra: numerus ... quod/om. V.
92. omnino add. AB ; pro seq . existens. V.
93. significat motus/significatur per motum Em.
94. secundum .../om. V.
95. in tertio libro add. Em .
96. intelliguntur ABP.
97. seu actum /in actu Em.
98. om. Em.
99. in motu /motus Em ; in recto ... /om. AV ; pro seq. praeënumerata B ; praeter numerata P.
100. ipsa add. ABP ; Em add . plura.
1. quod ABP .
2. om. V; prius et posterius BP.
3. motus ABP ; pro seq. quando ABP ; seq . "non" om. AP, post quod add . est BP.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
nia prius et posterius motus velocissimi et uniformissimi numerata ab anima, per quae potest numerare et mensurare prius et posterius aliorum motuum, est tempus. Et hoc intendit, quando dicit Commentator commento 102 ° :6 "Tempus est numerus cuiuslibet motus per prius et posterius, quae sunt' in motu, in quo sentimus nos esse in esse transmutabili."8
Ex isto patet ulterius, quomodo tempus est numerus numerans, id est quo numeramus, et etiam numerus numeratus. Nam tempus est prius et posterius illius motus, per quem dicimur esse¹0 in esse transmutabili, qui est primus motus, et ita est numerus numeratus, non numerus, quo numeramus ista¹¹ prius et posterius illius motus. Et quia per [illa] prius et posterius illius motus¹2 numeramus prius et posterius aliorum motuum, ideo¹³ tempus est etiam numerus,¹4 quo numeramus.
Et eodem modo numerus, qui vocatur numerus, quo numeramus, qui est actus animae, qui non est aliud quam cognoscere aliqua esse plura, quem¹5 vocat Commentator¹6 aliquando numerum¹7 simpliciter. Quidam est numerus, qui non numeratur nisi isto¹8 actu animae, et ipse¹9 vocatur numerus numeratus, non numerus numerans.
Et quidam est numerus,20 qui numeratur primo illo actu animae, et postea illo numerato per ipsum aliquid aliud numeratur, et iste numerus vocatur numerus numeratus et numerus, quo numeramus.21 Et hoc intelligit, quando dicit Commentator commento 102 ° : "Omne, per quod22 numerantur omnia,23 aut est numerus simpliciter," etc.24
4. anima BP.
5. intendit, quando/est quod Em.
6. 103 P (Em? ) ; 101 V ; quando dicit add. Em.
7. quae sunt/om. Em.
8. Em addit reliqua citationis.
9. om. V.
10. om. V.
11. om. AV.
12. Et (Sed Em) quia .../om. ABP ; [ ] om. V ; quo add. BP.
13. non B.
14. numeratus id est numerus add. Em.
15. et istum actum Em.
16. Aristoteles ABP.
17. simplicem sive numerum add. Em.
18. om. AV ; post seq. ipsius add. V.
19. ille V ; ipsa anima et ille Em.
20. numerans B.
21. numeratur AV ; sive numerans add. Em.
22. anima ... quam BP; omnia ... quae AV ; retinuimus textum Em ; pro seq.: numeratur BP.
23. om. ABP ; pro seq. aliquid B (om. P) .
24. totam citationem et alia add. Em ; pro seq. et si Em.
DE TEMPORE
[Dubia circa Definitionem TeMPORIS] [1m Dubium] Sed in praedictis videntur dici repugnantia, quia primo dicitur, quod motus significatur per tempus in recto et25 postea dicitur, quod tempus est prius et posterius primi motus numerata ab anima,26 ubi ponitur motus in obliquo.
Dicendum, quod prius et posterius non important aliquas res, nisi quas importat hoc nomen motus, quamvis definitiones exprimentes quid nominis prioris et posterioris et motus sint distinctae.27 Et propter hoc28 non refert ponere motum in recto et ponere29 prius et posterius in recto addendo motum in obliquo, quia ibi erit magis constructio intransitiva quam transitiva,30 Et ita non est repugnantia aliqua in dictis, quae vocaliter videntur repugnare.
