Bibliography 17
BIBLIOGRAPHY
sum de nominibus connotativis tam super philosophiam quam super Sententias.... " It is likewise evident from another quotation in the same work that Ockham was still working on the Commentary on the Sentences: " Ista responsio ... super Metaphysicam et super librum Sententiarum diffusius ostendetur." On the other hand, the Reportatio (2-4 books of the Commentary on the Sentences) does not yet take into account Ockham's favored theory as to the reality of concepts, but always takes the "fictum"-theory for granted, and is therefore, earlier than this Expositio.
AUTHENTICITY :
Cannot be disputed.
Prantl's criticism of the printed text is due to a very elementary error, as was shown by Abbagnano (GUGLIELMO DI OCKHAM [ Lanciano, 1931 ] , p . 28) .
There are additions in Ockham's text, but Marcus de Benevento always indicates his additions by including them within the letters
"F M" (Frater Marcus) . The printed text, however, is not in good condition, and a new edition or the use of manuscripts is absolutely necessary for studies based on the Expositio aurea. The scribe of the oldest known manuscript (Firenze Bibl. Naz. B. 4, 1618, written in 1331 ) experienced difficulties, as he tells us, and consulted therefore other manuscripts, but without success.
2. Expositio super octo libros Physicorum EDITION : none.
MANUSCRIPTS KNOWN : 8. The present writer knows of no complete manuscript. Vat. lat. 3062 ends in the first half of the third book; Oxford Merton Coll. 293 and Napoli Bibl . Naz. VIII E 26 end at the beginning of book 8 ; Berlin Staatsbibl. Cod . lat. 974 ends with the "explicit" of the seventh book. The question is open as to whether Ockham completed this exposition. Another problem is the difference in the "incipit"
(either:
"Philosophos plurimos "" sapientiae titulo decoratos ..." or: "Valde reprehensibilis videtur qui in sua perfectione ... " ) , which difference suggests two redactions, at least as to the prologue.
TIME OF COMPOSITION : Certainly after the exposition of the logical writings of Aristotle, for we read in the Expositio in libros Elenchorum (which has back-references to the Expositio aurea) that Ockham will write that commentary. Furthermore, Ockham quotes these expositions in the Expositio super l. Physicorum ; and since he also quotes here the Reportatio ( II, q. 9) , it must have been written after his lectures on the Sentences. The Expositio super l.
Physicorum, in turn, is quoted in the Summa Logicae (like the
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
other expositions and the Commentary on the Sentences) . We can, therefore, establish the following relative order : Reportatio, Ordinatio (prima redactio) , Expositio super librum Porphyrii — Super l.
Elenchorum, Expositio super l . Physicorum, Summa Logicae.
AUTHENTICITY : beyond any doubt.
II. SUMMAE
3. Summa Logicae (or Summa totius Logicae) This Summa is divided into three parts : la pars: De Universalibus,
De Praedicamentis, De Suppositione; IIa pars: De Propositionibus; IIIa pars (subdivided into four parts) :
1ª pars IIIae: De Syllogismis; 2a pars IIIae: De Demonstratione; 3ª pars IIIae: De Consequentiis et Obligationibus; 4ª IIIae: De Fallaciis.
EDITIONS:
Parisiis, 1498 ; Bononiae, 1498 ; Venetiis, 1508 , 1522, 1591 ; Oxoniae, 1675 .
MANUSCRIPTS : We know of more than 50 manuscripts , 10 of which were written between 1339 and 1349.
TIME OF COMPOSITION : The Summa Logicae was written before 1329 (cf. p. 4) and after the Commentary on the Sentences (Ordinatio and Reportatio) , and after the Exposition on the Logic and Physics of Aristotle, as is evident from several quotations found in the Summa. Baudry ("Sur trois manuscrits occamists," in Archives d'histoire doctrinale et littéraire du Moyen Age, 1936, p. 136 et alibi) thinks that it was written about 1340 and after the Quodlibeta, the Quaestiones in l . Physicorum and De Sacramento Altaris. As far as I see, neither part of this statement is supported by documents . Against it is the explicit remark quoted above. It seems that the Summa Logicae was written in Oxford.
AUTHENTICITY : The authenticity of the work itself has never been disputed and is beyond any doubt. Prantl and others following him questioned the authenticity of certain parts (Tractatus de consequentiis and de obligationibus) . These doubts, however, are eliminated by the oldest known manuscripts which all contain those parts. Nevertheless, certain chapters are problematic and are not found in all manuscripts. The scribe of MS Erfurt Amploniana
0 67 (written in 1339) was conscious of this already existing difference in the text-tradition. The Summa Logicae is quoted by R.
Holkot, O. P., in Determinatio quaest. XII, CC (ed. Lugduni, 1497) . Holkot died in 1349.
BIBLIOGRAPHY
DEDICATION : According to the oldest manuscript known , the work was not dedicated to Adam Wodham, who wrote the first prologue and may be responsible for a slight redaction of the work, but to William of Ambersberg.
4. Compendium Logicae This work was discovered by Fr. Apollinaris van Leeuwen, O. F. M., in München Staatsbibl. 1060. The MS was written before 1350.
Perhaps Assisi Cod. lat. 690 contains the same work.
We doubt its authenticity.
5. Summulae in libros Physicorum (or Philosophia naturalis) EDITIONS : Bononiae, 1495 ; Venetiis, 1506 ; Romae, 1537.
MANUSCRIPTS KNOWN : 7.
TIME OF COMPOSITION : Probably after all the Commentaries and Expositions of Ockham. This opinion is suggested by the fact that the "Venerabilis Inceptor" completed only a small part of the work which he intended to write. Cf. Ia pars, cap. 6: "Iuxta praedictam distinctionem accipiendae sunt partes istius tractatus : Prima pars erit de conditionibus communibus et magis notis omnium naturalium [only this part was actually written, though it is incomplete] ; secunda erit de corporibus caelestibus et eorum proprietatibus ; tertia erit de corporibus inanimatis et eorum passionibus ; quarta docebit de corpore animato anima rationali et actibus eius ; quinta erit de caeteris animalibus et eorum proprietatibus ; sexta erit de plantis" ( edit. Venet., 1506, f. 3ra).
AUTHENTICITY : Not disputed. The three last chapters of the editions and of some manuscripts probably found their way into this work through the Tractatus de successivis. In any case, they are taken from the Expositio super 1. Physicorum.
6. Quaestiones in libros Physicorum This work is composed of 151 (or 152 ) questions, which for the most part are short and follow the sequence of problems in the Expositio super 1. Physicorum. This explains why this work starts with questions on the reality of concepts .
EDITION: None. The enumeration of different editions of this work to be found in certain textbooks is an error.
MANUSCRIPTS KNOWN : 5 .
TIME OF COMPOSITION : After the Quodlibeta, which work is frequently and almost exclusively quoted. If we may form a judgment
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
on the basis of MS Vatic. lat . 956, which the present writer copied in its entirety, the text seems to have been left unpolished by the author. This, and the close connection with the Quodlibeta in style and length of treatment for the questions, justify the opinion that the work was probably the last of Ockham's non-polemical writings.
AUTHENTICITY: Cannot be disputed, although the arrangement of the questions shows some divergences.
III. COMMENTARIES ON THE SENTENCES
7. Ordinatio Ockham or Commentarius in 1m librum Sententiarum EDITIONS : Argentinae, 1483 ; Lugduni, 1495. Quaestio 1ª prologi, by Philotheus Boehner, O. F. M.
(Schöningh, Paderborn, 1940) ; the following 5 questions are in print, but not yet published. The eighth question of the second distinction was published by the writer in The New Scholasticism, 16 (1942 ) , p. 224-241.
MANUSCRIPTS KNOWN :
(including abbreviations and fragments) .
TIME OF COMPOSITION : Before 1323, most probably much earlier.
It was certainly written after the first redaction of Aureoli's Commentary on the Sentences
(1316-1318 ) . The Ordinatio seems to be the first work written by Ockham for publication. Though the Expositio aurea is quoted in the Ordinatio, it is nevertheless written after the first redaction of the Ordinatio, for the quotation is found in parts of the second redaction.
AUTHENTICITY : Beyond any doubt. Our printed texts, however, which are substantially the same, have some minor additions which are certainly not authentic. MS Firence Bibl . Naz. A. 3. 801 represents the earlier redaction.
8. Reportatio Ockham or Quaestiones in 2m, 3m et 4m libros Sententiarum EDITION : Lugduni, 1495.
MANUSCRIPTS KNOWN : 15 (with fragments) .
TIME OF COMPOSITION : Before 1323 , and after the Reportatio on the first book, but before the Ordinatio . Hence this work is most probably the oldest work of Ockham which we have.
AUTHENTICITY: The printed text of the Reportatio is a compilation of Ockham's original Reportatio and of other questions which did not belong to it. To those foreign elements belong II, q. 2 ; II, q. 8;
BIBLIOGRAPHY
III, qq. 12-15 ; and the Additiones additae. For further details, see our study in Traditio, Studies in Ancient and Medieval History,
Thought and Religion, Vol.
(Cosmopolitan Science and Art Service Co. , New York, 1943 ) .
IV. THEOLOGICAL QUESTIONS
9. Quodlibeta VII EDITIONS : Parisiis, ca. 1487 and 1488 ; Lugduni, ca. 1488 ; Argentinae, 1491 .
MANUSCRIPTS KNOWN : 11
(with fragments) . There seem to be only a few manuscripts which contain the complete work.
TIME OF COMPOSITION : After the Commentaries on the Sentences, and after the Expositions of Aristotele's Logic and Physics; but before the Quaestiones in l. Physicorum, and before 1333.
AUTHENTICITY: Beyond any doubt. The oldest known MS (Vatic. lat. 3075, written in 1333 ) does not contain Quodl. IV, q. 6 (which is printed in the edition of the Reportatio, too) and VII, 14. The order of the questions is different from the Argentinae Edition.
10. Quaestiones vagae This is an artificial name which might be applied to a number of questions which are foreign elements in the Reportatio. They are probably Quaestiones disputatae. A definite judgment, however, is not yet possible. All these questions are edited in the Lugduni edition. Cf. our article in Traditio cited above, under 8.
V. TREATISES
11. Tractatus de Sacramento Altaris or De corpore Christi L. Baudry (1. c., 3, pp. 129ss. ) tried a first and successful clarification of the confusion which prevailed regarding this work, even after the new edition by Birch. According to Baudry, we must distinguish two treatises: a. Tractatus de Sacramento Altaris. "Incipit : Sicut dicit quaedam glossa ..." [ in the printed editions :
"Circa conversionem panis..."]. This is the first part of the printed editions, and contains three questions on the real difference of the point from quantity, of the line from the surface, and of the body from the substance.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
MANUSCRIPTS KNOWN : Basel F. II. 24, and a longer fragment which I found at the end of MS Troyes 718.
AUTHENTICITY : Not doubted. b. Tractatus de Sacramento Altaris. "Incipit : Stupenda super munera ... ""
MANUSCRIPTS KNOWN : 8.
EDITION: (containing both treatises ) : Parisiis, 1490, and twice without date ; Argentinae, 1491 ; Venetiis, 1502 ( in Quodlibeta
Aegidii Romani) ; Venetiis, 1516 ; Birch, Iowa, 1932 .
TIME OF COMPOSITION :
After the Commentary on the Sentences (Reportatio) [ ? ] and the second part after 1323, if the expression "Sanctus Thomas"
(c. 5) was in the oldest manuscripts. I have no evidence that it was written before the Summa Logicae, as Baudry thinks.
AUTHENTICITY : Beyond any doubt, at least as regards the second part.
12. Tractatus de Praedestinatione et de Praescientia Dei et de futuris contingentibus
EDITION: In the edition of the Expositio aurea ( cf. 1 ) .
MANUSCRIPTS KNOWN : 9 ( 3 without the second part) .
AUTHENTICITY : Not disputed and most probable.
TIME OF COMPOSITION : No
indication, but probably after the Commentary on the Sentences.
13. Quaestiones diversae: De relatione, de puncto, de negatione Each one of these questions is found only in MS Basel F. II . 24.
Their authenticity is at least doubtful ; the Q. de puncto criticizes Ockham's opinion.
14. Tractatus de Successivis: De Motu, Loco et Tempore EDITION : The Tractatus de Loco is printed in the editions of the Summulae in l. Physicorum (cf. 5) .
MANUSCRIPTS KNOWN : 5
(one incomplete) .
AUTHENTICITY : Must be doubted . The Tractatus is, as is shown in the present study, a compilation made entirely from the Expositio in l. Physicorum.
TIME OF COMPILATION : Before 1350.
BIBLIOGRAPHY
15.
Centiloquium Theologicum or Summa de Conclusionibus Theologicis EDITIONS: Lugduni, 1495 (with the Commentary on the Sentences) .
Philotheus Boehner, O. F. M., in Franciscan Studies, 1941-1942.
AUTHENTICITY : Not proved, and can hardly be maintained.
THE TRACTATUS
DE SUCCESSIVIS
THE
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
Four complete manuscripts are known of the Tractatus de Successivis, all of which were used in the following edition . They are (with their sigla noted in the margin) :
A Erfurt Amploniana O 76, written, according to the Catalogue, in the first half of the fourteenth century on vellum and paper in two columns in a half-current hand. Fol. 157rb-175ra.
B Basel Stadtbibliothek F. II . 24, written in a much contracted halfcurrent hand of the (mid-[ ? ] ) fourteenth century in two columns on vellum. Fol. 2r-11rb.
Р Paris Bibl. Nat. 16130 , written before 1350 on vellum in two columns in a neat hand (cf. Baudry, L., "Le Tractatus de principiis theologiae attribué à G. Occam," in Etudes de Philosophie Médievale (Gilson) , t. XXIII, Paris, Vrin, 1936, pp. 9s . ) . Fol . 131rb140va.
V Vaticana Ottoboni lat. 176, written on vellum in a neat hand of the fourteenth century in two columns.
Besides these complete manuscripts one fragment is known in MS Bruges 500 fol .
119v-134v, with "Incipit : Videndum est de loco, quem Philosophus...." It seems to be merely the Tractatus de Loco, and therefore could be the end of the Summulae in l. Physicorum as well, as will be shown later. We were not able to use this manuscript.
Since the Tractatus de Successivis is literally found in the Expositio super 1. Physicorum, two additional MSS were used:
Ex Vaticana lat. 3062, written on vellum in a neat hand of the fourteenth century. This MS contains only the three first books
(the third being incomplete) ; hence it could be used only for the Tractatus de Motu.
Em Oxford Merton Coll, 293, written by different hands (sometimes very badly) , on vellum, in the fourteenth century.
Since the Tractatus de Loco is printed at the end of the Summulae in l. Physicorum, we used:
S Editio Venetiis, 1506.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
Of these MSS of the Tractatus de Successivis, B and V have a better text than the two others ; and A seems to be better than P. Of the two MSS of the Expositio super l . Physicorum, Em has usually a better text than Ex. In the following edition almost all variants of B and V are given, except for the unimportant ones. Where a single variant of ABPV agreed with the common text of Exm, we preferred it to the common variant of the others.
The authenticity of the Tractatus de Successivis was first disputed, as far as the writer is aware, by Baudry. This outstanding scholar in the field of Ockhamistic studies wrote : "Le deuxième parti (de loco) réproduit textuellement, à part quelques variants de minime importance, les chapitres XX, XXI et XXII des Summulae in libros Physicorum éditée par Marc de Bénévent en 1537. La troisième semble bien être un sort de résumé de la partie des Questions in libros Physicorum consacré à l'étude du temps ; elles en réproduit de nombreux passages mot à mot. Il ne nous a pas été possible d'identifier la primière. Mais les rapprochements que nous venons de relever suffisent à justifier notre hypothèse. Le De Successivis et le De Principiis Theologiae ne sont pas des oeuvres d'Occam ; ce sont des compilations anonymes . '
Baudry, to whom the writer is personally obliged for his kind reception and scholarly help in discussing Ockhamistic problems during a visit to Paris, has to be credited with the discovery that the Tractatus de Successivis is a compilation— although his statements need some correction. The Tractatus de Successivis contains three parts : De Motu,
De Loco, De Tempore. The Tractatus de Loco, indeed, is found in all the editions of the Summulae in l. Physicorum and at least in two manuscripts in toto, and it appears in part in two other manuscripts.2
A remark in the only manuscript of the Summulae in l. Physicorum at our disposal (Vaticana Palat. lat. 1202, of the fifteenth century) says in a marginal note at the very end of the work (preceding the Tabula) : "Hic deficiunt tria magna capitula ."
These three chapters are our tract. This remark had already caused the writer some doubt about the authenticity of these three chapters in the Summulae.
It is a characteristic feature of the Expositiones super l. Physicorum that Ockham frequently makes digressions from a mere explanation of the text with some additional "Notanda" as he used to do in his exposition of the 1. Baudry, L., "Fragments inconnus de Guillaume d'Occam. Le Tractatus de
Successivis," in Académie des Inscriptions et Belles Lettres, 1927 , pp. 46-55 .
2. I am indebted to Mr. Richard P. McKeon for this information, which he gave me after I had compared the Tractatus de Loco with the above-mentioned edition of the Summulae.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
logical works. These digressions very often cover several folios, and are more or less in the form of questions.
It was natural, therefore, to search for this part which had a doubtful place in the Summulae, at the corresponding place in the Expositio . The search was soon rewarded by the finding of these chapters literally — with the exception of a few lines in the Expositio super l. Physicorum . A reader of the following edition of this tract will find, if he pays attention to the variants, that this treatise is only an abbreviation of a very long text in Ockham's Expositio. This discovery, naturally, suggested the idea
that probably the other tracts, De Motu and De Tempore, could be found at corresponding places of the Expositio also. And that, indeed, was the case, as is evident from the edition. Therefore, the Tractatus de Successivis is only a compilation made from the Expositio super l.
Physicorum. The compilator did not change very much ; he merely left out certain parts, added a few introductory lines and some connecting phrases, and deleted the traces which could suggest that his compilation is a part of an exposition of the Physics.
The best way to demonstrate this would be to edit the text of the Expositio and of the Tractatus in parallel columns.
However, this method was not adopted in the present work, though the texts of the Expositio are already transcribed, for two reasons : first, because the edition would be made unduly longand the texts will in any event be available with a future edition of the Expositio; secondly (and principally) , because only one manuscript of the Tractatus de Loco and De Tempore in the Expositio was at our disposal, and the text of the Tractatus de Loco is written in such a bad hand that while it was possible and relatively easy to compare the Tractatus de Loco with it, it was impossible to transcribe correctly the entire passage of the Expositio.
The method which we have adopted here is certainly sufficient to substantiate our statement. Wherever the compilator abbreviated, i . e., left out parts, that fact is always indicated in this edition . Where variants of the Expositio are given, it means that the same text is in the Expositio.
Whether, therefore, we shall call the Tractatus de Successivis an authentic work of Ockham depends upon the meaning which we connect with this word. Almost every line was written by Ockham, and in this sense the Tractatus de Successivis is authentic. If we mean by authentic that the work in its present form was composed by an author in this case, that the Tractatus de Successivis was compiled by Ockham — the answer will be negative ; at least it seems to be more reasonable to admit that Ockham was not the compilator of this tract. It is very hard to suppose, though of course not impossible, that Ockham himself made this compilation . When, therefore, all our manuscripts
SUCCESSIVIS
TRACTATUS
attribute the tract to Ockham, they are right according to the first explanation of authenticity.3
Another problem has yet to be solved. The Tractatus de Loco is, with the exception of the usual variants, the same in the Summulae and in the De Successivis. In which work, then, was this tract originally? We are of the opinion that the De Loco went fromthe Tractatus into the Summulae, because it is a natural part of the Tractatus and compiled in the same manner. In the Summulae, however, it seems to be rather an addition . Of course, a final statement as to this problem will be possible only after a critical edition of the Summulae which, in relation to our problem, will have to take into account the entire manuscript-tradition of the Summulae.
The doctrine of this tract, of course, is in agreement with Ockham's teachings, not only in his Expositio super l. Physicorum, but also in all his other works. The main purpose of the "Venerabilis Inceptor" in the Tractatus de Successivis is to show that motion, place and time are not entities separate from the respective realities, viz., the moved body, the located body, and the moved body in time.
Ockham thinks this the true opinion of Aristotle. A text taken from the Summa Logicae (I, 44, corrected after six good manuscripts ) may explain the leading idea in the Tractatus de Successivis in Ockham's own words :
Ideo est alia opinio de quantitate, quae mihi videtur esse de mente Aristotelis, sive sit haeretica sive catholica, quam volo nunc recitare, quamvis nolim eam asserere. Et ideo quando illam opinionem posui et scripsi super Philosophiam [vz., the Expositio aurea and the Expositio super libros Physicorum] , non scripsi eam tamquam meam, sed tamquam Aristotelis, quam exposui ut mihi videbatur ; et eodem modo nunc sine assertione recitabo eam . Est autem ista opinio, quam etiam multi theologi tenent et tenuerunt, quod scilicet nulla quantitas est realiter distincta a substantia et qualitate, sive tales propositiones : substantia est quantitas, qualitas est quantitas, sin concedendae, sive non.
Et de quantitate quidem continua permanente tenetur per istum modum: scilicet quantitas continua permanens nihil aliud est nisi res una habens partem situaliter distantem a parte, ita quod ista duo : quantitas continua permanens et res una habens partem distantem a parte, sint aequivalentia in significando in tantum, quod erunt termini convertibiles, nisi aliquis modus syncategorematicus vel alia determinatio inclusa aequivalenter in uno impediat convertibilitatem et praedicationem unius de altero. Et ideo cum substantia habeat partem situaliter distantem a parte, et similiter qualitas aliqua, quantitas non erit alia res a substantia, et aliqua quantitas non erit alia res a qualitate . Nec videtur multum
3. According to Ehrle, Fr., " Der Sentenzenkommentar Peters von Candia des Pisaner Papstes Alexanders V," Franziskanische Studien, Beiheft 9, Münster in W., 1925, p. 95 and note 2, Peter of Candia mentions the Tractatus de
Successivis as Ockham's work. Of course, he is right, if he uses authenticity in the large and truly medieval sense. But his testimony, being too late ( 1380 ) , is not of great value.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
consonum Theologiae dicere, quod Deus non posset facere istas partes substantiae distare situaliter, nisi rem aliam absolutam coniungat eisdem. Quod si potest facere, vere ista substantia habebit partem distantem a parte sine re absoluta addita eis: et per consequens erit quanta sine alia re absoluta.
Et idem argumentum fieri potest de qualitate. Et ideo cum substantia potest esse quanta sine quantitate, quae sit alia res, et similiter qualitas, quantitas talis media inter substantiam et qualitatem videtur omnino superfluere. Propter quod dicunt, quod nulla est quantitas alia a substantia et qualitate, sicut nulla res est habens partem situaliter distantem a parte nisi substantia et qualitas.
Unde et de Sacramento Altaris dicunt, quod post consecrationem corporis Christi una quantitas, quae praecessit, erat eadem realiter cum substantia panis, et illa non manet ; sed praeter illam manet una quantitas, quae est eadem cum qualitate, in qua tamen quantitate non est aliqua qualitas subiective ; sed omnia accidentia remanentia post consecrationem remanent simul cum corpore Christi sine omni subiecto, quia per se subsistentia. Sic ergo dicunt de quantitate continua.
De quantitate autem discreta dicunt, quod numerus nihil est aliud quam ipsae res numeratae. Unde dicunt, quod sicut unitas rei non est aliquod accidens additum illi rei, quae est una, ita numerus non est aliquod accidens additum illis rebus, quae sunt numeratae. Quod autem unitas non sit aliquod accidens additum rei, quae est una, potest ostendi : Quia si sit accidens, secundum omnes oportet, quod sit relativum vel absolutum: Non relativum, quia nullum terminum realem haberi potest. Unde ad hoc, quod aliquid sit unum, non oportet quod sit alicuius unum, nec quod sit alicui unum, et sic de aliis casibus, sub quibus aliquid dicitur ad aliquid. Nec est accidens absolutum: Quia tunc vel esset qualitas, quod evidenter patet esse falsum, vel est quantitas, et tunc continua vel discreta, quorum utrumque patet esse falsum. Relinquitur igitur, quod unitas non est aliquod accidens realiter distinctum ab alio, quod est unum, et additum sibi in re extra. Et eadem ratione nec numerus est accidens additum rebus numeratis.
De loco etiam et tempore dicunt, quod non sunt res aliae. Sed de hoc in libro Physicorum perscrutatum est. De oratione autem dicunt, quod non est nisi ipsae voces prolatae.
[TRACTATUS DE SUCCESSIVIS]¹
Quia communis opinio est, quod motus, tempus et locus sunt quaedam res aliae a mobili et locato, ideo quae sit intentio Philosophi et Commentatoris de hoc est videndum : et primo de motu, secundo de loco, tertio de tempore.
[TRACTATUS DE MOTU] 2
Circa primum est sciendum, quod secundum Philosophum 3° Physicorum * et Commentatorem commento 4° , quod³ quia motus non dicitur univoce, ideo non habet definitionem dictam univoce, sed4 secundum prius et posterius ; sed tamen tales definitiones intrant in artibus demonstrativis.