Et si dicatur, quod secundum31 praedicta haec esset32 vera : tempus est motus, cuius contrarium dicit Philosophus33 - dicendum, quod sive ista propositio : tempus est motus, de virtute sermonis sit concedenda sive non, tamen hoc est certum, quod tempus non significat aliam rem, quam importatur per hoc nomen motus.34 Quia tamen hoc nomen tempus importat in significato³5 actum animae numerantem, quem³6 non importat hoc nomen motus,37 ideo ista nomina non habent easdem definitiones exprimentes quid nominis, nec sunt nomina synonyma.
Et propter hoc dicit,38 quod tempus non est motus, quia tempus non est revolutio et huiusmodi,39 volens per hoc nihil aliud intelligere40 nisi talem propositionem : non est eadem definitio exprimens quid nominis motus et temporis nec etiam temporis et revolutionis, nec etiam temporis41 et octave sphaerae.42 Cum hoc tamen43 stat, quod
25. om. AV.
26. instantia BP ; in scientia A.
27. diversae ABP.
28. quasi add. Em.
29. om. ABP.
30. quam .../om. ABP.
31. om. B.
32. est AV (corr. B) ; Et ... vera/Et si adhuc obiiciatur contra praedicta quod secundum dicta sequitur Em.
33. Aristoteles V ; pro seq. ad B.
34. de virtute .../secundum proprietatem sermonis : tempus est motus sive non, tempus significat aliquam rem extra animam, non quae importatur per motum, et nihil aliud intelligo Em ; aliam ... quam /aliquam rem nisi quae V.
35. in (suo add. V ) .../om. Em.
36. quam B ; supra numerantis ABP.
37. et add. B.
38. Philosophus add. Em.
39. et huiusmodi/om. V.
40. intendere V ; quia .../per quod non intelligit Em.
41. revolutionis ... /om. BP.
42. nec etiam temporis et revolutionis .../om. Em.
43. om. B.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
tales44 possunt concedi de virtute sermonis : tempus est motus, tempus est revolutio, et huiusmodi. Unde Philosophus non vult plus dicere, nisi45 quod tempus nullam rem significat extra animam nisi illam, quae significatur per motum.46 Tamen alia est definitio temporis, alia motus.47 Et propter hoc solum48 dicit Philosophus, quod tempus non est motus. Unde consuetudo Philosophi in multis locis49 est negare unum a reliquo, quando50 habent distinctas¹¹ definitiones exprimentes quid nominis, quamvis unum vere possit praedicari de alio, et ponit unam orationem pro alia utendo secundo modo amphibologiae.
[2m Dubium] Et32 si dicatur, quod Philosophus ex intentione probat, quod tempus non est motus, et si ratio Philosophi sit bona et praemissae verae de virtute sermonis, conclusio¹³ erit vera de virtute sermonis. Quod autem generaliter tempus non sit motus, arguit Philosophus* sic:
[ 1 ] Omnis motus est velox vel tardus ;54 tempus non est velox vel tardum ; igitur, etc.55
[2] Item : Motus non est idem apud omnes ; tempus est idem apud omnes ; igitur, etc.
[ 3] Item : Probat specialiter, quod non est motus caeli, quia tunc, si essent plures caeli, essent plura tempora numero.56 Consequens est falsum, igitur, etc.
[4] Item: Probat quod non est revolutio caeli, quia non quaelibet pars revolutionis est revolutio ; sed quaelibet pars temporis est tempus ; ergo.57
Istae rationes, quas facit Philosophus,58 accipiunt propositiones *4° Physic. cap. 10
( 14) ( 7 ss . ) ; ed . Didot, t. 2 , p. 299 ; text. com. 93 ss .
44. ista et in seq.: posset, om. "de virtute" et om . " tempus ... huiusmodi"
Em .
45. Unde .../et ita breviter intentio Philosophi Em.
46. et propter hoc videtur aliquando Commentator dicere quod tempus prius est motus vel prius vel posterius in motu add . Em.
47. alia est .../diversa est definitio unus et alterius V ; seq. om. AB.
48. om . V.
49. in ..,/om. ABP.
50. et non V.
51. diversas V ; om. A.
52. Sequentes obiectiones contractae sunt ex Em ; ad textum Aristotelis :
Quid autem est tempus .
53. etiam add . V.
54. sed add. V (et in seq. nec ... nec V) .
55. om. V.
56. nunc A; om . AV .
57. Item ... /om. ABP.
58. quas .../Philosophi concludunt verum de virtute sermonis . Quia V.
DE TEMPORE
veras de virtute sermonis et necessario concludunt conclusiones ; igitur inquantum concludunt,60 verae erunt de virtute sermonis.
Respondeo, quod non est intentio Philosophi probare, quod tempus non est motus de virtute sermonis loquendo, sed solum quod tempus et motus non sunt nomina synonyma nec habent easdem definitiones exprimentes quid nominis .
[Ad 1m] Ad primum autem illorum61 dicendum est, quod non arguit Philosophus dicto62 modo, sed intendit sic arguere :63 omnis motus est velocior vel tardior alio motu ; tempus autem non64 est velocius vel tardius alio tempore ; et ex istis, quantum est de forma65 : igitur tempus non est motus, non valet. Sicut non sequitur arguendo in consimili forma66 : omne calidum est magis vel minus calidum alio calido, sed nullus ignis est magis vel minus [ ignis]67 quam alius ignis ; igitur ignis non est calidus ; sed bene sequitur : igitur calidum et ignis non important omnino idem, nec habent omnino eandem definitionem .
Et consimiliter68 in proposito ex argumento Philosophi non plus sequitur, nisi quod tempus et motus non omnino important idem et non habent eandem definitionem.
Et si69 Philosophus numquam70 fecisset argumentum, ego arguo modo praedicto¹¹ : omnis motus est velox vel tardus ; sed72 tempus non est velox vel tardum ; igitur, etc. Modus arguendi patet in quarto secundae, et maior est manifesta ;73 et minorem probo, sicut Philosophus probat minorem suam : velox et74 tardum definiuntur per tempus ; sed tempus non definitur per tempus ;75 igitur, etc.
Respondeo : 76 Loquendo de virtute sermonis haec debet77 concedi :
59. necessario concludunt/per consequens V.
60. igitur .../om. V; seq. om. B.
61. autem .../om. V ; pro seq. dico A (om. PV) .
62. praedicto V (in seq. intelligit AV) .
63. Hic iungit iterum tractatum:
Intelligendum est sicut prius quod ista forma ...Em (partim transp.) .
64. sed nullum tempus V.
65. non sequitur add . AV ( et om . seq . "non valet" ) .
66. arguendo .../om. Em.
67. om. P ; calidus AV ; alio ... om. B.
68. om. AV ; in proposito ... definitionem/om. A (Em) .
69. sequentia non invenimus in Em ; contra quia V.
70. tale add. V.
71. modo praedicto/sic V.
72. om . V.
73. nota V.
74. vel V.
75. sed .../om . ABP.
76. Unde P; dico V ; pro seq . quod V.
77. potest V.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
tempus est velox vel tardum. Et quando arguitur78 : velox et tardum definiuntur per tempus ;79 tempus non definitur per tempus, igitur, etc.80
— dico, quod modus arguendi non valet, sicut non sequitur : coloratum definitur per corpus ; sed corpus non definitur per corpus ; igitur corpus non est coloratum. Et ideo Philosophus non intendit8¹ talem modum arguendi, quamvis eum ponat,82 sed istum : velox et tardum definiuntur per tempus tamquam per83 aliquod acceptum in obliquo, et sic84 non definitur tempus per tempus ; igitur tempus non est velocius vel tardius85 alio tempore. Et hoc est verum.86 Et ideo cum motus definiatur per tempus tam quoad quale quam87 quoad quantum,88 et tempus89 non definitur per tempus, sequitur formaliter, quod⁹⁰ tempus et motus non habent eandem definitionem. Et hoc est verum. Nec
Philosophus aliud probat per omnes illas rationes,91 quas facit ad probandum, quod tempus non est motus,92 nisi quod tempus et motus non habent eandem definitionem exprimentum quid nominis.93 Unde si quaeratur, qualis94 est motus, convenienter respondetur, quod est velox vel tardus, quantus, quod est⁹5 magnus vel parvus ; et hoc est, quod dicitur, quod motus definitur per tempus tam quoad quale quam quoad quantum.