Et dicit Commentator ibi, quod Philosophus intendit ostendere, quod motus invenitur in pluribus uno praedicamento ; quod probat, quia transmutatio non invenitur nisi in transmutato, sed motum invenitur in pluribus uno praedicamento, igitur et motus. Et eodem commento movet Commentator dubitationem, quomodo dictum est alibi, motum esse in uno praedicamento scilicet in praedicamento passionis, vel etiam esse unum praedicamentum, et tamen hic dicitur, quod est in quatuor generibus. Respondet dicens :
"Ah hoc autem dicamus.... " Et vide solutionem suam ibi.9
Ad evidentiam illius solutionis10 sunt aliqua videnda et aliqua probanda.
Est enim primo videndum et sciendum, 11 quod motus aliquando accipitur¹2 stricte, secundum quod includit successionem, aliquando * L. c., cap. 1
( II ) , ed . Didot, t . 2, p . 273 ; text. com. 5 .
1. Tit. primum om. ABP.
2. Tit. secundum om. APV (Tract. occam add. B) .
3. om. A; hic iungit tractatum Exm .
4. scilicet B ; om P.
5. determinatis A; actibus demonstratis P; pro seq : Sciendum est quod secundum Commentatorem commento 4° Philosophus ... et transpon. supra Exm.
6. Tertio sciendum est quod ... Exm.
7. motivum V.
8. passionis add. B.
9. om. AP; in originali V.
10. in qua Commentator exemplificat opinionem suam et Aristotelis intentionem circa motum add. Exm ; pro "videnda" dubia B.
11. videndum .../om. Ex ; .
12. sumitur ABP. et/om. Em.
DE MOTU
sumitur¹3 generaliter pro omni mutatione, sive sit14 subita sive successiva.15 Primo ergo probandum est, quod mutatio subita non est alia res secundum se totam distincta a mobili seu movente et termino acquisito vel deperdito et caeteris, quae ponuntur res permanentes ; secundo probandum est, quod nullus motus est aliqua una res secundum se totam distincta ab¹6 omnibus rebus permanentibus, et¹7 quod motus non est aliqua una res¹8 extra essentiam omnium rerum permanentium, et quod nulla res permanens est de essentia motus, sicut albedo est totaliter extra essentiam substantiae et substantia est totaliter extra essentiam albedinis.
[QUOD MUTATIO SUBITA NON SIT
ALIQUA RES DISTINCTA A RE PERMANENTE]
Primum, scilicet quod mutatio subita non sit aliqua res¹9 distincta a re permanente, ostenditur primo sic:
Quando medium illuminatur primo a20 sole, quaero utrum in medio sint aliquae res2¹ distinctae ab ipso lumine et caeteris rebus permanentibus,22 quae per illuminationem fiunt in medio, aut non . Si non, habetur propositum, quod mutatio subita non est alia res, etc. Si sic,23 contra: Omnis res una vel est substantia vel qualitas, sicut alibi est ostensum et nunc suppositum ;24 sed talis res non est substantia certum est, quia nec materia nec forma nec compositum ex his ; nec est qualitas, sicut probari potest inductive in omni25 specie qualitatis ;26
13. om. Ex ; accipitur Em.
14. om. BP.
15. quo viso add. Exm et om. seq. "ergo."
16. omni re permanente et ab add. Exm.
17. sicut aliqui imaginantur quod motus est aliqua una res secundum se totam add. Exm.
18. distincta ... /om. ABP.
19. talis add. Exm.
20. primo a /ab ipso B ; subito a Em (quod videtur melius) ; in seq.: utrum aut in ipso Em.
21. demonstratae et add. V ; sint ... ipso /sit aliqua res secundum se totam distincta a Em.
22. si fiant add. et iungit Ex hic Em ; vide seq. notam.
23. distincta a re permanente, ostenditur .../talis secundum se totam distincta a lumine et caeteris rebus permanentibus
(nunc iungit Em textum corruptum Ex) si fiant aliae sicut color et huiusmodi (aut non add. Em et om. seq. "autem") . Si autem non, habetur propositum quod in aere non est aliqua mutatio quae sit alia res a rebus permanentibus, quia alibi non potest esse mutatio quam in illo_quod mutatur. Si autem fiat alia res in aere Exm (pro parte) .
24. suppono Exm ; sicut ... om. A (ostensum /patet V) ; et nunc ... om.
PV; pro seq.: ... his /quia tunc aer quando illuminatur reciperet de novo aliquam formam substantialem, quod est manifeste falsum Exm.
25. sicut .../quia inductive patet quod in nulla Exm.
26. potest poni, quia nec est habitus nec dispositio nec potentia naturalis vel impotentia nec passio nec passibilis qualitas nec forma nec figura add . Exm ; pro seq.: nec potest dici quod sit nova Exm.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
nec est quantitas, quia certum est, quod quantitas aeris in nullo mutatur; igitur, etc.27
Similiter: Si esset alia res et corrumperetur28 statim post instans, sicut oportet dicere, si non sit29 res permanens, quaero : Quomodo corrumpitur? Aut per corruptionem sui subiecti, aut per inductionem sui contrarii, aut per absentiam suae causae, aut per inductionem alicuius sibi incompossibilis per agens naturale. Non primo modo - manifestum est ; nec secundo modo nec quarto, quia nihil inducitur nisi quod in primo instanti est cum illa mutatione, quae ponitur alia res ; nec tertio modo, quia causa manet sicut prius, vel saltem potest inveniri agens, eodem modo30 quod manet cum termino in primo instanti et postea.
Praeterea: Impossibile est esse res infinitas per naturam, quarum nulla est pars alterius nec faciunt per se unum, sed secundum se totas sunt distinctae, et nulla facit per se unum cum alia, generatas vel corruptas31 in tempore finito ; sed si mutatio aliqua talis sit alia res a re permanente, sicut multi moderni32 imaginantur, sequeretur, quod in quolibet motu essent tales res infinitae secundum se totas distinctae et non facientes per se unum generatae vel corruptae, ergo, etc.
Probatio minoris33 : Infinita sunt instantia in quolibet tempore, et34 in quolibet instanti mobile mutatur aliqua mutatione subita, sic quod est in aliquo, in quo prius non fuit ; ergo sunt infinitae mutationes ; et quaelibet secundum se totam distinguitur ab alia : quia secundum sic opinantes quaelibet est indivisibilis, et unum indivisibile distinguitur totaliter ab alio indivisibili ; ergo nulla illarum mutationum est pars alterius ;35 et manifestum est, quod non faciunt per se unum: tum quia tunc aliquod per se unum componeretur ex indivisibilibus, tum quia nulla manet cum alia ; ergo nullum per se unum componitur ex eis, et per consequens infinitae tales res essent generatae et corruptae tempore finito.36
27. igitur etc. /per hoc quod de novo illuminatur Exm .
28. corrumpitur BPV.
29. esset qualitas permanens vel saltem si non esset Exm .
30. idem BP.
31. generata vel corrupta B ; generabiles vel corruptibiles V ; supra: sed ... unum /om. Ex.
32. om. PV.
..../ergo talis mutatio non est talis alia res . maior est manifesta. minorem probo. nam Exm.
33. ergo .
34. sed Exm (in seq. pro instanti /tempore Exm) .
35. ergo .../om. Ex.
36. qualiter autem sint infinita instantia (alia) sine tali infinitate rerum posterius ostendetur add. Exm.
DE MOTU
Praeterea: Quando materia recipit talem formam substantialem, primum37 quod immediate recipitur in materia, est forma substantialis ; ergo non oportet ponere talem aliam rem in materia38 statim destruendam posteriorem formae substantiali. Igitur quando materia mutatur ad formam substantialem, non est illa mutatio aliqua res simplex vel composita distincta secundum se totam a forma substantiali et materia .
Praeterea: Frustra fit per plura, quod potest fieri per pauciora ; sed omni alia re circumscripta a materia et39 forma et agente et caeteris40 rebus permanentibus, posito quod materia primo non habeat formam et postea habeat formam et non habeat partem ante partem, vere materia mutatur: ergo propter mutationem salvandam frustra ponitur alia res a materia et forma et agente et caeteris rebus permanentibus.
Confirmatur: Quia ad mutationem sufficit, quod materia habeat aliquam formam, quam prius non habuit ; sed per hoc, quod materia habeat aliquam formam, non ponitur alia res a materia et forma, nec per hoc quod materia prius [non]41 habuit illam formam,42 necesse est ponere aliam rem a materia et forma et agente et caeteris rebus permanentibus ; ergo praeter res permanentes non est alia res, quae sit mutatio.
Si dicatur, quod in43 materia est aliquis respectus ad formam et etiam ad non esse immediate praecedens, qui saltem respectus ad non esse formae immediate praecedens corrumpitur per hoc quod forma manet sed ad illud improbandum est via sufficiens duplex44 : Quia secundum intentionem Philosophi et Commentatoris relatio non est talis alia res, sicut isti imaginantur, prout alias* ostendi.45 Secunda via est, quia posito46 quod respectus vel relatio esset alia talis res, adhuc non potest poni, quod mutatio sit alia res : tum quia tunc sequeretur, sicut deductum est, quod infinitae res non facientes per se unum47 essent generatae et corruptae in tempore finito ;48 tum quia omnia possunt salvari sine tali respectu sicut cum tali respectu ; tum quia sequeretur,
*Super Praedicamenta ( ?) ; certe I Sent. , d. 30, q . 3 .
37. instans add. B.
38. praeviam formae substantiali (quae immediate recipitur in materia add.
Em) ; sed ( et Em) manifestum est quod non oportet ponere aliam rem in materia add. Exm.
39. vel B.
40. om. BP.
41. om. ABPV .
42. non add. Ex.
43. om. PV.
44. una add. Em.
45. prout .../om. APV ; pro seq.: alia ABP.
46. per impossibile add. Exm ; supra pro " quia" /quod AEx.
47. nec ipsae sufficienter nec cum aliis add Exm .
48. tum quia non potest dici quomodo talis respectus possit corrumpi add .
Exm.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
quod vere ipsa materia49 mutaretur ad talem respectum, ex quo habet respectum informantem se50 et prius non habuit.
Similiter: Talis respectus non potest poni in aliquo modo relativorum posito a Philosopho. Patet, quia talis respectus non dicitur secundum superabundantiam et defectum, nec secundum activum et passivum, nec secundum agens et patiens, et sic de aliis, ut patet inductive.51
Si dicatur, quod illud non-esse est prius et forma posterius, et ita ibi est respectus posterioris ad prius - hoc non valet : Primo, quia tunc sequeretur, quod quandocumque aliqua forma generaretur in ea, causarentur infinitae res realiter distinctae secundum se totas nec facientes per se unum inter se nec cum aliis.52 Secundo, quia talis respectus posterioritatis,53 si sit ibi, ergo aliquid denominabitur ab illo respectu posterioritatis ;54 tunc quaero de illo, quando aliquid," deperdit et nihil acquirit, sicut est, quando aer fit tenebrosus : nullus est ibi respectus de novo, quo aliquid dicitur posterius, quia illud non posset esse nisi aer; sed aer non est posterior, igitur, etc.57
Si dicatur, quod non-esse luminis est posterius contra : illud nonesse luminis vel est aliquid vel nihil. Si nihil, igitur non est subiectum talis respectus posterioritatis, et per consequens non denominatur a tali respectu tamquam ab agente suo. Si aliquid, et non nisi aer vel forma aeris vel materia vel aliqua qualitas manens, igitur illa qualitas vel substantia esset posterior, quod falsum est, vel saltem non oportet, quod sit verum.
[Opinio propria] Sic igitur dicendum est, quod mutatio subita non est aliqua res distincta a rebus permanentibus et destructa post primum instans, in quo subiectum subito mutatur ; immo quando materia mutatur ad formam substantialem et58 inducta forma substantiali in materia, nulla res ibi postea deperditur, sed omnis res, quae est in primo instanti, est
49. ipsa materia/om. ABP ; subiectum Exm.
50. substantiae BP..
51. non enim illud non-esse est excedens aliud nec excessum nec est agens nec patiens nec activum nec passivum et sic de aliis add. Exm.
52. quia illa forma est posterior omni perfectione (parte Em) praecedentis.
Quae tamen sunt partes vel fuerunt infinitae et ita essent in illa forma infinitae res de novo quod est absurdum add. Exm.
53. posterior A; posterioris V ; posterius B.
54. respectu posterioritatis /posteriori V; posterius Exm.
55. om. ABP.
56. terminus add. V.
57. non est ibi talis respectus posterioriatatis Exm.
58. om. PV.
59. om . B.
DE MOTU
postea vel saltem esse potest. Sed subiectum subito mutari non est aliud quam ipsum subiectum habere formam, quam prius non habuit, vel carere forma, quam prius habuit, non tamen partibiliter, ita quod non60 prius habeat unam partem formae quam aliam, nec prius careat una parte quam alia, sed totam formam simul accipiat vel totam simul deperdat.61
Et si quaeratur, an mutatio sit aliqua una res vel non sit res ; si non sit res, igitur nihil est, igitur non mutatur aliquid mutatione reali ;62 si autem sit res et non sit alia res quam res permanens, ut probatum est, igitur mutatio est res63 permanens, et per consequens est forma vel subiectum ; et sive sic sive sic, sequeretur, quod quamdiu subiectum vel forma esset, mutatio esset, et ita aliquid mutaretur mutatione tali.
Dicendum est, quod talia nomina, quae descendunt a verbis et etiam nomina descendentia ab adverbiis, coniunctionibus, praepositionibus necnon et64 a syncategorematibus, sive sint nomina syncategorematica, sive verba, sive quaecumque alia, sive alterius partis orationis, non sunt introducta nisi causa brevitatis loquendi vel ornatus locutionis, et multa eorum aequivalent complexis in significando, quando supponunt non pro illis, a quibus descendunt ; et ideo non significant aliquas res praeter illas, a quibus descendunt,65 et significata eorum. Huiusmodi autem nomina sunt omnia talia : negatio, privatio, conditio, perseitas, contingentia, universalitas, quantitas, quae dicitur quantitas propositionis, actio, passio, calefactio, frigefactio, mutatio, motus, et universaliter omnia nomina verbalia descendentia a verbis, quae sunt in praedicamentis agere et pati, et multa alia, de quibus modo non est pertractandum .
Non enim hoc nomen mutatio significat aliquam rem unam absolute,66 sicut facit hoc nomen homo vel hoc nomen asinus vel hoc nomen albedo, sed introductum est, ut aliquando ponatur gratia ornatus locutionis, quia quantum ad ornatum ponitur aliquando convenienter in uno loco, in quo non ita ornate poneretur verbum, a quo descendit ; aliquando ponitur causa brevitatis, sicut ista oratio brevis : omnis mutatio est ab agente, valet totam istam orationem : omne quod mutatur,
60. om. V; pro seq. "nec" vel V.
61. et isto posito sine omni alia re subiectum vere mutatur. Et ista mutatio non est aliqua res distincta ab omni re permanente differens (durans Em) tamen per instans sicut multi imaginantur add. Exm.
62. "Non" om. A ; aliquo, quod nihil est add. A ; et per consequens nihil mutatur realiter add. Exm.
63. et non sit .../om. Ex ; non ... quam /non nisi Em.
64. universaliter etiam (om. "necnon") add. Exm.
65. et ideo .../om . ABP; A continuatur: sed pro significatis.
66. absolutam A ; unam rem absolute aliam V; rem absolute BP.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
ab aliquo agente mutatur. Et sic est de multis aliis, sicut ista: omnis transmutatio est ab aliquo et in aliquo et in aliquid, valet totam istam orationem : quandocumque aliquid transmutatur, ibi est aliquid,67 quod acquiritur vel deperditur ab eo, quod transmutatur,68 et aliquid faciens quod hic acquirit illud vel deperdit. Et quia69 talia nomina propter causas dictas sunt inventa, ideo multoties70 diversimode et aequivoce accipiuntur ab auctoribus in diversis locis. Nam aliquando stant talia nomina in dictis auctorum vel71 supponunt pro ipsismet vocabulis, a quibus descendunt, vel conceptibus animae correspondentibus ; et aliquando stant et supponunt pro significato unius partis incomplexi72 illius, cui aequivalent,73 aliquando supponunt pro74 significato alterius partis, aliquando pro uno aggregato ex illis significatis ; aliquando stant pro illo eodem, pro quo stat participium talis verbi, a quo descendit, quia aliquando ponitur loco talis participii cum aliis exprimentibus quid nominis illius verbi.
Exemplum primi, si dicatur sic: mutatio vere praedicatur de Sorte, unus sensus est, quod hoc verbum mutatur vere praedicatur de Sorte, sic dicendo : Sortes mutatur. Similiter si dicatur sic: perseitas convenit huic propositioni : homo est animal, unus sensus est : homo est animal, est propositio75 per se. Et sic est de multis aliis.
Exemplum secundi, si dicam sic : mutatio est mutabile, ibi stat mutatio pro significato illius termini aliquid : unde definitio istius termini mutari76 exprimens quid nominis est hoc totum : aliquid, quod nunc primo habet aliquid, quod prius non habuit,77 caret aliquo, quod prius habuit. Et ideo aliquando mutatio supponit pro isto, quod habet aliquid, quod prius non habuit, etc.78
Exemplum tertii ut hic79 : mutatio est idem realiter cum termino, quia ista valet istam : illud, quod acquiritur alicui vel deperditur, est idem realiter cum eo, quod habetur ab illo vel non habetur.
67. quod transmutatur et aliquid add. VEm.
68. ibi est .../et aliquid acquiritur ibi, quod transmutatur vel deperditur Ex (Em textus corruptus) .
69. quod A; sic est quod add. Exm .
70. multum Ex ( Em?) .
71. Nam.../aliquando enim (autem Em) in aliquibus dictis auctorum stant talia nomina et Exm.
72. complexi A.
73. aequivalet ABP ; pro ... aliquando /om. Ex.
74. aliquo add. V ; alio add. Em (VEm om. "supponunt" ) .
75. unus sensus .../ om Ex ; valet istam hic homo est animal est Em.
76. mutatio V (supra "termini" /nominis BP ; vocabuli Exm ) .
77. vel add. Exm ; ita add. V.
78. om . ABP.
79. ut hic /om . AV ; est hic Exm.
DE MOTU
Exemplum quarti, si dicam sic: mutatio est tam mobile quam terminus80 vel forma existens in mobili vel aliquid81 huiusmodi.
Exemplum quinti, si dicam sic: mutatio est, quod82 vadit a priori ad posterius, quae valet istam : quando aliquid mutatur, vadit a priori ad posterius.83
Verumtamen sciendum, quod hoc nomen mutatio frequenter84 ponitur loco unius complexi,85 sicut caetera nomina consimilia, et illud quod sequitur, ponitur loco unius verbi, sicut sic dicendo : mutatio est acquisitio vel deperditio alicuius, hoc nomen mutatio ponitur loco huius complexi86 : quando aliquid mutatur ; et ista nomina deperditio, acquisitio, ponuntur loco istorum verborum acquirit, deperdit ; et illud nomen obliquum87 alicuius ponitur loco illius casus, qui debet88 sequi ista verba. Verbi gratia,89 ista oratio: mutatio est deperditio vel acquisitio alicuius, ponitur loco illius temporalis⁹º : quando aliquid mutatur, acquirit vel deperdit aliquid, vel istius conditionalis⁹¹ : si aliquid mutatur, etc. Et ideo si dicam92 : quando aliquid mutatur, deperdit vel acquirit aliquid, et tu quaeras : Quid est, quando aliquid mutatur ?, vel
etiam tu quaeras : Quando aliquid mutatur, aut est res aut non est res? non est quaestio propria, vel quaeris de isto complexo, ita quod complexum supponat pro seipso, vel aliquo modo improprie de quid noninis ; et cum93 talis quaestio, an quando aliquid mutatur, sit res vel non sit res,94 non erit quaestio, vel illud, de quo quaeritur, accipietur materialiter pro seipso. Et eodem modo accipiendo mutationem, secundum quod aequivalet isti complexo : quando aliquid mutatur,95 et quaeritur, an mutatio sit res vel non sit res, vel non est quaestio, vel quaeritur de mutatione proprie⁹% sumpta materialiter, vel pro isto complexo : quando aliquid mutatur.
80. res A (quam ... vel /om. Exm) .
81. vel aliquid /et ABP.
82. est quod /om. Exm.
83. Quae .../om. ABP.
84. om. Exm.
85. incomplexi BP.
86. incomplexi P; huius /istius totius Ex (corr. Em) .
87. om . Exm .
88. deberet ABP.
89. Verbi gratia /quod Ex ; quia Em.
90. ponitur .../valet istam temporalem Exm.
91. istam conditionalem Exm.
92. etc..../acquirit vel deperdit aliquid. Et non simul (sicut Em ) si dicam sic Exm.
93. tamen ( ? ) B ; ita Ex ; ita cum Em.
94. Non est .../vel non sit res non possit fieri talis quaestio A; non possit esse de quid nominis talis quaestio vel add. Exm.
95. vel ista. Si aliquid mutatur add. Exm.
96. ipsa Exm ; quod add. V.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
Per hoc patet ad primam quaestionem, quando quaeritur, an mutatio sit res : Si mutatio aequivalet isti complexo: quando aliquid mutatur,97 non est quaestio vel oportet, quod accipiatur mutatio pro toto isto98 complexo, et tunc debet concedi, quod est res, quia tunc mutatio accipitur99 pro tota ista oratione : quando aliquid mutatur, vel pro oratione mentali correspondente. Et verum est, quod ista oratio tam in mente quam in voce est res.100
Si autem quaeritur : Quid est mutatio?, quaerendo quid nominis, quia aliud quid¹ non habet, potest responderi non² per aliquod nomen absolutum, quod non est connotativum vel respectivum, sed per nomen verbale, quale est hoc nomen mutatio.
Sicut si quaeratur³ : Quid est quando aliquid mutatur?, non debet responderi per aliquod nomen absolutum dicendo, quod est res, substantia vel qualitas, sicut si sic quaeram : Quid est mutatio ?, non debet responderi, quod est res vel substantia vel qualitas.4 Sed ad istam quaestionem: Quid est quando aliquid mutatur ?, debet responderi : quando aliquid mutatur, acquirit aliquid, quod prius non habuit, vel deperdit aliquid, quod prius habuit. Sic ad istam quaestionem : Quid est mutatio?, debet responderi per nomen verbale sic: mutatio est acquisitio alicuius vel deperditio alicuius ; quae aequivalet isti : quando aliquid mutatur, acquirit vel deperdit aliquid.
Sed tunc est dubium, an talis debeat concedi : mutatio est aliqua res, vel mutatio est substantia vel huiusmodi. Dicendum, quod si hoc nomen mutatio ponatur loco istius totius : quando aliquid mutatur, vel si mutatur, vel quod mutatur, vel alicuius consimilis, tunc ponenda est loco istius nominis tota oratio aequivalens ad inspiciendum,10 si talis propositio sit vera vel¹¹ non, et secundum hoc potest propositio con97. Per hoc .../om. BP ; quod add. B ; et tunc add. P.
98. isto termino BP.
99. supponit Ex ; post "mutatur: " et supponit pro illa quando aliquid mutatur add. Em.
100. et hoc accipiendo rem a parte praedicati in numero singulari vel non (in numero Em) in plurali. Et tunc est res permanens add. Exm.
1. ad aliud B; ad aliquid Ex.
2. om. V.
3. quaeritur B ; si quaeratur /potest quaeri Ex (corr. Em) .
4. sicut ...om. ABP ; per aliquod .../sic quando aliquid mutatur est res vel quando aliquid mutatur est substantia ( nec sic quando aliquid_mutatur est qualitas add. Em) . Similiter si quaeratur: quid est mutatio?, non debet responderi quod est res vel qualitas Exm.
5. similiter Exm ; ita V.
6. om. Exm ; seq. "vel huiusmodi" om. Exm.
7. om. Ex (et in seq. ponitur) .
8. om. Ex ; not. marg. Em.
9. est loco /locutio Ex.
10. aequivalens .../tunc est incipiendum Ex ; et tunc est inspiciendum Em.
11. aut B; an A.
DE MOTU
cedi vel negari. Unde si ista propositio : mutatio est res, aequivaleat¹2 isti : quod mutatur¹³ est res, tunc sicut ista potest concedi : quod mutatur est res, ita alia potest concedi : mutatio est res permanens.14 Et sic sub tali sensu possunt tales concedi : mutatio est substantia, mutatio est res permanens , et sic de consimilibus.15
Sed tunc16 est dubium, quomodo ista verificatur : mutatio est subita, cum haec sit falsa : quod mutatur est subitum. Similiter tunc erit haec falsa : mutatio est tantum per instans, et : ¹7 mutatio est terminus motus, et: per mutationem acquiritur forma, mutatio est in genere relationis, mutatio est in materia, et sic de¹8 aliis, quae tamen a philosophis conceduntur.