[Ad 2m] Et per9% hoc patet ad aliud, quod forma arguendi97 eodem modo in alio98 non valet. Sicut non sequitur : ens non est unum apud
78. Hic iungit iterum tractatum transponendo seq. sententiam: Et secundo sciendum Em.
79. sed add. V ; et add. Em.
80. tempus non est neque velox neque tardum Em.
81. intelligit APV.
82. quamvis ... /om. ABP.
83. om. B; post seq.: absolutum add. B ; obliquum add. P.
84. et sic/sed V.
85. vel tardius/om. V (A habet long. om.) .
86. Et .../om. Em ; seq. "ideo❞om. V.
87. hoc est illa per quae respondetur ad quaestionem factam per quale de motu definiuntur per tempus. Et etiam Em.
88. similem additionem habet ut in 87 Em.
89. sic add. V.
90. sequitur .../igitur Em.
91. vel formas add. P ; vel regulas add. B.
92. hoc est verum…../ita patet evidenter quod rationes Philosophi non plus probant Em.
93. exprimentem ... /om. Em ; seq. valde contracta ex Em.
94. quantus ABP.
95. velox .../om. ABP.
96. Sciendum est sicut prius quod ista ratio non probat quod haec sit falsa: tempus et motus, quia sic accepta conclusione discursus non valet sicut.... Hic iungit tractatum Em.
97. argumenti BP.
98. in alio/om. V.
DE TEMPORE
omnes ; tempus est unum apud omnes ; igitur tempus non est ens.
Sed bene probat99 ista ratio sicut praecedens, quod tempus et motus non sunt nomina synonyma nec importantia omnino idem nec omnino eodem modo. Unde ista duo communia tempus et motus non convertuntur, quia quamvis haec sit vera : omne tempus est motus, ista non potest concedi¹00 : omnis motus est tempus. Unde etiam per hoc, quod dicit Philosophus, quod tempus est unum¹ apud omnes, non intendit²
Philosophus, quod tempus est3 una res existens realiter et subiective4 eadem ubique, sed tantum intendit dicere, quod per eundem motum potest quaelibet anima mensurares et cognoscere, quantum durant alii motus.
Et si dicatur, quod tunc motus esset idem apud omnes, quod negat Philosophus - dicendum, quod licet possit concedi, quod aliquis unus motus sit idem apud omnes, puta caelestis, sicut obiectum est idem apud diversos cognoscentes, tamen praeter illum motum sunt alii motus distincti multi,¹º quibus anima non mensurat alios motus . Et ideo sufficienter habetur, quod isti termini¹ tempus et motus non sunt idem apud omnes, nec¹2 convertuntur, et per consequens non¹³ habent eandem definitionem, quod sufficit ad intentionem Philosophi.
[Ad 3m] Ad aliud respondeo consimiliter¹4 : per talem modum arguendi [ non] 15 convenit inferre pluralitatem ex pluralitate, quando unum praedicatur de alio utroque sumpto significative, sicut non sequitur¹6 : homo est albus, igitur si sint plura alba, sunt plures homines ; nec sequitur¹7 : intelligentia prima est ens, igitur si sint plura entia, sunt plures intelligentiae primae, et sic de multis aliis. Sed¹8 quando accipi99. probatur AB ; seq.
" sicut praecedens" om. Em.
100. non .../est falsa V ; post seq. "tempus" add . plura Em.
1. idem V.
2. intelligit AV ( seq. om. V) .
3. sit V.
4. et subiective om . V ; in seq.: intelligit AV.
5. et numerare add. V.
6. tempus add. B ; tunc add. AP.
7. licet .../om. V (A long. om.) .
8. om. V.
9. scilicet motus V.
10. om. PV.
11. isti termini/om. ABP ; communes add . Em.
12. sunt .../om.
(VEm in seq. nec pro "et" V) .
13. om. V.
14. similiter V; quod (etiam A) non valet de forma quia add. V ; Hic iungit iterum tractatum: Et est sciendum sicut prius quod Em.
15. om. ABV ; nec P (et om. seq.) .
16. non .../om. BP.
17. etiam add. AB.
18. et ABP.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
tur illa¹9 esse eadem vel20 habere eandem definitionem, contingit tunc semper inferre pluralitatem ex pluralitate. Et ideo quamvis non sequatur formaliter: motus caeli est tempus, igitur si sint21 plures caeli, sunt22 plura tempora ; tamen ista consequentia est bona et formalis²3 : motus caeli et tempus24 habent eandem definitionem vel sunt nomina synonyma, igitur si sint25 plures caeli, sunt26 plura tempora. Ex quo patet, quod Philosophus non intendit improbare27 istam propositionem : motus est tempus, sed istam : motus et tempus sunt idem vel habent eandem definitionem. Et ideo quamvis28 Philosophus aliquando ponat tales propositiones : motus non est tempus, tempus est aliud a motu et huiusmodi, tamen per eas semper intendit dicere,29 quod tempus et motus30 non sunt synonyma, sive non habent eandem definitionem sive non significant omnino idem.31 Verumtamen cum hoc stat, quod aliquis motus est tempus, sicut homo et album non habent eandem definitionem, et tamen homo est albus.
[ Ad 4m] Et32 per idem patet33 ad aliud, quod forma arguendi non valet, sicut non sequitur : quaelibet pars substantiae est substantia ; non quaelibet pars hominis est homo ; ergo homo non est substantia. Similiter non sequitur : quaelibet pars quanti est quanta ; non quaelibet pars trianguli est triangulus ; ergo triangulus non est quantus. Et ideo34 per talem modum arguendi³5 non convenit inferre talem36 conclusionem negativam, in qua unum vere removetur37 ab alio³8 utroque sumpto significative, sed39 bene convenit inferre, quod talia duo40 non sunt
19. aliqua V.
20. et AV; hoc est Em.
21. sunt AVP; essent Em.
22. essent Em ; erunt P.
23. et.../formaliter P ; om. Em.
24. et.../est igitur tempus est et tunc ABP.
25. sunt AV ; essent Em.
26. erunt P; essent Em.
27. probare BPV (V add. in seq. ter non) .
28. om. A; quando V ; seq. "aliquando" om. V, et pro seq. ponit AV.
29. om. Em ; solum add . ABP .
30. tempus .../om. V.
31. et eodem modo add . Em.
32. Hic redit ad initium capituli : Notandum est quod ista forma arguendi sicut sonat non ... Em .
33. om. V.
34. et .../Propter quod sciendum quod Em .
35. om. ABP.
36. om. V.
37. negatur V.
38. ergo add. V.
39. hoc V.
40. om. V.
DE TEMPORE
convertibilia, et quod¹¹ talia nomina non sunt synonyma . Unde bene sequitur; quaelibet pars substantiae est substantia ; non quaelibet pars hominis est homo ; ergo homo et substantia non42 convertuntur ; et consimiliter sequitur, quod homo et substantia non sunt43 synonyma, et quod non44 habent eandem definitionem exprimentem quid nominis.45 Et ideo non intendit Philosophus probare,46 quod tempus sit aliqua res distincta47 secundum se totam realiter et48 a circulatione caeli , sicut multi ponunt,49 sed intendit probare, quod tempus et circulatio caeli non sunt convertibilia, et quod50 non est idem dicere : hoc est in tempore, et hoc est in circulatione caeli, et quod ista non sunt synonyma nec habent eandem definitionem. Et tamen cum hoc stat, quod tempus non sit aliqua res distincta secundum se totam a circulatione caeli.