Dicendum, quod si hoc nomen mutatio ponatur loco istius : quod mutatur, tales propositiones resolvendae sunt in propositiones, in quibus ponitur hoc totum: quod mutatur, vel : quando mutatur, vel¹9 aliquid huiusmodi. Sed diversae propositiones diversimode sunt resolvendae, secundum quod hoc nomen mutatio ponitur respectu diversi verbi vel respectu diversi nominis vel etiam20 secundum quod ponitur a parte subiecti vel a parte praedicati . Unde quando hoc nomen mutatio ponitur a parte subiecti respectu nominis verbalis a parte praedicati loco istius verbi est et nominis verbalis a parte praedicati,21 ponendum est verbum, a quo illud verbale descendit. Sicut sic dicendo : mutatio est acquisitio formae, debet sic resolvi : quod mutatur acquirit formam.
Quando autem a parte praedicati ponitur hoc adverbium subito vel hoc nomen subitum, vel hoc quod dico in22 instanti vel per istans vel23 aliquid aequivalens alicui istorum, potest illud24 additum a parte praedicati resolvi in hoc totum: acquirit totum25 simul et non partem ante partem,26 vel in27 aliquid aequivalens, ut sensus istius propositionis : mutatio est subita, sit : quod mutatur, acquirit vel deperdit, vel28 acqui12. aequivalet ABP.
13. sive quando aliquid mutatur add. Exm.
14. ista potest ... /una potest concedi sicut alia Ex ; sicut una potest concedi. Sic et alia Em.
15. mutatio permanebit et sic de aliis add. Exm .
16. adhuc add. Exm.
17. tales erunt falsae add. Exm.
18. multis add. Exm.
19. quando ... /om. AEx.
20. om. VEX.
21. a.../om. Exm .
22. om. APEX (pro seq. instans P) .
23. per.../om. VP.
24. extremum sive illud add. Exm .
25. om . Ex.
26. vel deperdit totum simul et non partem post partem add . Exm.
27. om. ABP.
28. illud quod Exm.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
ritur vel deperditur totum simul et non partem post partem.29 Similiter30 sensus talis propositionis : mutatio fit subito,31 est iste : quod mutatur, acquirit vel deperdit totum simul. Similiter32 est de talibus : mutatio est in instanti.33
Similiter sensus istius propositionis³4 : mutatio non durat nisi per instans, est iste : quod mutatur, non mutatur nisi in instanti, hoc est non acquirit vel deperdit partem post partem.
Similiter ista : mutatio est terminus motus, debet sic resolvi : quod mutatur, quando primo habet ultimum³5 acquirendum vel36 deperdendum, non amplius movetur. Similiter sensus istius propositionis : per mutationem acquiritur forma, debet esse iste: forma acquiritur illi quod mutatur.37 Sed ista : mutatio est in genere relationis potest38 verificari dupliciter, vel quod mutatio supponat pro hoc nomine mutatum vel mutabile, et tunc est in genere39 relationis, sicut signum rei, vel quod supponat pro illo, quod mutatur, et tunc est in genere relationis,40 sicut res est in genere quia recipit praedicationem generis, sicut homo potest dici in genere41 relationis.
Sic igitur diversae propositiones diversimodo sunt verificandae et exponendae. Difficile tamen est invenire aliquem unum modum generalem42 exponendi tales propositiones, et maxime quia philosophi utuntur aequivoce et diversimode hoc nomine mutatio. Hoc tamen tenendum est, quantum ad rem,43 quod mutatio non est alia res a rebus permanentibus, nec hoc nomen mutatio significat aliquam rem, quae non44 permaneat vel duret per tempus, sed significat, quod aliquid acquirit vel deperdit totam rem simul et non partem ante partem,45 nec unam post aliam.
Qualiter autem dicta Aristotelis debeant verificari et qualiter non repugnant dictis suis, hoc potest patere per illa, quae sunt dicta de
29. ut sit .../rep. Ex, pauca mutando.
30. Sic Ex.
31. fit subita BP ; est subita A; sit subito V.
32. et sic Ex ; et similiter Em.
33. Similiter .../om. AB (A del . ) .
34. om. PExm.
35. terminum add. B.
36. primo add. Exm.
37. Similiter sensus istius : mutatio est in materia, est iste : illud quod mutatur, est in materia add. Exm.
38. debet BP.
39. relationis ... /om. Ex.
40. om. BP.
41. relationis ... om. Ex.
42. om. ABP ; in seq.: philosophi /et alii add. Em ; et utentes Ex.
43. quantum .../om. V.
44. quae non /quin illa Exm ; in seq . deperdit /aliquam add. Exm.
45. ante partem /om. Ex ; pro seq .: nec prius unam partem quam aliam.
DE MOTU
modo loquendi et modo verificandi diversas propositiones, in quibus ponitur hoc nomen mutatio.46
[QUOD MOTUS NON SIT ALIA Res a
REBUS PERMANENTIBUS ]
Istis visis de mutatione probandum est, quod nullus motus est aliqua res47 secundum se totam distincta a rebus permanentibus. Et hoc ostenditur48 primo in generali, secundo in speciali in omni genere motus.
Primo probo in generali49 sic: Mutatio non dicit aliquam rem secundum se totam distinctam a rebus permanentibus ; ergo eadem ratione nec motus, quia non est maior ratio de mutatione quam de motu ; antecedens patet per praedicta.
Praeterea: Si motus sit50 alia res, vel est simplex vel composita.
Non simplex, quia tunc non differret a subita mutatione. Nec composita, quia quaero de partibus eius, aut sunt, aut non sunt ; ³¹' si sunt, igitur plures partes motus sunt simul, quod est contra rationem motus, cum motus habeat partem post partem ; si partes motus non sunt, et52 illud quod non est, non est pars alicuius rei, igitur motus non est¹³ res composita. Et illam rationem facit Philosophus de tempore,54 in capitulo de tempore, de qua magis videbitur infra.
Secundo ostenditur eadem conclusio, quae prius, 55 in speciali, et primo de motu locali : Quia si motus localis sit alia res, quaero : Aut est res absoluta aut res respectiva? Non est res absoluta, tum quia tunc57 esset quantitas vel qualitas58 vel substantia ; sed59 nullum illorum est, ut patet inductive ; quia si sic, sequeretur, quod omne motum localiter haberet60 novam substantiam vel novam qualitatem vel novam quanti46. vel (et Em) multae propositiones Aristotelis quae videntur repugnare praedictis exponuntur (exponentur Em) locis suis add. Exm.
47. est .../om. BP.
48. ostendo Exm ; ostendam V.
49. secundo ... /om . Exm ; in generali /om. V.
50. talis add. Exm .
51. poterit negari, quia ponentes successiva, negant istam: haec sunt, igitur sunt simul et econverso add. P.
52. cum... /cuius (modi?; cum Em ) motus sic habeat partem post partem; si non sunt, igitur nulla pars motus est, sed Exm .
53. aliqua add. VEx (supra pro "non" et anima ( ! ) talia alia add. Em) .
54. in 4° Physicorum VEx: in 4° de tempore; pro seq.: ideo pertractationem ipsius usque ad locum illum pertranseo Exm .
55. quae .../om. AP.
56. secundo .../2° ostendo idem specialiter Exm .
57. Ab hinc pro nonnullis paginis deficit photographia textus P.
58. om. Ex.
59. inductive patet quod transp. Exm.
60. habeat BV.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
tatem,61 quod est manifeste falsum ; tum, quia motus localis esset aeque perfectus cum suo termino vel perfectior. Nec potest dici : quod62 est res respectiva, tum quia omnis res est res absoluta, quia nulla está³ respectiva,64 quin sit absoluta ; tum quia, si motus sit respectus, cum suum concretum65 sit motum vel mobile, et motum et mobile non dicuntur nisi respectu motivi, sequeretur, quod ille respectus terminaretur ad motivum ; et ita cum omnis respectus mobilis vel moti ad motivum remaneat semper idem,67 sequeretur, quod motus esset respectus semper68 permanens idem, et per consequens non haberet partem post partem,69 cum respectus moventis ad motum70 non habeat partem post partem.
Praeterea: Si motus localis esset alia res existens subiective in mobili, sicut dicunt sic ponentes, igitur omne motum localiter haberet de novo aliquam rem71 in se subiective existentem praeter ubi, quia aliter motus localis non differret ab ubi, et per consequens caelum reciperet talem72 rem de novo, et per consequens, cum non semper sit sub tali re,73 corpus caeleste esset in potentia ad eam,74 et ita in corpore caelesti non esset tantum potentia ad ubi, sed ad aliam rem subiective existentem in eo, et tunc similiter ad motum esset mutatio. Quae omnia sunt absurda.76
Tertio ostendo, quod motus alterationis non sit alia res etc.,77 quia aliquando est alteratio sine omni acquisitione rei novae, sicut78 quando aliquid alteratur continue79 deperdendo partem post partem formae habitae, et tunc illud continue movetur, et tamen nihil in se recipit, sed
61. vel .../om. Ex (Em om. semel "novam" ) ; et per consequens omne corpus caeleste haberet novam substantiam
( vel quantitatem sed cancell . ) vel qualitatem add. Em.
62. Nec .../Similiter non Exm.
63. res .../om. Ex.
64. ita quod nulla est res respectiva Exm.
65. alterum V.
66. terminus AB.
67. om . Ex.
68. simplex Ex (corr. in: simpliciter Em) .
69. post partem /om. B.
70. motus vel moventis A ; moti vel mobilis ad motivum V ; ad movens vel motum Exm.
71. formam AB (supra:
" localiter" om . Exm . ) 72. aliquam B.
73. respectu B ; om. V.
74. ea B ; talem rem V (A habet longior. om. ) ; hic transp : "Et tunc similiter" Ex.
75. sed ... om. V ; pro seq. ita Exm.
76. Quae.../om. Exm ; hic transponit "Et (ita) similiter" Em.
77. primo Exm.
78. Similiter Ex.
79. fit add. B ; in seq. "habitae" om. Exm .
DE MOTU
tantum deperdit ; igitur eadem ratione quando aliquid acquirit80 partem formae post partem, non oportet quod aliquid habeat praeter ipsam formam et partem eius.
Quarto patet idem de81 augmentatione et diminutione, quia in tali motu sufficit, quod sola82 quantitas acquiratur vel deperdatur83 sine omni alio ; igitur frustra ponitur ibi alia res praeter quantitatem et alia permanentia.
[Opinio propria] Ideo dicendum est, quod motus non est talis res distincta secundum se totam84 a re permanente, quia frustra fit per plura, quod potest fieri per paucioras sed sine omni re tali possumus salvare motum et omnia, quae dicuntur de motu ; igitur talis res alia frustra ponitur. Quod autem sine tali re addita86 possumus salvare motum et omnia, quae dicuntur de motu,87 patet discurrendo per singulas partes88 motus.
De motu enim locali patet.89 Ponendo enim, quod corpus sit in uno loco et postea in alio loco, sic procedendo sine omni quiete et omni re media⁹⁰ alia ab ipso corpore et ipso agente, quod movet,91 vere habemus motum localem ; igitur frustra ponitur talis res alia.
Si dicatur, quod non sufficiunt ad motum localem corpus et locus, quia tunc quandocumque essent corpus et locus, tunc esset motus, et ita corpus semper moveretur dicendum, quod corpus et locus non sufficiunt ad hoc, quod motus sit,92 ita quod ista consequentia non est formalis : corpus et locus sunt, igitur motus est. Et tamen praeter corpus et locum non requiritur alia res, sed requiritur, quod corpus prius fuerit in uno93 loco, et postea in alio loco, et sic continue, ita quod numquam in toto illo tempore quiescat in aliquo loco . Et patet, quod praeter omnia ista non ponitur alia res a rebus permanentibus. Unde per hoc, quod corpus primo est in A, non ponitur aliqua alia res ab A ; similiter per hoc, quod primo non est in B, non ponitur alia res a B et a corpore; similiter per hoc, quod corpus secundo est in B, non po80. continue add . Exm ; in seq.: "formam" om. AB.
81. in AB..
82. om. Exm.
83. vel .../om. Exm.
84. totaliter B (secundum se /om. B) ; ab omni add. Exm.
85. per plura .../etc. AV.
86. alia Exm.
87. Quod .../om. V.
88. species V (quod vivetur melius) .
89. primo add. AB.
90. om. AB.
91. illud corpus add. B.
92. hoc .../motum Localem V ; in seq. Et /Sed Exm.
93. prius .../primo non sit in hoc loco sed in alio Exm .
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
nitur aliqua alia res a B et a corpore. Et sic procedendo de aliis patet evidenter, quod praeter corpus et partes loci et caeteras res permanentes non oportet ponere aliam rem,94 sed oportet ponere, quod corpus aliquando sit in isto loco et in qualibet parte loci , et aliquando non sit.
Et hoc est moveri localiter : primo habere unum locum, et nulla alia re96 posita postea habere alium locum sine omni quiete media et sine omni alia re praeter locum et corpus et caetera permanentia,97 et sic continue98 procedendo. Et per consequens, praeter illas res permanentes non est aliqua alia res, sed solum oportet addere, quod corpus non est simul in illis locis, et quod non quievit in illis locis . Et99 per tales negativas nulla alia res ponitur¹00 praeter res permanentes.¹
Et per consequens tota² ratio motus sine quacumque alia re potest salvari per hoc, quod corpus est in distinctis locis successive,3 et non quiescit in aliquo.4
Idem etiam patet de motu alterationis, quod non oportet ponere ibi aliam rem a rebus permanentibus. Nam ex hoc solo, quod partes formae sunt acquisitae subiecto una ante aliam, ita quod non simul, habetur motus alterationis ; igitur praeter subiectum et partes formae non oportet ponere aliquam aliam rem, sed sufficit ponere subiectum et partes formae, ita tamen, quod non simul acquirantur. Per hoc autem, quod non simul acquiruntur, non ponitur aliqua alia res a partibus formae, sed magis aliquae partes formae esse pro aliquo tempore non simul. Igitur nulla alia res ponitur propter hoc, sed magis negatur res, non quaelibet tamen, sed multae partes formae simul.9
Et si dicatur, quod ista non-simultas partium est aliquid, quando dicitur¹0: partes non sunt simuldicendum, quod talis fictio nominum abstractorum ab adverbiis, coniunctionibus, praepositionibus, verbis, syncategorematibus facit multas difficultates,11 et multos ducit in erro94. oportet .../ponitur alia res V.
95. aliam .../om. Ex.
96. et ... /nulla re tunc Ex ; tunc add . Em.
97. quae manent Exm .
98. om. Exm.
99. Sed Exm .
100. nec secundum affirmativas tale (tales Em ) corpus fuit in illis locis nulla res alia ponitur add. Exm .
1. puta praeter corpus et locum (loca Em) et huiusmodi add. Exm ; pro seq.: ergo Exm .
2. om. AB.
3. om. AB ; sed non simul Exm.
4. quid autem sit non quiescere in aliquo loco postea ostendetur add. Exm.
5. solum VExm .
6. propter AB.
7. negatur add. V ( et om. seq . "non" ) ; negantur Exm ( et om . " simul" ) .
8. praeter AV.
9. om. Exm.
10. ostenditur quod Ex.
11. inexplicabiles add. Exm.
DE MOTU
res.12
Imaginantur enim¹3 multi per hoc, 14 quod sicut sunt nomina distincta, ita sint¹5 res distinctae correspondentes, ut16 tanta videlicet sit distinctio inter res significatas, quanta est inter nomina significantia.
Quod tamen non est verum. Sed aliquando eaedem res sunt significatae, et tamen est diversitas in modo logicali vel¹7 grammaticali significandi.
Et ideo non-simultas non est aliqua alia res a rebus, quae¹8 possunt simul esse, sed significat, quod res non sunt simul. Et ideo in modernis temporibus propter errores subortos ex usu talium abstractorum melius esset in Philosophia propter simplices non uti talibus abstractis, sed tantum verbis, adverbiis, coniunctionibus, praepositionibus, syncategorematibus, sicut primario fuerunt instituta, quam fingere talia abstracta et uti eis. Immo si non esset usus talium abstractorum : motus, mutatio, mutabilitas, simultas, successio, quies et huiusmodi, parva esset respective difficultas de motu, mutatione, tempore et instanti et huiusmodi.
Patet etiam de motu augmentationis et diminutionis, quod nulla alia res est ibi¹⁹ a rebus permanentibus ; nam potest ibi salvari motus per hoc solum, quod est ibi maior et maior quantitas vel minor20 et minor quantitas, et non simul . Per hoc autem, quod dicitur, quod est ibi maior et maior21 quantitas, non oportet ponere ibi aliam rem a rebus permanentibus, nisi forte aliquis velit fingere unum22 abstractum ex hac coniunctione "et" sic dicendo : etitas vel eteitas23 est alia res ab illis partibus quantitatis, quod est satis24 absurdum.
Igitur per hoc, quod est ibi maior et maior25 quantitas vel minor et minor26 non oportet ponere aliam rem a rebus permanentibus,27 sed sufficiunt res permanentes ; ita tamen quod eadem res sit primo tantae quantitatis et postea28 non tantae, et sic semper procedendo. Et isto modo alias* dixi, quod motus componitur ex negationibus et affirmationibus hoc est, quod ad hoc quod
* Cfr. Comment. in Sent. II, q . 9 .
12. errorem AB.
13. igitur V.
14. per hoc /om. AV.
15. sunt AB.
16. et AV.
17. in B ; supra loquendi pro "logicali" BEx.
18. non simul quae tamen V; non add. A.
19. om. A ; nulla ... permanentibus /non requiritur ibi alia res, etc. V.
20. quantitas ... /om. B ; seq . om . Exm .
21. minor B.
22. nomen add. Exm.
23. et dicere quod illa etitas vel eteitas add. Exm.
24. om. BV.
25. et maior /om . B.
26. et minor /om. B.
27. nec per hoc quod dicit non simul non oportet ponere aliam rem. Ergo ad motum augmentationis vel diminutionis non oportet aliam rem a rebus permanentibus add . Ex.
28. om. Exm.
TRACTATUS DE FICCSSEVISS
Tur dina dia eiti pote & sc procediendo te niis patet ENDETTE THE INTEE: orous Jartes act aeteras as manentes
TOLA TOLTE
nere diam em Et mortet Jonere moet TOIDUS aliand r n son malibet parte oc, aimant non sit. nove aliter samo jabere inum acum, nula aia re Saita sastes sabere aium cum snem nuete neria e sine omni dia e sacer campus & acter permanentia ne smeten & per ansequens, praeter las dina dia
Sic CODpemanentes ei oium morte utere mot zus non est quod non quet n ilis acs per tales nesmutn ilis nas, awa mila dia es panturi praeter es permanentes We do nos se quacumque ia potest saivari perhoc, But as en tisincs acs successive 100 quiesce in aliquo.* Ideme.amsae te nota iterations, quad om apotez ponere diam sem a ens permanentibus. Nam ex hoc saio, quod pattes fore sur qusirae sibiecto na ante aliam, ita quod non simal, habefar more aterans , igitur praeter subiectum et panes formae non seme neze aquam aliam rem, sed sufficit ponere subiectum et sanen forman, ra tamen, quod non simul acquirantur. Per hoc autem, per conibi got non mul acquantur, non ponitur aliqua alia res a partibus forman, ut mags aliquae partes formae esse pro aliquo tempore non simul. Igru mulla alia res ponitur propter hoc, sed magis megatur res,
A que men, sed multae partes formae simpl.? ké si dicatur, quod ista non-simultas partium est aliquid, quando diwaris panes non sunt simuldicendum, quod talis fictio nominum abstractorum ab adverbiis, coniunctionibus, praepositionibus, verbis, syncategorematibus facit multas difficultates,11 et multos ducit in erro94, oportet.../ponitur alia res V.
95, aliam.../om. Ex.
96. et.../nulla re tunc Ex; tunc add. Em.
97. quae manent Exm.
98. om. Exm, 99. Sed Exm, 100. nec secundum affirmativas tale (tales nulla res alia ponitur add. Exm.
corpus fuit in illis locis buiusmodi add. Exm; pro 1. puta praeter corpus et locum (loca seq: ergo Exm, 2. om, AB, 3. om, AB; sed non simul Exm 4. quid auiem sit non qui 5. solum VExm.
6. propter AB, 7. negatur add 8. praeter AV 9. om, Ex 10, ostend 11. ine
res.12 Imaginantur ex distincta, ita sintes sit distinctio inter Quod tamen non et tamen est diversit Et ideo non-sim simul esse, sed sign temporibus propter esset in Philoscom tantum verbis, adres rematibus, sicut promesool et uti eis. Immo sholm essetan mutabilitas,, si spective difficultas em Patet etiam de alia res est ibi DNS hoc solum, quod re re quantitas, et now simulFiction et maior quantitas non phones nentibus, nisi forte abous ache niunctione "et seadetes nosunt bus quantitatis , quod est sa ibi maior et maior aliam rem a reusement hoc gentiles a eratur ndicit tamen quod eadem res Sit pa tae, et sicsemperprocesend ponitur ex negationions an dum, quia gratia exem- * Cfr. Comment inbeille 12. errorem HER.
13. igiturW 14. per horum. AV.
15. sa ARR 16. et AV 17. in B; supra l Exm ; pro seq. motu Exm.
18. non mal qu 19. om. A; null 20. quantitas ..
VIL n falsa cum famosa. et Ex. alicui mobili Exm.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
motus sit, sufficit, quod partes vel res permanentes sint, et29 non simul, ita quod ad veritatem istius : motus est, sufficiunt quaedam affirmativae et quaedam negativae, et quod nec per affirmativas nec per negativ 30 ponitur vel denotatur esse aliqua alia res a rebus permanentibus. d in motu alterationis sufficit, quod primo sit una res et non alia, et postea alia res sit et non alia,31 et sic procedendo sine omni alia re permanente.
Pro ista32 conclusione de motu valent33 aliquae rationes supradictae de mutatione. Nam si motus esset aliqua alia res a rebus permanentibus, non videtur, qualiter possit corrumpi, quia nec ad destructionem subiecti nec per inductionem alicuius incompossibilis, quia non induceretur nisi aliqua res eiusdem rationis, quae non videtur incompossibilis sibi, nec per absentiam causae.
Similiter : Quando aliquid movetur34 secundum qualitatem,35 non videtur aliqua res corrupta continue, quod tamen36 oportet ponere, si motus esset talis alia res distincta.37
Pro modo loquendi, ponendo in oratione hoc nomen motus est proportionaliter dicendum, sicut dictum est prius de hoc nomine mutatio, quod aliquando motus supponit pro hoc verbo moveri et pro singulis modis et temporibus eius, aliquando supponit pro ipso mobili , aliquando pro termino sive re acquisita, quando aliquid movetur, aliquando ponitur loco talis orationis : quod movetur, sive quando movetur, vel loco alicuius38 consimilis.
Et similiter illa, quae adduntur in oratione huic nomini motus ex parte extremi alterius et aliquando ex parte eiusdem, sunt diversimode exponenda. Sicut ista : motus est in tempore, debet sic exponi : quando aliquid movetur, non quirit vel deperdit omnia quae deperdit vel acquirit, simul,39 sed unum post aliud.
Et ita patet, quod ista nomina motus et tempus sicut talia alia abstracta sunt inventa causa brevitatis, ut videlicet totum ,40 quod importatur per istam longam orationem : quod movetur, non acquirit vel deperdit omnia quae acquirit vel deperdit,4¹ simul, sed unum post
29. Sed Exm ; supra pro "vel" et Exm.
30. nec .../om. Ex ; seq.
" ponitur vel" om. Em ; pro "vel" scilicet Ex.
31. et postea .../om. Ex (res sit /om. Em) ; post seq. "re" a add. Em.
32. etiam add. AB; seq. om. V.
33. om. B ; sunt A.
34. augmentatur Exm.
35. quantitatem B.
36. non add. Ex ; pro seq. oportet Em.
37. om. Exm; pro ista (alia Em) opinione sunt auctoritates Aristotelis et Commentatoris, sicut patebit suis locis. Aliae autem auctoritates quae videntur in contrarium solventur locis suis add. Exm ; pro seq. Circa modum Exm.
38. orationis ... /om. Ex (aliquando ... movetur (2) /om. Em) .
39. omnia .../simul omnia quae perdit B ; simul V ; totum simul P ; in seq. absoluta pro "abstracta" Em ; in aliis lectio incerta.
40. ut .../om. Ex ; "videlicet" om. Em.
41. omnia ... /om. Ex.
DE MOTU
aliud, importatur per istam brevem orationem : motus est in tempore.42
Similiter ista propositio : motus est in moto, debet sic exponi : quod movetur, acquirit vel deperdit aliquid.43 Et consimiliter est de multis aliis. Aliquae tamen propositiones sunt aliter exponendae, sicut patebit in processu.