Unde¹ omnes rationes praedictae sufficienter probant, quod tempus et motus non habent eandem definitionem nec sunt synonyma nec important omnino idem, quamvis importent aliquo modo idem ; 52 et ideo probant, quod praedicatio unius de alio vel est falsa, vel est53 vera per se secundo modo vel per accidens, et quod non sit per se54 primo modo. Et hoc sufficit ad propositum Philosophi .
Et ideo55 nota : Intentio Aristotelis in toto isto capitulo de tempore56 summatim loquendo est ista,57 quod tempus nec dicit58 aliquam rem distinctam extra animam, nisi quam significat59 hoc nomen motus primus, etsi forte connotet aliquid aliud, puta animam mensurantem vel natam mensurare ; et quod motus primus non importat aliam rem nisi mobile. Et tamen hoc non obstante de mobili praedicantur di41. et .../quia ABP.
42. om . Em.
43. nomina add. ABP.
44. et.../nec quod P ; nec V ; sequitur ergo Em.
45. exprimentem/om. V ; pro seq.: propter quod non est intelligendum quod Em.
46. ibi add. APV .
47. a substantia add. BP.
48. realiter et/om . AV.
49. quod talis conclusio nullo modo sequitur ex praemissis, quas accipit add.
Em.
50. quia ABP .
51. supra "caeli" om. Em ; sequentia usque ad:
"Unde" videntur esse valde contracta et mutata, licet fere omnia inveniantur in Em.
52. Unde ... /om. V ; seq . "probant quod" om. V.
53. falsa .../om. V ; seq . om. Em ; pro seq. " per se"/ex parte BP..
54. quod ... /non V.
55. Et hoc ... /om . V ; in seq . ergo pro intentione V.
56. de tempore/om . BP :
57. est ista/om. AV.
58. nec dicit/non significat V.
59. nisi ... /non plus quam quod B ; pro " quam" quod AP.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
versae60 definitiones non synonymae, quamvis mobile secundum suam substantiam non sit diversum nec etiam aliqua61 res sibi adveniat ipsum informans. Ita62 hoc nomen63 instans sive hoc adverbium nunc non importat aliquam rem distinctam secundum se totam,64 quae non importatur per hoc nomen mobile.65
[NOTABILIA DE INSTANTI]
Unde ad declarationem66 illorum, quae dicit Philosophus de instanti, sciendum est, quod instans sive nunc non significat aliquam rem nisi permanentem, ita quod67 omnis res imaginabilis extra animam, quae significatur per hoc nomen instans vel per hoc adverbium nunc, est res permanens potens durare per tempus. Et quod instans non sit talis res raptim transiens secundum se totam distincta ab omni re permanente, sicut moderni ponunt, ostendo68 breviter sic : Tum quia aut69 est substantia aut accidens ; non substantia, quia nec materia nec forma nec compositum. Nec accidens, quia quaero70 de subiecto eius primo: Aut est divisibile aut individibile.71 Non primum,72 quia quando73 subiectum primum est divisibile, ipsum accidens existens in eo74 est divisibile. Si detur secundum, scilicet quod subiectum primum est indivisibile,75 tunc quaero de isto subiecto76: Aut est substantia aut accidens. Non primum, quia nec substantia corporea nec incorporea, sicut patet inductive. Nec accidens, quia quaerendum est77 de subiecto eius primo,78 et sic in infinitum. Tum quia in tempore finito essent res infinitae secundum se totas distinctae pertransitae.79 Tum
60. affirmationes sive add. ABP ; abhinc verbatenus in Em.
61. alia add. V ; positiva add. Em ; in seq. realiter add. Em.
62. similiter V ; quod add. B.
63. om. AV.
64. secundum se totam/om. V ; pro seq.: quam non importat ABP.
65. addit plura Em.
66. determinationem BP.
67. ita quod/Unde AV.
68. ostendo Em; sequentia valde contracta sunt ex Em ; pro seq.: primo Em ; om. V.
69. vel (et in seq.) .
70. quaeritur B ; quaeratur P.
71. aut ... /om. B.
72. primo modo AP; divisibile Em.
73. cuius Em.
74. existens ... /om. Em ; primo add. V.
75. scilicet .../om. V.