0I [De solutione Commentatoris] * ае Istis visis videnda sunt aliqua44 circa solutionem Commentatoris.45
Unde sciendum, quod Commentator distinguens de motu non intendit quod veraciter motus possit accipi duobus modis, ut videlicet uno modo47 sit terminus ad quem, et alio modo sit via48 differens a termino et a mobili, quia nullus motus est talis res alia, sed intendit dicere49 duas opiniones de motu, quarum una, scilicet famosa,50 falsa ed est et alia vera. Nam aliqui dixerunt, quod motus est una res differens a termino a quo et mobili et a termino ad quem, sicut via media inter duo loca¹¹ distantia differt realiter ab utroque loco distante et etiam ab ambulante per eam vel in ea.52
Et ista fuit opinio famosa tempore st Aristotelis sicut etiam est¹³ famosa modernis,54 quia nesciunt solvere rationes sophisticas, quas faciunt.55
Alia fuit opinio vera ipsius Aristotelis, et est aliorum57 modernorum , scilicet quod motus ultra illud quod movetur etc., quae sunt ante motum, nullam aliam rem dicit, nisi59 praecise terminum, hoc X est illud, quod acquiritur mobili ipsi, ita quod quando aliquid alteratur ad aliquam qualitatem, ista alteratio nullam rem imaginabilem dicit
t *1. c. com. 4.
42. Verumtamen sciendum est quod de exemplis non est curandum, quia tam ista exempla quam alia prius posita et post ponenda ponuntur gratia exempli tantum sive sint vera sive non, multa tamen vera sunt add. Exm.
43. etc. add AVP.
44. in speciali add. Exm.
45. propter quam ponenda (posita Em) sunt praedicta add. Exm ; pro seq.
Ubi ABP. t 46. dicere add. ABV.
47. ut.../scilicet quod realiter motus uno modo accepto motu Exm .
48. res vera Ex.
49. om. Exm.
50. scilicet famosa /om. BP.
51. distincta add. Ex.
52. in ea /media ( ! ) Ex ; inter ea ( ?) Em.
53. fuit ABP; plures codices confundunt interdum falsa cum famosa.
54. temporibus quae a multis ponitur add. Exm .
55. pro ea de quibus patebit inferius add. Exm..
56. autem add. Exm ; in seq. "vera" /videlicet Ex.
57. aliquorum Exm.
58. et est .../om. V.
59. nec BPEx ; in seq. pro "mobili ipsi" alicui mobili Exm.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
ultra res, quae sunt, antequam illud mobile moveatur,60 nisi illam qualitatem et partes qualitatis, quae acquiruntur illi, quod movetur.
Sicut quando aliquid movetur61 localiter, ultra mobile62 et locum in quo et caetera permanentia, nulla alia res est nisi locus , ad quem illud mobile movetur, et partes eius.
Et ideo quando dicit Commentator quod "motus secundum quod63 non differt a perfectione, ad quam vadit, nisi secundum magis et minus, necesse est ut sit de genere illius perfectionis, ad quam vadit," debet sic intelligi : "Motus secundum quod non differt," etc., hoc est motus secundum illam opinionem veram, quae ponit, quod motus "non differt a perfectione," etc. , quae ponit, quod motus ultra res, quae praecedunt motum, non dicit nisi perfectionem64 acquirendam ipsi mobili , cuius tamen65 perfectionis acquirendae primo acquiritur imperfectius et postea perfectius,
"necesse est ut sit de genere illius perfectionis, ad quam vadit,"66 hoc est : quaelibet res ultra res praecedentes motum est in eodem genere, in quo illud, quod ultimo acquiritur et manet ; sicut quando aliquid alteratur, quodlibet reale praeter illa, quae praecedunt alterationem, est in genere qualitatis, in quo est illud, quod ultimo acquiritur67 illi mobili, quod manet cum illo mobili.
Similiter : Quando aliquid movetur localiter, quodlibet quod acquiritur, est in eodem genere, in quo est locus ultimo acquisitus, in quo mobile quiescit . Et ideo quando dicit Commentator, quod
"motus68 nihil aliud est quam generatio partis post partem illius perfectionis, ad quam tendit69 motus," non intelligit nisi istam propositionem: quando aliquid movetur, fit in eo pars post partem illius perfectionis, quam acquirit ; et accipit hic generationem large pro omni acquisitione, et loquitur de motu, quo acquiritur aliquid, et non de motu deperditivo, de quo patet70 manifeste, quid est dicendum per illa, quae dicuntur de motu acquisitivo. Et ita patet, quod ad hoc, quod aliquid moveatur,71 ultra res praecedentes motum nulla72 est res imaginabilis nisi partes illius, quod debet acquiri, vel ipsa forma, quae debet acquiri. Et ideo necesse est secundum Commentatorem , ut motus,
60. movetur BP ; moveretur V.
61. Sicut ... /om. Ex.
62. motum Ex.
63. secundum quod /om. ABP.
64. etc.... /om. Ex ; pro seq.: acquisitam Em.
65. pars add. BP.
66. intendit Exm .
67. advenit Exm ; venit add . BP.
68. mobile Ex.
69. intendit Exm ; vadit B ( ad quam ... perfectionem /om. A) .
70. tamen add. Exm .
71. movetur ABP.
72. om. Ex ; non est aliqua V ; pro seq. requiritur Exm.
DE MOTU
qui est in substantia, numeretur in genere substantiae,73 hoc est necesse est, ut quando motus est in substantia, nulla alia res [ requiritur]74 praeter rem de genere substantiae,75 et sic de aliis, sicut exemplificat ibi Commentator.
Et quod subdit Commentator, [" secundum autem]76 quod est via ad perfectionem aliam," etc.,77 debet sic intelligi : secundum opinionem illam, quae ponit, quod motus est realiter via ad aliam perfectionem ab illa re, quae est motus, necesse est, ut sit genus per se, hoc est necesse est, ut sit in alio genere ab illo, in quo est illud, quod ultimo acquiritur per motum, cum talis via realiter differat ab illo termino secundum illam famosam opinionem.
Et ideo subdit Commentator, quod " ille modus est famosior," hoc est illa opinio falsa est famosior, "ille vero verior."78 Et ideo Aristoteles induxit illum modum, hoc est illam opinionem79 in Praedicamentis* tamquam famosam secundum consuetudinem suam, secundum quam, quando non tractat80 in aliquo loco ex intentione de aliquo, sed gratia exempli, vel incidenter vel communiter loquitur secundum famosas opiniones, sive sint verae sive falsae.
Sed in81 3 ° Physicorum,82 quia loquitur de motu ex intentione volens determinare, quid sit motus, ideo83 ponit ibi veritatem circa motum dicendo, quod motus nullam rem importat ultra res praecedentes motum nisi praecise ultimum terminum et alia eiusdem generis cum illo.
Ex istis patet,84 quae est intentio Philosophi, quando dicit, quod motus non est aliquid praeter res, hoc est motus non est aliqua alia res secundum se totam distincta a rebus permanentibus. Et ideo motus non est alia res distincta a rebus, quae sunt in praedicamentis per se,85 et ideo motus non est aliquid commune rebus tamquam via distinctia a rebus.
Est etiam notandum, quod motus, sicut dictum est, accipitur dupli- * 1. c. 11
( 14) ; ed . Didot, t. 1 , p. 23 ; cfr. Ockham Super Praed., cap. De Motu, in initio.
73. om . Ex.
74. om. V.
75. hoc. est ... /om. ABP.
76. secundum autem /om. ABPV ; supra:
"Et quod"/quando autem Exm .
77. aliam, etc. /om . BP.
78. hoc est opinio Aristotelis quam hic in isto tertio est verior add Em ; secundum opinionem Aristotelis in 3° Physicorum add. V.
79. Et ideo .../hoc est opinio quam Aristoteles ponit Ex.
80. secundum .../qua non habeat tractare Exm ; "non"/om. B ; secundum quam tractat de aliquo ex intentione de aliquo vero A.
81. isto add. Exm.
82. om. Exm ; pro seq . quando BP.
83. om. AVP ; hic add. Exm ( et om. seq . "ibi" ) .
84. apparet Exm.
85. nec etiam mutatio est aliqua alia res add . Exm.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
citer, scilicet stricte pro mutatione successiva, et sic motus non est ad substantiam, et sic accipit Commentator motum in commento praeallegato, quando dicit, quod motus nihil aliud est quam generatio partis post partem, etc. Aliter accipitur motus large,86 sive sit mutatio subita sive successiva, et sic accipitur motus in eodem commento, quando dicit, quod necesse est, ut87 motus, qui est in substantia, numeretur in genere substantiae ; et sic accipit motum Philosophus, quando dicit, quod motus non est praeter res. Et ideo signanter dicit : Mutatur enim semper illud, quod mutatur, aut secundum substantiam, etc. Et ideo non est intelligendum, quod Philosophus in88 3° Physicorum89 semper loquitur de motu large sumpto pro mutatione, sed aliquando accipit motum stricte, aliquando large, sicut patet in eius processu.90
Est etiam sciendum,91 quod quidam motus est acquisitivus et quidam deperditivus, et similiter mutatio quaedam est acquisitiva et quaedam deperditiva, hoc est dicere sub verbis planioribus, quod aliquando illud, quod movetur vel92 mutatur, acquirit rem novam,93 sicut quando aliquid movetur secundum locum, acquirit unum locum, et94 quando materia mutatur, acquirit unam⁹ formam ; aliquando illud, quod movetur vel mutatur,96 deperdit unam97 rem, sicut quando aer obtenebratur, aer vere98 mutatur, et tamen nullam rem acquirit, sed tantum deperdit, puta lucem, quia scilicet nunc non habet lucem, quam prius habuit.
Similiter quando aliquid fit minus album, quod erat maius album,99 nullam rem acquirit, sed tantum deperdit100 rem, quam prius habuit, puta¹ habebat aliquam partem albedinis, quam non habet2 postea.
Sic igitur ex omnibus praedictis patet, quod motus non est talis alia res distincta secundum se totam a rebus permanentibus, et ideo non habet quid rei sed quid nominis tantum. Et verum est, quod quod86. om. Exm.
87. necesse .../om. ABP.
88. isto add. Exm.
89. om. Exm.
90. eius .../prosequendo Exm.
91. notandum Exm.
92. et V.
93. veram ExV.
94. similiter Exm.
95. novam A; veram VExm.
96. solum add. Ex.
97. veram V (Ex ? ) Em.
98. vero A; enim BP.
99. quod .../om. Ex.
100. unam add. ABP.
1. prius add. BP.
2. habebat AB; habuit V ; pro seq.: prius V (sic corr. B) .
DE MOTU
libet nomen significans rem quamcumque absolute et hoc nomen motus, distinguntur³ ratione, hoc est definitione, quia alia est definito indicans quid nominis unius et alterius.
[ARGUMENTA Contra Praedicta] Et quamvis haec sit intentio Aristotelis, tamen ad maiorem dictorum evidentiam arguendum estó contra dicta.7
[1] Primo: Videtur, quod motus sit alia res a rebus permanentibus,10 quia quando aliqua sic se habent, quod unum est habens omnes suas partes simul, et aliud non est habens omnes suas partes simul,11 illa distinguuntur ; sed motus et¹2 res permanentes sunt huiusmodi, ergo, etc.13
[2] Item14: Motus est in genere aliquo¹s per reductionem tantum et non per se in genere ; hoc dico de rebus permanentibus, ad quas est motus.16
[3] Item¹7 : Nullum successivum est permanens, quia successivum et permanens¹8 ex opposito dividuntur ;19 sed motus est successivus, igitur, etc.
[4] Item20 : Motus terminatur realiter ad rem permanentem ; sed nulla res permanens terminatur realiter21 ad rem permanentem, quia nec ipsamet nec alia.22
3. distinctum A; differt Ex ; supra lectio abstracte pro "absolute" est possibilis.
4. huius (modi) est definitio B ; pro seq.: et Ex.
5. om. ABP (Em transp.) .
6. arguam Exm ; arguo V.
7. praedicta AV ; eam et solvam (ea) Exm.
8. ergo add. AV ; enim add. P ; Unde primo Exm.
9. una add. ABP.
10. primo add. Exm .
11. est .../om. AEx.
12. motus et /omnes Exm.
13. sunt ... /quae habent partes habent omnes partes simul. Motus non habet omnes partes simul. Ergo motus et res permanentes distinguuntur ratione (realiter Em!) Exm.
14. secundo sic Exm.
15. om. APV.
16. hoc .../(dico de rebus ad quas est motus Em) . Ergo motus non est res permanens Exm ; ergo, etc., add. A.
17. tertio quod (quia Em) Exm.
18. successivum .../om. VExm.
19. distinguuntur AV ; distinguitur Em ; dividitur Ex ; pro seq.: motus ergo non est permanens Exm.
20. quarto sic Exm.
21. om. PExm.
22. igitur motus est alia res a re permanente add . Exm .
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
[5] Item: Videtur, quod mutatio sit23 res alia a re permanente,24 quia mutatio cessat re permanente ; igitur est alia res.25
[ 6] Item: Quod ad motum non sufficiunt26 mobile et movens et partes formae, quarum una acquiritur post27 aliam, videtur, quia adhuc cum eis28 requiritur continuitas, ita scilicet, quod29 una pars continue acquiratur post aliam ; sed continuitas est alia res a rebus permanentibus, quia non manet illa continuitas, quando manent res permanentes.
Multa etiam30 alia possunt adduci³¹ contra praedicta. Quia tamen studiosus ex dicendis ad ista32 potest elicere solutiones33 aliorum, quae possunt fieri, ideo causa brevitatis omitto.34
[7] Videtur tamen una auctoritas Aristotelis esse³5 contra praedicta, quia36 2 ° De Anima dicit Aristotelis,* quod motus est sensibile commune distinctum ab aliis ; sed patet, quod nulla res permanens est sensibile commune distinctum ab aliis ;37 igitur, etc.
[Ad argumenta] [Ad 1m] Ad primum istorum dicendum, quod ad omnem nonsimultatem partium motus sufficit non-simultas partium38 rei permanentis. Nisi enim in re permanente una pars esset ante aliam, vel nisi mobile prius39 esset in una parte loci quam in alia, nullo modo essent plures [partes] motus non40 simul existentes. Et talis non-simultas plurium4¹ rerum permanentium praeter omnem rem aliam42 sufficit ad hoc, quod partes motus non sint simul, et ita propter non-simultatem partium motus non oportet ponere aliam rem a rebus permanentibus.
* 1. c. cap 6 ( 3 ) ; ed . Didot, b. 3 , p. 452.
23. una add. ABP.
24. a .../om. Exm .
25. est .../om. V ; a qualibet re permanente add. Exm.
26. Quod ...contra hoc quod (dicitur quod add. Em) non est ibi aliqua res (om. Em) nisi Exm.
27. ante Exm .
28. videtur .../contra hoc non sufficit ad motum Exm.
29. oportet quod add. B.
30. autem Ex ; om . BEm.
31. addi BP.
32. dicendis ... /dictis AB.
33. rationes Ex.
34. Multa .../om. V ; etiam auctoritates quae videntur esse contra praedicta quia istae exponuntur locis suis add. Exm.
35. Aristotelis .../om Exm (Em non "esse") .
36. Videtur ... /Item videtur Philosophus V.
37. sed .../om. V ; sed quia nulla res permanens est sensibile commune distinctum ad aliis add. Ex.
38. om. B.
39. primo VEx (BP transp.) .
40. nisi B ; supra "partes" om. ABPV.
41. partium BP.
42. absolutam A.
DE MOTU
Sed ad formam argumenti, quia tota difficultas consistit in forma, concedendum est, quod quando istae43 praemissae sunt verae : omnes res permanentes habent omnes44 suas partes simul, ita scilicet quod omnes, quae sunt partes vel erunt partes, sunt simul, et45 motus non habet omnes partes simul, quod tunc haec esset vera : motus et res permanentes non sunt idem realiter ; nec tamen distinguuntur tunc realiter, quia tunc motus nihil est, et ideo nec46 est idem realiter nec distinguitur47 a rebus permanentibus.
Et si arguatur,48 quod ex isto habetur, quod motus, quando est, non est illae res permanentes, quae sunt tunc, et per consequens vel est res distincta vel includit aliquam rem futuram, et49 per consequens tunc per istam : motus est, denotaretur,50 quod res futura est. Et ita haec est¹¹ impossibilis : motus est, quia semper infert istam : res futura est — dicendum, quod haec est vera : motus est, et tamen simul cum hoc potest concedi : motus non est res permanens, et tamen cum istis¹² stat, quod motus non est alia res a rebus permanentibus.
Et si dicatur, quod semper posita constantia subiecti, talis forma arguendi bona est : A non est B, et A est, igitur A est aliud a B ; igitur similiter sequitur : motus non est res permanentes,53 et motus est, igitur motus est alia res a rebus permanentibus54 ad istud non oportet respondere nisi propter protervos et aliquos simplices, qui propter defectum Logicae per vana sophismata decipiuntur. Et ideo dicendum,55 quod quamvis forte generaliter oportet talem modum arguendi valere :
A non est B, et A est, igitur A est aliud a B, quando hoc verbum est³7 in nulla praemissarum nec in conclusione ponitur loco alicuius58 alterius verbi vel59 per se sumpti vel60 cum alio, necó¹ loco suiipsius sumpti cum aliquo alio, tamen, quando ponitur loco alterius verbi vel per se
43. om. ABP.
44. om. ABP.
45. vel (2x) ; in seq. pro "quod" quia ABP .
46. non AEx.
47. ut dicitur B ; realiter add. ABP.
48. arguitur APV ; dicatur Exm.
49. vel B.
50. denotatur AV ; denominaretur P.
51. esset PV; erit Em.
52. ista A; hoc V (P om. lineam ) .
53. permanens APVEx.
54. re permanente Ex ("rebus" om. PV) .
55. Et ... /om. B.
56. om. ABP ; formaliter Em.
57. om . B.
58. om. AEX.
59. om. Exm.
60. nec Em.
61. vel Ex ; seq. tamen . . . alio /om. ABPEX.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
sumpti vel cum alio et loco suiipsius sumpti cum alio in aliqua praemissarum et non in conclusione, non62 oportet talem modum arguendi valere. Sic autem est in proposito.63 Nam in ista propositione: motus non est res permanentes,64 hoc nomen motus ponitur loco istius totius : quod movetur, et li est ponitur loco istius verbi : habebit, vel loco sui participii cum isto verbo est et hac dictione praecise, et li res permanentes ponitur loco istius totius : res permanentes, quae non sunt, ut ista propositio: motus non est res permanentes, valeat istam : quod movetur, non habebit praecise res permanentes, quae nuncós sunt, quae vera est, quia habebit alias res permanentes. Et ita sub isto sensu ista propositio est vera: motus non est res permanentes, et etiam ista est vera : motus est ; non66 quod denotetur, quod omne illud, quod importat hoc nomen motus sit in rerum natura, sed hoc verbum est ponitur ibi loco istius67 totius : habet aliquam rem et habebit68 aliam rem sine quiete, ut ista propositio: motus est, aequivaleat isti toti : quod movetur, habet aliquam rem, et69 sine quiete habebit70 alias res eiusdem generis.
Et ex istis non sequitur ista conclusio : motus est alia res existens71 a rebus permanentibus, secundum quod sonant verba,72 et sicut prius negata est ;73 sed sequitur ista : quod illud, quod74 movetur, habebit aliquas75 res permanentes praeter illas, quas nunc habet.76 Et ita semper respondendo talibus protervis imaginantibus, quod hoc nomen motus significet unam rem absolute, sicut faciunt nomina primario instituta, resolvendae et exponendae sunt propositiones acceptae per illas, quas philosophi intelligunt. Et tunc clare patebit,77 quomodo argumentum valet et quomodo non, et quomodo nulla ratio valet contra praedicta .
Et tunc ad primam formam argumenti,78 quando dicitur, quod quando aliqua sic se habent, etc., concedatur ; et quando accipitur : res permanentes habentes partes habent79 omnes suas partes simul, con62. om. Ex.
63. Sic .../om. V.
64. permanens APVEx.
› 65. non A (ut ista ... sunt /om. B) .
66. est .../om. Ex.
67. om. AEX .
68. habebat B ; pro seq. alias res Ex.
69. transp. post "quiete" Ex.
70. habet BP.
71. om. VP.
72. sonant verba /sonat Exm.
73. sunt ABP.
74. illud .../om. ABP.
75. partes B; om. A ; plures P ( et om. " res") .
76. et (vel Em) praeter illam quam nunc habet add. Exm.
77. clare .../patet B ; claret A ; clarum esset P.
78. arguendi Exm (et in seq. arguitur) .
79. habentes .../habent partes VEX.
DE MOTU
cedatur ; et quando accipitur : motus non habet omnes partes suas simul, ista non est concedenda sub isto intellectu,80 quod motus sit aliquid totum, cuius una pars est et alia non est, sed81 quod aequivalet isti : quod movetur habet aliquid, et aliquid non habet, quod82 habebit postea. Et nunc patet quod83 ex isto non sequitur, quod illud, quod movetur, sit aliquid aliud a rebus permanentibus, nec sequitur, quod sit aliqua alia res ab omnibus rebus permanentibus84 praesentibus, praeteritis et futuris, sed solum sequitur85 quod aliquae res permanentes sunt futurae praeter illas, quae nunc sunt, vel illud, quod movetur, erit86 in aliquibus rebus permanentibus, in quibus nunc non est ; quod dico propter motum localem. Et ideo secundum Commentatorem 3 °
Physicorum, commento 4° 87 : "Definitio motus est ambigua."
Sic igitur patet, quod talis modus arguendi acceptis propositionibus, sicut Philosophus accipit88 eas, et sicut bene intelligentes utuntur eis, non valet.
Sed numquid89 ista potest concedi : motus est aliud a rebus permanentibus ? — dicendum, quod si motus ponatur loco totius istius : quod movetur, et illa addita non ponantur loco aliorum,⁹⁰ sed accipiantur eodem modo sicut in propositionibus, ubi9¹ subiectum est absolutum significans unam92 rem, propositio debet negari, quia haec est falsa : illud, quod movetur, est aliud a rebus permanentibus . Si autem li motus supponat pro iam acquisito, potest negari. Sed si stet pro termino ultimo acquirendo, potest concedi, quod aliquando93 motus est aliud a rebus permanentibus, hoc est illud, quod ultimo acquiritur, est aliud a rebus permanentibus, quia non est res permanens, sed erit res permanens, sicut albedo, quae ultimo inducetur94 in alterato, non est res permanens, sed erit res permanens.95
Et cum omnibus istis stat principalis intentio, quod praeter res omnes⁹6 permanentes, praesentes, 80. et add. Ex.
81. secundum add. ABP ; seq . "quod" om. Exm.
82. sed Exm ; et in seq. om. "postea" Exm.
83. Et ... /Nunc autem Exm.
84. nec .../om. AV.
85. om. ABP.
86. est AEx.
87. Commentatorem .../Philosophum in isto 4° commento Ex ; Commentatorem commento 4° Em.
88. philosophi accipiunt VEx.
89. numquam Exm.
90. aliquorum BP.
91. ut praedicatum et A ; in quibus V.
92. eandem add. ABP.
93. om. B.
94. inducitur Ex.
95. sicut .../om. V.
96. om. VEx ; eis B.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
praeteritas et futuras, non est aliqua alia res distincta secundum se totam ab eis.
[Ad 2m] Ad secundum dicendum, quod aliquid97 esse in genere est dupliciter, vel sicut res importata per illud genus, quod⁹8 genus praedicatur de pronomine demonstrante illud, sicut dicimus, quod Sortes est in genere substantiae, quia hoc genus substantia significat Sortem, et etiam haec est vera : hoc,99 demonstrando Sortem,100 est substantia. Aliter est aliquid in genere, quia est signum et¹ praedicabile de eis, quae sunt in genere primo modo,² sicut dicimus, quod haec species homo est in genere substantiae, quia haec est vera : Sortes est in genere substantiae ; et tamen substantia non praedicatur de pronomine demonstrante ipsam speciem homo.3 Haec enim est falsa : hoc,4 demonstrando illam speciem homo,' est substantia, quia nulla species nec aliquod genus est substantia, sicut demonstrat Aristoteles 7° Metaphysicae. *
Primo modo accipiendo esse in genere, dico quod omnis res est in genere per se vel est pars intrinseca et essentialis alicuius rei per se existentis in genere, et tunc oportet, quod motus, si8 sit in genere isto modo, quod sit per se in genere vel pars essentialis alicuius existentis per se in genere ; sed non est pars essentialis alicuius talis ; igitur est per se¹0 in genere vel non est in genere.¹¹ Accipiendo autem esse in genere secundo modo, sic¹² dicuntur talia : album, albedo, homo, animal rationale et huiusmodi esse in genere ; et talia dicuntur in genere¹³ dupliciter: vel quia praecise significant illa, quae sunt in illo genere et de eis vere praedicantur, sicut homo praecise significat substantias, quae sunt in genere substantiae,14 et qualitas praecise significat qualitates, quae sunt in genere qualitatis, et talia dicuntur esse in genere per se.
*1. c. cap. 1 (4) ; ed . Didot ; t. 2, p. 558 .
97. om. B; post seq. "in" aliquo add. ABP.
98. quia B.
99. om. BP ; scilicet A.
100. Sortes add. A ; hoc add. P.
...
1. om. AP et seq..
.eis /eorum Ex.
2. accipiendo esse in genere add. Exm.
3. om . Ex.
4. homo (et exp. B) ; om. P.
5. om. AExm ; hic homo P.
6. aliquid add. AB.
7. om. Ex.
8. om. B.
9. quod sit add. V.
10. existentis (om. Em) ... /om. Ex.
11. vel pars ... /om. B ; est /sed non est add. A.
12. sicut AB .
13. et (sed P) ... /isto modo B ; et adhuc V ; ita A.
14. et de eis .../om. Ex ( pro "homo" substantia V) .
DE MOTU
Secundo modo accipiendo¹5 aliqua esse per se in genere, vel talia significant aliqua, quae sunt per se in genere, quia scilicet significant illa, quae significantur per abstracta eis correspondentia, et tamen significant vel consignificant quaedam alia, sicut album, calidum, dulce¹6 et huiusmodi significant qualitates, quae sunt in genere qualitatis, et simul cum hoc significant vel consignificant¹7 subiecta illarum qualitatum, et talia dicuntur esse in genere per reductionem [sicut album, calidum, musicum et huiusmodi dicuntur esse in genere qualitatis, quia non praecise significant qualitatem.18
Et isto modo hoc nomen motus potest dici esse in genere per reductionem] ,19 quia non praecise20 significat rem unius generis, sed etiam consignificat21 vel dat intelligere rem aliam22 alterius generis. Sicut motus non tantum significat formam acquisitam per motum, sed etiam23 consignificat subiectum illius formae, et similiter24 consignificat, quod tota illa forma non simul acquiritur sed pars post partem. Et tunc sic arguendo : quaelibet res permanens est per se in genere, motus non est25 per se in genere, igitur motus non est res permanens, quantum ad formam arguendi est fallacia aequivocationis, sicut hic : quilibet homo est per se in genere substantiae, album non est per se in genere substantiae,26 igitur album non est homo ; nam ista : album non est per se in genere substantiae,27 est distinguenda, eo quod subiectum potest supponere personaliter, et tunc discursus est bonus, sed minor est falsa, vel potest supponere simpliciter vel28 materialiter, et tunc est fallacia aequivocationis, eo quod subiectum29 in conclusione supponit tantum30 personaliter. Similiter ista : motus non est per se in genere, est distinguenda, eo quod subiectum potest supponere simpliciter vel materialiter, et tunc est fallacia aquivocationis, quia in conclusione supponit personaliter, vel potest supponere personaliter vel significative, et tunc vel est resolvenda, sicut dictum est prius, vel supponet determinate pro mobili vel pro illo, quod est acqui15. om. B ; seq. om. Exm ; supra tale dicitur Exm ; seq. "per se" om. AExm.
16. om. ABP.
17. om. VEX.
18. qualitates Em.
19. [ ] om. ABPV ; sed istud homoioteleuton videtur esse necessarium .
20. hoc nomen motus add. ABP .
21. significant B ; vel significant add. Exm.
22, om. V; "aliam" om. ABP ; seq .
" alterius generis" om. Ex.
23. significat vel add. Exm.
24. om. B.
25. res add. Ex.
26. album .../om. B.
27. in .../om. Ex.
28. et Ex.
29. om. Exm.
30. om . Ex.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
situm per motum, 31 vel pro illo, quod iam32 non est acquisitum,33 sed acquiretur, vel pro uno aggregato ex omnibus praedictis, et tunc patet manifeste, vel quod minor est falsa — et tunc sequitur conclusio falsa ; vel quod minor est vera et tunc sequitur conclusio vera ; uniformiter34 accipiendo hoc35 nomen motus in conclusione et in minore. Declarationem istorum causa brevitatis omitto, quia satis potest patere ex dictis.36
[Ad 3m] Ad tertium dicendum, quod quando auctores accipiunt istam propositionem : nullum successivum est permanens, et similiter37 quod successivum et permanens ex opposito dividuntur,38 intelligunt tales propositiones, quod omne acquisitum alicui, vel simul acquiritur illi vel deperditur, vel successive, id est omne quod acquiritur alicui vel deperditur, simul acquiritur39 vel deperditur, et non pars ante partem, vel successive, id est pars ante partem. Et ideo quando arguitur sic: nullum successivum est40 permanens ; motus est successivus ; igitur, etc. ,41 debet42 concedi conclusio sub isto sensu : illud quod partibiliter acquiritur vel deperditur, non acquiritur vel deperditur43 totum simul ; cum hoc tamen44 stat, quod praeter res permanentes, praesentes, praeteritas et futuras nulla res est distincta secundum se totam ab eis. Et hoc praecise est principale intentum.
[Ad 4m] Ad quartum : Cum45 dicitur, quod motus46 terminatur ad rem permanentem, non est intelligendum, quod una res, quae est motus, distincta secundum se totam ab illo termino, terminetur ibi ad illum terminum,47 sicut via ad Londinum terminatur ad Londinum,48
31. per motum /om. VEM.
32. om. VEm.
33. per motum ... /om. Ex.
34. universaliter B ; supra "tunc"
(2x) om. Exm.
35. hic secundo B.
36. Declarationem ... /om. V.
37. om. BP.
38. distinguuntur ABV.
39. quod .../vel (nihil quod est Em) successivum cum (om. Ex) acquirit vel deperdit aliquid simul acquirit vel deperdit illud. Similiter tales omne quod acquiritur alicui vel simul acquiritur Exm ; seq. "vel deperditur" om. BExm; P om. "id est....
Restituimus textum, ut potuimus, sed videtur esse ibi homoioteleuton.
40. pars add. B.
41. om. BP; motus non est res permanens. Sed (om. Em) Exm.
42. sic add. ABP.
43. non .../distinguitur ab eo quod acquirit A.
44. om. BPV.
45. quando PExm .
46. realiter add. Exm.
47. et add. B.
48. via ad (om. AB) ... /via ad londonias distincta a londoniis terminatur ad london Exm (P habet longiorem omissionem) .
DE MOTU
et sicut49 ignis terminatur ad aerem et econverso ; sed per istam propositionem : motus terminatur ad terminum,50 non intelligitur nisi ista propositio : quando aliquid movetur, aliquid acquiritur vel deperditur illi, quod movetur, sicut per istam propositionem: dealbatio terminatur ad albedinem, non intelligitur nisi ista propositio : quando aliquid dealbatur, albedo acquiritur vel deperditur illi, quod dealbatur.¹ Et ideo52 sic accepta ista propositione iste modus arguendi non valet : nulla res permanens terminatur ad rem permanentem, motus terminatur ad rem permanentem,53 igitur motus54 est aliud a rebus permanentibus .
Sicut non sequitur : nulla res" terminatur ad rem permanentem ;56 quando aliquid movetur, aliqua res acquiritur vel deperditur ; igitur quando aliquid movetur, est aliud a rebus permanentibus.57 Et ideo omnia talia argumenta procedunt ex falsa imaginatione, ac si motus esset unum accidens distinctum existens subiective in mobili, quod accidens una alia res58 terminaret, sicut videmus unum corpus terminari ad aliud corpus,59 quod falsum est. Sed terminare motum non est aliud quam esse illud, quod acquiritur vel deperditur, quando aliquid movetur, ut ista brevis oratio: albefactio terminatur ad albedinem,60 ponatur loco illius longae orationis : quando aliquid dealbatur, albedo acquiritur illi, hoc est, tunc primo albedo est in illo et prius non fuit. Similiter ista brevis oratio : iste locus61 terminat motum localem, ponitur loco istius orationis : illud quod movetur, postquam pervenit ad locum istum, quiescit in eo, vel non movetur ultra locum istum. Et ideo semper tales orationes exponendae sunt modo praedicto vel aliquo alio modo conventiori, si inveniatur, quia sufficit mihi,62 quod praeter res permanentes praesentes, praeteritas et futuras non sit aliqua alia res distincta
49. similiter Ex.
50. rem permanentem A.
51. movetur B.
52. om. AV.
53. albedinem BExm ; correximus quod reputavimus errorem, fide P ; cf. not. 57.
54. non add. B.
55. permanens add. Exm.
56. motus .../om. AV.
57. ita nec iste: nulla res permanens terminatur ad rem permanentem, motus terminatur ad rem permanentem, igitur motus est aliud, etc. add. V ; seq . om.
ExP.
58. quod ……. /quia aliam rem A ; quod alia res PV.
59. unum .../quod unum corpus est ad aliud terminatum V ; unum corpus ad corpus terminatum A.
60. albefactio .../albedo terminat dealbationem Exm ; albedo terminatur albedine ABP.
61. motus ABP ; om. Exm.
62. modo Ex ; pro seq. quia B (om. Ex) .
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
secundum se totam ab eis.63 De modo loquendi parum curo, dummodo habeatur bonus intellectus.
[Ad 5m] Ad aliud dico, quod mutatio non est alia res. Et quando dicitur, quod mutatio cessat esse re permanente64 existente, hoc potest concedi sub isto intellectu : illa res, quae mutatur, manebit sub forma, quam nunc habet . Sed per istam propositionem65 non denotatur66 aliam rem esse, quae non sit res permanens ; vel per istam : mutatio cessat re permanente67 manente, denotatur, quod haec propositio cessat esse vera : mutatio est, quamvis ista propositio non cesset68 esse vera : res permanens est. Sed ex hoc non sequitur, quod mutatio sit talis alia res statim destruenda, sed69 ista propositio : mutatio est, cessat esse vera, quia ista propositio cessat esse vera: res habet hanc rem,70 et prius non habuit eam, quae cessat esse vera, quia secunda pars cessat esse vera.71
Sed hoc non est propter destructionem alicuius rei, quae sit mutatio, sed hoc est solum propter continuationem sive conservationem vel generationem72 rei, et ex hoc, quod alia res destruitur. Unde ex hoc solo, quod73 nulla res destruitur, sed quaelibet res conservatur, cessat ista esse vera74 : hoc subiectum numquam habuit hanc rem scilicet75 formam vel locum, et ideo sine omni destructione cuiuscumque rei cessat haec esse vera: mutatio est. Igitur propter hoc non manebit mutatio, et tamen manebit res ; igitur76 non oportet ponere mutationem esse aliam rem cessantem esse,77 sed sufficit ponere, quod nulla res cessat esse ; sed quod78 quaelibet conservatur sine omni destructione.
[ Ad 6m] Ad aliud dicendum, quod illa79 continuitas motus non est alia res a rebus permanentibus ;80 sed ex hoc dicitur motus continuus, quia semper res mobilis acquirit vel deperdit aliquid sine quiete sub
63. sufficit .../om. V ; aliquo ... intellectus /om. P ; et add. Exm ; pro seq. quia V ; supra pro " conventiori" sensibili B.
64. om. Ex ; pro seq. manente VEx.
65. rationem Ex.
66. denominatur B ; pro seq. quod alia res sit V.
67. om. Exm ; seq. om . BP.
68. quamvis ...¡quando ... cessat ABP ; supra :
"ista" om. AEx ; " propositio" om. VExm.
69. scilicet BP.
70. om. BP.
71. quia ista .../om. Ex ; quia secunda .../om. V.
72. vel ... /om. Ex ; sive econverso /om . Em.
73. alia ... /om. Ex ; pro " alia" nulla PEm .
74. quod add. ABP.
75. puta Exm.
76. om . Ex.
77. om . Ex.
78. om. AEX.
79. om. AEX .
80. praesentibus praeteritis et futuris add . Exm .
DE MOTU
aliquo praecise, ita videlicet, quod nulla talis propositio: hoc est sub hoc, vel hoc est in hoc81 et non in alio, possit verificari cum quibuscumque partibus contradictionis successive verificatis. Hoc enim est quiescere in aliquo, quando scilicet ista propositio copulativa : hoc est in hoc loco et non in alio, vel saltem ista : hoc est in hoc82 loco, potest verificari83 cum quibuscumque84 contradictionis successive verificatis.85 Ad continuitatem igitur motus sufficit, quod mobile in aliquo non quiescit86 vel sub aliquo praecise ; sed quandocumque contingit verum dicere, quod mobile est sub hoc vel in hoc praecise, ita quod non contingit87 postea dicere, quod mobile88 est in hoc vel sub hoc praecise, tunc est motus.89
Quod potest fieri sine omni re distincta a rebus permanentibus per hoc solum, quod una res succedit alteri, vel per hoc, quod una et90 eadem res numero⁹¹ est primo in uno loco et postea sine quiete media in alio.
[Ad 7m] Ad auctoritatem⁹² Aristotelis 2° De Anima, quod motus est sensibile commune, dicendum est, quod ex hoc non sequitur, quod sit alia res, quia93 ibidem dicit,94 quod quies et numerus est sensibile commune,95 et tamen9% nec quies nec numerus est alia res. Igitur97 propter illam auctoritatem non oportet ponere motum esse aliam rem, etc.98
[EXPOSITIO DEFINITIONIS MOTUS]
Sed quid dicendum est ad definitionem 3 ° Physicorum,* quod motus est actus entis in potentia, etc.?99
*cf. 1. c. 7 (6) ; ed . Didot, t. 2, p. 273 s.
81. vel .../om. Ex.
82. om. Ex.
83. commensurari BP ; converificari Em.
84. partibus add. AEx ; pro seq. contradictoriis PV.
85. Et ex isto debet consequenter concedi quid importatur per successionem et quid per continuitatem successionis, quid per tarditatem et velocitatem, et sic de consimilibus. Sed causa brevitatis ad praesens nolo de istis amplius pertractare. Hoc autem sufficiat ad praesens quod add . Ex
(et fere)m ; seq. "igitur" om. Exm .
86. quiescat (et om. "non") Em.
87. convenit P ( in aliis dubium) .
88. motus ABP.
89. ita quod .../om. Ex.
90. una et /om . Exm.
91. potest esse immo add . BP.
92. ad ultimum quod assumitur de auctoritate Exm .
93. sicut enim Exm .
94. dicitur BP; ponit Exm.
95. et ... /est sensibile commune et similiter numerus Exm.
96. om. ABV.
97. et de quiete quidem omnes concedunt quod (ergo Em) Exm.
98. hic sequuntur multa, circa 2 columnae, in Exm.
99. Hic iungit iterum tractatum Exm.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
Dicendum , 100 quod non est intentio Philosophi¹ dicere, quod motus sit quidam actus distinctus a re mobili et caeteris permanentibus,2 sed intendit dicere, quod³ quando aliquid movetur, est actu sub aliquo vel in aliquo, vel actu caret aliquo, inquantum est in potentia. Et illud in potentia potest dupliciter intelligi. Quia quando est successiva mutatio, tunc debet sic intelligi : quando aliquid movetur successive, est actu sub aliquos vel actualiter carens aliquo in potentia ad aliud eiusdem generis habendum vel deperdendum. Verbi gratia, ponatur exemplumó de motu acquisitivo tantum, quia per dicenda de motu acquisitivo, potest patere sufficienter? quid sit dicendum de motu deperditivo.
Quando igitur aliquid movetur, oportet quod actualiter aliquidio habeat, puta quod actu sit tantae quantitatis vel tale actualiter¹¹ vel sub tali qualitate vel12 in tali loco, et quod sit in potentia ad aliquid, quo caret, quod tamen est habiturum statim postea. 13 Et hoc intelligit, quando dicit, quod "motus est actus entis in potentia inquantum in potentia,"14 hoc est, quod movetur, est actualiter sub tali re existens in potentia ad aliud eiusdem generis acquirendum immediate. Et ex isto patet, quod ad hoc¹³ salvandum non oportet ponere aliquam¹6 aliam rem a rebus permanentibus.17
Si autem sit mutatio subita, potest adhuc salvari praedicta definitio, sed non per hunc modum18 dictum, sed per istum modum: motus est
100. Notandum est hic primo Ex.
1. intendit Philosophus Ex ; hic add. Em.
2. Dicendum .../textus corruptus in ABP propter homoioteleuton ; et existens in mobili inquantum mobile est in potentia add. Exm.
3. motus est actus entis in potentia inquantum in potentia add. Exm.
4. om. APV.
5. actu .../in actu vel sub actu AV.
6. ponatur exemplum /loquamur modo Exm.
7. faciliter add. Exm.
8. proportionaliter add. Exm.
9. tunc add. Exm ; seq. "igitur" om. BExm.
10. om. VEX.
11. vel ... /om. V; vel talis accidentalis A.
12. actualiter add. Exm ; pro seq. sub AB (P om. "sub tali") .
13. ita quod immediate post habebit aliquid quo nunc caret add. Exm.
14. potentia .../om. A ; inquantum .
./om. Ex.
15. motum (et transp. ) Ex.
16. talem Ex.
17. praeteritis, praesentibus et futuris . Sed sufficit ponere rem permanentem (quae movetur add. Em) et rem permanentem quae non haberent (iam habetur
Em) et rem permanentem futuram quae non habetur vel rem permanentem praesentem quae tamen non habetur sed potest haberi (et habebitur add. Em) .
Quod dico propter motum localem (add. Em) . Qualiter autem dicendum sit de mutatione quae est augmentatio vel diminutio non est modo curandum quia de boc dicetur inferius add. Exm.
18. hunc /om . APV ; iam add. AV (supra post "definitio" : scilicet quod motus est actus entis in potentia, etc. add. V) .
DE MOTU
actus entis¹9 in potentia inquantum in potentia, et tunc valet istam propositionem20 : quod mutatur, est actu21 habens aliquid, quod non habuit prius, sed potuit habere. Sicut quando materia mutatur ad formam substantialem, tunc illa mutatio est actus illius materiae inquantum in potentia, hoc est, ista materia modo est sub forma substantiali, quam prius et immediate22 non habuit, sed potuit habere. Et ita ista definitio motus: motus est actus entis in potentia inquantum in potentia,23 si sit definitio communis omni mutationi, est ambigua secundum
Commentatorem et debet sic suppleri : motus est actus entis, quod est24 in potentia ad aliud habendum, vel25 immediate ante fuit in potentia ad illud, quod nunc habet.26
Et27 nota, quod quamvis motus sit actus entis in potentia, tamen per hoc non complete28 exprimitur quid nominis motus, sicut per istam propositionem : omne quod movetur est in actu et in potentia ad aliud,29 adhuc30 non habetur³¹ complete, quid32 importat motus ; nam illud praedicatum esse in actu sub uno et in potentia ad aliud ita competit quiescenti sicut alicui33 moto. Et ideo ad habendum quid nominis34 ipsius motus oportet addere aliquid, quo addito totum non possit competere quescenti. Et hoc est quod³5 additur : inquantum in potentia, ut li inquantum denotet, quod immediate post hoc aliquid aliud erit in actu large accipiendo esse in actu. Unde ad complete sciendum, quid est motus, oportet habere totum illud : quod movetur, sit in actu sub aliquo, et prius immediate erat sub alio, et36 immediate postea erit sub alio. Et hoc requiritur ad motum successivum.
19. quod prius fuit add. Exm (transp. et add. alia) .
20. valet .../aequivalet isti propositioni Exm.
21. actualiter Exm.
22. prius /...semper vel immediate prius Ex.
23. inquantum .../om. AVEX.
24. quod est /om. B.
25. om. Ex; et P.
26. habetur BP; pro "nunc" non V (expunct. et corr. B) ; numero ( ! ) P ; Et ut sit generalis definitio omni mutationi acquisitivae et deperditivae accipitur bic large et (habere add. Em) largissime sicut dicimus subiectum ( ?) habere pronomen et negationem et substantiam habere quantitatem et sic de aliis add.
Exm et insuper duas columnas.
27. Sequentia inveniuntur diversis locis in Exm ; Notandum est Exm.
28. perfecte V.
29. ad aliud /om. V.
30. ad hoc quod B.
31. om. B.
32. transp. B (cf. nota 30) .
33. actualiter V pro seq. moventi Ex.
34. illius AB.
35. quia Ex ; pro seq. dicitur Exm.
36. et prius ... /om . ExP.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
Ad motum autem subitum, qui vocatur mutatio subita, sufficit, quod actu sit sub aliquo, inquantum immediate antea fuit in potentia ad illud et non in actu. Et ideo Philosophus ponit inquantum37 in potentia, quia quamvis aes et38 in potentia ad statuam39 sint idem, tamen haec est vera : motus est actus aeris inquantum est in potentia statua, et haec est falsa : motus est actus aeris, inquantum est actu4º aes. Et causa huius
est, quia quamvis illa res, quae est in potentia statua, sit ipsum aes,4 tamen non est eadem definitio exprimens quid nominis istorum terminorum : aes et statua in potentia ; nam si esset eadem ratio istorum terminorum, sicut illi termini pro eadem re supponunt, tunc sicut haec est vera: motus est actus aeris, inquantum est in potentia statua, ita haec esset vera :42 motus est actus aeris inquantum aes. Sed isti termini non habent eandem rationem, quamvis supponant pro eodem43 simpliciter, et ideo una est vera et alia falsa.
Propter quod sciendum, quod haec dictio "inquantum" aliquando tenetur pure reduplicative,44 aliquando non tenetur45 reduplicative sed specificative aliquo modo, et tunc denotat aliquando,46 quod subiectum et praedicatum sunt convertibilia vel quod praedicatum inferat subiectum, vel quod praedicatum sumptum cum47 illio, super quod cadit reduplicatio, inferat subiectum . Quamvis haec dictio " inquantum" possit aliis modis teneri, tamen hoc, quod dictum est, sufficit ad intentionem Philosophi. Unde patet hanc esse falsam : motus est actus aeris inquantum aes,48 quia tunc oporteret, quod haec esset vera: si aes est, motus est, quod tamen non oportet. Sed haec est vera: motus est actus aeris inquantum aes est in potentia,49 quia sequitur50 : aes est in potentia,51 igitur motus est. Nec accipitur2 esse in potentia hic pro illo, quod est in potentia, ut sit in rerum natura, sicut dicimus, quod Anti37. Quae hic sequuntur transp. Exm.
38. om. BP; illud quod est add. Exm.
39. ad statuam /et statua BP ; statua Exm.
40. om. Exm.
41. quia add. BP; iste processus valde est contractus ex Exm.
42. falsa B.
43. eadem VEx.
44. sicut dictum est alibi add. Exm.
45. pure add. Exm.
46. om. BP.
47. super ( ! ) A; pro V.
48. est in potentia add. AV.
49. statua add. V.
50. oporteret ... /om. A.
51. est ... /om. (lacuna) V.
52. Nec ... /et est semper intelligendum quod non accipit Exm.
DE MOTU
christus est in potentia, quia non est in rerum natura, et potest esse, sed accipitur hic esse in potentia pro illo, quod est in potentia ad aliquid immediate habendum, quo caret, ut sit ista definitio motus : 55 motus est actus entis in potentia ad aliquid immediate habendum, inquantum est in potentia.56
Et est57 sciendum, 58 quod haec particula [ inquantum] 59 non additur ut sit de substantia definitionis motus, sed magis ut specificet et exprimat illud praedicatum esse definitionem60 subiecti vel saltem esse convertibile vel inferens6¹ subiectum, quamvis62 ita sit sine tali additione.
Unde quando63 sic dicitur : motus est actus aeris inquantum in potentia, denotatur,64 quod hoc totum : aes65 in potentia, sit inferens subiectum .
Et sic quamvis haec sit vera: aes est in potentia statua, et haec similiter: aes67 in potentia statua est aes, et ita praedicentur de se mutuo et de eodem subiecto, tamen haec est vera : motus est actus aeris, inquantum68 est in potentia statua, et haec falsa : motus est actus aeris inquantum aes. Et ratio est, quia isti termini "aes" et "in potentia statua" differunt ratione, hoc est definitione exprimente quid nominis,69 et non differunt70 realiter. Et ideo quando Philosophus dicit, quod sunt idem subiecto et differunt ratione, non intelligit, quod illud, quod est aes, et quod est in potentia statua¹ differant ratione, sed intelligit, quod illi termini, qui verificantur de isto72 subiecto,73 differunt ratione, 53. Caesar Exm.
54. in rerum .../est actualiter existens sed potens in potentia existere. Nec accipit Exm ; et addunt multa in sequentibus.
55. om. BP.
56. et si sit definitio motus successivi tunc aequivalet isti quod movetur immediate ante fuit sub aliquo et nunc est sub alio in potentia add. Exm
(Em transp. ) , et addunt alia multa.
57. Et est /Est tamen V ; est autem Exm.
58. quod quando sic dicitur motus est actus entis in potentia inquantum in potentia add. Exm.
59. om. ABPV.
60. definibile B.
61. inferius BP ; inferre Exm ; pro seq. cum subiecto (om. B) A.
62. quam AB ; quamvis ... sit /om. V.
63. quando autem Exm et addunt alia in seq.
64. denotat Exm .
65. est add. B.
66. Et ... /sic igitur Exm.
67. ens Em.
68. aes add. Ex.
69. multa adduntur in Exm et om. usque ad "realiter."
70. distinguuntur BP.
71. quando .../non intelligit Philosophus quod eadem sint idem subiecto et tamen differunt ratione sicut non intelligit quod illud aes et illud in potentia statua quae sunt idem in potentia (subiecto Em) vel realiter Exm .
72. om. AEX.