76. indivisibili Em.
77. quaero V; substantia .../materia nec forma.
Igitur manifeste si illud indivisibile sit accidens quaero Em.
78. eius primo/om . V.
79. per transmutationem BP.
DE TEMPORE
quia non posset dari, quomodo talis res possit80 corrumpi, quia nec per corruptionem sui subiecti nec per inductionem contrarii nec per subtractionem causae conservantis vel per eius absentiam, sicut patet inductive,81 Ideo dicendum est, quod instans non est talis res secundum se82 distincta a mobili et ab aliis rebus,83 quae ponuntur per84 se in genere substantiae et qualitatis,85 sed hoc adverbium nunc significat primo et principaliter praecise primum86 mobile, quod non habet aliquod corpus ambiens ipsum, quod87 vere et realiter movetur. Et tamen nulla res nova generatur in isto88 nec aliqua res89 corrumpitur in eo. Sed ideo vere et realiter movetur, quia si esset aliquod corpus ambiens ipsum quiescens, una pars mobilis vere coexisteret uni parti⁹0 ambientis et postea alii sine omni generatione vel corruptione91 facta de novo, et ita vere et92 realiter contingeret dicere, quod haec pars primi mobilis coexistit nunc isti parti illius corporis ambientis, et postea verum erit dicere,93 quod nunc haec pars coexistit isti94 parti corporis ambientis ; et sic semper procedendo sine omni productione rei novae vel sine omni destructione rei antiquae. Et ita patet quomodo contingit95 assignare nunc prius et nunc posterius dicendo nunc primo: haec pars mobilis97 est in isto situ nunc,98 et postea verum est99 dicere, quod nunc est in alio situ, et sic deinceps. Et ita patet,100 quod nunc non significat aliquam rem distinctam, sed semper significat ipsum¹ mobile, quod manet idem secundum se, ita quod non habet aliquam rem novam in 80. tales res possint V ; posset AP.
81. Et add. APV .
82. secundum se/om. V.
83. om . V.
84. secundum ABP.
85. quantitatis BP.
86. ipsum BP (supra: primo/om. Em) ; post seq.: et sicut hoc participium instans et hoc participium (!) prius significat principaliter primum mobile.
Unde sicut primum mobile add. Em ; secundum add. ABP.
87. om . Em.
88. ipso Em; ea A.
89. in.../om. V et add. vel; pro seq. "sed" et V.
90. corporis add. AV ; illius add. Em.
91. vel .../om. ABP.
92. om. BP; in seq. contingit ABP.
93. verum.../verum est BP ; vere contingeret dicere Em.
94. alteri V.
95. contingeret V.
96. scilicet add. ABP ; seq. "nunc" om. V.
97. non add. Em.
98. et nunc haec non est in isto situ ABP.
99. erit V ; contingit vere dicere Em.
100. et sic.../longior processus in Em ; seq. "nunc" om. V.
1. idem quia semper significat add. Em.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
se, nec perdit formaliter2 aliquam rem existentem in eo.3 Sed mobile non semper uniformiter se habet respectu³ ambientis, ideo contingit assignare prius et posterius, hoc est contingit dicere7 : hoc nunc est in A et non in B, et postea erit verum dicere : hoc nunc est in B et non in A, et contingit successive verificare contradictoria.8
2. om. V; formam A.
3. existentem .../om. V.
4. quod tamen idem mobile non est semper in eodem situ nec aliqua pars eius semper coexisteret eidem parti corporis ambientis quiescentis .
Si esset tale nec Em .
5. se ... /distat ab eadem parte corporis Em .
6. nunc add. V.
7. quod add. A ; prius add . BP ; contingit ... /verum est dicere V ; pro seq .: haec pars Em; pro seq. "nunc" primo add. V.
8. Amen Benedictus Deus in aeternum . Explicit tractatus de successivis editus a magistro Guillielmo Okam de Anglia sacrae theologiae magistro A ; Explicit tractatus de successivis editus a (fratre, quod del . ) Guillielmo de Ocham. Okam.
P; Explicit V.