73. quando significative stant add. Exm.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
sicut74 isti termini homo et risibile differunt ratione et tamen verificantur de eodem et pro eodem numero.75
Et eodem modo7% isti termini " posse sanari" et " posse infirmari" differunt ratione, quia scilicet alia est definitio exprimens quid nominis unius et alterius, et aliquid" significatur vel connotatur per unum, quod non per reliquum, quia per istum terminum "posse sanari" significatur vel connotatur78 sanitas, quae non significatur vel79 connotatur per istum terminum "posse infirmari."80
Et eodem modo est dicendum81 de colore et visibili.82
Et hoc est, quod dicit Philosophus* et Commentator, quod nisi "posse sanari" et "posse infirmari" differant83 ratione, hoc est definitione, sanitas esset infirmitas, quia sanitas significatur per unum istorum et non per reliquum, et econverso.84
Et quando Commentator dicit,85 quod positione contrariorum86 sunt contrariae, non intelligit87 quod in materia88 sint quaedam positione distinctae realiter a materia,89 quia impossibile est a parte rei contraria esse in eodem subiecto, sed intelligit, quod huiusmodi90 nomina : calefactibile, frigefactibile et huiusmodi, significant vel connotant contraria, nec propter aliud dicuntur positione contrariae, nisi quia significant res contrarias. Unde per hoc quod dicitur, quod hoc est sanabile, non denotatur, quod in hoc sit talis potentia distincta a subiecto, sed praecise denotatur, quod non est ibi sanitas et quod potest esse ibi sanitas, quae non est ibi. Et eodem modo cum Commentator dicit, quod color et visibile non sunt idem, quamvis subiectum sit idem, intelligit, quod isti termini color et visibile habent distinctas definitiones, quamvis de eodem subiecto verificentur.
*3 ° Physic. 1. III, c. 1
( 10 ) , ed . Didot, t. 2, p. 274 ; text. com. 10.
74. sed Ex.
75. sicut ista est vera idem homo numero est homo et risibilis. Sed in tali propositione illi_termini_non_stant pro se sed pro illo uno pro quo supponit subiectum add. Exm .
76. Et .../similiter Exm.
77. etiam add. Exm .
78. vel consignificatur add. Exm.
79. nec Exm.
80. differunt ratione .../om. B ; quia ... /om. P ; Exm addunt plura.
81. Et .../similiter est Exm.
82. Exm addunt multa.
83. differunt A; differrent V.
84. Et hoc .../contractum ex Exm ; "et econverso"/om. AV.
85. Unde quod subdit Commentator Exm .
86. rerum contrariarum Exm.
87. intendit Exm .
88. ipsa Exm ; re add. Exm.
89. non.../om. AB ; quod in .../om. P ; Exm addunt multa.
90. talia Exm ; sequentia sunt valde contractata et etiam mutata ex Exm.
DE LOCO
Item nota, quod quando Commentator dicit, quod "motus est actus medius inter potentiam et actum" hoc9¹ est intelligendum, quod illud, quod movetur, nec est in actu praecise nec in potentia praecise, sed in medio eorum per abnegationem per hoc, quod est tam in actu quam in potentia, quia in actu respectu unius et in potentia respectu alterius.
Et ista ad praesens92 sufficiant de motu et mutatione.
[TRACTATUS DE LOCO]¹
Consequenter* videndum est de loco, quem Philosophus 4° Physicorum²** sic definit :
"Locus est ultimum corporis continentis contigui immobile primum."
Ad evidentiam cuius est advertendum,³ quod non est imaginandum, quod in corpore locante sit aliqua superficies vel aliquis situs4 distinctus realiter a corpore locante, quomodo albedo distinguitur secundum se totam a subiecto, et quod illa superficies, quae est finis veló terminus, est locus aequalis locato.
Et ita circa hoc primo ostendendum est, quod locus non est talis alia res ; secundo videndum est de intentione
Aristotelis et Commentatoris ; tertio ponendae sunt aliquae obiectiones in contrarium et solvendae.
[QUOD LOCUS NON SIT ALIA Res a Corpore LOCANTE] Primo igitur probatur, quod locus non est talis alia res a corpore locante,10 quia superficies non est talis alia res a corpore distincta secun- * Iste tractatus invenitur et in Summulis Physicorum et in Expositione super libros Physicorum, de quo magis in introductione.
Indicabuntur solummodo variantes maioris momenti istorum operum: S - Summulae (editio Venet.
1506) ; EmExpositio (MS Oxford Merton C. 293) .
**Cap. 4 sive 6 ( 12) , ed . Didot, t. 2, p . 290 ; text. com. 33 ss.
91. non add. V ; sic add. A.
92. ad praesens /om. AV.
1. Tit. om. AP (tractatus /occam add. B) ; seq. om . AP ; Nunc V ( in seq. dicendum B).
2. Viso quid non sit locus, videndum est quid est locus.
Definit itaque Philosophus quarto Physicorum sic locum incipit cap . 22. IV. partis S.
3. sciendum V ; Secundo sciendum est incipit Em .
4. seu pars add. Em.
5. localiter AB ; totaliter S.
6. quae.../vel finis seu Em.
7. aequalis .../eiusdem Em.
8. ideo Em; in seq. "hoc"/istam definitionem Em.
9. Primo .../Quod autem Em.
10. a.../ostendo Em.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
dum se totam, igitur nec locus.
Consequentia patet, quia superficies et locus non distinguuntur realiter, quod patet¹¹ per hoc, quia Philosophus ponit, quod¹2 locus est ultimum corporis continentis, 13 et secundum
Commentatorem commento 33 ° 14 est finis et terminus ; sed¹s nulla alia res a superficie est finis corporis.16 Assumptum primum de superficie probatum est alibi.
Similiter: Frustra fit per plura, quod potest fieri per pauciora ; sed omnia, quae dicuntur de loco, possunt salvari absque hoc, quod locus sit¹7 res distincta a superficie corporis continentis, quia illa locabit, et ita continebit, et ita¹8 erit aequalis locato, sicut si ponatur¹9 alia res ;20 igitur locus non est alia res a superficie.21
Similiter: Si locus sit alia res a superficie, oportet quod sit in genere quantitatis, qualitatis vel substantiae. Et22 non potest poni in genere substantiae vel qualitatis, ut satis patet, igitur est23 in genere quantitatis ; et si sic,24 vel erit quantitas continua vel discreta. Non discreta, certum25 est, igitur continua: aut igitur est successiva vel26 permanens.
Non successiva manifestum est igitur permanens . Sed omnis quan- ― titas permanens27 vel est essentialiter longitudo vel latitudo vel profunditas vel habens tales dimensiones, et per consequens28 est linea vel29 superficies vel corpus.30
Confirmatur: Omne quantum continuum permanens31 est longum, latum et profundum ; igitur locus per se est32 longus, latus et profun11. potest probari Em.
12. Philosophus ... /secundum Phil. Em ; quia ... ponit om. S.
13. om . PS.
14. om. S ; tertio ABPV.
15. et B.
16. ergo etc. add. VS ; nec ultimum; igitur locus non est distincta res a superficie add. Em et om. seq..
. alibi.
17. ponatur esse alia Em.
18. ita.../continebit 14 etiam ( ? ) Em.
19. sit Em.
20. a superficie add. PV.
21. igitur .../om. S ; locus .../ etc. PV .
22. qualitatis .../quia Em.
23. ut.../sicut patet inductive et add. post " quantitatis" non potest poni Em.
24. igitur add. APV ; si sit in genere quantitatis Em.
25. manifestum Em.
26. aut APVS.
27. sed .../om. S.
28. ista consequentia probatur longiore processu in Em ; supra "habens" om . BPS.
29. om. BP.
30. et quodcumque detur sufficit ad propositum add . Em .
31. habet partem extra partem per se, sed omne tale add . Em.
32. per .../om. S.
DE LOCO
dus ;33 et nihil est longum, latum et profundum,34 nisi sit corpus vel linea vel superficies ; igitur etc.35
Quod autem superficies non sit alia res secundum se totam distincta a corpore,36 probatur sicut alibi ,37 quia tunc esset accidens et haberet subiectum primum, et quaeritur tunc de illo subiecto primo : aut est corpus, aut aliquid aliud a corpore. Si primum, tunc in qualibet parte illius corporis esset aliquid illius superficiei, quod est manifeste falsum: quia in parte circa illam38 superficiem non est illa superficies nec aliqua pars eius — manifestum est — nec subiectum eius primum est aliquid aliud a corpore, quia tunc esset substantia ; sed omnis substantia extensa est longa, lata et profunda ; igitur necessario39 habet aliquam partem in profundo, quae non est sub aliqua parte illius superficiei ; igitur etc.
· Item: Si superficies esset in alia40 substantia sicut in subiecto, eadem ratione et corpus, quod est quantitas, esset distincta res a substantia, et esset41 in substantia subiective. Tunc quaero de illis duobus subiectis, quorum unum est primum subiectum42 superficiei et aliud primum subiectum43 corporis : aut faciunt per se unum, aut unum est pars alterius ;44 si faciunt per se unum et sunt secundum se tota distincta,45 vel igitur sunt partes eiusdem rationis, vel sunt diversarum rationum.
Non potest dari primum,46 quia impossibile est, quod unum, quod est indivisibile secundum profunditatem, et aliud,47 quod est divisibile secundum profunditatem, sint eiusdem rationis, quia quae sunt eiusdem rationis, vel sunt eodem modo divisibilia vel eodem modo indivisibilia.
Similiter: Tunc aliquid realiter48 continuum componeretur ex indivisibilibus, quod est impossibile.49
33. longior add. in Em.
34. longum .../tale P; buiusmodi S.
35. longior add. in Em.
36. sequentia sunt contracta ex longo processu in Em ; ibi invenies probationem indicatam.
37. sicut .../om. V ; alibi sic A ; probatum est alibi et hic etiam adduco quasdam S.
38. om. APV (non Em !) .
39. nunc A; om. S.
40. aliqua AVS.
41. et.../existens (?) Em.
42. om. AP; illius BS ; supra: substantiis A (om. Em) .
43. om. ABPS.
44. aut nec faciunt per se unum nec unum est pars alterius add. V ; nec faciunt per se unum add . Em .
45. totas distinctae BVEm ; distinctas P.
46. quod sunt partes eiusdem rationis add. Em.
47. et aliud .../om. A ; pro seq. sit BP.
48. om. V; pro seq. compositum S ; real. cont. transp. AS.
49. quia eadem ratione potest dici quod aliquid componereretur ex corpore et superficie add. Em.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
Nec potest dici, quod essent partes alterius rationis in composito50 quia tunc unum esset forma et aliud materia, quod patet esse¹¹ falsum, quia non sunt plures partes alterius rationis in composito, quae sunt substantiae nisi materia et forma.52
Nec potest dici, quod una substantiarum illarum sit³³ pars alterius, quia tunc substantia divisibilis componeretur ex substantiis54 indivisibilibus.
Nec potest dari tertium55 membrum, quia tunc talis substantia corporea non esset per se unum.
Similiter : Si superficies sit alia res,56 accipio duas partes corporis57 continui, et quaero : aut est eadem superficies terminans utramque partem corporis continui, aut alia.58 Si alia, igitur superficies est immediata superficiei, quod Aristoteles improbat.59 Si sit una,60 per divisionem corrumperetur illa superficies61 et generarentur aliae duae, quia non est maior ratio, si remaneret illa superficies post divisionem, quod remaneret in una parte quam in alia, et per consequens maneret simul in utraque vel in nulla ; sed impossibile est, quod per divisionem una superficies corrumpatur et duae novae generarentur, quia generans non destruit unum individuum unius speciei et generat novum62 eiusdem speciei in eodem subiecto. Tum quia accidens non corrumpitur nisi per corruptionem63 subiecti vel per inductionem contrarii vel alicuius incompossibilis64 vel per absentiam suae causae, quorum nullum contingere potest in proposito. Tum quia accipios primum subiectum primae superficiei,66 et quaero : utrum illud67 manet aut non: si non manet, igitur aliqua substantia per divisionem corrumpitur, et non materia, igitur aliqua forma. Et tunc quaero de materia, quae erat68 sub forma corrupta: Ubi manet? vel in utraque parte, vel in neutra, vel in 50. quia sunt substantiae ... alterius anticipat cum vacat B.
51. manifeste add. Em.
52. quia .../ponit aliam rationem Em .
53. est AB.
54. om. ABPS ; post seq. add. rationem Em.
55. secundum S.
56. post longiorem processum iungit hic tractatum Em: Praeterea si superficies sit alia res secundum se totam distincta a corpore et terminans corpus...
57. om. BS ; pro seq. continenti B.
58. hic et post seq. add. et alia PS.
59. ... quia generans/istum processum differenter disponit Em.
60. igitur add. AV.
61. illa superficies/om. VS.
62. individuum add. BS.
63. destructionem ABPS (sui add. Em) .
64. quod est incompossible Em.
65. primam substantiam quae est add. S.
66. quando partes erant unitae add . Em ( in seq. aut) .
67. om. A; illa BPS.
68. esset B.
DE LOCO
altera tantum? Non in utraque, manifestum est, nec in neutra, quia tunc separeretur et esset nova inductio formae, et etiam tunc non esset sola divisio,69 quod tamen70 non est possibile. Nec manet in altera tantum, quia non est maior ratio quod71 in una quam in altera, igitur etc.72 Si autem primum subiectum73 manet, aut igitur in utraque parte74 aut in altera tantum aut in neutra,75 et deducatur idem quod prius.
Propter istas rationes et alias factas76 alibi dicendum est, quod locus non est alia res a superficie, nec superficies alia res distincta a corpore secundum se totam, nec aliquam talem rem distinctam secundum se totam a corpore includit,77 quia in corpore nulla est res, quin sit pars corporis vel accidens in eo,78 vel sit locatum contentum79 in eo. Si autem sit pars corporis, oportet quod sit corpus ; si80 sit accidens eius, oportet81 quod subiectum primum illius accidentis sit corpus realiter vel pars corporis, et sive sit corpus sive pars corporis, necessario accidens existens82 in illo sicut in subiecto primo est divisibile ad divisionem illius, ita quod in qualibet parte illius subiecti primi83 sit aliqua pars illius accidentis, et per consequens illud accidens erit extensum ad extensionem corporis, et84 sic per consequens erit longum, latum et profundum, sicut est subiectum suum primum. Si autem sit in corpore sicut in loco, tunc manifestum est etiam, quod est corpus, si sit circumscriptive in loco.
Et ideo85 pro intentione Aristotelis dicendum est, quod non intendit, quod locus sit alia res a corpore locante et una alia res terminans ipsum corpus, sed ipsum corpus seipso ex hoc ipso,86 quod non habet
69. per duas medietates add. Em.
70. om. BPS ; seq. om. A (Em?) S: impossibile.
71. quare sit plus S ; quare manet P ; quod maneat Em.
72. igitur etc. /om. SEm.
73. primae superficiei add. Em ; et pro seq. quaero in qua parte Em ; seq.
"igitur" om. APS.
74. quod est impossibile add. (ter) Em .
75. quia non est maior ratio quod maneat in una quam in alia add . Em ; seq. lineam om. Em.
76. quae sunt B; consimiles quae adducuntur S ; quae alibi feci et etiam alias quas faciam Em ; et post "alibi" tam in isto libro quam in aliis add. Em.
77. alia res .../a corpore nec aliqua talis res distincta a corpore secundum se totam S.
78. eius Em ; om . P.
79. coniunctum BSEm ; pro seq. cum S.
80. autem add. BV.
81. necessario add. PEm.
82. om . BS.
83. om. Em; pro seq. est Em; erit A.
84. om. S ; seq. om. AEm.
85. om. Em ; pro seq: secundum S.
86. om. BVS.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
partes extensas ulterius, terminatur, nec est aliud ipsum corpus terminari vel finiri nisi tantum extendi et non ulterius. Sicut corpus, si sit pedale, non est aliud ipsum terminari quam ipsum extendi extensione aequali uni pedi et non amplius.87 Unde si esset talis res circumdans illud corpus, sicut aliqui imaginantur, si illa res destrueretur, nihilominus corpus remanens esset88 finitum et non magis nec minus quam prius ; et ideo non est89 alia res. Sed intentio Philosophi est dicere, quod locus est corpus⁹⁰ continens aliud corpus sibi ubique contiguum, ita quod non est aliqua91 pars corporis contenti exterior, quae scilicet tangit aliud corpus, quin ipsa92 contiguetur alicui93 parti loci, nec econverso. Nec aliud intendit Philosophus per ultimum corporis continentis. Et ideo quando dicit Philosophus, quod locus est ultimum corporis continentis, debet sic intelligi, quod locus est corpus, cuius quaelibet pars ultima contiguatur locato. Et vocatur hic ultima pars quaelibet pars, quae tangit aliud corpus, sicut si sit94 corpus, puta aqua in vase, quaelibet pars aquae, quae tangit vas, vocatur hic ultima, non quod sit simpliciter ultima, ita quod quaelibet alia95 sit terminata ante eam sed dicitur ultima, quia tangit aliud ab aqua, ita quod inter ipsam et aliud97 corpus ab aqua98 et partibus eius non est aliquod medium nec aqua nec pars aquae, cuius etiam99 est pars. Et isto modo, si sit aliquod100 corpus bipedalis¹ quantitatis, una medietas erit² ultima, et alia medietas illius³ medietatis erit ultima, et alia illius, et sic in infinitum, quia quaelibet illarum terminatur ad aliud corpus extra illud, quod est bipedalis quantitatis ; sed partes mediae vocantur non ultimae, illae scilicet quae terminantur ad puncta media imaginata inter ultima, hoc est, terminarentur, si essent talia puncta.
87. et non ulterius .../ad extensionem aequalem unius partis S (duobus pedibus V).
88. erit B ; remanens esset/remaneret S.
89. talis add. AVS.
90. om. BPS (in seq . "aliud corpus" /ad Em ) .
91. alia AEm.
92. om. EmS.
93. alteri VS.
94. om. B; hic add. Em.
95. om. B.
96. tunc enim pars illius esset terminata ante eam quod falsum est add. Em.
97. ab aqua (aliqua! B ) . ..om. PS (post "corpus" scilicet aquam add. S ; et pro "ab... eius" inter quae S) .
98. ita quod .../om. Em.
99. om. PVS (A transp. ) .
100. aliud P; om. S.
1. pedalis Em.
2. est VEm.
3. eius Em; ipsius P ; seq . om. BPS ; quantitatis A.
4. si BP.
5. illa B; om. P.
DE LOCO
Sic igitur locus est corpus, cuius quaelibet pars ultima ex ista parte, qua locatum continet, tangit locatum, et si8 corpus locatum et partes illius consimiliter tangant corpus locans, ita quod quaelibet pars ultima tangit10 aliquam partem corporis locantis, tunc est proprius locus. Sicut si esset aliquod¹¹ vas plenum aqua, ita quod non esset in vase aliquod foramen, tunc illud vas diceretur locus proprius¹2 illius aquae, quia nulla est¹³ tunc ultima pars vasis interior, quin tangat aquam, quamvis partes ultimae exteriores non tangerent,14 nec etiam¹5 aliqua ultima pars16 aquae, quin tangat¹7 aliquam partem vasis.
[OBIECTIONES]
Sed contra ista videntur multa.18
[ 1 ] Primo : Quia ultimum continentis non est illud continens ; sed locus est ultimum continentis ; igitur etc.19 Maior est20 manifesta, quia si ultimum continentis esset illud21 continens, idem esset ultimum suiipsius.
[2] Item: Aristoteles dicit, quod totus aer non est locus proprius22 alicuius, quia tunc locus et locatum non essent aequalia ; et tunc sic23 : qua ratione totus aer non est locus alicuius, nec aliquod24 totum corpus est locus alicuius, et tamen25 oportet, quod aliquid illius sit locus alicuius26 et non aliqua pars propter eandem rationem ; igitur aliquid aliud, quod non potest esse nisi superficies.27
6. Si S; Nec V.
7. om. Em ; pro "qua" quam A (om. V) .
8. sic B (PS om.) .
9. pars ABP.
10. tangat AVS ; pro seq. ultimam ABPS.
11. om. BPS.
12. om. Em.
13. esset EmS.
14. tangentur B ; tangitur A ; tangerentur P.
15. est add. V ; esset add. Em.
16. vasis .../om. S ( "ultima" om. BP) .
17. tangeret vas hoc est Em.
18. Sed ... /Sed quamvis contra istam opinionem non sint aliquae rationes apparentes videntur tamen multae auctoritates eis repugnare Em ; Hic incipit cap.
21 Editionis ;/sunt V ; "multa"/aliqua argumenta S ; dubia add. V.
19. igitur .../secundum Aristotelem hic, igitur locus est corpus continens Em.
20. videtur ABP ; pro seq. nota V.
21. om. ABP ; sed ... continens/om. S et ponit quia.
22. om. Em.
23. et... /ex quo potest tripliciter argui. Primo Em.
24. om. ABPS.
25. per consequens Em ; non add . P.
26. ipsius illius Em (et in seq. alia) .
27. distincta a corpore add . Em.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
[3 ] Similiter28 : Locus et locatum sunt aequalia ; sed corpus continens non est aequale contento, sicut de se patet ;29 igitur etc.
[4] Similiter: Commentator commento 33° dicit, quod alius est locus primus, alius secundus, et dicit, quod res est in secundo loco, quia est in primo, et exemplificat, sicut aliquid est in aere, quia est30 in ultimo fine continente ipsum ; igitur secundum eum aer est locus secundus, et ultimum continens ipsum corpus est locus primus, et per consequens sunt distinctae res.
[ 5] Item: In eodem commento31 subdit : si totus aer esset locus primus32 rei, tunc locus rei et33 res, quae dicitur esse in eo,34 non essent aequales. Hoc habet pro inconvenienti.35
[6] Item: In Praedicamentis Aristoteles* ponit superficiem36 esse distinctam speciem a linea et corpore et37 ponit ibidem locum esse distinctam speciem a linea, superficie et corpore.38
[7] Item: Corpus est mobile per se ; superficies non est mobilis nisi per accidens ; igitur etc.
[8] Item : Falsum sumitur in arguendo, scilicet quod omne accidens habet aliquod³9 subiectum primum, ita quod sit totum in toto et pars in parte, quia intellectio40 est primo in homine et tamen non est41 pars in parte. Similiter : Dupleitas est primo in duplo, et tamen non est pars in parte. Similiter : Corporeitas est primo in toto composito, et tamen non est pars in parte.42 Et sic de aliis.
[9] Item: Omne corpus est mobile ; sed per43 Philosophum locus est immobilis, ut patet in definitione loci, igitur etc.
*Cf. cap. De quantitate, c. 4 (6 ) , ed. Didot, t. 1, p . 7 (8) .
28. Secundo quia Em.
29. sicut .../om. S, quod transp. Em post "aequalia" et add. hic: sicut patet ad sensum; et pro seq. "etc." aliquid aliud est primus locus locati.
30. in secundo ... /om. Em.
31. In .../om. Em ; seq. om. AV.
32. illius add. BPS ; post " rei"/quae dicitur esse in aere add . Em.
33. vel BS.
34. illo loco BPS.
35. add. multa Em.
36. lineam S.
37. igitur superficies non est eadem res cum corpore. Similiter ibidem Em.
38. igitur nec est linea nec corpus nec superficies. Praeterea inferius ostendet
Philosophus quod locus non est mobilis, sed superficies maxime si dicit corpus est mobile. Igitur locus non est superficies nec corpus add. Em; et pro seq.
Praeterea secundum Philosophum superius.
39. om. PVS.
40. intentio (?) V ; intellectus ABPS (vide infra) .
41. tamen ... /non ABPS.
42. Similiter ... /om. S ; pro seq. et ita patet Em.
43. Secundum VS ; "sed" om. AS. Vide istam rationem, quam hic om. in Em, supra nota (38) .
DE LOCO
[Ad obiectiones] Istis non obstantibus dicendum est, quod nec locus nec superficies est alia res a corpore.44
[Ad 14m] Ad primum in contrarium dicendum, quod aliquod ultimum continentis est illud continens et aliquod non ; nam accipiendo vas continens aquam ipsum vas vocatur ultimum continentis, ita quod sit constructio intransitiva: ultimum continentis,45 hoc est ultimum, quod est continens ; sicut dicimus naturam hominis, hoc est natura,46 quae est homo. Praeter illud ultimum continentis47 quaelibet pars vasis tangentis totam aquam48 vocatur ultimum continentis, et quaelibet illarum distinguitur a vase continente sicut pars a suo toto .
Et concedo,49 quod ille locus non est illud continens, hoc est non est totum, sed est eius pars.
Tamen pro illa auctoritate et aliis50 sequentibus quantum ad intentionem Philosophi et Commentatoris est sciendum, quod sicut patet ex processu Philosophi et Commentatoris, 51 ipsi distinguunt continens commune a continente proprio, et primum vocant simpliciter continens et secundum vocant ultimum continens, sicut exemplificat de aere et de ultimo aeris respectu alicuius corporis existentis in aere, puta respectu ligni vel avis52 vel alicuius talis. Quia totus aer accepto toto53 categorematice continet illud corpus, et tamen non est locus proprius, quia scilicet 4 continet illud corpus et multa alia. Sed ultimum aeris," quodcumque sit illud, quod non continet nisi illud, praecise est locus illius proprius, et illud ultimum differt a toto aere sicut pars a suo³6 toto. Et ideo locus proprius non est totus ille aer, sed est pars illius aeris.
[Ad 24m] Per idem patet¹8 ad aliud, quod non totus aer, scilicet qui continet illud corpus et aliud,59 est locus proprius et primus illius,
44. Istis .../om. V.
45. ultimum .../om. Em.
46. naturam ABPS.
47. continens EmS.
48. totum Em.
49. econverso ita S.
50. om. BP.
51. sicut .../om. S.
52. aqua A; navis BPS.
53. om. ABPS.
54. om . BPS ; si A; pro seq. dicitur S.
55. corporis ABPS.
56. om. ABPS.
57. locus proprius/om. Em.
58. om . Em ; dicitur S.
59. non add. ABP (transp. hic EmS) .
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
et hocó quia habet multas ultimas61 partes, quae non tangunt illud corpus praeter partes superiores, quae tangunt aliam62 sphaeram superiorem. Et ideo63 non sequitur : totus aer non est locus proprius64 illius, igitur nec aliquod aliud corpus totum est locus alicuius,65 quia multae sunt partes ultimae aeris totius, quae non66 tangunt aliquam67 partem illius locati . Sed non est sic de quocumque alio corpore, quia alicuius corporis nulla est pars ultima interior,68 quin tangat aliquam partem ultimam illius corporis locati, et ideo69 est locus primus illius corporis.
[Ad 34m] Ad aliud : Quando dicitur, quod locus et locatum sunt aequalia, patet prius, quomodo sunt aequalia,70 quia scilicet secundum partes ultimas tangunt se, nec ex parte illa71 locus est longior vel latior locato. Et tamen cum hoc stat, quod locus sit magis vel minus spissus locato, et etiam quod partes superiores vel partes72 non tangentes locatum sint73 longiores vel etiam74 latiores.
[Ad 4am] Ad aliud : Patet quod Commentator loquitur de toto aere continente multa corpora, et ideo nullius istorum corporum est locus primus ;75 sed in illo76 toto aere dicitur corpus esse locatum, quia est in aliqua parte illius aeris et77 cuius quaelibet pars ultima versus locatum tangit aliquam partem locati . Ed quod Commentator loquatur78 de toto aere, patet, quia dicit quod79 finis rei alius est proprius80 rei, qui dicitur esse in aere, et alius est communis,81 qui continet ipsum82 et aliud. Verbi gratia : Finis totius aeris et ideo totus aer est locus secundus ; sed aer aequalis secundum longitudinem et latitudi60. est add. BPS.
61. om. BPS.
62. aliquam PV.
63. om. BPS.
64. om. PEMS.
65. ipsius V.
66. quae non/om . B ; pro seq. et infra continent S.
67. om. BPS (partes S) .
68. anterior Em.
69. idem V.
70. patet ... /om. PS ; pro " prius"/ primo V.
71. illius V.
72. inferiores add. BPS.
73. locatum sint/locum sunt V.
74. om. AVS.
75. proprius A; proprius et primus V.
76. om. AV ; seq. toto aere/om. Em .
77. om . AS.
78. loquitur AB.
79. quia .../per eum dicentem Em.
80. locus add. V.
81. om. S; primus ABP.
82. primum V; continet ... /dicitur esse proprium continet ipsum Em.
DE LOCO
nem83 locato est locus proprius ei,84 et isti duo aeres distinguuntur sicut totum et pars.
[Ad Sam] Et per idem patet85 ad aliud, quod loquitur de toto aere et de corpore, quod non occupat totum aerem, sed continentur multa alia corpora in aere. Et ideo locus proprius et primus86 est aequalis.
Sed totus aer non est aequalis secundum quamcumque dimensionem, quia ex omni parte est longior et latior, et ideo non³7 est primus locus88 talis corporis, quia non est aequalis tali corporis⁹ accepto "aequali" modo praeexposito.90 Et quando dicit, quod locus primus91 locati est ultimus92 finis aeris continentis locatum, accipit ultimum finem pro ultima parte contigua toti locato et aequali sibi modo praedicto, et distinguit inter ultimum finem et caeteras partes, quae non tangunt locatum, volens quod ultimus finis sit locus locati et non alia pars, quae non est ultima. Et ideo dicit, quod ista ultima, quae scilicet93 sunt aequalia locato, sunt94 finis et non ultima communia,95 quae scilicet tangunt non tantum illud corpus sed etiam alia.
Et si dicatur, quod secundum istum modum eiusdem locati96 necessario erunt plura loca propria et prima, quia si aliqua pars ultima sit locus proprius et97 primus alicuius corporis, hoc non est, nisi98 quaelibet pars eius ultima contiguatur illi corpori locato et nullius alterius corporis pars ultima contiguatur illi ; sed tales sunt multae partes ; igitur quaelibet illarum est locus proprius et primus — dicendum est, quod quaelibet illarum partium potest dici locus proprius et primus, tamen propriissime potest vocari locus totum, quod non est pars alicuius talis . Sicut si vas sit plenum aqua, propriissime potest vas vocari locus proprius et primus aquae, et tamen quaelibet pars99 illius vasis100 ultima potest vocari locus proprius¹ et primus distinguendo 83. et profunditatem add. ABPS.
84. om. ABPS.
85. om. AEm.
86. om. BPS.
87. om . B.
88. non ... /om . S ( et in seq. "quia") .
89. sic. add. ABP.
90. His transp. quod ( quia) non occuparet totum aerem ... in aere S.
91. proprius BPS.
92. ultimum V.
93. om. A; quae scilicet/res Em.
94. aut ( ?) Em ; et om. seq. "et."
95. omnia P ; dubium in EmS.
96. rei Em ; seq. om. VS (pro seq. essent Em) .
97. proprius et/om. Em.
98. quia add. APVS.
99. om. B.
100. aquae ABP ; om. V ; " illius" om. PV ; illius add . Em et om. seq.
1. om . B.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
locum² proprium et primum contra locum communem. Nec est inconveniens plura esse loca unius,³ dummodo illa plura se habeant sicut pars et totum, ita quod quibuscumque duobus acceptis unus est pars alterius.
[Ad 6am] Ad aliud de libro Praedicamentorum dictum est ibi,* quod Philosophus non intendit in libro Praedicamentorum dare semper diversas species4 importantes eandem rem ; sed intendit assignare diversum ordinem [communium] , et quia alius est ordo superficierum, hoc est illorum communium, et aliorum communium, ideo sufficit hoc ad intentionem Philosophi, sicut declaratum est ibi.6
Et per idem patet ad aliud, quod locus et corpus possunt dici distinctae species, quia de aliquo, quod primo est corpus et locus, potest vere affirmari, quod est corpus,' quamvis non sit vere locus, sicut si aer contineat primos corpus, tunc est vere corpus et locus, et si postea partes illius aeris coniungantur et non contineant illud sive aliud, ille idem aer tunc est corpus ;10 tamen tunc non est locus ; quod potest contingere per solum motum localem, quia per hoc, quod partes approximantur, quae distabant prius . Et hoc sufficit ad diversum ordinem praedicabilium, et ad hoc quod talia praedicabilia sint diversae species tales, de quibus loquitur Philosophus ibidem.
[Ad 74m] Ad aliud : Quod haec est vera¹¹ : superficies est per se mobilis, si haec sit vera : corpus est per se mobile. Cum hoc tamen stat, quod haec sit per se : corpus est mobile, et haec non sit per se : superficies est mobilis.12 Sicut si corpus sit per se mobile, aliquid densum est mobile per se, et tamen cum hoc stat, quod haec sit per se : corpus est mobile, et haec non sit per se : densum est mobile.13 Unde
*In expositione quam fecit Ockham.
2. om . VEm.
3. prima Em.
4. non in partes ( ! ) add. V ; non (sive nisi ) add. Em, et pro seq. aportantes
( !) Em.
5. conceptuum BPS ( S et in seq . ) ; om. A ( lacuna) ; contrarium V ; retinuimus lecturam Em propter seq. magis communium et minus communium Em.
6. sicut .../om. V.
7. et locus, et postea potest affirmari, quod est corpus add. S.
8. om. ABPS ; seq. "vere" om. Em.
9. illud .../aliquid Em.
10. sed add. Em ; et add. V.
11. haec ... /om . BP ; vide supra n. 38. Hic ponit Em Ad aliud quomodo locus est immobilis patebit inferius.
Et iterum iungit textum.
12. et hoc sufficit ad intentionem Philosophi add. Em.
13. cum hoc tamen stat ... /tenendo, quod neutra sit composita, ut patet syllogismo expositorio . Tamen quia istam Philosopus intelligit ut compositam: corpus est per se mobile, propterea alia composita debet negari scilicet ista: superficies est per se mobilis. Quia licet ista sit vera per se : corpus est mobile,
DE LOCO
quia in definitione exprimente quid nominis superficiei ponitur aliquod negativum, ideo¹4 non est talis praedicatio per se : superficies est mobilis.15 Et hoc sufficit pro intentione Philosophi, quod haec non sit vera per se sed per accidens : superficies est mobilis.16
[ Ad 8am] Ad aliud¹7 dicendum, quod quamvis accidens spirituale, quod est in homine, non sit in parte intellectiva vel intellectuali¹8 hominis secundum partem suam, si¹9 tamen primum subiectum suum esset20 homo, tunc pars sua esset in parte hominis. Sed nunc21 est ita, quod subiectum suum primum est anima intellectiva, quae est indivisibilis, sicut intellectio22 est indivisibilis. Et23 quod anima intellectiva est indivisibilis et est tota in toto et non pars in parte, hoc est supernaturale.24
Et exempla non sunt ad propositum, quia dupleitas, corporeitas et huiusmodi non sunt aliae res secundum se totas distinctae25 a duplo et corpore,26 sicut alias fuit ostensum.27
[DE IMMOBILITATE LOCI]
[Ad 9am] Ad ultimum de immobilitate loci est sciendum, quod istam immobilitatem loci diversi diversimode nituntur salvare.
[Prima opinio*] Dicunt enim aliqui, quod in loco est duo considerare, scilicet illud quod est28 materiale in loco, et illud est29 superficies corporis continentis, et illud quod est ibi formale, scilicet ordo ad
* Ista opinio videtur esse Sti. Thomae sive probabilius cuiusdam sequacis eius. Cf. S. Thomam, Comm. in 8 libr. Physic. IV, VI, 14. Cf. etiam pro tota quaestione Jo. Duns Scoti Opera Omnia (ed. Vivès) t. 3, p. 19ss. tamen haec non est vera per se: superficies est mobilis S; hoc autem est per accidens superficies add. Em.
14. om. V; quod A.
15. superficies .../om. Em.
16. quod .../om. Em.
17. ultimum Em.
18. intellectiva .../integrali ( ! ) Em .
19. sed B.
20. sit ABPS.
21. non V (in seq. quia) .
22. ipsa intentio Em V ; intellectus BPS.
23. hoc speciale add. Em ; pro seq. quia APS.
24. hoc .../similiter suum accidens spirituale S ; et est tota ... /non habet partem in parte hominis sicut est in toto homine Em ; pro seq. alia etiam Em.
25. totas .../ab illis puta Em.
26. corporali Em.
27. Hic sequuntur plura folia in Em omissa a tractatu ; Em iungit iterum tractatum in expositione cap. 4, 12 ( ed . Didot) , text com. 41 : Circa istam immobilitatem ... Hic incipit cap. 22 S.
28. illud .../om. Em.
29. et .../om. BP ; et est S ; ut est Em.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
universum . Ordo autem ad universum est immobilis semper. Locus ergo30 quantum ad illud, quod est formale in eo, nec per se nec per accidens moveri potest. Quod probant dupliciter :
Primo sic31 :
Sicut videmus, quod quaelibet pars fluvii movetur, totus autem fluvius est immobilis quodammodo, quia quamdiu durat cursus aquarum, tamdiu fluvius32 retinet eundem situm navis,33 igitur si ligetur ad anchoram,34 ut non simul cum flumine fluat, dicetur semper esse in eodem loco, quia licet semper alia et alia aqua sit subter eam, et licet navis non semper habeat eundem ordinem ad partes fluvii, quia partes illae sunt mobiles, tamen quamdiu³5 sic ligata est, tenet eundem ordinem36 ad totum fluvium ; propter quod totus fluvius dicitur quodammodo locus, quia locus37 navis habet quandam immobilitatem ex ordine ad totum fluvium. Similiter : Et si quaelibet pars universi sit mobilis, totum38 tamen universum non mutat locum suum secundum substantiam. Et ideo locus sursum dicitur esse immobilis, quia concavum orbis lunae semper est in eadem distantia ad centrum, nec est uno tempore plus sursum quam alio ; et sicut locus sursum est immobilis, ita et39 locus deorsum est40 immobilis, quia centrum immobiliter perseverat. Sic igitur in41 ordine ad universum habet locus immobilitatem, et ideo si aliquid in terra quiesceret et vento flante moveretur et tolleretur42 totus aer, qui est circa ipsum, non diceretur mu-
tare locum,43 quia eundem habet ordinem ad totum44 universum, quem prius habuit, igitur etc.45
Secundo probant idem46 sic: Quia licet te quiescente possit47 moveri aer, qui est iuxta te, vel48 aliquod aliud corpus circumdans49 te,
30. autem ABPS ; ut locus add. Em.
31. Primo .../om. ABPS ; seq. usque ad "fluvius" om. Em.
32. cursus BPS.
33. ergo existens in fluvio add. Em.
34. superficiem aliquam ( ?) Em.
35. tamquam diu V ; quandam ( ?) Em.
36. tamen .../quia tamen quamdiu sit ligata, est in eodem loco respectu S.
37. quia ... /om. B.
38. om. ABPS.
39. om. APVS.
40. est enim (et om . seq. "immobiliter") S.
41. ex Em.
42. volveretur A; moveretur ... /mutaretur V.
43. quia licet alius aer circumdaret eum numquam prius diceretur (?) tamen esse in eodem loco add. Em.
44. om. VEm.
45. quem.../om. Em ; igitur .../om. V.
46. probant idem/om. V ; post "sic" nam ideo locus dicitur immobilis add.
Em .
47. posset BPS.
48. et B; ultra A.
49. possit .../om. Em.
DE LOCO
semper tamen dicereris esse in eodem loco, quia semper es in eadem distantias ad centrum et ad polos mundi, qui sunt immobiles, et ideo³¹ per respectum ad ista locus dicitur esse immobilis.52
[Contra:] Sed isti non declarant immobilitatem loci,53 quia si locus sit formaliter ordo vel distantia ad centrum et polos mundi,54 ille ordo erit formaliter in corpore locante et55 non in corpore locato, quia si esset in corpore locato,56 sequeretur, quod locus formaliter esset in locato, quod est contra Aristotelem. Si autem ille ordo sit in locante, igitur mutato locante mutatur ordo, quia cum57 ordo sit quoddam accidens, impossibile est ordinem esse immobilem mutato habente eundem ordinem .
Confirmatur: Quia sicut accidens absolutum non potest idem numero59 esse in diversis subiectis,60 ita accidens quod ipsi ponunt respectivum non potest manere idem numero in diversis subiectis ; ergo moto subiecto habente ordinem non manet idem ordo numero ;61 igitur ille ordo non manet immobilis mutata superficie continentis, et per consequens non manet locus formaliter immobilis sicut nec materialiter.62
Ex isto patet63 quod non declarant immobilitatem64 loci, quando circumstans aliud movetur ipso non mutato.65 Nam ex quo locus secundum eos66 materialiter est alius et alius, et formale in loco67 numquam separatur a materiali in loco, ita quod68 maneat sine eo,69 sicut materiale in loco est aliud, ita habent consequenter70 dicere, quod formale in loco est aliud.
Et confirmatur, quia secundum eos formale in loco est accidens existens in superficie, quae est materiale in loco ; sed superficies continentis
50. immobilitatem loci nec etiam ( ! ) add . Em.
51. et ideo/quoniam V.
52. et.../om. Em.
53. longior additio in Em.
54. quae (!) sunt immobiles add. B.
55. quia V.
56. in corpore locante .../om . Em.
57. quod tamen B ; ex quo ponunt Em; post seq. secundum eos add . AV.
58. sit.../om. Em.
59. om. ABPS.
60. distinctis add. Em ; et hoc idem (om. P) accidens numero add . BPS.
61. om . PS.
62. locus formaliter Em.
63. potest patere AB.
64. unitatem APEm.
65. moto S ; non ... /quiescente Em.
66. eum B.
67. in loco/om. V ; pro seq. .
68. non add. V.
.... loco/sit in materiali loco S.
69. sine eo/in materiali loco S.
70. om. Em.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
est alia ;71 igitur ordo ad universum, qui est in superficie,72 est alius.
Item: Ex identitate distantiae locati non sequitur identitas loci, quia distantia navis ad totum fluvium non est locus navis, quia tunc locus esset subiective in locato, quod ipsi negant.73
Confirmatur: Quia cum navis locatur in fluvio, et manifestum est, quod totus fluvius non est locus proprius navis ;74 igitur aliqua pars fluvii est locus proprius navis. Et tunc arguo sic : Haec pars fluvii, quae est locus proprius navis non habet semper eandem distantiam ad totum fluvium; et haec pars fluvii est locus proprius navis ;75 igitur etc.
Et76 per consequens non semper est idem locus.77
Si dicatur, quod haec pars primo est locus proprius navis et deinde alia pars habens eandem distantiam - contra : Quando succedit alia pars, non est eadem distantia illius partis et praecedentis, et78 cum secundum eos distantia sit accidens existens79 in distante, si80 distans sit aliud, oportet quod distantia sit alia, et per consequens non est idem locus formaliter.81
Et confirmatur totum praecedens : Quia locus proprius alicuius vel est substantia vel accidens substantiae ;82 sed flante vento83 non manet eadem substantia84 locans ; igitur nec idem accidens numero, et per consequens nec85 locus quantum ad formale nec quantum ad materiale manet idem numero.86
Et quod dicitur in secunda ratione de immobilitate87 polorum et centri, procedit ex falsa imaginatione, videlicet quod in caelo sint aliqui88 poli immobiles, et in terra sit unum centrum immobile, quia
71. et alia add. AS.
72. continentis add. Em.
73. Item .../Tractatus abbreviat hic longiorem processum in Em.
74. cum ..../sicut navis est locatum ita alia pars fluvii est locus proprius ipsius navis quia totus fluvius non esset locus proprius ipsius navis, manifestum est Em.
75. proprius navis/om. Em.
76. etc. et/om. S ; pro " etc." locus navis non est habens semper eandem distantiam. Igitur non est idem locus Em.
77. et per .../om. AV ; seq. usque ad " navis" om. A.
78. om . V ; quia Em.
79. subiective add. V.
80. igitur V.
81. seq. longior processus in Em.
82. non primum, igitur secundum add. S.
83. circa te et motis partibus fluminis add. Em.
84. distantia BP.
85. idem add. ABP.
86. et per consequens ... /om. S.
87. mobilitate BEM.
88. om. BPS.
DE LOCO
hoc est impossibile. Impossibile enim est subiectum alicuius accidentis moveri localiter et ipsum accidens, si maneat idem numero, non moveri localiter ; sed quodlibet subiectum accidentis89 et quaelibet substantia in caelo movetur localiter ;90 igitur poli non manebunt idem, vel movebuntur localiter.
Et si dicatur, quod poli non sunt accidentia, sed substantiae contra: tunc in caelo esset aliqua pars caeli non mota localiter.91
Si dicatur, quod polus, qui92 est indivisibilis, non est pars caeli, cum caelum93 sit continuum et continuum non componitur ex indivisibilibus contra : Si polus sit,94 et non sit pars caeli, aut igitur est substantia corporea aut incorporea ; si corporea, igitur est divisibilis,95 igitur non est indivisibilis. Si substantia incorporea, igitur est intellectualis, et per consequens esset intelligentia, et ita intelligentia esset polus caeli,97 quod est ridiculum.98 Et per consequens impossibile est ponere tale accidens indivisibile vel talem substantiam, quae sit polus. Et ideo quidquid est in caelo,99 sive sit substantia sive accidens, est divisibile, et per consequens mobile, 100 sicut Commentator dicit in De caelo et mundo.¹ [Alia opinio*] Ideo alii magis appropinquando² veritati dicunt, quod quando aliquod tale corpus movetur circa quiescens, non manet idem locus numero, sed est alius et alius numero et tamen idem locus³ per aequivalentiam. Ideo dicunt, quod locus est alius. Tamen dicunt, quod locus est immobilis, quia nullo modo potest moveri localiter ; sed quando * Ista opinio videtur esse Scoti et sequacium eius. Cf. Oxon. II , 1. 2 , q. 6, n. 7 et 8 (ed. Vivès, t. 11, p. 332s) ; et Quodl . q. 11, n . 11
(ed. cit., t. 25, p. 447) .
89. in caelo (et om. seq. " in caelo" ) Em.
90. igitur quodlibet accidens manens in caelo movetur localiter add. Em.
91. Et si... /om. ABPS.
92. cum (sit) Em ; quia V.
93. centrum A; punctum V.
94. substantia add. Em ; pro seq. vel B.
95. igitur .../om. VS.
96. esset .../om. V.
97. et duae intelligentiae duo poli caeli add. Em.
98. ridiculosum ABP.
99. dicta (?) intelligentia add. Em.
100. et ideo nihil est in caelo indivisibile add. Em.
1. sic igitur isti nec declarant immobilitatem loci nec unitatem numeralem eius quando corpus circumstans aliud movetur circa ipsum add. Em.
2. consonum B ; om. PS ; pro seq. veridici PS.
3. et.../om. BPS.
4. tamen ... est tamen immobilis localiter Em.
5. locus BPS .
6. corpus vel add. Em.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
superficies movetur, locus ille corrumpitur, quia locus ille est relatio, quae corrumpitur subiecto illos moto localiter.
Ista opinio vera est quantum ad hoc, quod ponit, quod est alius locus numero in tali casu, quando corpus circumdans locatum movetur.
Sed quantum ad hoc quod ponit, quod locus10 corrumpitur per hoc, quod corpus movetur localiter, falsa est et procedit ex falsa imaginatione, scilicet quod locus sit quaedam relatio distincta realiter a locante, sicut ostensum est alibi, ¹¹ quod Philosophus nullam rem talem ponit. Et hoc etiam est falsum secundum sic opinantes,¹² quia si locus esset talis relatio, sequeretur, quod¹3 locus non esset in genere quantitatis, quia secundum eos nulla res est in diversis praedicamentis. Et similiter : Talis relatio non est ultimum corporis continentis, igitur non est locus, et per consequens non obstante quod talis relatio corrumpitur,14 non sequitur locum corrumpi, et per consequens non sequitur locum esse immobilem immobilitate opposita motui locali. Similiter :
Nulla proprietas loci competit tali relationi, quia nec continet tale locatum nec est aequalis tali locato, quae tamen sunt praecise de ratione loci .
[Opinio propria] Ideo¹s de virtute sermonis loquendo debet concedi, quod locus est mobilis, quia nihil est in istis inferioribus generabilibus et corruptibilibus, quin sit mobile motu locali per se vel per accidens, quia omne, quod est in istis inferioribus, vel est substantia vel accidens . Si sit substantia, sive sit materia sive forma¹6 sive compositum, est mobile¹7 —— patet inductive. Si autem sit accidens et subiectum suam sit mobile, oportet quod ipsum sit¹8 mobile per accidens. Et ideo oportet, quod locus sit mobilis vel per se vel per accidens. Et propter hoc dicit Commentator commento 41 °,19 quod locus est continens immobile nisi per accidens, et hoc dicit in diversis locis. Secundum eum igitur saltem
7. quia .../et illa S ; et ille/illa est Em.
8. om. AV ; modo Em.
9. quando .../om . Em.
10. corpus Em.
11. sicut ... /quia hoc enim sit falsum est ostensum alibi, ubi ostendi Em.
12. secundum .../eorum opinionem A; quod locus sit relatio B; sic opinantur P; seq. "quia si" om. Em.
13. locus esset .../sic V.
14. corrumperetur V; corrumpatur P ; destruatur S.
15. dico add. Em ; seq. "loquendo" om. VEm.
16. sive forma/om. B.
17. per se add. A ; ut add. V.
18. oportet.../est S ; post seq. et ita cum locus in istis inferioribus non possit esse nisi substantia vel accidens oportet quod locus sit mobilis vel per se vel add . Em.
19. 2 AP.
DE LOCO
locus est mobilis per accidens.20 Eodem modo dico, 21 quod quando circa aliquod quiescens continue movetur corpus circumstans,22 continue est in alio loco, quia corpus circumstans, sicut ostensum est prius, est locus ; igitur sicut illud est aliud, et23 locus erit alius.
Verumtamen pro intentione Philosophi est sciendum, quod Philosophus intendit dicere, quod locus est immobilis per aequivalentiam, hoc est24 quod tantum valet locus ad salvandum omnia, quae ponuntur de loco, ac si realiter esset immobilis, quia ita possunt in eodem loco succedere sibi diversa corpora loco non25 mutato, sicut possent,26 si locus esset immobilis simpliciter.27 Et ita est de omnibus aliis conditionibus propriis ipsius28 loci, quod ita possunt salvari, sicut possent ,29 si locus esset immobilis simpliciter . Et nihil aliud intelligo per locum esse immobilem secundum aequivalentiam.
Unde30 quando aliquod corpus est secundum unam partem in uno³¹ corpore, et secundum aliam in alio32 corpore alterius speciei, sicut si lignum figatur in fundo33 alicuius fluminis, una pars continetur a terra, alia ab aqua, tertia ab aere. Similiter quando aliquo corpore quiescente corpus circumstans movetur continue, est unus locus secundum aequivalentiam, ita quod ad salvandum quietem corporis locati et alia quae dicuntur de loco et locato, tantum valent illa loca distincta numero, quantum valeret unus locus et non plus. Et hoc est ipsa loca distincta esse unum locum per aequivalentiam.
Et hoc idem34 intelligit Commentator, quando dicit in diversis locis,35 quod locus est immobilis essentialiter ;36 intelligit enim locum esse immobilem essentialiter37 per aequivalentiam .
Et ex hoc patet, quod causa, quare corpus in aere moto non movetur nec navis ligata38 in fluvio, cuius partes continue³9 fluunt, est, quia
20. et hoc ... /om. S ; et add. VS.
21. om . B.
22. hic et alibi circumdans ABV ; circumdatum S.
23. igitur (quod transp.) Em.
24. hoc est/om. Em.
25. om . S.
26. possunt BP; etiam add. V.
27. similiter BPS ; om. V ; seq. om. BPS ( "ita" etiam S ) .
28. illius ABPS.
29. possunt BP; om. S ; salvari add. Em.
30. Similiter sicut locus est immobilis per aequivalentiam ita etiam add . Em.
31. aliquo ABPS ; loco vel add. V.
32. loco vel add . V.
33. fundamento BP; luto S ; supra figuratur ( ! ) Em.
34. om. PS; enim V.
35. in .../om. Em.
36. aequaliter S ( et in seq.) .
37. intelligit .../quod vocat locum esse immobilem Em.
38. existens Em.
39. om. Em.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
semper est in eodem loco per aequivalentiam, quia scilicet ipsum corpus non plus movetur localiter,40 quam moveretur, si locus et totum flumen secundum se totum et secundum partes suas esset immobilis.4¹
Et si dicatur, quod omne corpus, quod continue est in alio et alio loco, movetur42 localiter - dicendum quod non,43 sed solum illud corpus, quod taliter se habet, quod esset in alio et alio loco, etiam44 si locus esset immobilis, vere movetur45 localiter. Et ita non est in proposito. Nam isto casu posito, si46 locus esset immobilis,47 continue esset in eodem loco de facto, quamvis posset esse in alio.
Et sic intelligit Philosophus, quando dicit, quod locus est sicut vas transmutabile. Quia sicut vas potest transmutari, ita etiam vere48 locus potest mutari,49 quamvis secundum aequivalentiam remaneat immobilis .50
Et si dicatur, quod si locus sit immobilis secundum aequivalentiam, igitur est immobilis, quia arguitur a determinabili sumpto cum determinatione ad ipsum per se sumptum dicendum, quod¹¹ consequentia non valet, quia immobiles2 secundum aequivalentiam est commune ad mobile et immobile, sicut album secundum dentes est commune ad album et non album,54 quia omnis" albus est albus secundum dentes et aliquis non albus est albus secundum dentes,56 et ideo consequentia non valet.
Item: Quando Philosophus dicit, quod totus fluvius est magis locus navis quam aliqua pars fluminis, non est intelligendum de virtute sermonis, hoc esse verum,57 cum totus fluvius sit tantum locus communis navis et per consequens non sit locus navis nisi propter partem, et ita non sit magis locus quam pars, sed intelligit, quod aliqua conditio loci magis convenit toti fluvio quam parti, et est ista conditio, quod corpore quiescente in aliquo loco locus non perdit totum
40. movetur localiter/mutatur Em ; et in seq. mutaretur Em.
41. immobile Em; Et ex hoc .../om. ABPS.
42. si igitur illud corpus in aere est continue in alio loco movetur add. Em.
43. omne corpus quod continue non est in alio loco movetur add. Em ; seq. om. A; seq. "solum" om. Em.
44. Et B.
45. moveretur AP.
46. om . B.
47. et add. B ; corpus add. Em.
48. verus B.
49. ita .../om. Em ; moveri Em.
50. respectu aquae vel alterius contenti in vase add. S.
51. prima add. Em ; illa V.
52. illud quod est intransmutabile Em.
53. mobile .../transmutabile et intransmutabile Em.
54. ad .../om. B.
55. scilicet aliquis Em.
56. et aliquis .../om. B ; seq.... valet/om. Em.
57. hoc .../om. Em.
DE LOCO
locum praecedentem58 et acquirit alium. Altera¹ ista conditio, quae potest competere loco et removeri ab eo, magis competit toti fluvio quam parti ;60 nam totus fluvius non perdit totum locum et acquirit alium, sed pars sua perdit totum locum et acquirit alium,6¹ et tamen fluvius non est locus navis nisi propter partem, sed primo propter unam partem et postea propter aliam, et ita fluvius semper est locus navis, dum navis quiescit. Non62 sic aliqua pars.63 Et haec ratio est, quare totus fluvius est magis locus quam aliqua eius pars. Alia64 ratio est, quare totus fluvius dicitur magis65 locus quam aliqua eius pars, quia nave quiescente et fluvio nec aucto nec diminuto aequalis est distantia toto tempore quietis navis inter ipsas66 ultimas partes fluminis et ipsam navem,67 quamvis fluvius in diversis temporibus habeat diversas partes ultimas. Nec est sic de aliqua parte fluminis, quae est locus proprius navis.
Et68 per istam rationem potest assignari ratio,69 quare aliquis dicitur esse in toto caelo,70 quia scilicet corpore quiescente aequalis est distantia ipsius71 ad omnes ultimas partes caeli, ita quod omni hora est verum dicere, quod corpus tantum vel tantum accepta aliqua determinata quantitate vel mensura,72 hoc corpus aequaliter73 distet ab omnibus ultimis partibus caeli. Et propter istam rationem dicitur corpus quiescere in terra, quantumcumque tam aer quam caelum moveatur.
Verbi gratia : Ponatur,74 gratia exempli, quod sit aliquod corpus quadratum, et sit una pars eius A, secunda B, tertia C, quarta D,75 si tunc A distat a partibus superioribus per centum milliaria,76 et B tantumdem distat77 a partibus dextris, et sic de aliis,78 quamdiu ista
58. om. B.
59. om. EmP.
60. altera ... /om. ABS.
61. nam 62. nec BP.
/om. B.
63. est locus add. BPS ; pro seq. et ista est alia ratio Em.
64. etiam add. Em.
65. totus add. B.
66. om. Em; et add. V.
67. navim S.
68. sic add. BPS.
69. causa B; seu causa add. S.
70. loco V.
71. om. BPS; illius A.
72. vel .../mensuretur et S.
73. om. Em ; seq. "omnibus" om. Em ; seq. " ultimis" om. V.
74. ponitur B; seq. "gratia exempli" om. V.
75. et sit.../cuius unum latus vocetur A, et aliud B, aliud C, aliud D Em.
76. milia AB.
77. B.../similiter B per aequale spatium Em.
78. et.../et Ca (eodem modo a partibus Em) sinistris et D ab (partibus add. Em) inferioribus VEm.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
propositio est vera : A tantum distat a partibus superioribus et B tantum distat a dextris, et sic de aliis,79 tamdiu haec erit vera : hoc quadratum quiescit sive caelum moveatur sive non moveatur, dum tamen non moveatur motu recto sed motu circulari. Et ita aeque bene salvabitur quies illius corporis et aequalitas distantiae ad caelum, si quodlibet caeli moveatur motu circulari,80 sicut si essent poli immobiles, sicut aliqui imaginantur.81 Et ideo immobilitas polorum nihil faciet.
Et si arguatur82 contra praedicta, quod locus non potest moveri, quia tunc locus esset in loco — dicendum, quod locus vere movetur et vere est in loco. Aer enim vere est locus alicuius, et tamen vere est in loco, sicut vere continetur in alio, non tamen est in loco per ultimas partes contiguatas locato, sicut nec continetur ab alio mediantibus83 illis partibus, quibus illae partes ultimae et omnes partes ultimae earum84 contiguantur alteri, sed per eas continet85 et non continetur. Et hoc sufficit ad intentionem Philosophi.
Et si dicatur, quod omne quod movetur acquirit86 aliquem locum in quo recipitur ; sed locus non tantum movetur per partes87 contiguas corpori continenti, sed etiam movetur per partes contiguas corpori contento, per quas est locus ; igitur per illas vere acquirit88 alium locum, et ita locus ex ea parte qua est locus, vere erit89 in loco — dicendum, quod non omne quod movetur acquirit90 alium locum quantum ad omnes partes suas, et ideo non movetur, nisi quantum ad⁹¹ partes suas⁹2 ultimas, quibus contiguatur contento, acquirat alium locum. Sed potest moveri dupliciter per istas partes : quia aliquando tales partes per hoc, quod93 moventur, coniunguntur localiter,94 primo partes aeris concurrunt, quando moventur a corpore, quod circumdabant ; aliquando autem partes non coniunguntur, sed remanent semper aequaliter distantes.95 In primo casu partes illae ultimae, quae primo erant contiguae
79. ista .../om. ABPS ; B ... /non plus et C ab aliis et non plus et D a partibus inferioribus caeli et non plus Em ; pro seq. dico B ; tunc dico PS.
80. motus circulari /circulariter AVS.
81. imaginabantur B.
82. arguitur AS ; dicatur V ; seq . "contra praedicta" om. V.
83. manentibus ABPS.
84. om. VS ; eorum A.
85. continent AS.
86. requirit ABPS ; pro seq. alium AV.
87. non add. S.
88. acquireret B ; acquiret AVS.
89. esset BPS.
90. sibi add. ABV.
91. nisi ... /nec per Em.
92. et ideo .../om. AV.
93. non add. Em.
94. ut cum add. S ; pro seq. sicut Em (primo quam primum) .
95. remanentes ... distant BPS ; et add . B.
DE LOCO
prius locato, non96 moventur, ut sint in alio loco, sed ut non sint97 locus alterius. Quia ex hoc ipso, quod98 coniunguntur, non sunt locus, quia ex hoc⁹⁹ ipso non continent.100 In secundo casu partes illae non moventur, ut¹ sint in alio loco, sed ut sint² locus alterius. Sicut si aer continue fluat a ligno, cuius est primo locus, ad lapidem contiguum illi ligno, movebitur,3 ut sit locus lapidis, qui prius erat4 locus ligni, vel econverso. Et ita patet, quod locus vere est mobilis. Est tamen immobilis per aequivalentiam, quia³ ad salvandum multa, quae dicuntur de loco, sufficeret, quod locus esset immobilis, et maxime ad salvandum motum et quietem corporis naturalis,6 propter quae duo maxime ponitur locus. Ita enim posset salvari tam motus quam quies corporum, si locus esset immobilis, sicut si locus essets mobilis, immo etiam nisi aliquis locus esset [im] mobilis motu recto,¹º cuiusmodi est caelum, ¹¹ non posset salvari¹2 motus et quies corporum.
Haec est intentio Philosophi et Commentatoris, et non alia. Et isto modo debent glossari omnes auctoritates Philosophi et Commentatoris, quae videntur esse contra praedicta.13 Unde non est intentio Philosophi dicere, quod locus est simpliciter immobilis, ita quod nullo modo possit¹4 moveri ; nam ultimum caelum secundum eum¹5 est mobile, et tamen est locus ; quia cum motu recto non movetur sed tantum motu circulari,16 sufficit quantum ad hoc, quod salvetur motus corporum et quies, quod sit mobile motu circulari¹7 tantum, quia quantum ad hoc nihil refert, quod sit mobile motu circulari vel simpliciter immobile.
96. om. S ; supra "prius" om. S ; "primo" om. Em.
97. fiant S; fiunt BEm ; pro seq. latus (et om. " alterius") Em .
98. non Em.
99. om. AB.
100. continentur B ; continetur AS.
1. non add. Em.
2. non sit A.
3. movebit A; movetur PS.
4. est BPS.
5. om. V.
6. vel. add. B.
7. possunt BPS.
8. immobilis .../om. V ; est Em.
9. mobilis ABPVS.
10. circulari BS.
11. cuius est centrum V ; sicut caelum S ; si locus ... om . P.
12. posset salvari/esset BPS.
13. contra praedicta /contrariae ABPS ; pro seq. quoniam ; hic sequitur longior processus et iungit iterum tractatum: ex ista ratione patet Em.
14. posset AB .
15. hic add. Em.
16. ideo add. Em.
17. om. Em; motus ... /om. BPS.
SUCCESSIVIS
TRACTATUS
Et similiter dicendum est idem de medio, quod nihil refert, quod sit simpliciter mobile vel immobile, 18 dummodo illud, quod est in medio mundi, semper secundum partes suas ultimas aequaliter distet a partibus caeli superioribus et aliis. 19 Et ideo semper identitas loci per aequivalentiam in20 istis inferioribus attendenda est per aequalem distantiam ad partes caeli superiores et inferiores,21 et nihil refert, quod moveatur circulariter vel non quantum ad hoc, dummodo non22 moveatur motu recto.
[NOTABILIA DE LOCO]
Item nota,23 quod immobilitas et identitas loci per aequivalentiam non est attendenda ex medio mundi, nisi quia primo attendenda est ex partibus caeli, quae tantum circulariter moventur ; immo immobilitas medii mundi per aequivalentiam attendenda est24 ex immobilitate caeli motu recto. Quia enim caelum non movetur neque superius neque inferius,25 ideo dicitur medium mundi esse immobile per aequivalentiam, quod tamen vere est mobile, quamvis terra secundum se totam numquam26 moveatur.
Et nota,27 quod locus sursum et locus deorsum accipienda28 sunt in comparatione ad caelum ;29 et ideo immobilitas unius indivisibilis centri30 secundum quod aliqui imaginantur, nihil facit ad hoc, quod unus locus sit sursum et alius locus deorsum,31 nec ad hoc, quod loccus32 sit immobilis vel idem ;33 sed hoc solum, quod caelum³4 non movetur motu recto . Et ideo omnis locus qui plus appropinquat ultimae parti caeli³s quam alteri, est locus sursum, quamvis non sit simpliciter
18. vel immobile/om. Em.
19. et hoc est dummodo haec sit vera: partes existunt in medio. Tantum distant nec tantum secundum modum prius declaratum add. Em.
20. om. BP.
21. et inferiores/om. Em.
22. om. Em.
23. Item .../Aliud est etiam intelligendum Em.
24. ex partibus .../om. ABPS .
25. sed tantum motu recto add. Em.
26. non APV.
27. Et .../post longiorem processum iungit iterum tractatum : ex quo patet Em.
28. accipiendi VS (non praem. A) .
29. centrum BPS.
30. caeli V; causatur A (seq.... imaginantur /om. V) .
31. et .../om. Em.
32. sursum Em.
33. non B.
34. centrum BPS.
35. centri S; pro seq. alter S.
DE LOCO
sursum sed respectu alterius ; et e contra36 omnis locus , qui non plus appropinquat uni ultimae parti caeli quam alteri³7 est locus38 simpliciter deorsum.
Item nota, quod sicut dicit Philosophus 4° Physicorum in principio capituli de loco: vas est vere locus et est vere mobile. Unde39 locus et vas non differunt nisi sicut superius et inferius, nec aliam40 differentiam intendit Philosophus et Commentator dare inter locum et vas.
Et si dicatur, quod si41 vas esset locus proprie, tunc42 quando aliquid moveretur43 ad motum vasis, semper esset in eodem loco sibi proprio, et per consequens44 vel non moveretur, vel manens in eodem loco moveretur ― dicendum, quod tale motum in vase vere45 est in eodem loco sibi proprio, qui46 tamen locus idem numero est diversus47 per aequivalentiam, hoc est, tantum valet48 ad hoc, quod corpus existens in eo moveatur, ac si esset aliud et aliud vas et alius et alius locus.
Et49 ideo concedo, quod idem manens in eodem loco numero50 proprio movetur, non tamen manet in omni eodem loco communi, nec ille idem numero locus est unus¹¹ per aequivalentiam, sed est plures per aequivalentiam, nec ille locus est in eodem loco numero, sed mutat locum ; et ideo existens in eo movetur localiter. Unde in talibus magis est difficultas vocalis quam realis, et magis potest deduci ad inconveniens vulgo quam ad inconveniens¹² sapientibus.
Item nota, quod hoc nomen locus est relativum, secundum quod dicit Commentator.* 54 Et tamen illud, de quo verificatur hoc nomen locus, est vere quantitas ; et propter hoc ponit Philosophus locum in * 1. c., cap. 1
( 2 ) ( 3 ) ; text . com. 3 .
36. et e contra /vel Em.
37. quam alteri/et distat a caelo Em.
38. quamvis .../om. ABPS ; pro seq. sive B ; et alter S ; pro quo vel simpliciter vel respective Em.
39. Post longiorem processum iterum iungit tractatum: et sciendum est quod vas vere est locus .
Sed est locus mobilis.
Ergo dicit Aristoteles in principio istius capituli: et ideo locus ... Em.
40. aliquam (?) APS .
41. om AEm.
42. om. AEm .
43. in vase vel add. Em.
44. semper .../om. S.
45. ut AEm.
46. quando BPS ; ille V.
47. in diversis BPS; diversos Em.
48. quantum add. B.
49. tunc V.
50. om. ABPS ; sibi add. V.
51. locus est unus/transp. ABPS.
52. om. V; pro seq. scientibus V.
53. Ideo est hic transiendum . 2° sciendum Em.
54. hic add. Em.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
praedicamentos quantitatis56 in libro Praedicamentorum.* Sed quia hoc nomen57 est relativum, ideo58 non posuit ipsum per se in genere quantitatis, sed magis per accidens, quando dixit : Amplius autem praeter hoc locus et tempus. . . .
...
Item nota ultimo59 secundum opinionem Commentatoris, ** quod caelum est in loco per accidens,60 ita quod aequivoce dicitur caelum esse in loco et alia corpora. Verumtamen6¹ definitio, quam Aristoteles dat62 de loco, non competit caelo nec per se63 nec per accidens. Quamvis enim haec sit vera : caelum est in loco per accidens, haec tamen est falsa: caelum est in ultimo corporis continentis per accidens, quia in nullo ultimo est nec per se nec per accidens, sicut nec continetur ab aliquo nec per se nec per accidens.64 Et propter hoc dicit Commentator, quod definitio quam dat65 Aristoteles de loco, impossibile est, quod sit communis omni corpori simplici, scilicet elementari66 et rotundo, scilicet ultimo caelo. Si tamen ista definitio competeret ultimo caelo, esset communis67 definitio et68 saltem praedicabilis de caelo69 per accidens. Et ita patet, quod ultimum caelum et alia corpora aequivoce sunt in loco. Et70 caelum esse in loco per accidens non est aliud quam caelum continere aliquod quiescens, quod est in loco per se tamquam continente ipsum. Et propter hoc dicit Commentator, quod omnes expositores non potuerunt attingere hanc expositionem, quia ipsi acceperunt esse in loco secundum definitionem Aristotelis volentes quod,7¹ sicut esse in loco competit octavae72 sphaerae vel non competit, ita definitio loci competat octavae sphaerae,73 quod negat Commentator,
*op. cit., cap. 4 ( 6 ) , ed. Didot, t. 1, p. 6-7 (2, 6-7) .
**text. 43.
55. genere PVS.
56. et add. B.
57. locus add. PVS.
58. Philosophus in Praedicamentis add. V.
59. om. V.
60. Post longiorem processum iterum iungit tractatum Circa itam opinionem Commentatoris est primo sciendum Em.
61. in tantum Em.
62. hic add. Em.
63. nec.../om. Em.
64. sicut .../om . BPSEm ; pro seq. vel Em.
65. induxit Em.
66. circulari S ( in V dubium ; in Em potest legi essentiali) .
67. omnis PS.
68. om. EmS ; vel A ; est P.
69. de caelo/om. Em.
70. ideo add. Em.
71. volentis quia B ; seq. om. S.
72. primae S.
73. ita .../om. A; vel non competat octavae sphaerae add. Em.
DE LOCO
qui vult,74 quod esse in loco competit octavae sphaerae75 per accidens ; et tamen76 nullo modo competit sibi definitio loci data ab Aristotele.
Item nota,77 quod Commentator non vocat in isto commento78 centrum aliquod indivisibile immobile existens in medio mundi, sicut aliqui⁹ imaginantur, sed vocat centrum corpus quiescens quod secundum omnes partes suas ultimas aequaliter distat a caelo.80 Unde dicit, quod81 est ibi82 quies propter quietem centri,83 quod est terra, et in terra dicit esse centrum.84 Et tunc caelum85 esse in loco per accidens non est aliud quam caelum87 esse continens centrum, circa quod movetur, ita quod aliter partes caeli approximentur isti parti terrae quiescentis88 quam prius et sic de aliis. Et hoc est caelum89 moveri per se localiter. Unde⁹0 caelum movetur91 per se localiter, quia aliter secundum partes suas approximatur ad aliquod quiescens, quod per se est in loco ; sed tamen caelum92 non est per se in loco,93 quia non habet aliquid continens ipsum.94 Verumtamen hoc est sciendum,95 quod quamvis corpus caeleste moveatur circa terram quiescentem in medio mundi, tamen nihilominus posito quod terra moveretur, non minus97 posset caelum moveri, et tunc de facto non moveretur circa aliquod quiescens, et tamen98 tunc moveretur, quia taliter se haberet, quod, si aliquid quiescens esset in medio,99 partes suae diversae¹00 approximaren74. si ultimo Em .
75. vel ... /om . BPS ; saltem add . Em.
76. om. Em.
77. om. BP; Item nota/nota etiam V ; secundo sciendum est Em .
78. in .../bic Em.
79. antiqui BP; pro seq. imaginabantur P ; dicunt Em.
80. centro AEm.
81. non add. BPS.
82. ibi ABPS.
83. caeli B.
84. et in ... /et ita terram dicit esse centrum. Item S.
85. centrum BP; pro seq. est B ; esset A.
86. quia B.
87. centrum B.
88. quiescenti AV ; pro seq. quod BP.
89. centrum Em ; pro seq. movere B.
90. Ideo Em.
91. Unde .../om. BPS.
92. sed .../om. V ; tamen caelum /om. Em.
93. sed .../sed tamen centrum. Ideo est per se in loco . Quia habet S.
94. Unde caelum ... /transp. infra Em.
95. Verumtamen ... /om. V.
96. tamen/om. V ; nihilominus/om. Em.
97. dummodo AV ; ... moveretur/om. B.
98. et tamen/nec propter hoc dicitur moveri sed Em; pro seq. om. V ; non A; nunc P.
99. in medio/om. V.
100. distinctae Em ; diversimode S.
TRACTATUS DE SUCCESSIVIS
tur continue partibus illius quiescentis. 101
Et per istum modum potest salvari, quomodo caelum movetur circa terram quiescentem, et quomodo caelum est in loco per accidens .
Et haec dicta de loco et eius definitione sufficiant gratia brevitatis. quae modo minus diffuse dicta sunt, alias, si necesse fuerit completius tractabuntur,102
Et III
[TRACTATUS DE TEMPORE* ]
Philosophus 4° Physicorum, ** capitulo de tempore¹ investigans utrum tempus sit, adducit quasdam rationes probantes tempus non esse, ut patet intuenti processum eius.2 Quae rationes omnino³ non sunt sophisticae, sed aliquo modo concludunt.4 Probant enim sufficienter, quod tempus non est aliqua res distincta secundum se totam ab omni re permanente et ab omnibus rebus permanentibus.
[QUOD TEMPUS NON SIT ALIA RES
A REBUS PERMANENTIBUS]
Pro quo6 sciendum, quod sicut dictum est de motu, quod non est aliqua una res secundum se totam distincta a rebus permanentibus vel a re permanente, ita consequenter imaginandum est de tempore, quod tempus¹0 non est aliquid¹¹ secundum se totum distinctum a 12 rebus permanentibus ; sed hoc nomen tempus importat illa eadem, quae hoc nomen motus, quorum aliqua sunt extra animam, aliqua non¹³ sunt
*Titulum om. AP ; Ockkam add. B.
**op. cit. cap. 10
( 14 ) ( 2ss ) ; ed . Didot, p. 298s ; text. com. 88ss.
101. quiescentibus VPS.
102. Et haec ... /om. VEm ; Et haec dicta de loco et eius definitione et ex consequenti de toto opusculo sufficiant S.
1. cap .../om . AV ; seq. om. A.
2. ut.../om. V ; hic iungit tractatum Em.
3. om. A ; simpliciter Em (et transp.) .
4. sed .../om. V.
5. per se una add. Em.
6. Ad quod ABP.
7. in 3° libro add. Em ; pro seq . usque ad " consequenter" habet longiorem processum recapitulando prius dicta Em.
8. "una" om. V ; secundum ... /om. V.
9. non B; alia A; ... permanente/om. V.
10. om. B ; de tempore/om. V.
11. aliqua res (et in seq . ) V ; unum add. Em.
12. ab omnibus V.
13. sunt in anima et non V.